سانچو:ڄاڻخانو فلم

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو فلم</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6746</id>
    <revision>
      <id>426766</id>
      <parentid>228629</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8770" sha1="0op1otmpy4nc2ym736kbrpcn6pe2yk4" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;&lt;table class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:310px;max-width:100%;float:right;clear:right;margin:0 0 1.2em 1.2em;border:1px solid #7899bd;border-radius:17px;box-shadow:0 5px 14px rgba(20,45,85,0.23),inset 0 1px 0 #ffffff;background:#f8fbff;border-spacing:0;border-collapse:separate;overflow:hidden;font-size:90%;line-height:1.55;text-align:right;direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#214d86;color:#ffffff;text-align:center;padding:15px 10px;font-size:145%;font-weight:bold;border-radius:16px 16px 0 0;text-shadow:0 2px 3px rgba(0,0,0,0.35);&quot;&gt;
{{{name|{{PAGENAME}}}}}
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{original_title|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e9f2ff;text-align:center;padding:7px;color:#345779;font-style:italic;&quot;&gt;{{{original_title}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{image|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ffffff;text-align:center;padding:12px 8px 5px;&quot;&gt;
[[File:{{{image}}}|{{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size}}}|260px}}|center|{{{alt|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]]
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{caption|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ffffff;text-align:center;color:#5a6473;font-size:90%;padding:3px 12px 12px;&quot;&gt;{{{caption}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#3477b5;color:white;text-align:center;padding:7px;text-shadow:0 1px 2px #24476c;&quot;&gt;فلم جي بنيادي ڄاڻ&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{film_type|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;width:37%;&quot;&gt;فلم جو قسم&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{film_type}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{genre|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;صنف&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{genre}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{subject|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;بنيادي موضوع&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{subject}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{tagline|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;شعار&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{tagline}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{director|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;هدايتڪار&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{director}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{producer|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;پروڊيوسر&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{producer}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{executive_producer|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;انتظامي پروڊيوسر&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{executive_producer}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{writer|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;ليکڪ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{writer}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{screenplay|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;اسڪرپٽ نويس&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{screenplay}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{story|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;ڪهاڻي&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{story}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{based_on|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;بنياد&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{based_on}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{starring|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;مک اداڪار&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{starring}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{narrator|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e5f0fc;padding:7px;&quot;&gt;راوي&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{narrator}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#168c90;color:white;text-align:center;padding:7px;text-shadow:0 1px 2px #125b61;&quot;&gt;فني ۽ تخليقي عملو&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{music|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;موسيقي&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{music}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{lyrics|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;گيتڪار&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{lyrics}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{cinematography|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;عڪسبندي&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{cinematography}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{editing|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;ايڊيٽنگ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{editing}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{art_director|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;آرٽ هدايتڪار&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{art_director}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{production_design|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;پروڊڪشن ڊيزائن&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{production_design}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{costume_design|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#e1f5f3;padding:7px;&quot;&gt;لباس جي ڊيزائن&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{costume_design}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#8253ad;color:white;text-align:center;padding:7px;text-shadow:0 1px 2px #503273;&quot;&gt;پيشڪش ۽ نمائش&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{production_company|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;پيداواري ادارو&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{production_company}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{studio|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;اسٽوڊيو&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{studio}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{distributor|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;ورهائيندڙ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{distributor}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{network|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;نشرياتي چينل&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{network}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{released|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;نمائش جي تاريخ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{released}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{release_place|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;نمائش جو هنڌ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{release_place}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{runtime|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;دورانيو&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{runtime}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{country|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;ملڪ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{country}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{language|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;ٻولي&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{language}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{year|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;سال&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{year}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{alternate_title|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#f1e9fa;padding:7px;&quot;&gt;ٻيو نالو&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{alternate_title}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

&lt;tr&gt;&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#b77526;color:white;text-align:center;padding:7px;text-shadow:0 1px 2px #81511e;&quot;&gt;مالي ۽ ٽيڪنيڪي ڄاڻ&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;

{{#if:{{{budget|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;بجيٽ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{budget}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{gross|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;ڪل آمدني&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{gross}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{color|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;رنگ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{color}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{format|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;ٽيڪنيڪي فارميٽ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{format}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{filming_location|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;فلمبنديءَ جو هنڌ&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{filming_location}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{age_rating|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;عمر جي حد&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{age_rating}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{awards|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;اعزاز&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{awards}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{preceded_by|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;اڳئين فلم&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{preceded_by}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{followed_by|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;اڳتي واري فلم&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;{{{followed_by}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{imdb_id|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;IMDb&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;[https://www.imdb.com/title/{{#if:{{#pos:{{{imdb_id}}}|tt}}|{{{imdb_id}}}|tt{{{imdb_id}}}}}/ فلم جو رڪارڊ]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{allmovie|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;th style=&quot;background:#fff0da;padding:7px;&quot;&gt;AllMovie&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;padding:7px;&quot;&gt;[https://www.allmovie.com/movie/{{{allmovie}}} فلم جو رڪارڊ]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{website|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background:#e7f1fc;padding:9px;&quot;&gt;'''[{{{website}}} سرڪاري ويب سائيٽ]'''&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

{{#if:{{{commons|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background:#e7f1fc;padding:9px;&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:{{urlencode:{{{commons}}}|WIKI}} وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون]&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}

&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#214d86;height:7px;padding:0;border-radius:0 0 16px 16px;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0op1otmpy4nc2ym736kbrpcn6pe2yk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واڻڪي لپي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9841</id>
    <revision>
      <id>426808</id>
      <parentid>39820</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T00:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18095" sha1="ji97uk307xirt5bst86pbsuu15dm0xv" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي واپاري لپي}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;clear:right;width:290px;max-width:100%;margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:8px;&quot; | '''[[هٽ واڻڪي لپي]]'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Khudabadi Script.jpg|280px|alt=خدا آبادي لپيءَ جي اکرن جو نمونو، جيڪا سنڌ جي تاريخي واپاري لپين سان لاڳاپيل آهي]]
&lt;small&gt;خدا آبادي لپيءَ جو نمونو؛ هٽ واڻڪيءَ جو لازمي طور ساڳيو نمونو نه آهي.&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | نالو
| هٽ واڻڪي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | ٻيا نالا
| هٽ واڻڪي، هٽ واڻيڪي، هٽائي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | استعمال
| حساب ڪتاب، واپاري وهين ۽ ڪاروباري خط و ڪتابت
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لپين جو خاندان
| براهميءَ مان نڪتل لانڊا خاندان جون واپاري لپيون
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لکڻ جو رخ
| کاٻي کان ساڄي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لاڳاپيل لپيون
| [[خدا آبادي لپي]]، شڪارپوري، [[خوجڪي لپي]]
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | يونيڪوڊ
| الڳ بلاڪ نه؛ لاڳاپيل تاريخي صورتن جي نمائندگيءَ لاءِ خدا آبادي بلاڪ U+112B0–U+112FF
|}
'''هٽ واڻڪي لپي''' (انگريزي: ''Hat Vaniki'' يا ''Hatvanika'') سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي واپاري لپين مان هڪ هئي، جنهن کي سنڌ جا دڪاندار، واپاري ۽ حساب ڪتاب رکندڙ ماڻهو ڪاروباري وهين، حسابن ۽ خط و ڪتابت لاءِ استعمال ڪندا هئا. هن لپيءَ جو نالو ٻن لفظن ''هٽ'' ۽ ''واڻڪي'' مان ٺهيل آهي. ''هٽ'' جي معنيٰ دڪان يا واپاري جاءِ آهي، جڏهن ته ''واڻڪي'' جو واسطو سنسڪرت جي لفظ ''واڻڪ'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ واپاري آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هيءَ لپي واپاري ضرورتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي ۽ ان جون علائقائي صورتون شڪارپوري ۽ خدا آبادي نالن سان پڻ سڃاتيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=52
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
جديد رسم الخط جي تحقيق موجب، هٽ واڻڪي، شڪارپوري ۽ خدا آباديءَ کي سنڌ ۾ رائج لانڊا خاندان جي لاڳاپيل واپاري لپين ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. انهن جي تاريخي صورتن ۾ فرق هو؛ تنهنڪري سڀني کي بنا فرق جي هڪ ئي لپي سمجهڻ درست نه آهي. يونيڪوڊ بابت انشومن پانڊي جي تحقيقي تجويز ۾ هٽ واڻڪيءَ کي سنڌ جي ڪيترين ئي مقامي لانڊا لپين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;&gt;{{cite report
 |last=Pandey
 |first=Anshuman
 |title=Final Proposal to Encode the Khudawadi Script in ISO/IEC 10646
 |date=2011-01-28
 |number=ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 N3979; L2/11-022
 |institution=Unicode Consortium
 |language=en
 |url=https://www.unicode.org/L2/L2011/11022-khudawadi.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== نالي جي معنيٰ ==
''هٽ واڻڪي'' نالو واپار ۽ دڪانداريءَ سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''هٽ'' دڪانن لاءِ ۽ ''واڻڪي'' واپارين لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. ان ڪري هن نالي جو مفهوم واپارين جي دڪانن ۾ استعمال ٿيندڙ لکڻي يا واپاري لپي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن لپيءَ لاءِ ''هٽائي'' ۽ ''هٽ واڻڪي'' جهڙا نالا پڻ ملن ٿا. پانڊي جي 2011ع واري تحقيقي تجويز ۾ ''Hatai'' ۽ ''Hatvanika'' کي سنڌ جي تاريخي واپاري لپين جي نالن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
سنڌ ۾ مختلف دورن دوران سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ لپيون استعمال ٿينديون رهيون. انهن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي، ديوناگري، خدا آبادي، خوجڪي ۽ مختلف علائقائي واپاري لپيون شامل هيون. واپاري برادرين ۾ روزاني حساب ڪتاب ۽ ڪاروباري خط و ڪتابت لاءِ مختصر ۽ مقامي لکڻين جو استعمال عام هو.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
لانڊا خاندان جي لپين ۾ سنڌ جي مختلف شهرن، واپاري برادرين ۽ مقامي روايتن موجب فرق پيدا ٿيو. پانڊي جي تحقيق ۾ ارورا، ڀاٽيا، حيدرآبادي، خدا آبادي، هٽائي، هٽ واڻڪي، لاڙائي، لوهاناڪي، شڪارپوري، سکر، سيوهاڻي، ٺٽائي ۽ ٻين نالن جو ذڪر آهي. انهن مان گهڻيون صورتون مڪمل معياري لپين بدران مقامي واپاري لکڻيون هيون.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== استعمال ==
=== حساب ڪتاب ۽ وهين ۾ استعمال ===
هٽ واڻڪي لپيءَ جو بنيادي استعمال واپاري حساب ڪتاب ۾ هو. دڪاندار ۽ واپاري ان کي ''بهي کاتي'' يا وهين ۾ استعمال ڪندا هئا، جن ۾ ڏيتي ليتي، رقمون ۽ ڪاروباري حساب لکيا ويندا هئا. واپاري خط و ڪتابت ۾ پڻ هن لپيءَ جو استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، هن لپيءَ ۾ انگن کي خاص اهميت حاصل هئي، ڇاڪاڻ ته واپاري حسابن جو وڏو حصو رقمن ۽ عددي اندراجن تي ٻڌل هوندو هو. ان ۾ ديوناگريءَ جا انگ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== يادگيريءَ ۾ مددگار لکڻي ===
روايتي هٽ واڻڪيءَ جي هڪ خصوصيت اها هئي ته ڪيترين صورتن ۾ سُرن جون ماترائون نه لکيون وينديون هيون. انهيءَ ڪري لکيل لفظن جو صحيح مطلب پڙهندڙ کي متن جي پسمنظر ۽ ڪاروباري معاملي مان سمجهڻو پوندو هو. جوتواڻيءَ هن لپيءَ کي اهڙي لکڻي قرار ڏنو آهي، جيڪا واپاريءَ جي يادگيريءَ ۾ مدد ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مثال طور، جوتواڻي ٻن جملن ''هو اجمير ويو'' ۽ ''هو اڄ مري ويو'' جو ذڪر ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب، روايتي هٽ واڻڪيءَ ۾ سُرن جون نشانيون نه لکڻ سبب ٻنهي جملن جي لکڻي ساڳي ٿي سگهي ٿي. هي مثال لپيءَ جي ابهام کي واضح ڪري ٿو؛ اصل اکرن جي صورت ماخذ ۾ ڏنل نه هجڻ ڪري هتي انهن جو ڪو اڻتصديق ٿيل نقل پيش نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== لسانياتي ۽ رسم الخطي خصوصيتون ==
=== لانڊا خاندان سان تعلق ===
جوتواڻيءَ هٽ واڻڪيءَ کي ديوناگريءَ جي هڪ صورت طور بيان ڪيو آهي. ان جي ابتڙ جديد يونيڪوڊ تحقيق خدا آبادي ۽ ان سان لاڳاپيل سنڌي واپاري لپين کي لانڊا خاندان سان ڳنڍي ٿي، جيڪو براهميءَ مان نڪتل اتر اولهه هندستان جي لکڻين سان تعلق رکي ٿو. هي اختلاف مختلف ماخذن جي درجابنديءَ جو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
=== سُرن جي نشانين جو استعمال ===
روايتي هٽ واڻڪيءَ ۾ سُرن جون ماترائون گهڻو ڪري نه لکيون وينديون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ معياري خدا آبادي لپيءَ ۾ سُرن لاءِ الڳ اکر ۽ ماترائون موجود هيون. 1868ع واري معياري خدا آباديءَ کي روايتي واپاري هٽ واڻڪيءَ سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
=== لکڻ جو رخ ===
خدا آبادي ۽ لاڳاپيل براهمي بنياد وارين سنڌي لپين ۾ لکڻ جو رخ کاٻي کان ساڄي هوندو هو. يونيڪوڊ جي سرڪاري معيار ۾ خدا آباديءَ جي بناوت کي ٻين براهمي بنياد وارين هندستاني لپين سان ملندڙ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Unicode Standard, Chapter 15: South and Central Asia-IV, Khudawadi
 |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-15/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== علائقائي صورتون ==
هٽ واڻڪيءَ سان لاڳاپيل واپاري لپيون مختلف علائقن ۾ مختلف نالن سان سڃاتيون وينديون هيون. جوتواڻيءَ موجب، شڪارپور جي واپارين جي لکڻيءَ کي شڪارپوري ۽ خدا آباد سان لاڳاپيل واپارين جي لکڻيءَ کي خدا آبادي سڏيو ويندو هو. جديد تحقيق انهن نالن کي سنڌ جي تاريخي لانڊا لپين جي الڳ مقامي صورتن طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''سنڌ جي تاريخي واپاري لپين جون چونڊ صورتون'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | لپي يا نالو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | علائقائي يا سماجي تعلق
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | خصوصيت
|-
| هٽ واڻڪي
| واپاري ۽ دڪاندار
| حساب ڪتاب ۽ خط و ڪتابت لاءِ روايتي لکڻي
|-
| شڪارپوري
| [[شڪارپور]] جا واپاري
| سنڌ جي اترئين حصي سان لاڳاپيل واپاري صورت
|-
| [[خدا آبادي لپي|خدا آبادي]]
| [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان لاڳاپيل واپاري
| پوءِ معياري بڻايل صورت تعليم ۽ ڇپائيءَ ۾ پڻ استعمال ٿي
|-
| حيدرآبادي
| حيدرآباد سان لاڳاپيل مقامي لکڻي
| لانڊا خاندان جي تاريخي صورتن مان هڪ
|-
| ٺٽائي
| [[ٺٽو]] سان لاڳاپيل
| سنڌ جي مقامي لپين جي تاريخي فهرستن ۾ شامل
|}
&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== خدا آبادي لپيءَ سان تعلق ==
[[خدا آبادي لپي]] سنڌ جي تاريخي واپاري لپين مان هڪ ترقي يافته صورت هئي. انشومن پانڊي موجب، اوڻيهين صديءَ جي 1860ع واري ڏهاڪي ۾ خدا آباديءَ کي سنڌ ۾ تعليم ۽ انتظام لاءِ معياري لکڻي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. نارائڻ جگن ناٿ وئديه ان جي معياري صورت تي ڪم ڪيو، جنهن کي بمبئي حڪومت 1868ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
معياري خدا آباديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آوازن لاءِ الڳ اکر ۽ سُرن جون نشانيون شامل ڪيون ويون. ان ۾ شڪارپوري لپيءَ مان پڻ ڪجهه اکر ورتا ويا. اهڙيءَ طرح معياري خدا آباديءَ جي صورت روايتي واپاري لکڻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مڪمل هئي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
خدا آباديءَ کي واپاري حسابن کان سواءِ تعليم، ڪتابن جي ڇپائيءَ ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو. پانڊي موجب، هن لپيءَ ۾ ''دودو چنيسر'' جهڙا ڪتاب پٿر ڇاپ ذريعي شايع ٿيا ۽ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڌاتوءَ جي ٽائيپ سان پڻ ڪتاب ڇپجڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== ڇپائيءَ ۽ تعليم ۾ واڌارو ==
خدا آباديءَ جي معياري صورت جي ترقيءَ سان ان جو استعمال واپاري وهين کان اڳتي وڌيو. 1899ع ۾ ''سکڙي'' نالي سنڌي ادبي رسالو هن لپيءَ ۾ ڇپيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ برٽش اينڊ فارين بائيبل سوسائٽيءَ پڻ هن لپيءَ ۾ سنڌي مذهبي ڪتابن جا ترجما شايع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
اهي اشاعتي سرگرميون معياري خدا آبادي لپيءَ بابت آهن؛ انهن کي روايتي هٽ واڻڪيءَ جي هر مقامي صورت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ ثبوت گهربل آهن.
== يونيڪوڊ ۾ نمائندگي ==
يونيڪوڊ معيار ۾ خدا آبادي لپيءَ لاءِ ''Khudawadi'' نالي سان U+112B0 کان U+112FF تائين اکرن جو بلاڪ مقرر ٿيل آهي. هن بلاڪ ۾ سُرن، وينجنن، ماترائن، ٻين نشانين ۽ انگن لاءِ جدا ڪوڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
2011ع ۾ انشومن پانڊيءَ پنهنجي تجويز ۾ سفارش ڪئي ته سنڌ جي انهن ننڍين لانڊا بنياد وارين لپين جي ڊجيٽل نمائندگيءَ لاءِ، جن جا مڪمل الڳ اکر موجود نه آهن، خدا آباديءَ جو گڏيل ڪوڊ استعمال ڪري سگهجي ٿو. خوجڪي لپيءَ کي ان کان الڳ رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان جي مذهبي ۽ لکت واري روايت الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''يونيڪوڊ ۾ خدا آبادي لپيءَ جي نمائندگي'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | خاصيت
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
|-
| بلاڪ جو نالو
| Khudawadi
|-
| ڪوڊ جي حد
| U+112B0–U+112FF
|-
| معياري اکرن جو بنياد
| خدا آباديءَ جي معياري صورت
|-
| روايتي هٽ واڻڪيءَ لاءِ الڳ بلاڪ
| مقرر ٿيل نه آهي
|-
| لکڻ جو رخ
| کاٻي کان ساڄي
|}
&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== استعمال ۾ گهٽتائي ==
اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي عربي بنياد واري لپيءَ کي سرڪاري ۽ تعليمي استعمال ۾ اهميت ملڻ سان واپاري لپين جي حيثيت ۾ تبديلي آئي. ويهين صديءَ ۾ سنڌيءَ جي عربي ۽ ديوناگري صورتن جي استعمال وڌڻ سان روايتي واپاري لپيون وڌيڪ محدود ٿينديون ويون.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل ڪيترن سنڌي هندن جي ڪاروباري ۽ سماجي حالتن ۾ تبديليون آيون. جوتواڻيءَ موجب، انهن تبديلين سبب هٽ واڻڪي لپيءَ جو روايتي استعمال گهڻو گهٽجي ويو. يونيڪوڊ معيار ۾ پڻ خدا آباديءَ کي هاڻي عام استعمال کان ٻاهر تاريخي لپي قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
== تاريخي اهميت ==
هٽ واڻڪي سنڌ جي واپاري تاريخ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخطي تنوع جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان جو استعمال ظاهر ڪري ٿو ته سنڌي ٻوليءَ جي لکڻ جون روايتون رڳو ادبي يا سرڪاري ضرورتن تائين محدود نه هيون، پر روزاني واپار، حساب ڪتاب ۽ ڪاروباري رابطن سان پڻ لاڳاپيل هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
هٽ واڻڪي، شڪارپوري ۽ خدا آباديءَ جهڙين لپين جي ڀيٽ سنڌ ۾ مختلف علائقن ۽ برادرين جي لکڻين جي تاريخ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. انهن جي اکرن، انگن ۽ سُرن جي نشانين بابت موجود تاريخي دستاويز سنڌي رسم الخط جي ارتقا جي تحقيق لاءِ بنيادي مواد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[خدا آبادي لپي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي رسم الخط]]
* [[ديوناگري لپي]]
* [[شڪارپور]]
* [[خدا آباد]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.unicode.org/L2/L2011/11022-khudawadi.pdf انشومن پانڊي: خدا آبادي لپيءَ جي يونيڪوڊ ۾ شموليت بابت تحقيقي تجويز، 2011ع]
* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-15/ يونيڪوڊ معيار: خدا آبادي ۽ ڏکڻ ايشيا جون تاريخي لپيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khudabadi_Script.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: خدا آبادي لپيءَ جي تصوير]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي: A Dictionary of Sindhi Literature، صفحو 52]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌ جي ثقافت]]</text>
      <sha1>ji97uk307xirt5bst86pbsuu15dm0xv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426809</id>
      <parentid>426808</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T00:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18096" sha1="mt5br7s27an46b3md27rls6a40ti99y" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي واپاري لپي}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;clear:right;width:290px;max-width:100%;margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:8px;&quot; | '''هٽ واڻڪي لپي'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Khudabadi Script.jpg|280px|alt=خدا آبادي لپيءَ جي اکرن جو نمونو، جيڪا سنڌ جي تاريخي واپاري لپين سان لاڳاپيل آهي]]
&lt;small&gt;خدا آبادي لپيءَ جو نمونو؛ هٽ واڻڪيءَ جو لازمي طور ساڳيو نمونو نه آهي.&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | نالو
| هٽ واڻڪي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | ٻيا نالا
| هٽ واڻڪي، هٽ واڻيڪي، هٽائي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | استعمال
| حساب ڪتاب، واپاري وهين ۽ ڪاروباري خط و ڪتابت
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لپين جو خاندان
| براهميءَ مان نڪتل لانڊا خاندان جون واپاري لپيون
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لکڻ جو رخ
| کاٻي کان ساڄي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لاڳاپيل لپيون
| [[خدا آبادي لپي]]، شڪارپوري، [[خوجڪي لپي]]
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | يونيڪوڊ
| الڳ بلاڪ نه؛ لاڳاپيل تاريخي صورتن جي نمائندگيءَ لاءِ خدا آبادي بلاڪ U+112B0–U+112FF
|}
'''[[هٽ واڻڪي لپي]]''' (انگريزي: ''Hat Vaniki'' يا ''Hatvanika'') سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي واپاري لپين مان هڪ هئي، جنهن کي سنڌ جا دڪاندار، واپاري ۽ حساب ڪتاب رکندڙ ماڻهو ڪاروباري وهين، حسابن ۽ خط و ڪتابت لاءِ استعمال ڪندا هئا. هن لپيءَ جو نالو ٻن لفظن ''هٽ'' ۽ ''واڻڪي'' مان ٺهيل آهي. ''هٽ'' جي معنيٰ دڪان يا واپاري جاءِ آهي، جڏهن ته ''واڻڪي'' جو واسطو سنسڪرت جي لفظ ''واڻڪ'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ واپاري آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هيءَ لپي واپاري ضرورتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي ۽ ان جون علائقائي صورتون شڪارپوري ۽ خدا آبادي نالن سان پڻ سڃاتيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=52
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
جديد رسم الخط جي تحقيق موجب، هٽ واڻڪي، شڪارپوري ۽ خدا آباديءَ کي سنڌ ۾ رائج لانڊا خاندان جي لاڳاپيل واپاري لپين ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. انهن جي تاريخي صورتن ۾ فرق هو؛ تنهنڪري سڀني کي بنا فرق جي هڪ ئي لپي سمجهڻ درست نه آهي. يونيڪوڊ بابت انشومن پانڊي جي تحقيقي تجويز ۾ هٽ واڻڪيءَ کي سنڌ جي ڪيترين ئي مقامي لانڊا لپين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;&gt;{{cite report
 |last=Pandey
 |first=Anshuman
 |title=Final Proposal to Encode the Khudawadi Script in ISO/IEC 10646
 |date=2011-01-28
 |number=ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 N3979; L2/11-022
 |institution=Unicode Consortium
 |language=en
 |url=https://www.unicode.org/L2/L2011/11022-khudawadi.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
''هٽ واڻڪي'' نالو واپار ۽ دڪانداريءَ سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''هٽ'' دڪانن لاءِ ۽ ''واڻڪي'' واپارين لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. ان ڪري هن نالي جو مفهوم واپارين جي دڪانن ۾ استعمال ٿيندڙ لکڻي يا واپاري لپي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن لپيءَ لاءِ ''هٽائي'' ۽ ''هٽ واڻڪي'' جهڙا نالا پڻ ملن ٿا. پانڊي جي 2011ع واري تحقيقي تجويز ۾ ''Hatai'' ۽ ''Hatvanika'' کي سنڌ جي تاريخي واپاري لپين جي نالن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
سنڌ ۾ مختلف دورن دوران سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ لپيون استعمال ٿينديون رهيون. انهن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي، ديوناگري، خدا آبادي، خوجڪي ۽ مختلف علائقائي واپاري لپيون شامل هيون. واپاري برادرين ۾ روزاني حساب ڪتاب ۽ ڪاروباري خط و ڪتابت لاءِ مختصر ۽ مقامي لکڻين جو استعمال عام هو.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
لانڊا خاندان جي لپين ۾ سنڌ جي مختلف شهرن، واپاري برادرين ۽ مقامي روايتن موجب فرق پيدا ٿيو. پانڊي جي تحقيق ۾ ارورا، ڀاٽيا، حيدرآبادي، خدا آبادي، هٽائي، هٽ واڻڪي، لاڙائي، لوهاناڪي، شڪارپوري، سکر، سيوهاڻي، ٺٽائي ۽ ٻين نالن جو ذڪر آهي. انهن مان گهڻيون صورتون مڪمل معياري لپين بدران مقامي واپاري لکڻيون هيون.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== استعمال ==
=== حساب ڪتاب ۽ وهين ۾ استعمال ===
هٽ واڻڪي لپيءَ جو بنيادي استعمال واپاري حساب ڪتاب ۾ هو. دڪاندار ۽ واپاري ان کي ''بهي کاتي'' يا وهين ۾ استعمال ڪندا هئا، جن ۾ ڏيتي ليتي، رقمون ۽ ڪاروباري حساب لکيا ويندا هئا. واپاري خط و ڪتابت ۾ پڻ هن لپيءَ جو استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، هن لپيءَ ۾ انگن کي خاص اهميت حاصل هئي، ڇاڪاڻ ته واپاري حسابن جو وڏو حصو رقمن ۽ عددي اندراجن تي ٻڌل هوندو هو. ان ۾ ديوناگريءَ جا انگ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== يادگيريءَ ۾ مددگار لکڻي ===
روايتي هٽ واڻڪيءَ جي هڪ خصوصيت اها هئي ته ڪيترين صورتن ۾ سُرن جون ماترائون نه لکيون وينديون هيون. انهيءَ ڪري لکيل لفظن جو صحيح مطلب پڙهندڙ کي متن جي پسمنظر ۽ ڪاروباري معاملي مان سمجهڻو پوندو هو. جوتواڻيءَ هن لپيءَ کي اهڙي لکڻي قرار ڏنو آهي، جيڪا واپاريءَ جي يادگيريءَ ۾ مدد ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مثال طور، جوتواڻي ٻن جملن ''هو اجمير ويو'' ۽ ''هو اڄ مري ويو'' جو ذڪر ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب، روايتي هٽ واڻڪيءَ ۾ سُرن جون نشانيون نه لکڻ سبب ٻنهي جملن جي لکڻي ساڳي ٿي سگهي ٿي. هي مثال لپيءَ جي ابهام کي واضح ڪري ٿو؛ اصل اکرن جي صورت ماخذ ۾ ڏنل نه هجڻ ڪري هتي انهن جو ڪو اڻتصديق ٿيل نقل پيش نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== لسانياتي ۽ رسم الخطي خصوصيتون ==
=== لانڊا خاندان سان تعلق ===
جوتواڻيءَ هٽ واڻڪيءَ کي ديوناگريءَ جي هڪ صورت طور بيان ڪيو آهي. ان جي ابتڙ جديد يونيڪوڊ تحقيق خدا آبادي ۽ ان سان لاڳاپيل سنڌي واپاري لپين کي لانڊا خاندان سان ڳنڍي ٿي، جيڪو براهميءَ مان نڪتل اتر اولهه هندستان جي لکڻين سان تعلق رکي ٿو. هي اختلاف مختلف ماخذن جي درجابنديءَ جو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
=== سُرن جي نشانين جو استعمال ===
روايتي هٽ واڻڪيءَ ۾ سُرن جون ماترائون گهڻو ڪري نه لکيون وينديون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ معياري خدا آبادي لپيءَ ۾ سُرن لاءِ الڳ اکر ۽ ماترائون موجود هيون. 1868ع واري معياري خدا آباديءَ کي روايتي واپاري هٽ واڻڪيءَ سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
=== لکڻ جو رخ ===
خدا آبادي ۽ لاڳاپيل براهمي بنياد وارين سنڌي لپين ۾ لکڻ جو رخ کاٻي کان ساڄي هوندو هو. يونيڪوڊ جي سرڪاري معيار ۾ خدا آباديءَ جي بناوت کي ٻين براهمي بنياد وارين هندستاني لپين سان ملندڙ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Unicode Standard, Chapter 15: South and Central Asia-IV, Khudawadi
 |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-15/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== علائقائي صورتون ==
هٽ واڻڪيءَ سان لاڳاپيل واپاري لپيون مختلف علائقن ۾ مختلف نالن سان سڃاتيون وينديون هيون. جوتواڻيءَ موجب، شڪارپور جي واپارين جي لکڻيءَ کي شڪارپوري ۽ خدا آباد سان لاڳاپيل واپارين جي لکڻيءَ کي خدا آبادي سڏيو ويندو هو. جديد تحقيق انهن نالن کي سنڌ جي تاريخي لانڊا لپين جي الڳ مقامي صورتن طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''سنڌ جي تاريخي واپاري لپين جون چونڊ صورتون'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | لپي يا نالو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | علائقائي يا سماجي تعلق
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | خصوصيت
|-
| هٽ واڻڪي
| واپاري ۽ دڪاندار
| حساب ڪتاب ۽ خط و ڪتابت لاءِ روايتي لکڻي
|-
| شڪارپوري
| [[شڪارپور]] جا واپاري
| سنڌ جي اترئين حصي سان لاڳاپيل واپاري صورت
|-
| [[خدا آبادي لپي|خدا آبادي]]
| [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان لاڳاپيل واپاري
| پوءِ معياري بڻايل صورت تعليم ۽ ڇپائيءَ ۾ پڻ استعمال ٿي
|-
| حيدرآبادي
| حيدرآباد سان لاڳاپيل مقامي لکڻي
| لانڊا خاندان جي تاريخي صورتن مان هڪ
|-
| ٺٽائي
| [[ٺٽو]] سان لاڳاپيل
| سنڌ جي مقامي لپين جي تاريخي فهرستن ۾ شامل
|}
&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== خدا آبادي لپيءَ سان تعلق ==
[[خدا آبادي لپي]] سنڌ جي تاريخي واپاري لپين مان هڪ ترقي يافته صورت هئي. انشومن پانڊي موجب، اوڻيهين صديءَ جي 1860ع واري ڏهاڪي ۾ خدا آباديءَ کي سنڌ ۾ تعليم ۽ انتظام لاءِ معياري لکڻي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. نارائڻ جگن ناٿ وئديه ان جي معياري صورت تي ڪم ڪيو، جنهن کي بمبئي حڪومت 1868ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
معياري خدا آباديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آوازن لاءِ الڳ اکر ۽ سُرن جون نشانيون شامل ڪيون ويون. ان ۾ شڪارپوري لپيءَ مان پڻ ڪجهه اکر ورتا ويا. اهڙيءَ طرح معياري خدا آباديءَ جي صورت روايتي واپاري لکڻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مڪمل هئي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
خدا آباديءَ کي واپاري حسابن کان سواءِ تعليم، ڪتابن جي ڇپائيءَ ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو. پانڊي موجب، هن لپيءَ ۾ ''دودو چنيسر'' جهڙا ڪتاب پٿر ڇاپ ذريعي شايع ٿيا ۽ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڌاتوءَ جي ٽائيپ سان پڻ ڪتاب ڇپجڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== ڇپائيءَ ۽ تعليم ۾ واڌارو ==
خدا آباديءَ جي معياري صورت جي ترقيءَ سان ان جو استعمال واپاري وهين کان اڳتي وڌيو. 1899ع ۾ ''سکڙي'' نالي سنڌي ادبي رسالو هن لپيءَ ۾ ڇپيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ برٽش اينڊ فارين بائيبل سوسائٽيءَ پڻ هن لپيءَ ۾ سنڌي مذهبي ڪتابن جا ترجما شايع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
اهي اشاعتي سرگرميون معياري خدا آبادي لپيءَ بابت آهن؛ انهن کي روايتي هٽ واڻڪيءَ جي هر مقامي صورت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ ثبوت گهربل آهن.
== يونيڪوڊ ۾ نمائندگي ==
يونيڪوڊ معيار ۾ خدا آبادي لپيءَ لاءِ ''Khudawadi'' نالي سان U+112B0 کان U+112FF تائين اکرن جو بلاڪ مقرر ٿيل آهي. هن بلاڪ ۾ سُرن، وينجنن، ماترائن، ٻين نشانين ۽ انگن لاءِ جدا ڪوڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
2011ع ۾ انشومن پانڊيءَ پنهنجي تجويز ۾ سفارش ڪئي ته سنڌ جي انهن ننڍين لانڊا بنياد وارين لپين جي ڊجيٽل نمائندگيءَ لاءِ، جن جا مڪمل الڳ اکر موجود نه آهن، خدا آباديءَ جو گڏيل ڪوڊ استعمال ڪري سگهجي ٿو. خوجڪي لپيءَ کي ان کان الڳ رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان جي مذهبي ۽ لکت واري روايت الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''يونيڪوڊ ۾ خدا آبادي لپيءَ جي نمائندگي'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | خاصيت
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
|-
| بلاڪ جو نالو
| Khudawadi
|-
| ڪوڊ جي حد
| U+112B0–U+112FF
|-
| معياري اکرن جو بنياد
| خدا آباديءَ جي معياري صورت
|-
| روايتي هٽ واڻڪيءَ لاءِ الڳ بلاڪ
| مقرر ٿيل نه آهي
|-
| لکڻ جو رخ
| کاٻي کان ساڄي
|}
&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== استعمال ۾ گهٽتائي ==
اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي عربي بنياد واري لپيءَ کي سرڪاري ۽ تعليمي استعمال ۾ اهميت ملڻ سان واپاري لپين جي حيثيت ۾ تبديلي آئي. ويهين صديءَ ۾ سنڌيءَ جي عربي ۽ ديوناگري صورتن جي استعمال وڌڻ سان روايتي واپاري لپيون وڌيڪ محدود ٿينديون ويون.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل ڪيترن سنڌي هندن جي ڪاروباري ۽ سماجي حالتن ۾ تبديليون آيون. جوتواڻيءَ موجب، انهن تبديلين سبب هٽ واڻڪي لپيءَ جو روايتي استعمال گهڻو گهٽجي ويو. يونيڪوڊ معيار ۾ پڻ خدا آباديءَ کي هاڻي عام استعمال کان ٻاهر تاريخي لپي قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
== تاريخي اهميت ==
هٽ واڻڪي سنڌ جي واپاري تاريخ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخطي تنوع جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان جو استعمال ظاهر ڪري ٿو ته سنڌي ٻوليءَ جي لکڻ جون روايتون رڳو ادبي يا سرڪاري ضرورتن تائين محدود نه هيون، پر روزاني واپار، حساب ڪتاب ۽ ڪاروباري رابطن سان پڻ لاڳاپيل هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
هٽ واڻڪي، شڪارپوري ۽ خدا آباديءَ جهڙين لپين جي ڀيٽ سنڌ ۾ مختلف علائقن ۽ برادرين جي لکڻين جي تاريخ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. انهن جي اکرن، انگن ۽ سُرن جي نشانين بابت موجود تاريخي دستاويز سنڌي رسم الخط جي ارتقا جي تحقيق لاءِ بنيادي مواد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[خدا آبادي لپي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي رسم الخط]]
* [[ديوناگري لپي]]
* [[شڪارپور]]
* [[خدا آباد]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.unicode.org/L2/L2011/11022-khudawadi.pdf انشومن پانڊي: خدا آبادي لپيءَ جي يونيڪوڊ ۾ شموليت بابت تحقيقي تجويز، 2011ع]
* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-15/ يونيڪوڊ معيار: خدا آبادي ۽ ڏکڻ ايشيا جون تاريخي لپيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khudabadi_Script.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: خدا آبادي لپيءَ جي تصوير]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي: A Dictionary of Sindhi Literature، صفحو 52]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌ جي ثقافت]]</text>
      <sha1>mt5br7s27an46b3md27rls6a40ti99y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426810</id>
      <parentid>426809</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T00:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18107" sha1="f52ka4lkuswtzsjn11greenwsca4z8f" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي واپاري لپي}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right;clear:right;width:290px;max-width:100%;margin:0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;background:#245d76;color:white;padding:8px;&quot; | '''هٽ واڻڪي لپي'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Khudabadi Script.jpg|280px|alt=خدا آبادي لپيءَ جي اکرن جو نمونو، جيڪا سنڌ جي تاريخي واپاري لپين سان لاڳاپيل آهي]]
&lt;small&gt;خدا آبادي لپيءَ جو نمونو؛ هٽ واڻڪيءَ جو لازمي طور ساڳيو نمونو نه آهي.&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | نالو
| هٽ واڻڪي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | ٻيا نالا
| هٽ واڻڪي، هٽ واڻيڪي، هٽائي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | استعمال
| حساب ڪتاب، واپاري وهين ۽ ڪاروباري خط و ڪتابت
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | ٻولي
| [[سنڌي ٻولي]]
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لپين جو خاندان
| براهميءَ مان نڪتل لانڊا خاندان جون واپاري لپيون
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لکڻ جو رخ
| کاٻي کان ساڄي
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | لاڳاپيل لپيون
| [[خدا آبادي لپي]]، شڪارپوري، [[خوجڪي لپي]]
|-
! style=&quot;background:#e5f0f6;&quot; | يونيڪوڊ
| الڳ بلاڪ نه؛ لاڳاپيل تاريخي صورتن جي نمائندگيءَ لاءِ خدا آبادي بلاڪ U+112B0–U+112FF
|}

{{Clear}}
'''[[هٽ واڻڪي لپي]]''' (انگريزي: ''Hat Vaniki'' يا ''Hatvanika'') سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي واپاري لپين مان هڪ هئي، جنهن کي سنڌ جا دڪاندار، واپاري ۽ حساب ڪتاب رکندڙ ماڻهو ڪاروباري وهين، حسابن ۽ خط و ڪتابت لاءِ استعمال ڪندا هئا. هن لپيءَ جو نالو ٻن لفظن ''هٽ'' ۽ ''واڻڪي'' مان ٺهيل آهي. ''هٽ'' جي معنيٰ دڪان يا واپاري جاءِ آهي، جڏهن ته ''واڻڪي'' جو واسطو سنسڪرت جي لفظ ''واڻڪ'' سان آهي، جنهن جي معنيٰ واپاري آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هيءَ لپي واپاري ضرورتن لاءِ استعمال ٿيندي هئي ۽ ان جون علائقائي صورتون شڪارپوري ۽ خدا آبادي نالن سان پڻ سڃاتيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=52
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
جديد رسم الخط جي تحقيق موجب، هٽ واڻڪي، شڪارپوري ۽ خدا آباديءَ کي سنڌ ۾ رائج لانڊا خاندان جي لاڳاپيل واپاري لپين ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. انهن جي تاريخي صورتن ۾ فرق هو؛ تنهنڪري سڀني کي بنا فرق جي هڪ ئي لپي سمجهڻ درست نه آهي. يونيڪوڊ بابت انشومن پانڊي جي تحقيقي تجويز ۾ هٽ واڻڪيءَ کي سنڌ جي ڪيترين ئي مقامي لانڊا لپين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;&gt;{{cite report
 |last=Pandey
 |first=Anshuman
 |title=Final Proposal to Encode the Khudawadi Script in ISO/IEC 10646
 |date=2011-01-28
 |number=ISO/IEC JTC1/SC2/WG2 N3979; L2/11-022
 |institution=Unicode Consortium
 |language=en
 |url=https://www.unicode.org/L2/L2011/11022-khudawadi.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
''هٽ واڻڪي'' نالو واپار ۽ دڪانداريءَ سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''هٽ'' دڪانن لاءِ ۽ ''واڻڪي'' واپارين لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. ان ڪري هن نالي جو مفهوم واپارين جي دڪانن ۾ استعمال ٿيندڙ لکڻي يا واپاري لپي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن لپيءَ لاءِ ''هٽائي'' ۽ ''هٽ واڻڪي'' جهڙا نالا پڻ ملن ٿا. پانڊي جي 2011ع واري تحقيقي تجويز ۾ ''Hatai'' ۽ ''Hatvanika'' کي سنڌ جي تاريخي واپاري لپين جي نالن طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
سنڌ ۾ مختلف دورن دوران سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ لپيون استعمال ٿينديون رهيون. انهن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي، ديوناگري، خدا آبادي، خوجڪي ۽ مختلف علائقائي واپاري لپيون شامل هيون. واپاري برادرين ۾ روزاني حساب ڪتاب ۽ ڪاروباري خط و ڪتابت لاءِ مختصر ۽ مقامي لکڻين جو استعمال عام هو.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
لانڊا خاندان جي لپين ۾ سنڌ جي مختلف شهرن، واپاري برادرين ۽ مقامي روايتن موجب فرق پيدا ٿيو. پانڊي جي تحقيق ۾ ارورا، ڀاٽيا، حيدرآبادي، خدا آبادي، هٽائي، هٽ واڻڪي، لاڙائي، لوهاناڪي، شڪارپوري، سکر، سيوهاڻي، ٺٽائي ۽ ٻين نالن جو ذڪر آهي. انهن مان گهڻيون صورتون مڪمل معياري لپين بدران مقامي واپاري لکڻيون هيون.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== استعمال ==
=== حساب ڪتاب ۽ وهين ۾ استعمال ===
هٽ واڻڪي لپيءَ جو بنيادي استعمال واپاري حساب ڪتاب ۾ هو. دڪاندار ۽ واپاري ان کي ''بهي کاتي'' يا وهين ۾ استعمال ڪندا هئا، جن ۾ ڏيتي ليتي، رقمون ۽ ڪاروباري حساب لکيا ويندا هئا. واپاري خط و ڪتابت ۾ پڻ هن لپيءَ جو استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، هن لپيءَ ۾ انگن کي خاص اهميت حاصل هئي، ڇاڪاڻ ته واپاري حسابن جو وڏو حصو رقمن ۽ عددي اندراجن تي ٻڌل هوندو هو. ان ۾ ديوناگريءَ جا انگ پڻ استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== يادگيريءَ ۾ مددگار لکڻي ===
روايتي هٽ واڻڪيءَ جي هڪ خصوصيت اها هئي ته ڪيترين صورتن ۾ سُرن جون ماترائون نه لکيون وينديون هيون. انهيءَ ڪري لکيل لفظن جو صحيح مطلب پڙهندڙ کي متن جي پسمنظر ۽ ڪاروباري معاملي مان سمجهڻو پوندو هو. جوتواڻيءَ هن لپيءَ کي اهڙي لکڻي قرار ڏنو آهي، جيڪا واپاريءَ جي يادگيريءَ ۾ مدد ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مثال طور، جوتواڻي ٻن جملن ''هو اجمير ويو'' ۽ ''هو اڄ مري ويو'' جو ذڪر ڪري ٿو. سندس وضاحت موجب، روايتي هٽ واڻڪيءَ ۾ سُرن جون نشانيون نه لکڻ سبب ٻنهي جملن جي لکڻي ساڳي ٿي سگهي ٿي. هي مثال لپيءَ جي ابهام کي واضح ڪري ٿو؛ اصل اکرن جي صورت ماخذ ۾ ڏنل نه هجڻ ڪري هتي انهن جو ڪو اڻتصديق ٿيل نقل پيش نه ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== لسانياتي ۽ رسم الخطي خصوصيتون ==
=== لانڊا خاندان سان تعلق ===
جوتواڻيءَ هٽ واڻڪيءَ کي ديوناگريءَ جي هڪ صورت طور بيان ڪيو آهي. ان جي ابتڙ جديد يونيڪوڊ تحقيق خدا آبادي ۽ ان سان لاڳاپيل سنڌي واپاري لپين کي لانڊا خاندان سان ڳنڍي ٿي، جيڪو براهميءَ مان نڪتل اتر اولهه هندستان جي لکڻين سان تعلق رکي ٿو. هي اختلاف مختلف ماخذن جي درجابنديءَ جو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
=== سُرن جي نشانين جو استعمال ===
روايتي هٽ واڻڪيءَ ۾ سُرن جون ماترائون گهڻو ڪري نه لکيون وينديون هيون. ان جي ڀيٽ ۾ معياري خدا آبادي لپيءَ ۾ سُرن لاءِ الڳ اکر ۽ ماترائون موجود هيون. 1868ع واري معياري خدا آباديءَ کي روايتي واپاري هٽ واڻڪيءَ سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
=== لکڻ جو رخ ===
خدا آبادي ۽ لاڳاپيل براهمي بنياد وارين سنڌي لپين ۾ لکڻ جو رخ کاٻي کان ساڄي هوندو هو. يونيڪوڊ جي سرڪاري معيار ۾ خدا آباديءَ جي بناوت کي ٻين براهمي بنياد وارين هندستاني لپين سان ملندڙ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Unicode Standard, Chapter 15: South and Central Asia-IV, Khudawadi
 |url=https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-15/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== علائقائي صورتون ==
هٽ واڻڪيءَ سان لاڳاپيل واپاري لپيون مختلف علائقن ۾ مختلف نالن سان سڃاتيون وينديون هيون. جوتواڻيءَ موجب، شڪارپور جي واپارين جي لکڻيءَ کي شڪارپوري ۽ خدا آباد سان لاڳاپيل واپارين جي لکڻيءَ کي خدا آبادي سڏيو ويندو هو. جديد تحقيق انهن نالن کي سنڌ جي تاريخي لانڊا لپين جي الڳ مقامي صورتن طور درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''سنڌ جي تاريخي واپاري لپين جون چونڊ صورتون'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | لپي يا نالو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | علائقائي يا سماجي تعلق
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | خصوصيت
|-
| هٽ واڻڪي
| واپاري ۽ دڪاندار
| حساب ڪتاب ۽ خط و ڪتابت لاءِ روايتي لکڻي
|-
| شڪارپوري
| [[شڪارپور]] جا واپاري
| سنڌ جي اترئين حصي سان لاڳاپيل واپاري صورت
|-
| [[خدا آبادي لپي|خدا آبادي]]
| [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان لاڳاپيل واپاري
| پوءِ معياري بڻايل صورت تعليم ۽ ڇپائيءَ ۾ پڻ استعمال ٿي
|-
| حيدرآبادي
| حيدرآباد سان لاڳاپيل مقامي لکڻي
| لانڊا خاندان جي تاريخي صورتن مان هڪ
|-
| ٺٽائي
| [[ٺٽو]] سان لاڳاپيل
| سنڌ جي مقامي لپين جي تاريخي فهرستن ۾ شامل
|}
&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== خدا آبادي لپيءَ سان تعلق ==
[[خدا آبادي لپي]] سنڌ جي تاريخي واپاري لپين مان هڪ ترقي يافته صورت هئي. انشومن پانڊي موجب، اوڻيهين صديءَ جي 1860ع واري ڏهاڪي ۾ خدا آباديءَ کي سنڌ ۾ تعليم ۽ انتظام لاءِ معياري لکڻي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. نارائڻ جگن ناٿ وئديه ان جي معياري صورت تي ڪم ڪيو، جنهن کي بمبئي حڪومت 1868ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
معياري خدا آباديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آوازن لاءِ الڳ اکر ۽ سُرن جون نشانيون شامل ڪيون ويون. ان ۾ شڪارپوري لپيءَ مان پڻ ڪجهه اکر ورتا ويا. اهڙيءَ طرح معياري خدا آباديءَ جي صورت روايتي واپاري لکڻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مڪمل هئي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
خدا آباديءَ کي واپاري حسابن کان سواءِ تعليم، ڪتابن جي ڇپائيءَ ۽ عدالتي رڪارڊن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو. پانڊي موجب، هن لپيءَ ۾ ''دودو چنيسر'' جهڙا ڪتاب پٿر ڇاپ ذريعي شايع ٿيا ۽ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڌاتوءَ جي ٽائيپ سان پڻ ڪتاب ڇپجڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== ڇپائيءَ ۽ تعليم ۾ واڌارو ==
خدا آباديءَ جي معياري صورت جي ترقيءَ سان ان جو استعمال واپاري وهين کان اڳتي وڌيو. 1899ع ۾ ''سکڙي'' نالي سنڌي ادبي رسالو هن لپيءَ ۾ ڇپيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ برٽش اينڊ فارين بائيبل سوسائٽيءَ پڻ هن لپيءَ ۾ سنڌي مذهبي ڪتابن جا ترجما شايع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
اهي اشاعتي سرگرميون معياري خدا آبادي لپيءَ بابت آهن؛ انهن کي روايتي هٽ واڻڪيءَ جي هر مقامي صورت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ ثبوت گهربل آهن.
== يونيڪوڊ ۾ نمائندگي ==
يونيڪوڊ معيار ۾ خدا آبادي لپيءَ لاءِ ''Khudawadi'' نالي سان U+112B0 کان U+112FF تائين اکرن جو بلاڪ مقرر ٿيل آهي. هن بلاڪ ۾ سُرن، وينجنن، ماترائن، ٻين نشانين ۽ انگن لاءِ جدا ڪوڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
2011ع ۾ انشومن پانڊيءَ پنهنجي تجويز ۾ سفارش ڪئي ته سنڌ جي انهن ننڍين لانڊا بنياد وارين لپين جي ڊجيٽل نمائندگيءَ لاءِ، جن جا مڪمل الڳ اکر موجود نه آهن، خدا آباديءَ جو گڏيل ڪوڊ استعمال ڪري سگهجي ٿو. خوجڪي لپيءَ کي ان کان الڳ رکيو ويو، ڇاڪاڻ ته ان جي مذهبي ۽ لکت واري روايت الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''يونيڪوڊ ۾ خدا آبادي لپيءَ جي نمائندگي'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | خاصيت
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
|-
| بلاڪ جو نالو
| Khudawadi
|-
| ڪوڊ جي حد
| U+112B0–U+112FF
|-
| معياري اکرن جو بنياد
| خدا آباديءَ جي معياري صورت
|-
| روايتي هٽ واڻڪيءَ لاءِ الڳ بلاڪ
| مقرر ٿيل نه آهي
|-
| لکڻ جو رخ
| کاٻي کان ساڄي
|}
&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== استعمال ۾ گهٽتائي ==
اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي عربي بنياد واري لپيءَ کي سرڪاري ۽ تعليمي استعمال ۾ اهميت ملڻ سان واپاري لپين جي حيثيت ۾ تبديلي آئي. ويهين صديءَ ۾ سنڌيءَ جي عربي ۽ ديوناگري صورتن جي استعمال وڌڻ سان روايتي واپاري لپيون وڌيڪ محدود ٿينديون ويون.&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل ڪيترن سنڌي هندن جي ڪاروباري ۽ سماجي حالتن ۾ تبديليون آيون. جوتواڻيءَ موجب، انهن تبديلين سبب هٽ واڻڪي لپيءَ جو روايتي استعمال گهڻو گهٽجي ويو. يونيڪوڊ معيار ۾ پڻ خدا آباديءَ کي هاڻي عام استعمال کان ٻاهر تاريخي لپي قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UnicodeKhudawadi&quot;/&gt;
== تاريخي اهميت ==
هٽ واڻڪي سنڌ جي واپاري تاريخ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخطي تنوع جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان جو استعمال ظاهر ڪري ٿو ته سنڌي ٻوليءَ جي لکڻ جون روايتون رڳو ادبي يا سرڪاري ضرورتن تائين محدود نه هيون، پر روزاني واپار، حساب ڪتاب ۽ ڪاروباري رابطن سان پڻ لاڳاپيل هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
هٽ واڻڪي، شڪارپوري ۽ خدا آباديءَ جهڙين لپين جي ڀيٽ سنڌ ۾ مختلف علائقن ۽ برادرين جي لکڻين جي تاريخ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. انهن جي اکرن، انگن ۽ سُرن جي نشانين بابت موجود تاريخي دستاويز سنڌي رسم الخط جي ارتقا جي تحقيق لاءِ بنيادي مواد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Pandey2011&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[خدا آبادي لپي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي رسم الخط]]
* [[ديوناگري لپي]]
* [[شڪارپور]]
* [[خدا آباد]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.unicode.org/L2/L2011/11022-khudawadi.pdf انشومن پانڊي: خدا آبادي لپيءَ جي يونيڪوڊ ۾ شموليت بابت تحقيقي تجويز، 2011ع]
* [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-15/ يونيڪوڊ معيار: خدا آبادي ۽ ڏکڻ ايشيا جون تاريخي لپيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khudabadi_Script.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: خدا آبادي لپيءَ جي تصوير]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي: A Dictionary of Sindhi Literature، صفحو 52]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌ جي ثقافت]]</text>
      <sha1>f52ka4lkuswtzsjn11greenwsca4z8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو ڪتاب</title>
    <ns>10</ns>
    <id>10420</id>
    <revision>
      <id>426708</id>
      <parentid>417780</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12208" sha1="01kdlj3nn7pygugee2oyiyyfgznryqj" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;
&lt;table class=&quot;infobox vcard&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;width:{{{infoboxwidth|{{{width|24em}}}}}};max-width:100%;margin:0 0 1em 0;border:1px solid #cbd5e1;border-radius:12px;border-collapse:separate;border-spacing:3px;background:#ffffff;box-shadow:0 3px 12px #00000015;font-size:90%;line-height:1.7;text-align:right;&quot;&gt;

&lt;!-- عنوان --&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869a8;color:#ffffff;text-align:center;padding:16px 8px;border-radius:9px;font-size:150%;font-weight:bold;&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;fn&quot; style=&quot;font-size:100%;&quot;&gt;
{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}
&lt;/div&gt;
{{#if:{{{title_orig|}}}|
&lt;div style=&quot;font-size:65%;font-weight:normal;margin-top:5px;&quot;&gt;
{{{title_orig|}}}
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;

&lt;!-- ڪتاب جو سرورق --&gt;
{{#if:{{{image|}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#fffaf5;text-align:center;padding:12px;border-radius:8px;&quot;&gt;
{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
|image={{{image|}}}
|size={{{image_size|}}}
|sizedefault=frameless
|upright=1
|alt={{{alt|}}}
|border={{{border|}}}
|suppressplaceholder=yes
}}
{{#if:{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}|
&lt;div style=&quot;color:#475569;font-size:90%;padding-top:7px;&quot;&gt;
{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}
&lt;/div&gt;
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- مرتب --&gt;
{{#if:{{{editors|{{{editor|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fff1f2;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;width:36%;padding:10px;color:#9f1239;background:#ffe4e6;border-radius:7px;&quot;&gt;مرتب&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;border-radius:7px;&quot;&gt;{{{editors|{{{editor|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ليکڪ --&gt;
{{#if:{{{authors|{{{author|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fff1f2;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9f1239;background:#ffe4e6;border-radius:7px;&quot;&gt;ليکڪ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;border-radius:7px;&quot;&gt;{{{authors|{{{author|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- آڊيو پڙهندڙ --&gt;
{{#if:{{{audio_read_by|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fdf2f8;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9d174d;background:#fce7f3;&quot;&gt;آڊيو پڙهندڙ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{audio_read_by|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- عارضي عنوان --&gt;
{{#if:{{{title_working|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;عارضي عنوان&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;''{{{title_working|}}}''&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- مترجم --&gt;
{{#if:{{{translators|{{{translator|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;مترجم&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{translators|{{{translator|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- مصور --&gt;
{{#if:{{{illustrators|{{{illustrator|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fdf2f8;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9d174d;background:#fce7f3;&quot;&gt;مصور&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{illustrators|{{{illustrator|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- سرورق جو مصور --&gt;
{{#if:{{{cover_artist|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fff7ed;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9a3412;background:#ffedd5;&quot;&gt;سرورق جو مصور&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{cover_artist|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ملڪ --&gt;
{{#if:{{{country|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;ملڪ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{country|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ٻولي --&gt;
{{#if:{{{language|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;ٻولي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{language|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- سلسلو --&gt;
{{#if:{{{series|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;سلسلو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{series|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اشاعتي نمبر --&gt;
{{#if:{{{release_number|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f8fafc;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#334155;background:#e2e8f0;&quot;&gt;اشاعتي نمبر&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{release_number|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- موضوع --&gt;
{{#if:{{{subjects|{{{subject|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f5f3ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#6d28d9;background:#ede9fe;&quot;&gt;موضوع&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{subjects|{{{subject|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- صنف --&gt;
{{#if:{{{genres|{{{genre|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f0fdf4;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#166534;background:#dcfce7;&quot;&gt;صنف&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{genres|{{{genre|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- واقعن جو هنڌ --&gt;
{{#if:{{{set_in|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;واقعن جو هنڌ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{set_in|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اشاعت --&gt;
{{#if:{{{published|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfeff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#0e7490;background:#cffafe;&quot;&gt;اشاعت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{published|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ڇاپيندڙ --&gt;
{{#if:{{{publisher|}}}{{{publisher2|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fdf2f8;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#9d174d;background:#fce7f3;&quot;&gt;ڇاپيندڙ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{{publisher|}}}{{#if:{{{publisher2|}}}|، {{{publisher2|}}}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اشاعت جي تاريخ --&gt;
{{#if:{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfeff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#0e7490;background:#cffafe;&quot;&gt;اشاعت جي تاريخ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- انگريزي اشاعت --&gt;
{{#if:{{{english_pub_date|{{{english_release_date|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eef2ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#3730a3;background:#e0e7ff;&quot;&gt;انگريزي اشاعت&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{english_pub_date|{{{english_release_date|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- وسيلي جو قسم --&gt;
{{#if:{{{media_type|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;وسيلو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{media_type|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- صفحا --&gt;
{{#if:{{{pages|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f8fafc;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#334155;background:#e2e8f0;&quot;&gt;صفحا&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{pages|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اعزاز --&gt;
{{#if:{{{awards|{{{award|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;اعزاز&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{awards|{{{award|}}}}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ISBN --&gt;
{{#if:{{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#fffbeb;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#92400e;background:#fef3c7;&quot;&gt;ISBN&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}|FETCH_WIKIDATA
|{{#if:{{#property:P212}}|{{#invoke:ISBNT|link|{{#property:P212}}}}[[Category:Pages using ISBN values obtained from wikidata]]}}
|{{ISBNT|1={{{isbn|{{{ISBN|}}}}}}}} {{{isbn_note|{{{ISBN_note|}}}}}}
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- OCLC --&gt;
{{#if:{{{oclc|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;OCLC&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[https://www.worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc|}}}}} {{{oclc|}}}]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- Dewey --&gt;
{{#if:{{{dewey|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f5f3ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#6d28d9;background:#ede9fe;&quot;&gt;ڊيوئي درجابندي&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{dewey|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- Library of Congress --&gt;
{{#if:{{{congress|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f8fafc;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#334155;background:#e2e8f0;&quot;&gt;لائبريري آف ڪانگريس&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;{{{congress|}}}&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اڳيون ڪتاب --&gt;
{{#if:{{{preceded_by|}}}{{{preceded_by_quotation_marks|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f5f3ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#6d28d9;background:#ede9fe;&quot;&gt;اڳيون ڪتاب&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#if:{{{preceded_by|}}}|''{{{preceded_by|}}}''|«{{{preceded_by_quotation_marks|}}}»}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- ايندڙ ڪتاب --&gt;
{{#if:{{{followed_by|}}}{{{followed_by_quotation_marks|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#f0fdf4;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#166534;background:#dcfce7;&quot;&gt;ايندڙ ڪتاب&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#if:{{{followed_by|}}}|''{{{followed_by|}}}''|«{{{followed_by_quotation_marks|}}}»}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اصل متن --&gt;
{{#if:{{{native_wikisource|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;اصل متن&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[s:{{{orig_lang_code|}}}:{{{native_wikisource|}}}|{{{title_orig|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]]
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
|{{#if:{{{native_external_url|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;اصل متن&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[{{{native_external_url|}}} {{{title_orig|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}}}

&lt;!-- ترجمو يا آن لائن متن --&gt;
{{#if:{{{wikisource|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;وڪي ذريعو&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[[s:{{{wikisource|}}}|{{{name|{{PAGENAME}}}}}]]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
|{{#if:{{{external_url|}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#ecfdf5;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#047857;background:#d1fae5;&quot;&gt;آن لائن متن&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;[{{{external_url|}}} {{{name|{{PAGENAME}}}}}]&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}}}

&lt;!-- ويب سائيٽ --&gt;
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|
&lt;tr style=&quot;background:#eff6ff;&quot;&gt;
&lt;th scope=&quot;row&quot; style=&quot;padding:10px;color:#1d4ed8;background:#dbeafe;&quot;&gt;ويب سائيٽ&lt;/th&gt;
&lt;td style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
{{#ifeq:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|FETCH_WIKIDATA
|{{#if:{{#property:P856}}|{{Url|1={{#property:P856}}}}}}
|{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}
}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;!-- اضافي نوٽ --&gt;
{{#if:{{{notes|{{{note|}}}}}}|
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-top:1px solid #cbd5e1;background:#f8fafc;padding:10px;font-size:90%;text-align:center;&quot;&gt;
{{{notes|{{{note|}}}}}}
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
}}

&lt;/table&gt;

&lt;!-- COinS ڪتابياتي ميٽاڊيٽا --&gt;
&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;amp;rft_val_fmt={{urlencode:info:ofi/fmt:kev:mtx:book}}&amp;amp;rft.genre=book&amp;amp;rft.btitle={{urlencode:{{{name|}}}}}{{#if:{{{author|}}}|&amp;amp;rft.author={{urlencode:{{{author|}}}}}}}{{#if:{{{last|}}}|&amp;amp;rft.aulast={{urlencode:{{{last|}}}}}}}{{#if:{{{first|}}}|&amp;amp;rft.aufirst={{urlencode:{{{first|}}}}}}}{{#if:{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}|&amp;amp;rft.date={{urlencode:{{{pub_date|{{{release_date|}}}}}}}}}}{{#if:{{{publisher|}}}|&amp;amp;rft.pub={{urlencode:{{{publisher|}}}}}}}{{#if:{{{location|}}}|&amp;amp;rft.place={{urlencode:{{{location|}}}}}}}{{#if:{{{pages|}}}|&amp;amp;rft.pages={{urlencode:{{{pages|}}}}}}}{{#if:{{{series|}}}|&amp;amp;rft.series={{urlencode:{{{series|}}}}}}}{{#if:{{{oclc|}}}|&amp;amp;rft_id=info:oclcnum/{{{oclc|}}}}}&quot;&gt;&lt;/span&gt;

&lt;!-- اڻڄاتل پيرا ميٽرن جي چڪاس --&gt;
{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox book with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
|preview=صفحو [[سانچو:Infobox book]] ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ڪري ٿو.
|ignoreblank=y
|alt
|audio_read_by
|author
|authors
|award
|awards
|border
|caption
|congress
|country
|cover_artist
|dewey
|editor
|editors
|english_pub_date
|english_release_date
|exclude_cover
|external_host
|external_url
|first
|followed_by
|followed_by_quotation_marks
|genre
|genres
|homepage
|illustrator
|illustrators
|image
|image_caption
|image_size
|infoboxwidth
|isbn
|ISBN
|isbn_note
|ISBN_note
|italic title
|language
|last
|location
|media_type
|name
|native_external_host
|native_external_url
|native_wikisource
|nocat_wdimage
|note
|notes
|oclc
|orig_lang_code
|pages
|preceded_by
|preceded_by_quotation_marks
|pub_date
|published
|publisher
|publisher2
|release_date
|release_number
|series
|set_in
|subject
|subjects
|title_orig
|title_working
|translator
|translators
|URL
|website
|width
|wikisource
}}

{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}

&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>01kdlj3nn7pygugee2oyiyyfgznryqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪراچي جو چڙيا گهر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10978</id>
    <revision>
      <id>426841</id>
      <parentid>416954</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19278" sha1="pguof75xtfowgjcwu2b3o3pr51eohkm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}}
{{Use Pakistani English|date=August 2020}}

{{infobox zoo
| zoo_name         = ڪراچي چڙيا گهر
| logo             =
| logo_width       =
| logo_caption     =راڻي باغ 
| image            = {{nowrap|&lt;!--
--&gt;[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]&lt;br&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;}}
&lt;small&gt;کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]&lt;/small&gt;
| image_width      = 240px
| image_caption    =
| date_opened      = 1878
| date_opening     =1899ع
| date_closed      =
| location         = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| area             = {{convert|33|acre|m2}}
| coordinates      = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| num_animals      = لڳ ڀڳ 880
| num_species      = لڳ ڀڳ 80
| largest_tank_vol =
| total_tank_vol   =
| annual_visitors  = 0.1 million (2001)
| members          =
| exhibits         =
|name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}}

{{Location map | Karachi 
| width      = 300
| float      = right
| caption    = ڪراچي ۾ مقام
| alt        =
| label      = ڪراچي چڙيا گهر
| position   = right
| background =
| lat_deg    = 24.876
| lon_deg    = 67.023
}}

'''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}&lt;/ref&gt; 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو.

==علائقا ۽ ڪشش==
* '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا.
* '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.
* '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن.
* '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن.
* '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن.
* ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن.
* ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي.

===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر===
'''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن.

==نمايان جانور==
===رڇ===
15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

===نورجهان===
'''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}&lt;/ref&gt;

تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}&lt;/ref&gt; اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;

نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;

22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

===مدھوبالا===
'''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==تڪرار ۽ تنقيد==
چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل  چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي.

اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;tribune.com.pk&quot;&gt;{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}&lt;/ref&gt; ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt; [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)،  جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}&lt;/ref&gt;


== نسلن جي فهرست ==
{{col-begin}}
{{col-1-of-3}}
=== [[پکي]] ===
* [[ڪارو تاجدار ٻگھو]]
* [[چڪور]]
* [[وڏو فليمنگو]]
* [[سبز مور]]
* [[انڊيا وارو مور]]
* [[گونگو ھنس]]
* [[ڳيچي وارو طوطو]]
* [[جابلو ڪبوتر]]
{{col-2-of-3}}
=== [[ٿڻائتا جانور]] ===
* [[عربي اوريڪس (ھرڻ)|عربي اوريڪس]]
* [[ايشيائي ڪارو رڇ]]
* [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]]
* [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ)
* [[بينگالي ٽائيگر]]
* [[ڪارو ھرڻ]]
* [[چٽڪمرو ھرڻ]]
* [[فالو ھرڻ]]
* [[زراف]]
* [[تبتي گڊ]] (چيرو)
* [[سور نما ھرڻ]]
* [[ھندي سيڙھ]]
* [[ھندي گدڙ]]
* [[شينھن]]
* [[لاما]]
* [[موفلون]]
* [[نيل ڳئون]]
* [[زيتوني ببون]]
* [[ميداني زيبرا]]
* [[ڳاڙھو ھرڻ]]
* [[سڪا ھرڻ]]
* [[ھائينا]]
* [[جھنگلي ٻڪري]] (سنڌي آئبيڪس)
{{col-3-of-3}}
=== [[ريڙهيون پائيندڙ جانور]] ===
* [[گھڙيال (واڳون)]]
* [[ھندي ڪاريھر]]
* [[ھندي واري وارو نانگ]]
* [[مانگر مڇ]]
* [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]]
* [[ٽنگن وارو ڪڇون]]
{{col-end}}

==تصويرن جي گيلري==
&lt;gallery&gt;
Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو 
Image:Karachizoo.jpg|  ڪارو تاجدار ٻگھو 
Image:Karachizoo2.jpg| تلاء  ۾ واڳون 
Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون 
Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي 
Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو
Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي.
Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين 
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[List of zoos in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Karachi]]
*[[List of individual elephants]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]]</text>
      <sha1>pguof75xtfowgjcwu2b3o3pr51eohkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426844</id>
      <parentid>426841</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19277" sha1="k07uy4eenkz2gsurqx1ra21gy7t5sah" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}}
{{Use Pakistani English|date=August 2020}}

{{infobox zoo
| zoo_name         = ڪراچي چڙيا گهر
| logo             =
| logo_width       =
| logo_caption     =راڻي باغ 
| image            = {{nowrap|&lt;!--
--&gt;[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]&lt;br&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;}}
&lt;small&gt;کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]&lt;/small&gt;
| image_width      = 240px
| image_caption    =
| date_opened      = 1878
| date_opening     =1899ع
| date_closed      =
| location         = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| area             = {{convert|33|acre|m2}}
| coordinates      = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| num_animals      = لڳ ڀڳ 880
| num_species      = لڳ ڀڳ 80
| largest_tank_vol =
| total_tank_vol   =
| annual_visitors  = 0.1 million (2001)
| members          =
| exhibits         =
|name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}}

{{Location map | Karachi 
| width      = 300
| float      = right
| caption    = ڪراچي ۾ مقام
| alt        =
| label      = ڪراچي چڙيا گهر
| position   = right
| background =
| lat_deg    = 24.876
| lon_deg    = 67.023
}}

'''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}&lt;/ref&gt; 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو.

==علائقا ۽ ڪشش==
* '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا.
* '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.
* '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن.
* '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن.
* '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن.
* ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن.
* ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي.

===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر===
'''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن.

==نمايان جانور==
===رڇ===
15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

===نورجهان===
'''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}&lt;/ref&gt;

تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}&lt;/ref&gt; اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;

نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;

22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

===مدھوبالا===
'''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==تڪرار ۽ تنقيد==
چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل  چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي.

اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;tribune.com.pk&quot;&gt;{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}&lt;/ref&gt; ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt; [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)،  جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}&lt;/ref&gt;


== نسلن جي فهرست ==
{{col-begin}}
{{col-1-of-3}}
=== [[پکي]] ===
* [[ڪارو تاجدار ٻگھو]]
* [[چڪور]]
* [[وڏو فليمنگو]]
* [[سبز مور]]
* [[انڊيا وارو مور]]
* [[گونگو ھنس]]
* [[ڳيچي وارو طوطو]]
* [[جابلو ڪبوتر]]
{{col-2-of-3}}
=== [[ٿڻائتا جانور]] ===
* [[عربي اوريڪس (ھرڻ)|عربي اوريڪس]]
* [[ايشيائي ڪارو رڇ]]
* [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]]
* [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ)
* [[بينگالي ٽائيگر]]
* [[ڪارو ھرڻ]]
* [[چٽڪمرو ھرڻ]]
* [[فالو ھرڻ]]
* [[زراف]]
* [[تبتي گڊ]] (چيرو)
* [[سور نما ھرڻ]]
* [[ھندي سيڙھ]]
* [[ھندي گدڙ]]
* [[شينھن]]
* [[لاما]]
* [[موفلون]]
* [[نيل ڳئون]]
* [[زيتوني ببون]]
* [[ميداني زيبرا]]
* [[ڳاڙھو ھرڻ]]
* [[سڪا ھرڻ]]
* [[ھائينا]]
* [[جھنگلي ٻڪري]] (سنڌي آئبيڪس)
{{col-3-of-3}}
===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]===
* [[گهڙيال|گھڙيال (واڳون)]]
* [[ھندي ڪاريھر]]
* [[ھندي واري وارو نانگ]]
* [[مانگر مڇ]]
* [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]]
* [[ٽنگن وارو ڪڇون]]

==تصويرن جي گيلري==
&lt;gallery&gt;
Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو 
Image:Karachizoo.jpg|  ڪارو تاجدار ٻگھو 
Image:Karachizoo2.jpg| تلاء  ۾ واڳون 
Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون 
Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي 
Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو
Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي.
Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين 
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[List of zoos in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Karachi]]
*[[List of individual elephants]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]]</text>
      <sha1>k07uy4eenkz2gsurqx1ra21gy7t5sah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426845</id>
      <parentid>426844</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ريڙهيون پائيندڙ جانور */</comment>
      <origin>426845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19293" sha1="hg4w5jn96wv3hg2q8ehjzjsfejgejh0" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|پاڪستان ۾ ڪراچي جو چڙيا گهر}}
{{Use Pakistani English|date=August 2020}}

{{infobox zoo
| zoo_name         = ڪراچي چڙيا گهر
| logo             =
| logo_width       =
| logo_caption     =راڻي باغ 
| image            = {{nowrap|&lt;!--
--&gt;[[File:PK Karachi asv2020-02 img86 Zoo gate.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo.JPG|150px]]&lt;br&gt;&lt;!--
--&gt;[[File:Flamingoes at Karachi Zoo.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;[[File:Karachi Zoo Reptile House - panoramio.jpg|150px]]&lt;!--
--&gt;}}
&lt;small&gt;کاٻي کان ساڄي: داخلا {{•}}[[اڱڻ]] {{•}}[[فليمنگو پکي]]{{•}}[[ ريھڙيندڙ جاندارن جو گھر]]&lt;/small&gt;
| image_width      = 240px
| image_caption    =
| date_opened      = 1878
| date_opening     =1899ع
| date_closed      =
| location         = [[نشتر روڊ ]]، [[گارڊن ايسٽ]]&lt;br /&gt;[[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| area             = {{convert|33|acre|m2}}
| coordinates      = {{coord|24.876228|N|67.023203|E|region:PK_type:landmark|display=inline,title}}
| num_animals      = لڳ ڀڳ 880
| num_species      = لڳ ڀڳ 80
| largest_tank_vol =
| total_tank_vol   =
| annual_visitors  = 0.1 million (2001)
| members          =
| exhibits         =
|name=ڪراچيءَ جو راڻي باغ}}

{{Location map | Karachi 
| width      = 300
| float      = right
| caption    = ڪراچي ۾ مقام
| alt        =
| label      = ڪراچي چڙيا گهر
| position   = right
| background =
| lat_deg    = 24.876
| lon_deg    = 67.023
}}

'''ڪراچي چڙيا گهر''' يا '''ڪراچيءَ جو راڻي باغ''', جنهن کي '''ڪراچي زولاجيڪل ۽ بوٽانيڪل گارڊنز''' ۽ '''گاندهي گارڊن''' به چيو وڃي ٿو، [[گارڊن ايسٽ]]، [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آهي. 1899ع ۾ قائم ٿيل هي پاڪستان جو سڀ کان وڏو چڙيا گهر ۽ ملڪ جو ٻيون سڀ کان پراڻو چڙيا گهر آهي (لاھور جي راڻي باغ کانپوء).&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
مهاتما گاندهي جي 1934ع ۾ ڪراچي آمد تي، ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن هن باغ جو نالو وڪٽوريا گارڊن مان بدلائي مهاتما گاندهي گارڊن رکيو.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1282760 |title=Heritage: How a factory garden became Karachi’s Zoo|newspaper=Dawn|location=Pakistan|author=Sohail Ansari|date=11 September 2016|access-date=11 جنوري 2025}}&lt;/ref&gt; 1947ع ۾ نالو ٻيهر تبديل ڪري '''ڪراچي زولاجيڪل گارڊنز''' يا مختصر '''ڪراچي چڙيا گهر''' رکيو ويو. 1953ع ۾ [[ڪرابي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] چڙيا گهر لاءِ زو ڪيريٽر ۽ هڪ قابل ويٽرنري ڊاڪٽر مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 1991–92ع ۾ [[ڪراچي جي ضلعي حڪومت]] (CDGK) قدرتي تاريخ جي ميوزيم جي نئين سجاوٽ/مرمت جو منصوبو ٺاهيو، جيڪو مڪمل ڪيو ويو؛ 1992ع ۾ جاپاني شهزادي مرمت ٿيل ميوزيم جو افتتاح ڪيو. 2008ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر جي عملي جو ڪُل انگ لڳ ڀڳ 240 ڄڻا ٻڌايو ويو.

==علائقا ۽ ڪشش==
* '''ھاٿي گھر''' چڙيا گهر جي سڀ کان مشهور جڳهن مان هڪ آهي. 65 ورهين جي هڪ [[ايشيائي ھاٿي]]، جنهن جو نالو “انارڪلي” هو، 19 جولاءِ 2006ع تي فوت ٿي وئي. 16 مئي 2010ع تي ٻه مادي [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]] [[ سفاري پارڪ (ڪراچي)]] مان چڙيا گهر ۾ آنديون ويون. اهي ٻئي 2007ع ۾ [[تنزانيا]] ۾ ڄايون هيون ۽ انهن جا نالا [[نورجھان (ھاٿي)|نورجهان]] ۽ [[مڌو بالا(ھاٿي)|مدھوبالا]] رکيا ويا.
* '''فطرتي تاريخ جو ميوزيم'''، جنهن جي مرمت 1992ع ۾ ٿي، ڪراچي چڙيا گهر جي مشهور ڪششَن مان آهي. هتي ڀريل/اسٽفڊ جانور، کلون، سِنگ، پَرَ وغيره پڻ رکيل آهن. هي سهولت زولاجي جي شاگردن لاءِ تحقيق ۽ تعليمي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿي.
* '''Reptile House''' 1992ع ۾ وڌايو ۽ جديد بڻايو ويو. پاڪستان ۾ ٿورين ريپٽائل هائوسز مان هڪ آهي. هتي ساپن ۽ ليزرڊز جون 13 جنسون رکيل آهن. [[ڪڇون|ڪڇن]] (testudines) ۽ [[واڳون|واڳن]] جا نوان ڄاول ٻچا به ڏيکاريا ويندا آهن.
* '''جانورن جي اسپتال''' 1998ع ۾ ڪراچي چڙيا گهر ۾ جديد تشخيصي سهولتن سان قائم ڪيو ويو. هتي آپريشن ٿييٽر، ايڪس ري ۽ سونوگرام جون سهولتون، ڪيترائي سِڪ بيز، ليبارٽري ۽ انڪيوبيشن روم موجود آهن.
* '''مغل باغ''' 1970ع ۾ قائم ٿيو. هن ۾ سرسبز لان، موسمائتي ٻوٽا ۽ [[مغل سلطنت |مغل]] طرز جا فوارا شامل آهن. باغ ۾ [[گلاب جو گل| گلاب]] ۽ ٻين گلن جون مختلف قسمن جون نمائشون پڻ ٿينديون آهن.
* ''' سفيد شينھن''' 2012ع ۾ خريد ڪيا ويا ۽ چڙيا گهر ۾ وڏي ڪشش سمجهيا وڃن ٿا؛ اهي نسل وڌائڻ واري پروگرام جو حصو آهن.
* ''' ممتاز محل''' هتي [[ممتاز بيگم (چڙيا گھر ڪراچي)]] جي هڪ مشهور شو/نمائش پڻ منعقد ٿيندي رهي آهي.

===ڪراچي ميونسپل مڇي گھر===
'''ڪراچي ميونسپل مڇي گھر''' 1953ع ۾ تعمير ڪيو ويو. ڪراچي چڙيا گهر جي اندر واقع هن ايڪريئم يا [[مڇي گھر]] ۾ 28 ٽينڪ آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ 30 جنسن جون قريب 300 مڇيون رکيل آهن.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TSA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourismsouthasia.com/pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|title=Karachi: Garden and parks|website=tourismsouthasia.com |access-date=8 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506012650/http://www.tourismsouthasia.com/Pakistan/major_cities_towns/gardens_parks_karachi.asp|archive-date=May 6, 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هي ڪراچي جي ٽن عوامي ايڪريئمن مان هڪ آهي؛ ٻيا ٻه [[ڪلفٽن مڇي گھر]] ۽ [[لانڍي ڪورنگي مڇي گھر]] آهن.

==نمايان جانور==
===رڇ===
15 مارچ 2017ع تي چڙيا گهر ۾ ٻه نوان رڇ آندا ويا: هڪ نَر [[ايشيائي ڪارو رڇ]] ۽ هڪ مادي [[شامي ٻورو رڇ ]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1357348/karachi-zoo-welcomes-new-pair-bears/ |newspaper=The Express Tribune |date=16 March 2017|author=Sheharyar Ali|title=Karachi Zoo welcomes new pair of bears|access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

===نورجهان===
'''نورجهان''' (وفات: 22 اپريل 2023ع) 17 ورهين جي هڪ مادي [[African elephant]] هئي، جيڪا ڪراچي چڙيا گهر ۾ رهندي هئي. اپريل 2023ع ۾ هوءَ چڙيا گهر جي هڪ ڪنڪريٽ تلاءَ ۾ ڪري پئي، جڏهن ته هوءَ اڳ ئي بيمار حالت ۾ هئي.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1748991 | title=Ailing Karachi Zoo elephant Noor Jehan passes away | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

آگسٽ 2022ع ۾ [[Four Paws]] ٽيم چڙيا گهر ۾ نورجهان جا سڙيل/خراب ٿيل ڏند (تُسڪ) ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt; بين الاقوامي جانورن جي ڀلائي واري تنظيم [[Four Paws]] جي پرڏيهي طبي ٽيم نورجهان جي علاج جي نگراني ڪندي رهي؛ رپورٽن موجب هن کي اندروني هيماتوما ۽ پيلوسڪ فلور جي تڪليف (pelvic floor damage) سبب شديد درد ۽ تڪليف هئي، ۽ هوءَ جزوي طور مفلوج به ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1747529|title=Ailing elephant Noor Jehan in 'critical condition'|first=Faiza|last=Ilyas|date=14 April 2023|website=DAWN.COM}}&lt;/ref&gt;

تلاءَ مان نورجهان کي ڪرين ذريعي ٻاهر ڪڍيو ويو، ۽ ٻڌايو ويو ته پوئين ٽنگن ۾ درد سبب هن لاءِ بيهڻ ڏکيو ٿي ويو هو. علاج ۾ نسخي واريون دوائون، ويتامين، درد گهٽائڻ واريون دوائون ۽ هائيڊروٿراپي شامل هئي، جيڪا [[Four Paws]] جي صلاح تي جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/1059373-elephant-noor-jehan-showing-signs-of-improvement-says-commissioner|title=Elephant Noor Jehan showing signs of improvement, says commissioner|website=www.thenews.com.pk}}&lt;/ref&gt; اختيارين طرفان اهو به چيو ويو ته نورجهان جي حالت بهتر ٿيڻ شرط، کيس ۽ هن جي ساٿي [[Madhubala (elephant)|مدھوبالا]] کي بين الاقوامي معيارن مطابق مناسب هنڌ منتقل ڪيو ويندو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/480450-elephant-in-room-cries-of-disease-crippled-noor-jean-echo-worldwide|title=Elephant in distress: Cries of crippled 'Noor Jehan' echo around the world|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geo.tv/latest/482001-ailing-noor-jehans-condition-critical-after-she-falls-into-concrete-pond|title=Ailing Noor Jehan's condition 'critical' after she falls into concrete pond|website=www.geo.tv}}&lt;/ref&gt;

نورجهان جي بگڙندڙ صحت بابت سماج ۾ گهڻن ماڻهن ڳڻتي ظاهر ڪئي. ڪجهه مشهور شخصيتون به جانورن جي حقن بابت بحث ۾ شامل ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2411945/pakistan-incapable-of-showing-mercy-to-animals-natasha-baig-others-on-elephant-noor-jehans-fall|title=Natasha Baig, others on elephant Noor Jehan's fall|date=14 April 2023|website=The Express Tribune}}&lt;/ref&gt;

22 اپريل 2023ع تي نورجهان فوت ٿي وئي. رپورٽن موجب، مقامي ويٽرنرين ۽ فور پاوز جي ڪوششن باوجود سندس حالت علاج دوران بگڙندي وئي. ڪجهه تنظيمن پاڪستان جي زوز ۾ قيد جهنگلي جانورن جي سنڀال بهتر ڪرڻ ۽ مدھوبالا بابت به مطالبا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.geo.tv/latest/483425-elephant-noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo-official | title=Elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://arynews.tv/noor-jehan-breathes-her-last-at-karachi-zoo/ | title=Ailing elephant 'Noor Jehan' breathes her last at Karachi Zoo | date=22 April 2023 }}&lt;/ref&gt;

===مدھوبالا===
'''مدھوبالا''' ڪراچي چڙيا گهر ۾ موجود هڪ مادي [[ آفريڪي ھاٿي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Karachi Zoo's Madhubala turns 16 |url=https://tribune.com.pk/story/2336526/karachi-zoos-madhubala-turns-16?amp=1 |work=The Express Tribune |date=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tusks of two elephants allegedly cut off at Karachi Zoo |url=https://www.thenews.com.pk/latest/913001-tusks-of-two-elephants-allegedly-cut-off-at-karachi-zoo |work=The News International |date=30 November 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health of elephants in Karachi Zoo, Safari Park deteriorating |url=https://tribune.com.pk/story/2354861/health-of-elephants-in-karachi-zoo-safari-park-deteriorating?amp=1 |work=The Express Tribune |date=29 April 2022}}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو آهي ته هوءَ تنزانيا ۾ تمام ننڍي عمر ۾ پڪڙي پنهنجي ماءُ کان ڌار ڪئي وئي ۽ پوءِ پاڪستان آندي وئي.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ilyas |first1=Faiza |title=Madhubala to undergo 'unique' surgery at Karachi Zoo today |url=https://www.dawn.com/news/1705049 |work=DAWN.COM |date=16 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; آگسٽ 2022ع ۾ [[فور پاز]] (Four Paws) ٽيم چڙيا گهر ۾ مدھوبالا جا سڙيل/خراب ٿيل تُسڪ ڪاميابيءَ سان ڪڍيا.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Four Paws team successfully remove rotten tusks of Madhubala, Noor Jehan |url=https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |work=Samaa |date=18 August 2022 |language=en |access-date=1 January 2026 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 |dead-url=yes |accessdate=1 January 2026 |archivedate=18 April 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418224849/https://www.samaaenglish.tv/news/40014855 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Hassan |first1=Syed Raza |title=Pakistan's Madhubala elephant gets relief after years of dental pain |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistans-madhubala-elephant-gets-relief-after-years-dental-pain-2022-08-17/ |work=Reuters |date=18 August 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==تڪرار ۽ تنقيد==
چڙيا گهر ۾ جانورن جي سنڀال ۽ حالتن بابت پاڪستاني ميڊيا ۾ تنقيد ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dailytimes.com.pk/368690/karachi-zoo/ |title=Karachi Zoo |website=Daily Times |date=24 March 2019 |access-date=8 November 2022}}&lt;/ref&gt;

ڪراچي چڙيا گهر بابت منفي شهرت جو هڪ ٻيو سبب [[عربي اوريڪس (ھرڻ)| عربي اوريڪس]] (Arabian oryx) (جنهن کي [[آء.يو.سي.اين.(ادارو)|IUCN]] موجب انتهائي نابودي خطري هيٺ آيل  چيو وڃي ٿو) جي موت جا واقعا پڻ ٻڌايا ويا آهن. هڪ جوڙو 2007ع ۾ خانگي فارم مان خريد ڪيو ويو. مادي 2007ع ۾ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو ۽ پوءِ 2008ع ۾ هڪ نَر ۽ هڪ مادي ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪي 2009ع ۾ فوت ٿي ويا. پهرين ڄاول اورڪس 12 مارچ 2010ع تي ٻيهر ٻچي کي جنم ڏنو، جيڪو ٻئي ڏينهن فوت ٿي ويو. چار ڏينهن پوءِ ٻچي جي ماءُ به زو اسپتال ۾ فوت ٿي وئي. ان موقعي تي چڙيا گهر وٽ 2007ع جو اصل جوڙو باقي رهيو. مارچ 2010ع تي ان جوڙي مان مادي، جيڪا پير جي زخم سبب هفتي کان زو اسپتال ۾ علاج هيٺ هئي، اها به فوت ٿي وئي.

اپريل 2016ع ۾ “اليڪس” نالي 16 ورهين جو [[بينگالي ٽائيگر]] گردن جي ناڪامي سبب فوت ٿي ويو. ان کان پوءِ چڙيا گهر وٽ رڳو “ريشل” نالي هڪ مادي ٽائيگر باقي رهڻ جو ذڪر ڪيو ويو. چڙيا گهر انتظاميا حڪومت کان نر ٽائيگر فراهم ڪرڻ جي درخواست ڪئي.&lt;ref name=&quot;tribune.com.pk&quot;&gt;{{cite news |url=https://tribune.com.pk/story/1094274/tragic-end-karachi-zoo-loses-tiger-to-kidney-failure/ |title=Tragic end: Karachi zoo loses tiger to kidney failure |newspaper=The Express Tribune |date=29 April 2016 |access-date=8 November 2022 |author=Sheharyar Ali}}&lt;/ref&gt; ساڳئي مهيني دوران چڙيا گهر ۾ ٽن ننڍن [[ڪارو ھرڻ| ڪارن ھرڻن]] جي موت بابت به رپورٽون آيون، جيڪي رات جو احاطي اندر جهيڙي سبب ٿيون؛ رپورٽن موجب رات جي وقت عملي جي غير موجودگي سبب واقعي وقت جانورن جي سنڀال نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |title=Karachi: 3 deer in zoo died mysteriously |website=Abb Takk TV News |date=11 April 2016 |access-date=17 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126044312/https://abbtakk.tv/en/stories-karachi-3-deer-in-zoo-died-mysteriously-110416/ |archive-date=26 November 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;/ref&gt; [[ڪوگر (جھنگلي ٻلو)| ڪوگر]] (Cougar)،  جنھن کي پُوما پڻ چون ٿا، جا ٽي نون ڄاول ٻچا به چڙيا گهر ۾ فوت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pakobserver.net/birthday-celebrations-as-zoo-turns-150-years-old/ |title=Birthday celebrations as Zoo turns 150 years old |website=Pakistan Observer |date=23 July 2020 |access-date=17 August 2020}}&lt;/ref&gt;


== نسلن جي فهرست ==
{{col-begin}}
{{col-1-of-3}}
=== [[پکي]] ===
* [[ڪارو تاجدار ٻگھو]]
* [[چڪور]]
* [[وڏو فليمنگو]]
* [[سبز مور]]
* [[انڊيا وارو مور]]
* [[گونگو ھنس]]
* [[ڳيچي وارو طوطو]]
* [[جابلو ڪبوتر]]
{{col-2-of-3}}
=== [[ٿڻائتا جانور]] ===
* [[عربي اوريڪس (ھرڻ)|عربي اوريڪس]]
* [[ايشيائي ڪارو رڇ]]
* [[آفريڪي جھنگلي ھاٿي]]
* [[بيڪٽريائي اٺ]] (ٻن ٿوهن وارو اٺ)
* [[بينگالي ٽائيگر]]
* [[ڪارو ھرڻ]]
* [[چٽڪمرو ھرڻ]]
* [[فالو ھرڻ]]
* [[زراف]]
* [[تبتي گڊ]] (چيرو)
* [[سور نما ھرڻ]]
* [[ھندي سيڙھ]]
* [[ھندي گدڙ]]
* [[شينھن]]
* [[لاما]]
* [[موفلون]]
* [[نيل ڳئون]]
* [[زيتوني ببون]]
* [[ميداني زيبرا]]
* [[ڳاڙھو ھرڻ]]
* [[سڪا ھرڻ]]
* [[ھائينا]]
* [[جھنگلي ٻڪري]] (سنڌي آئبيڪس)
{{col-3-of-3}}
===[[ريڙهيون پائيندڙ جانور]]===
* [[گهڙيال|گھڙيال (واڳون)]]
* [[ھندي ڪاريھر]]
* [[ھندي واري وارو نانگ]]
* [[سنڌو مگر|مانگر مڇ]]
* [[مشرقي ڪئن وارو نانگ]]
* [[ٽنگن وارو ڪڇون]]

==تصويرن جي گيلري==
&lt;gallery&gt;
Image:Karachizoo1.jpg|ڀولو 
Image:Karachizoo.jpg|  ڪارو تاجدار ٻگھو 
Image:Karachizoo2.jpg| تلاء  ۾ واڳون 
Image:Karachizoo3.jpg| زميني ڪميون 
Image:Flamingoes_at_Karachi_Zoo.jpg|[[فليمنگو]] پکي 
Image:Deer Zoo.jpg| ٻارھن سڱو
Image:EPA-2015-A-Tiger-cools-off-to-beat-the-heat-by-embracing-a-large-lump-of-ice-at-the-Karachi-Zoo.jpg|بينگالي ٽائيگر برف کائيندي.
Image:MumtazMahalAtZoo.jpg|ممتاز محل پويلين 
&lt;/gallery&gt;

==پڻ ڏسو==
*[[List of zoos in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Pakistan]]
*[[List of parks and gardens in Karachi]]
*[[List of individual elephants]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ڪراچي جون تفريحي جڳهون]]
[[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]]</text>
      <sha1>hg4w5jn96wv3hg2q8ehjzjsfejgejh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڏهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11827</id>
    <revision>
      <id>426847</id>
      <parentid>241701</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25615" sha1="ek6djouokyk74hs2vaba8t8eryfzruc" xml:space="preserve">[[عڪس:Cacik-1.jpg|thumb|''Cacık'', a Turkish cold appetizer yogurt variety]]
ڏهي [[کير]] مان ٺاهي وينديڙ شيء آهي۔ نيم گرم کير ۾ ٿوري ڏهي ملائي ڇڏبي آهي، سازگار ماحول ۾ ٿوري ڏهي ۾ موجود فائديمند بيڪٽريا سڄي ئي کير کي ڏهي بڻائي ڇڏيندا آهن۔


{{مختصر وضاحت|کير جي جراثيمي خمير مان تيار ٿيندڙ غذائي پيداوار}}
{{Infobox food
| name = ڏهي
| image = Joghurt.jpg
| caption = ٿانوَ ۾ رکيل ڏهي
| alternate_name = يوگرٽ، يوگورٽ، دهي
| country = وچ ايشيا ۽ ويجهو اوڀر؛ ٻين علائقن ۾ پڻ قديم روايتون
| type = خميريل کير جي پيداوار
| served = عام طور ٿڌو
| main_ingredient = [[کير]]، ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا
| variations = سادو ڏهي، مٺو ڏهي، گاڙهو ڏهي، ڦلدار ڏهي
}}
'''ڏهي''' (انگريزي: ''Yogurt'' يا ''Yoghurt'') کير مان تيار ٿيندڙ هڪ [[خمير]] ٿيل غذائي پيداوار آهي. ان جي تياريءَ ۾ خاص بيڪٽيريا کير ۾ موجود کنڊ، جنهن کي [[ليڪٽوز]] چيو وڃي ٿو، کي [[ليڪٽڪ ائسڊ]] ۾ تبديل ڪن ٿا. هي تيزاب کير جي پروٽين، خاص طور [[ڪيسين]]، تي اثر ڪري ڏهي کي مخصوص گاڙهائپ، نرم بناوت ۽ هلڪو کٽو ذائقو ڏئي ٿو. ڏهي عام طور ڳئون ۽ مينهن جي کير مان تيار ڪيو ويندو آهي، پر ٻڪري، رڍ، اٺ ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جو کير پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt: 21 CFR §131.200
 |url=https://www.ecfr.gov/current/title-21/section-131.200
 |publisher=United States Food and Drug Administration
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;&gt;{{cite report
 |title=Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)
 |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf
 |publisher=Codex Alimentarius Commission
 |year=2003
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڏهي ٺاهڻ لاءِ عام طور ٻن بيڪٽيريا جو گڏيل استعمال ڪيو ويندو آهي: ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' جي ذيلي قسم ''bulgaricus''. اهي بيڪٽيريا کير کي خمير ڪري ڏهي ۾ تبديل ڪن ٿا. ڪن قسمن ۾ ٻيا ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا پڻ شامل ڪيا ويندا آهن. بين الاقوامي خوراڪي معيارن ۾ ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي جراثيمي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bintsis |first1=Thomas
 |last2=Papademas |first2=Photis
 |title=The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review
 |journal=Fermentation
 |year=2022
 |volume=8
 |issue=12
 |pages=679
 |doi=10.3390/fermentation8120679
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
== لفظ جي بڻ بنياد ==
انگريزي لفظ ''yogurt'' ترڪي ٻوليءَ جي لفظ ''yoğurt'' مان نڪتل آهي. ان جو تعلق ترڪي فعل ''yoğurmak'' سان ٻڌايو ويندو آهي، جنهن جي معنائن ۾ ڳوڙهو ڪرڻ، ڳوهڻ يا ڄمائڻ شامل آهن. انگريزي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جو استعمال سترهين صديءَ کان ملي ٿو. ان جي مختلف صورتن ۾ ''yoghurt''، ''yogourt'' ۽ ''yogurt'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Etymonline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.etymonline.com/word/yogurt
 |website=Online Etymology Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/yogurt
 |website=Merriam-Webster Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ ۾ هن غذائي شيءِ لاءِ عام نالو '''ڏهي''' آهي. ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ ان سان ملندڙ نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي سماج ۾ ڏهي روزمره کاڌي، رائتي، لسي ۽ ٻين روايتي خوراڪن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.
== تاريخ ==
=== شروعات ۽ قديم دور ===
ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. تاريخي تحقيق موجب کير کي خمير ڪرڻ جون روايتون وچ ايشيا، ويجهي اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ مال پاليندڙ برادرين سان لاڳاپيل رهيون آهن. تازو کير جلد خراب ٿيڻ سبب قديم ماڻهن ان کي وڌيڪ وقت تائين استعمال لائق رکڻ لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪيا. کير جو خمير ٿيڻ انهن طريقن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fisberg |first1=Mauro
 |last2=Machado |first2=Rachel
 |title=History of yogurt and current patterns of consumption
 |journal=Nutrition Reviews
 |year=2015
 |volume=73
 |issue=suppl_1
 |pages=4–7
 |doi=10.1093/nutrit/nuv020
 |pmid=26175483
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muhammed&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Muhammed |first1=Yasmin Muhammed Refaie
 |last2=Minervini |first2=Fabio
 |last3=Cavoski |first3=Ivana
 |title=From Ancient Fermentations to Modern Biotechnology: Historical Evolution, Microbial Mechanisms, and the Role of Natural and Commercial Starter Cultures in Shaping Organic and Sustainable Food Systems
 |journal=Foods
 |year=2025
 |volume=14
 |issue=24
 |pages=4240
 |doi=10.3390/foods14244240
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
قديم زماني ۾ مالوند ماڻهو کير کي جانورن جي کل مان ٺهيل ٿيلهين ۽ ٻين ٿانون ۾ کڻي هلندا هئا. اهڙين حالتن ۾ قدرتي جراثيمي عمل جي ڪري کير کٽو ۽ گاڙهو ٿي سگهندو هو. محققن موجب اهڙي قدرتي خمير مان کير جون مختلف روايتي شيون وجود ۾ آيون. بهرحال ڏهي جي اصل ايجاد ڪنهن هڪ ملڪ يا قوم ڏانهن يقيني طور منسوب ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== قديم آثار قديمه جا ثبوت ===
اتر اولهه ترڪيءَ جي آثار قديمه واري ماڳ بارجن هويوڪ مان ملندڙ ٿانون جي باقيات ۾ کير جي چرٻيءَ جا آثار مليا آهن. 2024ع جي هڪ سائنسي تحقيق موجب اهي آثار لڳ ڀڳ 6600 کان 6000 قبل مسيح جي دور ۾ کير جي استعمال ۽ پروسيسنگ جي نشاندهي ڪن ٿا. اهي ثبوت قديم کير جي صنعت بابت آهن؛ انهن مان اهو لازمي ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد معنيٰ وارو ڏهي تيار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Ozbal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Özbal |first1=Hadi
 |last2=Breu |first2=Adria
 |last3=Thissen |first3=Laurens
 |last4=Gerritsen |first4=Fokke
 |title=From Bowls to Pots: The Dairying Revolution in Northwest Turkey, a View from Barcın Höyük, 6600 to 6000 BCE
 |journal=PLOS ONE
 |year=2024
 |volume=19
 |issue=5
 |pages=e0302788
 |doi=10.1371/journal.pone.0302788
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
يورپ ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي نئين پٿر واري دور بابت تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته کير جي خمير ڪرڻ ۽ ان مان مختلف غذائي شيون ٺاهڻ جون روايتون زرعي ۽ مالوند سماجن جي ترقيءَ سان گڏ اڳتي وڌيون.&lt;ref name=&quot;Rosenstock&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rosenstock |first1=Eva
 |last2=Ebert |first2=Julia
 |last3=Scheibner |first3=Alisa
 |title=Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory
 |journal=Current Anthropology
 |year=2021
 |volume=62
 |issue=S24
 |pages=S256–S275
 |doi=10.1086/714961
}}&lt;/ref&gt;
=== وچ ايشيا ۽ ترڪ روايتون ===
وچ ايشيا ۾ کير مان مختلف خميريل شيون ٺاهڻ جي پراڻي روايت موجود آهي. يارهين صديءَ جي ترڪ لغت ''ديوان لغات الترڪ'' ۾ ڏهي سان لاڳاپيل لفظ ''yoġrut'' ۽ ان جي تياريءَ بابت ڪيترائي اصطلاح درج آهن. ان لغت ۾ پراڻي خميريل کير جو ٿورو حصو نئين کير ۾ ملائي خمير پيدا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kashgari&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Kashghari
 |first=Mahmud
 |title=Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Lūḡāt at-Turk)
 |volume=1
 |translator-last=Dankoff
 |translator-first=Robert
 |publisher=Harvard University
 |year=1982
 |page=199
 |url=https://archive.org/details/CompendiumOfTheTurkicDialectsPart1-MahmudAl-Kashghari/page/199/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
وچ ايشيا ۾ گهوڙيءَ جي کير مان تيار ٿيندڙ خميريل مشروب ''ڪومس'' پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. قديم سفرنامن ۾ ان جي تياريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڪومس ۾ عام ڏهي کان مختلف جراثيمي عمل ۽ خمير جا قسم شامل ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي غذائي پيداوار نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Rubruck&quot;&gt;{{cite book
 |last=of Rubruck
 |first=William
 |title=The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55
 |publisher=Hakluyt Society
 |location=London
 |year=1900
 |page=66
 |url=https://archive.org/details/journeyofwilliam00ruys/page/66/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== قديم يونان ۽ روم ===
قديم يوناني ۽ رومي لکڻين ۾ کير کي کٽو ڪرڻ ۽ ان مان گاڙهيون شيون ٺاهڻ جا حوالا ملن ٿا. رومي عالم پليني بزرگ مختلف قومن پاران کير کي کٽو ۽ گاڙهو ڪرڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. قديم يوناني اصطلاح ''اوڪسيگالا'' هڪ خميريل يا کٽي کير واري پيداوار لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان جي اصل بناوت بابت محققن ۾ اختلاف آهي؛ ڪجهه ان کي ڏهي سان ملندڙ، جڏهن ته ٻيا پنير يا ڄميل کير سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Rzeźnicka |first1=Zofia
 |last2=Kokoszko |first2=Maciej
 |title=Milk and Dairy Products in the Medicine and Culinary Art of Antiquity and Early Byzantium (1st–7th Centuries AD)
 |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
 |year=2020
 |isbn=978-83-8142-648-0
 |pages=85–91
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alcock&quot;&gt;{{cite book
 |last=Alcock
 |first=Joan Pilsbury
 |title=Food in the Ancient World
 |publisher=Greenwood Press
 |year=2006
 |isbn=978-0-313-33003-2
 |pages=82–83
}}&lt;/ref&gt;
قديم يوناني طبيب گيلن پڻ کٽي کير جي غذائي ۽ طبي استعمال بابت لکيو. انهن قديم بيانن کي جديد ڏهي جي جراثيمي سڃاڻپ سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;/&gt;
=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي ===
ڏکڻ ايشيا ۾ کير کي ڄمائي ڏهي ٺاهڻ جي روايت قديم آهي. سنسڪرت ادب ۾ ''دڌي'' نالي کير جي ڄميل پيداوار جو ذڪر ملي ٿو. ويدڪ ۽ آيور ويدڪ ادب ۾ ان جي غذائي استعمال ۽ تياريءَ بابت حوالا موجود آهن. جديد تحقيق ۾ ان کي ڏکڻ ايشيا جي خميريل کير وارين روايتن جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Read&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Read
 |first=James
 |title=Living Fermented Foods and Drinks
 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Food Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |doi=10.1093/acrefore/9780197762530.013.15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urkude&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Urkude |first1=Gaurishankar
 |last2=Nistane |first2=Rita R.
 |last3=Patrikar |first3=Vijay G.
 |title=Critical review on various types of Dadhi with reference to its method of preparation
 |journal=Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences
 |year=2021
 |volume=6
 |issue=1
 |pages=121–124
 |doi=10.21760/jaims.v6i01.1192
}}&lt;/ref&gt;
=== چين ۾ خميريل کير ===
چين جي قديم تاريخي ماخذن ۾ پڻ خميريل کير وارين شين جو ذڪر ملي ٿو. هان گهراڻي جي دور ۾ کير مان تيار ٿيندڙ ''لائو'' نالي پيداوار جا حوالا موجود آهن. ڇهين صديءَ جي چيني زرعي ڪتاب ''چيمين يائوشو'' ۾ کير کي گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ، پراڻي خمير جو حصو شامل ڪرڻ ۽ ٿانون کي گرم رکڻ جا طريقا بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kotyk&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kotyk
 |first=Jeffrey
 |title=Milk, Yogurt and Butter in Medieval East Asia: Dairy Products from China to Japan in Medicine and Buddhism
 |journal=Religions
 |year=2021
 |volume=12
 |issue=5
 |pages=302
 |doi=10.3390/rel12050302
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toleno&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Toleno
 |first=Robban
 |title=Milk and Dairy Products
 |encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of Chinese Cuisines
 |publisher=Berkshire Publishing Group
 |year=2021
 |doi=10.47462/1265857611
}}&lt;/ref&gt;
=== وچئين دور جو اسلامي دنيا ===
چوڏهين صديءَ جي مصري کاڌن جي ڪتاب ''Kanz al-Fawāʾid Fī Tanwīʿ Al-Mawāʾid'' ۾ ''لبن ياغرت'' نالي خميريل کير جي تياريءَ جو طريقو ڏنل آهي. ان ۾ ڳئون يا مينهن جو کير گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ ۽ خمير پيدا ڪندڙ مواد ملائي ڪجهه وقت لاءِ رکڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Nasrallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nasrallah
 |first=Nawal
 |title=Treasure Trove of Benefits and Variety at the Table: A Fourteenth-Century Egyptian Cookbook
 |publisher=Brill
 |year=2017
 |isbn=978-90-04-34991-9
 |page=336
}}&lt;/ref&gt;
== ڏهي جي تياري ==
=== بنيادي جزا ===
ڏهي ٺاهڻ جا بنيادي جزا کير ۽ مناسب خمير پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا آهن. عام طور اڳ ۾ تيار ٿيل سادو ڏهي ٿوري مقدار ۾ نئين کير ۾ ملائي خمير جي شروعات ڪئي ويندي آهي. تجارتي پيداوار ۾ مخصوص جراثيمي ڪلچر استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== خمير ٿيڻ جو عمل ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ کير کي مناسب نموني گرم ڪري پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جتي گهربل بيڪٽيريا وڌي سگهن. ان کان پوءِ خمير جو ڪلچر شامل ڪيو ويندو آهي. عام طور 30 کان 45 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ واري گرميءَ تي ڪيترن ڪلاڪن تائين خمير ٿيڻ ڏنو ويندو آهي. گرميءَ ۽ وقت ۾ فرق ڏهي جي تيزابيت، بناوت ۽ پاڻيءَ جي الڳ ٿيڻ تي اثرانداز ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYTYogurt&quot;&gt;{{cite web
 |last=Clark
 |first=Melissa
 |title=Creamy Homemade Yogurt Recipe
 |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1017991-creamy-homemade-yogurt
 |website=NYT Cooking
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
خمير دوران بيڪٽيريا کير جي ليڪٽوز مان ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ سان کير جو پي ايڇ گهٽجي ٿو ۽ پروٽين ڄمڻ لڳن ٿا. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ کير هڪ گاڙهي، نرم ۽ کٽي غذائي پيداوار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== جراثيمي ڪلچر ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه بنيادي بيڪٽيريا هي آهن:
* ''Streptococcus thermophilus''
* ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus''
بين الاقوامي معيار موجب عام ڏهي جي مخصوص سڃاڻپ انهن ٻنهي جراثيمي ڪلچرن سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه ٻين قسمن ۾ وڌيڪ بيڪٽيريا شامل ڪري سگهجن ٿا. اهي بيڪٽيريا کير جي ذائقي، تيزابيت ۽ بناوت جي ٺهڻ ۾ حصو وٺن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
== ڏهي جا قسم ==
ڏهي جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ کير جي چرٻيءَ، پاڻيءَ جي مقدار، خمير جي طريقي ۽ اضافي جزن موجب فرق هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''سادو ڏهي'''
| بنا اضافي مٺاڻ جي تيار ٿيل عام ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''مٺو ڏهي'''
| کنڊ يا ٻين مٺاڻن سان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گاڙهو ڏهي'''
| پاڻيءَ يا ڇاڻيل سيال حصي کي گهٽائڻ سان وڌيڪ گاڙهو ڪيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ڦلدار ڏهي'''
| ميون يا انهن جي تيار ڪيل جزن سان ملائي ٺاهيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گهٽ چرٻيءَ وارو ڏهي'''
| گهٽ چرٻيءَ واري کير مان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''پيئڻ وارو ڏهي'''
| پيئڻ لائق صورت ۾ تيار ڪيل خميريل کير جي پيداوار
|}
== غذائي قدر ==
ڏهي ۾ پروٽين، چرٻي، ڪاربوهائيڊريٽ، ڪيلشيم، فاسفورس ۽ ڪجهه وٽامن موجود هوندا آهن. انهن غذائي جزن جي مقدار کير جي قسم، چرٻيءَ جي سطح ۽ تياريءَ جي طريقي موجب مختلف ٿيندي آهي. مٺي يا ڦلدار ڏهي ۾ اضافي کنڊ پڻ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;USDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=FoodData Central
 |url=https://fdc.nal.usda.gov/
 |publisher=United States Department of Agriculture
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول آمريڪي غذائي ڊيٽابيس ۾ درج سادي، مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جي هڪ معياري غذائي داخلي جا لڳ ڀڳ قدر ڏيکاري ٿو. مختلف تجارتي شين جا قدر مختلف ٿي سگهن ٿا.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | سادي مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جا غذائي قدر — في 100 گرام
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | غذائي جزو
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | لڳ ڀڳ مقدار
|-
| توانائي
| 61 ڪلو ڪيلوريون
|-
| پروٽين
| 3.5 گرام
|-
| چرٻي
| 3.3 گرام
|-
| ڪاربوهائيڊريٽ
| 4.7 گرام
|-
| ڪيلشيم
| 121 ملي گرام
|-
| فاسفورس
| 95 ملي گرام
|-
| پوٽاشيم
| 155 ملي گرام
|}
&lt;ref name=&quot;USDA&quot;/&gt;
== صحت ۽ غذائي اهميت ==
ڏهي پروٽين ۽ ڪيلشيم حاصل ڪرڻ جو هڪ غذائي ذريعو آهي. خمير ٿيڻ دوران ليڪٽوز جو ڪجهه حصو ٽٽي ٿو، تنهنڪري ڪجهه ماڻهن لاءِ ڏهي کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ سان هضم ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به ليڪٽوز جي عدم برداشت رکندڙ سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو نتيجو لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
ڏهي جي ڪجهه قسمن ۾ زنده جراثيمي ڪلچر موجود هوندا آهن. انهن مان هر هڪ کي پاڻمرادو پروبايوٽڪ يا ڪنهن بيماريءَ جو علاج قرار نٿو ڏئي سگهجي. صحت بابت مخصوص دعوائن لاءِ استعمال ٿيل جراثيمي قسم ۽ انساني تحقيق جا الڳ ثبوت ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
کير جي پروٽين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ عام کير مان ٺهيل ڏهي به الرجي پيدا ڪري سگهي ٿو. ڏهي ۾ موجود جراثيمي خمير کير جي پروٽين کي مڪمل طور ختم نٿو ڪري.
== سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ==
سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي روزمره خوراڪ جو حصو آهي. ان کي سادي صورت ۾ کائڻ کان سواءِ مختلف کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏهي مان لسي، رائتو ۽ ٻيون غذائي شيون تيار ٿينديون آهن.
=== لسي ===
[[لسي]] ڏهي ۽ پاڻيءَ کي ملائي تيار ٿيندڙ مشروب آهي. ان ۾ ذائقي موجب لوڻ، کنڊ يا ٻيا جزا شامل ڪري سگهجن ٿا. لسي ڏکڻ ايشيا جي روايتي خوراڪي ثقافت جو حصو آهي.
=== رائتو ===
[[رائتو]] ڏهي ۾ ڀاڄيون، مصالحا يا ٻيا غذائي جزا ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ان کي مختلف کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.
=== کاڌن ۾ استعمال ===
ڏهي کي مختلف کاڌن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو مصالحيدار کاڌن سان گڏ، گوشت جي ميرينيشن ۾ ۽ ڪجهه مٺين شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم اچي ٿو.
== ٻين خميريل کير وارين شين سان ڀيٽ ==
ڏهي سان ملندڙ ڪجهه ٻيون غذائي شيون پڻ کير جي خمير مان ٺهن ٿيون. انهن ۾ ڪيفر، ڪومس ۽ اسڪائر شامل آهن. انهن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيم، کير جا قسم ۽ بناوت عام ڏهي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | پيداوار
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | بنيادي خاصيت
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | روايتي تعلق
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڏهي'''
| کير جو ليڪٽڪ ائسڊ بيڪٽيريا وسيلي خمير
| ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ رائج
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''ڪيفر'''
| بيڪٽيريا ۽ خميرن جي گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار
| قفقاز
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڪومس'''
| روايتي طور گهوڙيءَ جي کير مان خميريل مشروب
| وچ ايشيا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''اسڪائر'''
| گاڙهي، ڇاڻيل خميريل کير واري پيداوار
| آئس لينڊ
|}
&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Petursson&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Pétursson |first1=Jón Þór
 |last2=Hafstein |first2=Valdimar Tr.
 |title=Stirring Up Skyr: From Live Cultures to Cultural Heritage
 |journal=Journal of American Folklore
 |year=2022
 |volume=135
 |issue=535
 |pages=49–74
 |doi=10.5406/15351882.135.535.03
}}&lt;/ref&gt;
== خوراڪي حفاظت ==
ڏهي جي تياريءَ ۾ صاف ٿانوَ، مناسب معيار جو کير ۽ صحيح گرمي پد اهم آهن. غيرصاف سامان يا خراب ٿيل کير جي استعمال سان غيرگهربل جراثيم پيداوار کي آلوده ڪري سگهن ٿا. تيار ٿيل ڏهي کي مناسب ٿڌي گرمي پد تي رکڻ گهرجي ۽ ان جي استعمال جي مدت بابت خوراڪي حفاظت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کير]]
* [[لسي]]
* [[رائتو]]
* [[خمير]]
* [[ليڪٽڪ ائسڊ]]
* [[بيڪٽيريا]]
* [[ڪيلشيم]]
* [[ڪيفر]]
* [[ڪومس]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Fisberg, Mauro; Machado, Rachel. ''History of yogurt and current patterns of consumption''. Nutrition Reviews، 2015ع.
* Bintsis, Thomas; Papademas, Photis. ''The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review''. Fermentation، 2022ع.
* Codex Alimentarius Commission. ''Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)''.
* Rosenstock, Eva; Ebert, Julia; Scheibner, Alisa. ''Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory''. Current Anthropology، 2021ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf خميريل کير بابت بين الاقوامي ڪوڊيڪس معيار]
* [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26175483/ ڏهي جي تاريخ ۽ استعمال بابت سائنسي تحقيق]
[[زمرو:کير مان ٺهندڙ شيون]]
[[زمرو:خميريل کاڌا]]
[[زمرو:سنڌي کاڌا]]</text>
      <sha1>ek6djouokyk74hs2vaba8t8eryfzruc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426850</id>
      <parentid>426847</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25616" sha1="9dtmejaemfwdyq9l6sv8n2lq7awbemo" xml:space="preserve">[[عڪس:Cacik-1.jpg|thumb|''Cacık'', a Turkish cold appetizer yogurt variety]]
ڏهي [[کير]] مان ٺاهي وينديڙ شيء آهي۔ نيم گرم کير ۾ ٿوري ڏهي ملائي ڇڏبي آهي، سازگار ماحول ۾ ٿوري ڏهي ۾ موجود فائديمند بيڪٽريا سڄي ئي کير کي ڏهي بڻائي ڇڏيندا آهن۔


{{مختصر وضاحت|کير جي جراثيمي خمير مان تيار ٿيندڙ غذائي پيداوار}}
{{Infobox food
| name = ڏهي
| image = Joghurt.jpg
| caption = ٿانوَ ۾ رکيل ڏهي
| alternate_name = يوگرٽ، يوگورٽ، دهي
| country = وچ ايشيا ۽ ويجهو اوڀر؛ ٻين علائقن ۾ پڻ قديم روايتون
| type = خميريل کير جي پيداوار
| served = عام طور ٿڌو
| main_ingredient = [[کير]]، ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا
| variations = سادو ڏهي، مٺو ڏهي، گاڙهو ڏهي، ڦلدار ڏهي
}}
'''ڏهي''' (انگريزي: ''Yogurt'' يا ''Yoghurt'') کير مان تيار ٿيندڙ هڪ [[خمير]] ٿيل غذائي پيداوار آهي. ان جي تياريءَ ۾ خاص بيڪٽيريا کير ۾ موجود کنڊ، جنهن کي [[ليڪٽوز]] چيو وڃي ٿو، کي [[ليڪٽڪ ائسڊ]] ۾ تبديل ڪن ٿا. هي تيزاب کير جي پروٽين، خاص طور [[ڪيسين]]، تي اثر ڪري ڏهي کي مخصوص گاڙهائپ، نرم بناوت ۽ هلڪو کٽو ذائقو ڏئي ٿو. ڏهي عام طور ڳئون ۽ مينهن جي کير مان تيار ڪيو ويندو آهي، پر ٻڪري، رڍ، اٺ ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جو کير پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt: 21 CFR §131.200
 |url=https://www.ecfr.gov/current/title-21/section-131.200
 |publisher=United States Food and Drug Administration
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;&gt;{{cite report
 |title=Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)
 |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf
 |publisher=Codex Alimentarius Commission
 |year=2003
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڏهي ٺاهڻ لاءِ عام طور ٻن بيڪٽيريا جو گڏيل استعمال ڪيو ويندو آهي: ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' جي ذيلي قسم ''bulgaricus''. اهي بيڪٽيريا کير کي خمير ڪري ڏهي ۾ تبديل ڪن ٿا. ڪن قسمن ۾ ٻيا ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا پڻ شامل ڪيا ويندا آهن. بين الاقوامي خوراڪي معيارن ۾ ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي جراثيمي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bintsis |first1=Thomas
 |last2=Papademas |first2=Photis
 |title=The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review
 |journal=Fermentation
 |year=2022
 |volume=8
 |issue=12
 |pages=679
 |doi=10.3390/fermentation8120679
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
== لفظ جي بڻ بنياد ==
انگريزي لفظ ''yogurt'' ترڪي ٻوليءَ جي لفظ ''yoğurt'' مان نڪتل آهي. ان جو تعلق ترڪي فعل ''yoğurmak'' سان ٻڌايو ويندو آهي، جنهن جي معنائن ۾ ڳوڙهو ڪرڻ، ڳوهڻ يا ڄمائڻ شامل آهن. انگريزي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جو استعمال سترهين صديءَ کان ملي ٿو. ان جي مختلف صورتن ۾ ''yoghurt''، ''yogourt'' ۽ ''yogurt'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Etymonline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.etymonline.com/word/yogurt
 |website=Online Etymology Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/yogurt
 |website=Merriam-Webster Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ ۾ هن غذائي شيءِ لاءِ عام نالو '''ڏهي''' آهي. ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ ان سان ملندڙ نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي سماج ۾ ڏهي روزمره کاڌي، رائتي، لسي ۽ ٻين روايتي خوراڪن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.
== تاريخ ==
=== شروعات ۽ قديم دور ===
ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. تاريخي تحقيق موجب کير کي خمير ڪرڻ جون روايتون وچ ايشيا، ويجهي اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ مال پاليندڙ برادرين سان لاڳاپيل رهيون آهن. تازو کير جلد خراب ٿيڻ سبب قديم ماڻهن ان کي وڌيڪ وقت تائين استعمال لائق رکڻ لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪيا. کير جو خمير ٿيڻ انهن طريقن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fisberg |first1=Mauro
 |last2=Machado |first2=Rachel
 |title=History of yogurt and current patterns of consumption
 |journal=Nutrition Reviews
 |year=2015
 |volume=73
 |issue=suppl_1
 |pages=4–7
 |doi=10.1093/nutrit/nuv020
 |pmid=26175483
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muhammed&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Muhammed |first1=Yasmin Muhammed Refaie
 |last2=Minervini |first2=Fabio
 |last3=Cavoski |first3=Ivana
 |title=From Ancient Fermentations to Modern Biotechnology: Historical Evolution, Microbial Mechanisms, and the Role of Natural and Commercial Starter Cultures in Shaping Organic and Sustainable Food Systems
 |journal=Foods
 |year=2025
 |volume=14
 |issue=24
 |pages=4240
 |doi=10.3390/foods14244240
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
قديم زماني ۾ مالوند ماڻهو کير کي جانورن جي کل مان ٺهيل ٿيلهين ۽ ٻين ٿانون ۾ کڻي هلندا هئا. اهڙين حالتن ۾ قدرتي جراثيمي عمل جي ڪري کير کٽو ۽ گاڙهو ٿي سگهندو هو. محققن موجب اهڙي قدرتي خمير مان کير جون مختلف روايتي شيون وجود ۾ آيون. بهرحال ڏهي جي اصل ايجاد ڪنهن هڪ ملڪ يا قوم ڏانهن يقيني طور منسوب ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== قديم آثار قديمه جا ثبوت ===
اتر اولهه ترڪيءَ جي آثار قديمه واري ماڳ بارجن هويوڪ مان ملندڙ ٿانون جي باقيات ۾ کير جي چرٻيءَ جا آثار مليا آهن. 2024ع جي هڪ سائنسي تحقيق موجب اهي آثار لڳ ڀڳ 6600 کان 6000 قبل مسيح جي دور ۾ کير جي استعمال ۽ پروسيسنگ جي نشاندهي ڪن ٿا. اهي ثبوت قديم کير جي صنعت بابت آهن؛ انهن مان اهو لازمي ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد معنيٰ وارو ڏهي تيار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Ozbal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Özbal |first1=Hadi
 |last2=Breu |first2=Adria
 |last3=Thissen |first3=Laurens
 |last4=Gerritsen |first4=Fokke
 |title=From Bowls to Pots: The Dairying Revolution in Northwest Turkey, a View from Barcın Höyük, 6600 to 6000 BCE
 |journal=PLOS ONE
 |year=2024
 |volume=19
 |issue=5
 |pages=e0302788
 |doi=10.1371/journal.pone.0302788
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
يورپ ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي نئين پٿر واري دور بابت تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته کير جي خمير ڪرڻ ۽ ان مان مختلف غذائي شيون ٺاهڻ جون روايتون زرعي ۽ مالوند سماجن جي ترقيءَ سان گڏ اڳتي وڌيون.&lt;ref name=&quot;Rosenstock&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rosenstock |first1=Eva
 |last2=Ebert |first2=Julia
 |last3=Scheibner |first3=Alisa
 |title=Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory
 |journal=Current Anthropology
 |year=2021
 |volume=62
 |issue=S24
 |pages=S256–S275
 |doi=10.1086/714961
}}&lt;/ref&gt;
=== وچ ايشيا ۽ ترڪ روايتون ===
وچ ايشيا ۾ کير مان مختلف خميريل شيون ٺاهڻ جي پراڻي روايت موجود آهي. يارهين صديءَ جي ترڪ لغت ''ديوان لغات الترڪ'' ۾ ڏهي سان لاڳاپيل لفظ ''yoġrut'' ۽ ان جي تياريءَ بابت ڪيترائي اصطلاح درج آهن. ان لغت ۾ پراڻي خميريل کير جو ٿورو حصو نئين کير ۾ ملائي خمير پيدا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kashgari&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Kashghari
 |first=Mahmud
 |title=Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Lūḡāt at-Turk)
 |volume=1
 |translator-last=Dankoff
 |translator-first=Robert
 |publisher=Harvard University
 |year=1982
 |page=199
 |url=https://archive.org/details/CompendiumOfTheTurkicDialectsPart1-MahmudAl-Kashghari/page/199/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
وچ ايشيا ۾ گهوڙيءَ جي کير مان تيار ٿيندڙ خميريل مشروب ''ڪومس'' پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. قديم سفرنامن ۾ ان جي تياريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڪومس ۾ عام ڏهي کان مختلف جراثيمي عمل ۽ خمير جا قسم شامل ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي غذائي پيداوار نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Rubruck&quot;&gt;{{cite book
 |last=of Rubruck
 |first=William
 |title=The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55
 |publisher=Hakluyt Society
 |location=London
 |year=1900
 |page=66
 |url=https://archive.org/details/journeyofwilliam00ruys/page/66/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== قديم يونان ۽ روم ===
قديم يوناني ۽ رومي لکڻين ۾ کير کي کٽو ڪرڻ ۽ ان مان گاڙهيون شيون ٺاهڻ جا حوالا ملن ٿا. رومي عالم پليني بزرگ مختلف قومن پاران کير کي کٽو ۽ گاڙهو ڪرڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. قديم يوناني اصطلاح ''اوڪسيگالا'' هڪ خميريل يا کٽي کير واري پيداوار لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان جي اصل بناوت بابت محققن ۾ اختلاف آهي؛ ڪجهه ان کي ڏهي سان ملندڙ، جڏهن ته ٻيا پنير يا ڄميل کير سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Rzeźnicka |first1=Zofia
 |last2=Kokoszko |first2=Maciej
 |title=Milk and Dairy Products in the Medicine and Culinary Art of Antiquity and Early Byzantium (1st–7th Centuries AD)
 |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
 |year=2020
 |isbn=978-83-8142-648-0
 |pages=85–91
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alcock&quot;&gt;{{cite book
 |last=Alcock
 |first=Joan Pilsbury
 |title=Food in the Ancient World
 |publisher=Greenwood Press
 |year=2006
 |isbn=978-0-313-33003-2
 |pages=82–83
}}&lt;/ref&gt;
قديم يوناني طبيب گيلن پڻ کٽي کير جي غذائي ۽ طبي استعمال بابت لکيو. انهن قديم بيانن کي جديد ڏهي جي جراثيمي سڃاڻپ سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;/&gt;
=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي ===
ڏکڻ ايشيا ۾ کير کي ڄمائي ڏهي ٺاهڻ جي روايت قديم آهي. سنسڪرت ادب ۾ ''دڌي'' نالي کير جي ڄميل پيداوار جو ذڪر ملي ٿو. ويدڪ ۽ آيور ويدڪ ادب ۾ ان جي غذائي استعمال ۽ تياريءَ بابت حوالا موجود آهن. جديد تحقيق ۾ ان کي ڏکڻ ايشيا جي خميريل کير وارين روايتن جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Read&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Read
 |first=James
 |title=Living Fermented Foods and Drinks
 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Food Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |doi=10.1093/acrefore/9780197762530.013.15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urkude&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Urkude |first1=Gaurishankar
 |last2=Nistane |first2=Rita R.
 |last3=Patrikar |first3=Vijay G.
 |title=Critical review on various types of Dadhi with reference to its method of preparation
 |journal=Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences
 |year=2021
 |volume=6
 |issue=1
 |pages=121–124
 |doi=10.21760/jaims.v6i01.1192
}}&lt;/ref&gt;
=== چين ۾ خميريل کير ===
چين جي قديم تاريخي ماخذن ۾ پڻ خميريل کير وارين شين جو ذڪر ملي ٿو. هان گهراڻي جي دور ۾ کير مان تيار ٿيندڙ ''لائو'' نالي پيداوار جا حوالا موجود آهن. ڇهين صديءَ جي چيني زرعي ڪتاب ''چيمين يائوشو'' ۾ کير کي گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ، پراڻي خمير جو حصو شامل ڪرڻ ۽ ٿانون کي گرم رکڻ جا طريقا بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kotyk&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kotyk
 |first=Jeffrey
 |title=Milk, Yogurt and Butter in Medieval East Asia: Dairy Products from China to Japan in Medicine and Buddhism
 |journal=Religions
 |year=2021
 |volume=12
 |issue=5
 |pages=302
 |doi=10.3390/rel12050302
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toleno&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Toleno
 |first=Robban
 |title=Milk and Dairy Products
 |encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of Chinese Cuisines
 |publisher=Berkshire Publishing Group
 |year=2021
 |doi=10.47462/1265857611
}}&lt;/ref&gt;
=== وچئين دور جو اسلامي دنيا ===
چوڏهين صديءَ جي مصري کاڌن جي ڪتاب ''Kanz al-Fawāʾid Fī Tanwīʿ Al-Mawāʾid'' ۾ ''لبن ياغرت'' نالي خميريل کير جي تياريءَ جو طريقو ڏنل آهي. ان ۾ ڳئون يا مينهن جو کير گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ ۽ خمير پيدا ڪندڙ مواد ملائي ڪجهه وقت لاءِ رکڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Nasrallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nasrallah
 |first=Nawal
 |title=Treasure Trove of Benefits and Variety at the Table: A Fourteenth-Century Egyptian Cookbook
 |publisher=Brill
 |year=2017
 |isbn=978-90-04-34991-9
 |page=336
}}&lt;/ref&gt;
== ڏهي جي تياري ==
=== بنيادي جزا ===
ڏهي ٺاهڻ جا بنيادي جزا کير ۽ مناسب خمير پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا آهن. عام طور اڳ ۾ تيار ٿيل سادو ڏهي ٿوري مقدار ۾ نئين کير ۾ ملائي خمير جي شروعات ڪئي ويندي آهي. تجارتي پيداوار ۾ مخصوص جراثيمي ڪلچر استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== خمير ٿيڻ جو عمل ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ کير کي مناسب نموني گرم ڪري پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جتي گهربل بيڪٽيريا وڌي سگهن. ان کان پوءِ خمير جو ڪلچر شامل ڪيو ويندو آهي. عام طور 30 کان 45 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ واري گرميءَ تي ڪيترن ڪلاڪن تائين خمير ٿيڻ ڏنو ويندو آهي. گرميءَ ۽ وقت ۾ فرق ڏهي جي تيزابيت، بناوت ۽ پاڻيءَ جي الڳ ٿيڻ تي اثرانداز ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYTYogurt&quot;&gt;{{cite web
 |last=Clark
 |first=Melissa
 |title=Creamy Homemade Yogurt Recipe
 |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1017991-creamy-homemade-yogurt
 |website=NYT Cooking
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
خمير دوران بيڪٽيريا کير جي ليڪٽوز مان ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ سان کير جو پي ايڇ گهٽجي ٿو ۽ پروٽين ڄمڻ لڳن ٿا. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ کير هڪ گاڙهي، نرم ۽ کٽي غذائي پيداوار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== جراثيمي ڪلچر ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه بنيادي بيڪٽيريا هي آهن:
* ''Streptococcus thermophilus''
* ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus''
بين الاقوامي معيار موجب عام ڏهي جي مخصوص سڃاڻپ انهن ٻنهي جراثيمي ڪلچرن سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه ٻين قسمن ۾ وڌيڪ بيڪٽيريا شامل ڪري سگهجن ٿا. اهي بيڪٽيريا کير جي ذائقي، تيزابيت ۽ بناوت جي ٺهڻ ۾ حصو وٺن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
== ڏهي جا قسم ==
ڏهي جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ کير جي چرٻيءَ، پاڻيءَ جي مقدار، خمير جي طريقي ۽ اضافي جزن موجب فرق هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''سادي ڏهي'''
| بنا اضافي مٺاڻ جي تيار ٿيل عام ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''مٺي ڏهي'''
| کنڊ يا ٻين مٺاڻن سان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گھاٽي ڏهي'''
| پاڻيءَ يا ڇاڻيل سيال حصي کي گهٽائڻ سان وڌيڪ گھاٽي ڪيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ڦلدار ڏهي'''
| ميون يا انهن جي تيار ڪيل جزن سان ملائي ٺاهيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گهٽ چرٻيءَ واري ڏهي'''
| گهٽ چرٻيءَ واري کير مان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''پيئڻ واري ڏهي'''
| پيئڻ لائق صورت ۾ تيار ڪيل خميريل کير جي پيداوار
|}

== غذائي قدر ==
ڏهي ۾ پروٽين، چرٻي، ڪاربوهائيڊريٽ، ڪيلشيم، فاسفورس ۽ ڪجهه وٽامن موجود هوندا آهن. انهن غذائي جزن جي مقدار کير جي قسم، چرٻيءَ جي سطح ۽ تياريءَ جي طريقي موجب مختلف ٿيندي آهي. مٺي يا ڦلدار ڏهي ۾ اضافي کنڊ پڻ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;USDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=FoodData Central
 |url=https://fdc.nal.usda.gov/
 |publisher=United States Department of Agriculture
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول آمريڪي غذائي ڊيٽابيس ۾ درج سادي، مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جي هڪ معياري غذائي داخلي جا لڳ ڀڳ قدر ڏيکاري ٿو. مختلف تجارتي شين جا قدر مختلف ٿي سگهن ٿا.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | سادي مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جا غذائي قدر — في 100 گرام
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | غذائي جزو
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | لڳ ڀڳ مقدار
|-
| توانائي
| 61 ڪلو ڪيلوريون
|-
| پروٽين
| 3.5 گرام
|-
| چرٻي
| 3.3 گرام
|-
| ڪاربوهائيڊريٽ
| 4.7 گرام
|-
| ڪيلشيم
| 121 ملي گرام
|-
| فاسفورس
| 95 ملي گرام
|-
| پوٽاشيم
| 155 ملي گرام
|}
&lt;ref name=&quot;USDA&quot;/&gt;
== صحت ۽ غذائي اهميت ==
ڏهي پروٽين ۽ ڪيلشيم حاصل ڪرڻ جو هڪ غذائي ذريعو آهي. خمير ٿيڻ دوران ليڪٽوز جو ڪجهه حصو ٽٽي ٿو، تنهنڪري ڪجهه ماڻهن لاءِ ڏهي کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ سان هضم ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به ليڪٽوز جي عدم برداشت رکندڙ سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو نتيجو لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
ڏهي جي ڪجهه قسمن ۾ زنده جراثيمي ڪلچر موجود هوندا آهن. انهن مان هر هڪ کي پاڻمرادو پروبايوٽڪ يا ڪنهن بيماريءَ جو علاج قرار نٿو ڏئي سگهجي. صحت بابت مخصوص دعوائن لاءِ استعمال ٿيل جراثيمي قسم ۽ انساني تحقيق جا الڳ ثبوت ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
کير جي پروٽين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ عام کير مان ٺهيل ڏهي به الرجي پيدا ڪري سگهي ٿو. ڏهي ۾ موجود جراثيمي خمير کير جي پروٽين کي مڪمل طور ختم نٿو ڪري.
== سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ==
سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي روزمره خوراڪ جو حصو آهي. ان کي سادي صورت ۾ کائڻ کان سواءِ مختلف کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏهي مان لسي، رائتو ۽ ٻيون غذائي شيون تيار ٿينديون آهن.
=== لسي ===
[[لسي]] ڏهي ۽ پاڻيءَ کي ملائي تيار ٿيندڙ مشروب آهي. ان ۾ ذائقي موجب لوڻ، کنڊ يا ٻيا جزا شامل ڪري سگهجن ٿا. لسي ڏکڻ ايشيا جي روايتي خوراڪي ثقافت جو حصو آهي.
=== رائتو ===
[[رائتو]] ڏهي ۾ ڀاڄيون، مصالحا يا ٻيا غذائي جزا ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ان کي مختلف کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.
=== کاڌن ۾ استعمال ===
ڏهي کي مختلف کاڌن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو مصالحيدار کاڌن سان گڏ، گوشت جي ميرينيشن ۾ ۽ ڪجهه مٺين شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم اچي ٿو.
== ٻين خميريل کير وارين شين سان ڀيٽ ==
ڏهي سان ملندڙ ڪجهه ٻيون غذائي شيون پڻ کير جي خمير مان ٺهن ٿيون. انهن ۾ ڪيفر، ڪومس ۽ اسڪائر شامل آهن. انهن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيم، کير جا قسم ۽ بناوت عام ڏهي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | پيداوار
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | بنيادي خاصيت
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | روايتي تعلق
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڏهي'''
| کير جو ليڪٽڪ ائسڊ بيڪٽيريا وسيلي خمير
| ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ رائج
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''ڪيفر'''
| بيڪٽيريا ۽ خميرن جي گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار
| قفقاز
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڪومس'''
| روايتي طور گهوڙيءَ جي کير مان خميريل مشروب
| وچ ايشيا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''اسڪائر'''
| گاڙهي، ڇاڻيل خميريل کير واري پيداوار
| آئس لينڊ
|}
&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Petursson&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Pétursson |first1=Jón Þór
 |last2=Hafstein |first2=Valdimar Tr.
 |title=Stirring Up Skyr: From Live Cultures to Cultural Heritage
 |journal=Journal of American Folklore
 |year=2022
 |volume=135
 |issue=535
 |pages=49–74
 |doi=10.5406/15351882.135.535.03
}}&lt;/ref&gt;
== خوراڪي حفاظت ==
ڏهي جي تياريءَ ۾ صاف ٿانوَ، مناسب معيار جو کير ۽ صحيح گرمي پد اهم آهن. غيرصاف سامان يا خراب ٿيل کير جي استعمال سان غيرگهربل جراثيم پيداوار کي آلوده ڪري سگهن ٿا. تيار ٿيل ڏهي کي مناسب ٿڌي گرمي پد تي رکڻ گهرجي ۽ ان جي استعمال جي مدت بابت خوراڪي حفاظت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کير]]
* [[لسي]]
* [[رائتو]]
* [[خمير]]
* [[ليڪٽڪ ائسڊ]]
* [[بيڪٽيريا]]
* [[ڪيلشيم]]
* [[ڪيفر]]
* [[ڪومس]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Fisberg, Mauro; Machado, Rachel. ''History of yogurt and current patterns of consumption''. Nutrition Reviews، 2015ع.
* Bintsis, Thomas; Papademas, Photis. ''The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review''. Fermentation، 2022ع.
* Codex Alimentarius Commission. ''Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)''.
* Rosenstock, Eva; Ebert, Julia; Scheibner, Alisa. ''Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory''. Current Anthropology، 2021ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf خميريل کير بابت بين الاقوامي ڪوڊيڪس معيار]
* [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26175483/ ڏهي جي تاريخ ۽ استعمال بابت سائنسي تحقيق]
[[زمرو:کير مان ٺهندڙ شيون]]
[[زمرو:خميريل کاڌا]]
[[زمرو:سنڌي کاڌا]]</text>
      <sha1>9dtmejaemfwdyq9l6sv8n2lq7awbemo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426854</id>
      <parentid>426850</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25246" sha1="hszd2jit08v6o1mwnrlohp7k3boz3e2" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|کير جي جراثيمي خمير مان تيار ٿيندڙ غذائي پيداوار}}
{{Infobox food
| name = ڏهي
| image = Joghurt.jpg
| caption = ٿانوَ ۾ رکيل ڏهي
| alternate_name = يوگرٽ، يوگورٽ، دهي
| country = وچ ايشيا ۽ ويجهو اوڀر؛ ٻين علائقن ۾ پڻ قديم روايتون
| type = خميريل کير جي پيداوار
| served = عام طور ٿڌو
| main_ingredient = [[کير]]، ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا
| variations = سادو ڏهي، مٺو ڏهي، گاڙهو ڏهي، ڦلدار ڏهي
}}
'''ڏهي''' (انگريزي: ''Yogurt'' يا ''Yoghurt'') کير مان تيار ٿيندڙ هڪ [[خمير]] ٿيل غذائي پيداوار آهي. ان جي تياريءَ ۾ خاص بيڪٽيريا کير ۾ موجود کنڊ، جنهن کي [[ليڪٽوز]] چيو وڃي ٿو، کي [[ليڪٽڪ ائسڊ]] ۾ تبديل ڪن ٿا. هي تيزاب کير جي پروٽين، خاص طور [[ڪيسين]]، تي اثر ڪري ڏهي کي مخصوص گاڙهائپ، نرم بناوت ۽ هلڪو کٽو ذائقو ڏئي ٿو. ڏهي عام طور ڳئون ۽ مينهن جي کير مان تيار ڪيو ويندو آهي، پر ٻڪري، رڍ، اٺ ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جو کير پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt: 21 CFR §131.200
 |url=https://www.ecfr.gov/current/title-21/section-131.200
 |publisher=United States Food and Drug Administration
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;&gt;{{cite report
 |title=Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)
 |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf
 |publisher=Codex Alimentarius Commission
 |year=2003
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڏهي ٺاهڻ لاءِ عام طور ٻن بيڪٽيريا جو گڏيل استعمال ڪيو ويندو آهي: ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' جي ذيلي قسم ''bulgaricus''. اهي بيڪٽيريا کير کي خمير ڪري ڏهي ۾ تبديل ڪن ٿا. ڪن قسمن ۾ ٻيا ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا پڻ شامل ڪيا ويندا آهن. بين الاقوامي خوراڪي معيارن ۾ ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي جراثيمي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bintsis |first1=Thomas
 |last2=Papademas |first2=Photis
 |title=The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review
 |journal=Fermentation
 |year=2022
 |volume=8
 |issue=12
 |pages=679
 |doi=10.3390/fermentation8120679
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي بڻ بنياد ==
انگريزي لفظ ''yogurt'' ترڪي ٻوليءَ جي لفظ ''yoğurt'' مان نڪتل آهي. ان جو تعلق ترڪي فعل ''yoğurmak'' سان ٻڌايو ويندو آهي، جنهن جي معنائن ۾ ڳوڙهو ڪرڻ، ڳوهڻ يا ڄمائڻ شامل آهن. انگريزي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جو استعمال سترهين صديءَ کان ملي ٿو. ان جي مختلف صورتن ۾ ''yoghurt''، ''yogourt'' ۽ ''yogurt'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Etymonline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.etymonline.com/word/yogurt
 |website=Online Etymology Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/yogurt
 |website=Merriam-Webster Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ ۾ هن غذائي شيءِ لاءِ عام نالو '''ڏهي''' آهي. ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ ان سان ملندڙ نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي سماج ۾ ڏهي روزمره کاڌي، رائتي، لسي ۽ ٻين روايتي خوراڪن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.
== تاريخ ==
=== شروعات ۽ قديم دور ===
ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. تاريخي تحقيق موجب کير کي خمير ڪرڻ جون روايتون وچ ايشيا، ويجهي اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ مال پاليندڙ برادرين سان لاڳاپيل رهيون آهن. تازو کير جلد خراب ٿيڻ سبب قديم ماڻهن ان کي وڌيڪ وقت تائين استعمال لائق رکڻ لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪيا. کير جو خمير ٿيڻ انهن طريقن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fisberg |first1=Mauro
 |last2=Machado |first2=Rachel
 |title=History of yogurt and current patterns of consumption
 |journal=Nutrition Reviews
 |year=2015
 |volume=73
 |issue=suppl_1
 |pages=4–7
 |doi=10.1093/nutrit/nuv020
 |pmid=26175483
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muhammed&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Muhammed |first1=Yasmin Muhammed Refaie
 |last2=Minervini |first2=Fabio
 |last3=Cavoski |first3=Ivana
 |title=From Ancient Fermentations to Modern Biotechnology: Historical Evolution, Microbial Mechanisms, and the Role of Natural and Commercial Starter Cultures in Shaping Organic and Sustainable Food Systems
 |journal=Foods
 |year=2025
 |volume=14
 |issue=24
 |pages=4240
 |doi=10.3390/foods14244240
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
قديم زماني ۾ مالوند ماڻهو کير کي جانورن جي کل مان ٺهيل ٿيلهين ۽ ٻين ٿانون ۾ کڻي هلندا هئا. اهڙين حالتن ۾ قدرتي جراثيمي عمل جي ڪري کير کٽو ۽ گاڙهو ٿي سگهندو هو. محققن موجب اهڙي قدرتي خمير مان کير جون مختلف روايتي شيون وجود ۾ آيون. بهرحال ڏهي جي اصل ايجاد ڪنهن هڪ ملڪ يا قوم ڏانهن يقيني طور منسوب ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== قديم آثار قديمه جا ثبوت ===
اتر اولهه ترڪيءَ جي آثار قديمه واري ماڳ بارجن هويوڪ مان ملندڙ ٿانون جي باقيات ۾ کير جي چرٻيءَ جا آثار مليا آهن. 2024ع جي هڪ سائنسي تحقيق موجب اهي آثار لڳ ڀڳ 6600 کان 6000 قبل مسيح جي دور ۾ کير جي استعمال ۽ پروسيسنگ جي نشاندهي ڪن ٿا. اهي ثبوت قديم کير جي صنعت بابت آهن؛ انهن مان اهو لازمي ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد معنيٰ وارو ڏهي تيار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Ozbal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Özbal |first1=Hadi
 |last2=Breu |first2=Adria
 |last3=Thissen |first3=Laurens
 |last4=Gerritsen |first4=Fokke
 |title=From Bowls to Pots: The Dairying Revolution in Northwest Turkey, a View from Barcın Höyük, 6600 to 6000 BCE
 |journal=PLOS ONE
 |year=2024
 |volume=19
 |issue=5
 |pages=e0302788
 |doi=10.1371/journal.pone.0302788
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
يورپ ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي نئين پٿر واري دور بابت تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته کير جي خمير ڪرڻ ۽ ان مان مختلف غذائي شيون ٺاهڻ جون روايتون زرعي ۽ مالوند سماجن جي ترقيءَ سان گڏ اڳتي وڌيون.&lt;ref name=&quot;Rosenstock&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rosenstock |first1=Eva
 |last2=Ebert |first2=Julia
 |last3=Scheibner |first3=Alisa
 |title=Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory
 |journal=Current Anthropology
 |year=2021
 |volume=62
 |issue=S24
 |pages=S256–S275
 |doi=10.1086/714961
}}&lt;/ref&gt;
=== وچ ايشيا ۽ ترڪ روايتون ===
وچ ايشيا ۾ کير مان مختلف خميريل شيون ٺاهڻ جي پراڻي روايت موجود آهي. يارهين صديءَ جي ترڪ لغت ''ديوان لغات الترڪ'' ۾ ڏهي سان لاڳاپيل لفظ ''yoġrut'' ۽ ان جي تياريءَ بابت ڪيترائي اصطلاح درج آهن. ان لغت ۾ پراڻي خميريل کير جو ٿورو حصو نئين کير ۾ ملائي خمير پيدا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kashgari&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Kashghari
 |first=Mahmud
 |title=Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Lūḡāt at-Turk)
 |volume=1
 |translator-last=Dankoff
 |translator-first=Robert
 |publisher=Harvard University
 |year=1982
 |page=199
 |url=https://archive.org/details/CompendiumOfTheTurkicDialectsPart1-MahmudAl-Kashghari/page/199/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
وچ ايشيا ۾ گهوڙيءَ جي کير مان تيار ٿيندڙ خميريل مشروب ''ڪومس'' پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. قديم سفرنامن ۾ ان جي تياريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڪومس ۾ عام ڏهي کان مختلف جراثيمي عمل ۽ خمير جا قسم شامل ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي غذائي پيداوار نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Rubruck&quot;&gt;{{cite book
 |last=of Rubruck
 |first=William
 |title=The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55
 |publisher=Hakluyt Society
 |location=London
 |year=1900
 |page=66
 |url=https://archive.org/details/journeyofwilliam00ruys/page/66/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== قديم يونان ۽ روم ===
قديم يوناني ۽ رومي لکڻين ۾ کير کي کٽو ڪرڻ ۽ ان مان گاڙهيون شيون ٺاهڻ جا حوالا ملن ٿا. رومي عالم پليني بزرگ مختلف قومن پاران کير کي کٽو ۽ گاڙهو ڪرڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. قديم يوناني اصطلاح ''اوڪسيگالا'' هڪ خميريل يا کٽي کير واري پيداوار لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان جي اصل بناوت بابت محققن ۾ اختلاف آهي؛ ڪجهه ان کي ڏهي سان ملندڙ، جڏهن ته ٻيا پنير يا ڄميل کير سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Rzeźnicka |first1=Zofia
 |last2=Kokoszko |first2=Maciej
 |title=Milk and Dairy Products in the Medicine and Culinary Art of Antiquity and Early Byzantium (1st–7th Centuries AD)
 |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
 |year=2020
 |isbn=978-83-8142-648-0
 |pages=85–91
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alcock&quot;&gt;{{cite book
 |last=Alcock
 |first=Joan Pilsbury
 |title=Food in the Ancient World
 |publisher=Greenwood Press
 |year=2006
 |isbn=978-0-313-33003-2
 |pages=82–83
}}&lt;/ref&gt;
قديم يوناني طبيب گيلن پڻ کٽي کير جي غذائي ۽ طبي استعمال بابت لکيو. انهن قديم بيانن کي جديد ڏهي جي جراثيمي سڃاڻپ سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;/&gt;
=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي ===
ڏکڻ ايشيا ۾ کير کي ڄمائي ڏهي ٺاهڻ جي روايت قديم آهي. سنسڪرت ادب ۾ ''دڌي'' نالي کير جي ڄميل پيداوار جو ذڪر ملي ٿو. ويدڪ ۽ آيور ويدڪ ادب ۾ ان جي غذائي استعمال ۽ تياريءَ بابت حوالا موجود آهن. جديد تحقيق ۾ ان کي ڏکڻ ايشيا جي خميريل کير وارين روايتن جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Read&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Read
 |first=James
 |title=Living Fermented Foods and Drinks
 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Food Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |doi=10.1093/acrefore/9780197762530.013.15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urkude&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Urkude |first1=Gaurishankar
 |last2=Nistane |first2=Rita R.
 |last3=Patrikar |first3=Vijay G.
 |title=Critical review on various types of Dadhi with reference to its method of preparation
 |journal=Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences
 |year=2021
 |volume=6
 |issue=1
 |pages=121–124
 |doi=10.21760/jaims.v6i01.1192
}}&lt;/ref&gt;
=== چين ۾ خميريل کير ===
چين جي قديم تاريخي ماخذن ۾ پڻ خميريل کير وارين شين جو ذڪر ملي ٿو. هان گهراڻي جي دور ۾ کير مان تيار ٿيندڙ ''لائو'' نالي پيداوار جا حوالا موجود آهن. ڇهين صديءَ جي چيني زرعي ڪتاب ''چيمين يائوشو'' ۾ کير کي گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ، پراڻي خمير جو حصو شامل ڪرڻ ۽ ٿانون کي گرم رکڻ جا طريقا بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kotyk&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kotyk
 |first=Jeffrey
 |title=Milk, Yogurt and Butter in Medieval East Asia: Dairy Products from China to Japan in Medicine and Buddhism
 |journal=Religions
 |year=2021
 |volume=12
 |issue=5
 |pages=302
 |doi=10.3390/rel12050302
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toleno&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Toleno
 |first=Robban
 |title=Milk and Dairy Products
 |encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of Chinese Cuisines
 |publisher=Berkshire Publishing Group
 |year=2021
 |doi=10.47462/1265857611
}}&lt;/ref&gt;
=== وچئين دور جو اسلامي دنيا ===
چوڏهين صديءَ جي مصري کاڌن جي ڪتاب ''Kanz al-Fawāʾid Fī Tanwīʿ Al-Mawāʾid'' ۾ ''لبن ياغرت'' نالي خميريل کير جي تياريءَ جو طريقو ڏنل آهي. ان ۾ ڳئون يا مينهن جو کير گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ ۽ خمير پيدا ڪندڙ مواد ملائي ڪجهه وقت لاءِ رکڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Nasrallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nasrallah
 |first=Nawal
 |title=Treasure Trove of Benefits and Variety at the Table: A Fourteenth-Century Egyptian Cookbook
 |publisher=Brill
 |year=2017
 |isbn=978-90-04-34991-9
 |page=336
}}&lt;/ref&gt;
== ڏهي جي تياري ==
=== بنيادي جزا ===
ڏهي ٺاهڻ جا بنيادي جزا کير ۽ مناسب خمير پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا آهن. عام طور اڳ ۾ تيار ٿيل سادو ڏهي ٿوري مقدار ۾ نئين کير ۾ ملائي خمير جي شروعات ڪئي ويندي آهي. تجارتي پيداوار ۾ مخصوص جراثيمي ڪلچر استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== خمير ٿيڻ جو عمل ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ کير کي مناسب نموني گرم ڪري پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جتي گهربل بيڪٽيريا وڌي سگهن. ان کان پوءِ خمير جو ڪلچر شامل ڪيو ويندو آهي. عام طور 30 کان 45 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ واري گرميءَ تي ڪيترن ڪلاڪن تائين خمير ٿيڻ ڏنو ويندو آهي. گرميءَ ۽ وقت ۾ فرق ڏهي جي تيزابيت، بناوت ۽ پاڻيءَ جي الڳ ٿيڻ تي اثرانداز ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYTYogurt&quot;&gt;{{cite web
 |last=Clark
 |first=Melissa
 |title=Creamy Homemade Yogurt Recipe
 |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1017991-creamy-homemade-yogurt
 |website=NYT Cooking
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
خمير دوران بيڪٽيريا کير جي ليڪٽوز مان ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ سان کير جو پي ايڇ گهٽجي ٿو ۽ پروٽين ڄمڻ لڳن ٿا. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ کير هڪ گاڙهي، نرم ۽ کٽي غذائي پيداوار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== جراثيمي ڪلچر ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه بنيادي بيڪٽيريا هي آهن:
* ''Streptococcus thermophilus''
* ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus''
بين الاقوامي معيار موجب عام ڏهي جي مخصوص سڃاڻپ انهن ٻنهي جراثيمي ڪلچرن سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه ٻين قسمن ۾ وڌيڪ بيڪٽيريا شامل ڪري سگهجن ٿا. اهي بيڪٽيريا کير جي ذائقي، تيزابيت ۽ بناوت جي ٺهڻ ۾ حصو وٺن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
== ڏهي جا قسم ==
ڏهي جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ کير جي چرٻيءَ، پاڻيءَ جي مقدار، خمير جي طريقي ۽ اضافي جزن موجب فرق هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''سادي ڏهي'''
| بنا اضافي مٺاڻ جي تيار ٿيل عام ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''مٺي ڏهي'''
| کنڊ يا ٻين مٺاڻن سان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گھاٽي ڏهي'''
| پاڻيءَ يا ڇاڻيل سيال حصي کي گهٽائڻ سان وڌيڪ گھاٽي ڪيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ڦلدار ڏهي'''
| ميون يا انهن جي تيار ڪيل جزن سان ملائي ٺاهيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گهٽ چرٻيءَ واري ڏهي'''
| گهٽ چرٻيءَ واري کير مان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''پيئڻ واري ڏهي'''
| پيئڻ لائق صورت ۾ تيار ڪيل خميريل کير جي پيداوار
|}

== غذائي قدر ==
ڏهي ۾ پروٽين، چرٻي، ڪاربوهائيڊريٽ، ڪيلشيم، فاسفورس ۽ ڪجهه وٽامن موجود هوندا آهن. انهن غذائي جزن جي مقدار کير جي قسم، چرٻيءَ جي سطح ۽ تياريءَ جي طريقي موجب مختلف ٿيندي آهي. مٺي يا ڦلدار ڏهي ۾ اضافي کنڊ پڻ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;USDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=FoodData Central
 |url=https://fdc.nal.usda.gov/
 |publisher=United States Department of Agriculture
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول آمريڪي غذائي ڊيٽابيس ۾ درج سادي، مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جي هڪ معياري غذائي داخلي جا لڳ ڀڳ قدر ڏيکاري ٿو. مختلف تجارتي شين جا قدر مختلف ٿي سگهن ٿا.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | سادي مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جا غذائي قدر — في 100 گرام
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | غذائي جزو
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | لڳ ڀڳ مقدار
|-
| توانائي
| 61 ڪلو ڪيلوريون
|-
| پروٽين
| 3.5 گرام
|-
| چرٻي
| 3.3 گرام
|-
| ڪاربوهائيڊريٽ
| 4.7 گرام
|-
| ڪيلشيم
| 121 ملي گرام
|-
| فاسفورس
| 95 ملي گرام
|-
| پوٽاشيم
| 155 ملي گرام
|}
&lt;ref name=&quot;USDA&quot;/&gt;
== صحت ۽ غذائي اهميت ==
ڏهي پروٽين ۽ ڪيلشيم حاصل ڪرڻ جو هڪ غذائي ذريعو آهي. خمير ٿيڻ دوران ليڪٽوز جو ڪجهه حصو ٽٽي ٿو، تنهنڪري ڪجهه ماڻهن لاءِ ڏهي کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ سان هضم ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به ليڪٽوز جي عدم برداشت رکندڙ سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو نتيجو لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
ڏهي جي ڪجهه قسمن ۾ زنده جراثيمي ڪلچر موجود هوندا آهن. انهن مان هر هڪ کي پاڻمرادو پروبايوٽڪ يا ڪنهن بيماريءَ جو علاج قرار نٿو ڏئي سگهجي. صحت بابت مخصوص دعوائن لاءِ استعمال ٿيل جراثيمي قسم ۽ انساني تحقيق جا الڳ ثبوت ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
کير جي پروٽين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ عام کير مان ٺهيل ڏهي به الرجي پيدا ڪري سگهي ٿو. ڏهي ۾ موجود جراثيمي خمير کير جي پروٽين کي مڪمل طور ختم نٿو ڪري.
== سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ==
سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي روزمره خوراڪ جو حصو آهي. ان کي سادي صورت ۾ کائڻ کان سواءِ مختلف کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏهي مان لسي، رائتو ۽ ٻيون غذائي شيون تيار ٿينديون آهن.
=== لسي ===
[[لسي]] ڏهي ۽ پاڻيءَ کي ملائي تيار ٿيندڙ مشروب آهي. ان ۾ ذائقي موجب لوڻ، کنڊ يا ٻيا جزا شامل ڪري سگهجن ٿا. لسي ڏکڻ ايشيا جي روايتي خوراڪي ثقافت جو حصو آهي.
=== رائتو ===
[[رائتو]] ڏهي ۾ ڀاڄيون، مصالحا يا ٻيا غذائي جزا ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ان کي مختلف کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.
=== کاڌن ۾ استعمال ===
ڏهي کي مختلف کاڌن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو مصالحيدار کاڌن سان گڏ، گوشت جي ميرينيشن ۾ ۽ ڪجهه مٺين شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم اچي ٿو.
== ٻين خميريل کير وارين شين سان ڀيٽ ==
ڏهي سان ملندڙ ڪجهه ٻيون غذائي شيون پڻ کير جي خمير مان ٺهن ٿيون. انهن ۾ ڪيفر، ڪومس ۽ اسڪائر شامل آهن. انهن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيم، کير جا قسم ۽ بناوت عام ڏهي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | پيداوار
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | بنيادي خاصيت
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | روايتي تعلق
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڏهي'''
| کير جو ليڪٽڪ ائسڊ بيڪٽيريا وسيلي خمير
| ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ رائج
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''ڪيفر'''
| بيڪٽيريا ۽ خميرن جي گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار
| قفقاز
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڪومس'''
| روايتي طور گهوڙيءَ جي کير مان خميريل مشروب
| وچ ايشيا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''اسڪائر'''
| گاڙهي، ڇاڻيل خميريل کير واري پيداوار
| آئس لينڊ
|}
&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Petursson&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Pétursson |first1=Jón Þór
 |last2=Hafstein |first2=Valdimar Tr.
 |title=Stirring Up Skyr: From Live Cultures to Cultural Heritage
 |journal=Journal of American Folklore
 |year=2022
 |volume=135
 |issue=535
 |pages=49–74
 |doi=10.5406/15351882.135.535.03
}}&lt;/ref&gt;
== خوراڪي حفاظت ==
ڏهي جي تياريءَ ۾ صاف ٿانوَ، مناسب معيار جو کير ۽ صحيح گرمي پد اهم آهن. غيرصاف سامان يا خراب ٿيل کير جي استعمال سان غيرگهربل جراثيم پيداوار کي آلوده ڪري سگهن ٿا. تيار ٿيل ڏهي کي مناسب ٿڌي گرمي پد تي رکڻ گهرجي ۽ ان جي استعمال جي مدت بابت خوراڪي حفاظت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کير]]
* [[لسي]]
* [[رائتو]]
* [[خمير]]
* [[ليڪٽڪ ائسڊ]]
* [[بيڪٽيريا]]
* [[ڪيلشيم]]
* [[ڪيفر]]
* [[ڪومس]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Fisberg, Mauro; Machado, Rachel. ''History of yogurt and current patterns of consumption''. Nutrition Reviews، 2015ع.
* Bintsis, Thomas; Papademas, Photis. ''The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review''. Fermentation، 2022ع.
* Codex Alimentarius Commission. ''Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)''.
* Rosenstock, Eva; Ebert, Julia; Scheibner, Alisa. ''Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory''. Current Anthropology، 2021ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf خميريل کير بابت بين الاقوامي ڪوڊيڪس معيار]
* [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26175483/ ڏهي جي تاريخ ۽ استعمال بابت سائنسي تحقيق]
[[زمرو:کير مان ٺهندڙ شيون]]
[[زمرو:خميريل کاڌا]]
[[زمرو:سنڌي کاڌا]]</text>
      <sha1>hszd2jit08v6o1mwnrlohp7k3boz3e2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426856</id>
      <parentid>426854</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25248" sha1="ducohdujjfqas8qgimjfunebwbgexpm" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|کير جي جراثيمي خمير مان تيار ٿيندڙ غذائي پيداوار}}
{{Infobox food
| name = ڏهي
| image = Joghurt.jpg
| caption = ٿانوَ ۾ رکيل ڏهي
| alternate_name = يوگرٽ، يوگورٽ، دهي
| country = وچ ايشيا ۽ ويجهو اوڀر؛ ٻين علائقن ۾ پڻ قديم روايتون
| type = خميريل کير جي پيداوار
| served = عام طور ٿڌو
| main_ingredient = [[کير]]، ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا
| variations = سادو ڏهي، مٺو ڏهي، گاڙهو ڏهي، ڦلدار ڏهي
}}
'''ڏهي''' (انگريزي: ''Yogurt'' يا ''Yoghurt'') کير مان تيار ٿيندڙ هڪ [[خمير]] ٿيل غذائي پيداوار آهي. ان جي تياريءَ ۾ خاص بيڪٽيريا کير ۾ موجود کنڊ، جنهن کي [[ليڪٽوز]] چيو وڃي ٿو، کي [[ليڪٽڪ ائسڊ]] ۾ تبديل ڪن ٿا. هي تيزاب کير جي پروٽين، خاص طور [[ڪيسين]]، تي اثر ڪري ڏهي کي مخصوص گاڙهائپ، نرم بناوت ۽ هلڪو کٽو ذائقو ڏئي ٿو. ڏهي عام طور ڳئون ۽ مينهن جي کير مان تيار ڪيو ويندو آهي، پر ٻڪري، رڍ، اٺ ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جو کير پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt: 21 CFR §131.200
 |url=https://www.ecfr.gov/current/title-21/section-131.200
 |publisher=United States Food and Drug Administration
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;&gt;{{cite report
 |title=Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)
 |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf
 |publisher=Codex Alimentarius Commission
 |year=2003
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڏهي ٺاهڻ لاءِ عام طور ٻن بيڪٽيريا جو گڏيل استعمال ڪيو ويندو آهي: ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' جي ذيلي قسم ''bulgaricus''. اهي بيڪٽيريا کير کي خمير ڪري ڏهي ۾ تبديل ڪن ٿا. ڪن قسمن ۾ ٻيا ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا پڻ شامل ڪيا ويندا آهن. بين الاقوامي خوراڪي معيارن ۾ ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي جراثيمي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bintsis |first1=Thomas
 |last2=Papademas |first2=Photis
 |title=The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review
 |journal=Fermentation
 |year=2022
 |volume=8
 |issue=12
 |pages=679
 |doi=10.3390/fermentation8120679
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي بڻ بنياد ==
انگريزي لفظ ''yogurt'' ترڪي ٻوليءَ جي لفظ ''yoğurt'' مان نڪتل آهي. ان جو تعلق ترڪي فعل ''yoğurmak'' سان ٻڌايو ويندو آهي، جنهن جي معنائن ۾ ڳوڙهو ڪرڻ، ڳوهڻ يا ڄمائڻ شامل آهن. انگريزي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جو استعمال سترهين صديءَ کان ملي ٿو. ان جي مختلف صورتن ۾ ''yoghurt''، ''yogourt'' ۽ ''yogurt'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Etymonline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.etymonline.com/word/yogurt
 |website=Online Etymology Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/yogurt
 |website=Merriam-Webster Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ ۾ هن غذائي شيءِ لاءِ عام نالو '''ڏهي''' آهي. ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ ان سان ملندڙ نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي سماج ۾ ڏهي روزمره کاڌي، رائتي، لسي ۽ ٻين روايتي خوراڪن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.
== تاريخ ==
=== شروعات ۽ قديم دور ===
ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. تاريخي تحقيق موجب کير کي خمير ڪرڻ جون روايتون وچ ايشيا، ويجهي اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ مال پاليندڙ برادرين سان لاڳاپيل رهيون آهن. تازو کير جلد خراب ٿيڻ سبب قديم ماڻهن ان کي وڌيڪ وقت تائين استعمال لائق رکڻ لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪيا. کير جو خمير ٿيڻ انهن طريقن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fisberg |first1=Mauro
 |last2=Machado |first2=Rachel
 |title=History of yogurt and current patterns of consumption
 |journal=Nutrition Reviews
 |year=2015
 |volume=73
 |issue=suppl_1
 |pages=4–7
 |doi=10.1093/nutrit/nuv020
 |pmid=26175483
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muhammed&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Muhammed |first1=Yasmin Muhammed Refaie
 |last2=Minervini |first2=Fabio
 |last3=Cavoski |first3=Ivana
 |title=From Ancient Fermentations to Modern Biotechnology: Historical Evolution, Microbial Mechanisms, and the Role of Natural and Commercial Starter Cultures in Shaping Organic and Sustainable Food Systems
 |journal=Foods
 |year=2025
 |volume=14
 |issue=24
 |pages=4240
 |doi=10.3390/foods14244240
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
قديم زماني ۾ مالوند ماڻهو کير کي جانورن جي کل مان ٺهيل ٿيلهين ۽ ٻين ٿانون ۾ کڻي هلندا هئا. اهڙين حالتن ۾ قدرتي جراثيمي عمل جي ڪري کير کٽو ۽ گاڙهو ٿي سگهندو هو. محققن موجب اهڙي قدرتي خمير مان کير جون مختلف روايتي شيون وجود ۾ آيون. بهرحال ڏهي جي اصل ايجاد ڪنهن هڪ ملڪ يا قوم ڏانهن يقيني طور منسوب ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== قديم آثار قديمه جا ثبوت ===
اتر اولهه ترڪيءَ جي آثار قديمه واري ماڳ بارجن هويوڪ مان ملندڙ ٿانون جي باقيات ۾ کير جي چرٻيءَ جا آثار مليا آهن. 2024ع جي هڪ سائنسي تحقيق موجب اهي آثار لڳ ڀڳ 6600 کان 6000 قبل مسيح جي دور ۾ کير جي استعمال ۽ پروسيسنگ جي نشاندهي ڪن ٿا. اهي ثبوت قديم کير جي صنعت بابت آهن؛ انهن مان اهو لازمي ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد معنيٰ وارو ڏهي تيار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Ozbal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Özbal |first1=Hadi
 |last2=Breu |first2=Adria
 |last3=Thissen |first3=Laurens
 |last4=Gerritsen |first4=Fokke
 |title=From Bowls to Pots: The Dairying Revolution in Northwest Turkey, a View from Barcın Höyük, 6600 to 6000 BCE
 |journal=PLOS ONE
 |year=2024
 |volume=19
 |issue=5
 |pages=e0302788
 |doi=10.1371/journal.pone.0302788
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
يورپ ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي نئين پٿر واري دور بابت تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته کير جي خمير ڪرڻ ۽ ان مان مختلف غذائي شيون ٺاهڻ جون روايتون زرعي ۽ مالوند سماجن جي ترقيءَ سان گڏ اڳتي وڌيون.&lt;ref name=&quot;Rosenstock&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rosenstock |first1=Eva
 |last2=Ebert |first2=Julia
 |last3=Scheibner |first3=Alisa
 |title=Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory
 |journal=Current Anthropology
 |year=2021
 |volume=62
 |issue=S24
 |pages=S256–S275
 |doi=10.1086/714961
}}&lt;/ref&gt;
=== وچ ايشيا ۽ ترڪ روايتون ===
وچ ايشيا ۾ کير مان مختلف خميريل شيون ٺاهڻ جي پراڻي روايت موجود آهي. يارهين صديءَ جي ترڪ لغت ''ديوان لغات الترڪ'' ۾ ڏهي سان لاڳاپيل لفظ ''yoġrut'' ۽ ان جي تياريءَ بابت ڪيترائي اصطلاح درج آهن. ان لغت ۾ پراڻي خميريل کير جو ٿورو حصو نئين کير ۾ ملائي خمير پيدا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kashgari&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Kashghari
 |first=Mahmud
 |title=Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Lūḡāt at-Turk)
 |volume=1
 |translator-last=Dankoff
 |translator-first=Robert
 |publisher=Harvard University
 |year=1982
 |page=199
 |url=https://archive.org/details/CompendiumOfTheTurkicDialectsPart1-MahmudAl-Kashghari/page/199/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
وچ ايشيا ۾ گهوڙيءَ جي کير مان تيار ٿيندڙ خميريل مشروب ''ڪومس'' پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. قديم سفرنامن ۾ ان جي تياريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڪومس ۾ عام ڏهي کان مختلف جراثيمي عمل ۽ خمير جا قسم شامل ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي غذائي پيداوار نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Rubruck&quot;&gt;{{cite book
 |last=of Rubruck
 |first=William
 |title=The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55
 |publisher=Hakluyt Society
 |location=London
 |year=1900
 |page=66
 |url=https://archive.org/details/journeyofwilliam00ruys/page/66/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== قديم يونان ۽ روم ===
قديم يوناني ۽ رومي لکڻين ۾ کير کي کٽو ڪرڻ ۽ ان مان گاڙهيون شيون ٺاهڻ جا حوالا ملن ٿا. رومي عالم پليني بزرگ مختلف قومن پاران کير کي کٽو ۽ گاڙهو ڪرڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. قديم يوناني اصطلاح ''اوڪسيگالا'' هڪ خميريل يا کٽي کير واري پيداوار لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان جي اصل بناوت بابت محققن ۾ اختلاف آهي؛ ڪجهه ان کي ڏهي سان ملندڙ، جڏهن ته ٻيا پنير يا ڄميل کير سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Rzeźnicka |first1=Zofia
 |last2=Kokoszko |first2=Maciej
 |title=Milk and Dairy Products in the Medicine and Culinary Art of Antiquity and Early Byzantium (1st–7th Centuries AD)
 |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
 |year=2020
 |isbn=978-83-8142-648-0
 |pages=85–91
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alcock&quot;&gt;{{cite book
 |last=Alcock
 |first=Joan Pilsbury
 |title=Food in the Ancient World
 |publisher=Greenwood Press
 |year=2006
 |isbn=978-0-313-33003-2
 |pages=82–83
}}&lt;/ref&gt;
قديم يوناني طبيب گيلن پڻ کٽي کير جي غذائي ۽ طبي استعمال بابت لکيو. انهن قديم بيانن کي جديد ڏهي جي جراثيمي سڃاڻپ سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;/&gt;
=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي ===
ڏکڻ ايشيا ۾ کير کي ڄمائي ڏهي ٺاهڻ جي روايت قديم آهي. سنسڪرت ادب ۾ ''دڌي'' نالي کير جي ڄميل پيداوار جو ذڪر ملي ٿو. ويدڪ ۽ آيور ويدڪ ادب ۾ ان جي غذائي استعمال ۽ تياريءَ بابت حوالا موجود آهن. جديد تحقيق ۾ ان کي ڏکڻ ايشيا جي خميريل کير وارين روايتن جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Read&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Read
 |first=James
 |title=Living Fermented Foods and Drinks
 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Food Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |doi=10.1093/acrefore/9780197762530.013.15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urkude&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Urkude |first1=Gaurishankar
 |last2=Nistane |first2=Rita R.
 |last3=Patrikar |first3=Vijay G.
 |title=Critical review on various types of Dadhi with reference to its method of preparation
 |journal=Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences
 |year=2021
 |volume=6
 |issue=1
 |pages=121–124
 |doi=10.21760/jaims.v6i01.1192
}}&lt;/ref&gt;
=== چين ۾ خميريل کير ===
چين جي قديم تاريخي ماخذن ۾ پڻ خميريل کير وارين شين جو ذڪر ملي ٿو. هان گهراڻي جي دور ۾ کير مان تيار ٿيندڙ ''لائو'' نالي پيداوار جا حوالا موجود آهن. ڇهين صديءَ جي چيني زرعي ڪتاب ''چيمين يائوشو'' ۾ کير کي گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ، پراڻي خمير جو حصو شامل ڪرڻ ۽ ٿانون کي گرم رکڻ جا طريقا بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kotyk&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kotyk
 |first=Jeffrey
 |title=Milk, Yogurt and Butter in Medieval East Asia: Dairy Products from China to Japan in Medicine and Buddhism
 |journal=Religions
 |year=2021
 |volume=12
 |issue=5
 |pages=302
 |doi=10.3390/rel12050302
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toleno&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Toleno
 |first=Robban
 |title=Milk and Dairy Products
 |encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of Chinese Cuisines
 |publisher=Berkshire Publishing Group
 |year=2021
 |doi=10.47462/1265857611
}}&lt;/ref&gt;
=== وچئين دور جو اسلامي دنيا ===
چوڏهين صديءَ جي مصري کاڌن جي ڪتاب ''Kanz al-Fawāʾid Fī Tanwīʿ Al-Mawāʾid'' ۾ ''لبن ياغرت'' نالي خميريل کير جي تياريءَ جو طريقو ڏنل آهي. ان ۾ ڳئون يا مينهن جو کير گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ ۽ خمير پيدا ڪندڙ مواد ملائي ڪجهه وقت لاءِ رکڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Nasrallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nasrallah
 |first=Nawal
 |title=Treasure Trove of Benefits and Variety at the Table: A Fourteenth-Century Egyptian Cookbook
 |publisher=Brill
 |year=2017
 |isbn=978-90-04-34991-9
 |page=336
}}&lt;/ref&gt;
== ڏهي جي تياري ==
=== بنيادي جزا ===
ڏهي ٺاهڻ جا بنيادي جزا کير ۽ مناسب خمير پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا آهن. عام طور اڳ ۾ تيار ٿيل سادو ڏهي ٿوري مقدار ۾ نئين کير ۾ ملائي خمير جي شروعات ڪئي ويندي آهي. تجارتي پيداوار ۾ مخصوص جراثيمي ڪلچر استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== خمير ٿيڻ جو عمل ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ کير کي مناسب نموني گرم ڪري پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جتي گهربل بيڪٽيريا وڌي سگهن. ان کان پوءِ خمير جو ڪلچر شامل ڪيو ويندو آهي. عام طور 30 کان 45 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ واري گرميءَ تي ڪيترن ڪلاڪن تائين خمير ٿيڻ ڏنو ويندو آهي. گرميءَ ۽ وقت ۾ فرق ڏهي جي تيزابيت، بناوت ۽ پاڻيءَ جي الڳ ٿيڻ تي اثرانداز ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYTYogurt&quot;&gt;{{cite web
 |last=Clark
 |first=Melissa
 |title=Creamy Homemade Yogurt Recipe
 |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1017991-creamy-homemade-yogurt
 |website=NYT Cooking
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
خمير دوران بيڪٽيريا کير جي ليڪٽوز مان ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ سان کير جو پي ايڇ گهٽجي ٿو ۽ پروٽين ڄمڻ لڳن ٿا. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ کير هڪ گاڙهي، نرم ۽ کٽي غذائي پيداوار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== جراثيمي ڪلچر ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه بنيادي بيڪٽيريا هي آهن:
* ''Streptococcus thermophilus''
* ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus''
بين الاقوامي معيار موجب عام ڏهي جي مخصوص سڃاڻپ انهن ٻنهي جراثيمي ڪلچرن سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه ٻين قسمن ۾ وڌيڪ بيڪٽيريا شامل ڪري سگهجن ٿا. اهي بيڪٽيريا کير جي ذائقي، تيزابيت ۽ بناوت جي ٺهڻ ۾ حصو وٺن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
== ڏهي جا قسم ==
ڏهي جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ کير جي چرٻيءَ، پاڻيءَ جي مقدار، خمير جي طريقي ۽ اضافي جزن موجب فرق هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''سادي ڏهي'''
| بنا اضافي مٺاڻ جي تيار ٿيل عام ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''مٺي ڏهي'''
| کنڊ يا ٻين مٺاڻن سان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گھاٽي ڏهي'''
| پاڻيءَ يا ڇاڻيل سيال حصي کي گهٽائڻ سان وڌيڪ گھاٽي ڪيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ڦلدار ڏهي'''
| ميون يا انهن جي تيار ڪيل جزن سان ملائي ٺاهيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گهٽ چرٻيءَ واري ڏهي'''
| گهٽ چرٻيءَ واري کير مان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''پيئڻ واري ڏهي'''
| پيئڻ لائق صورت ۾ تيار ڪيل خميريل کير جي پيداوار
|}

== غذائي قدر ==
ڏهي ۾ پروٽين، چرٻي، ڪاربوهائيڊريٽ، ڪيلشيم، فاسفورس ۽ ڪجهه وٽامن موجود هوندا آهن. انهن غذائي جزن جي مقدار کير جي قسم، چرٻيءَ جي سطح ۽ تياريءَ جي طريقي موجب مختلف ٿيندي آهي. مٺي يا ڦلدار ڏهي ۾ اضافي کنڊ پڻ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;USDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=FoodData Central
 |url=https://fdc.nal.usda.gov/
 |publisher=United States Department of Agriculture
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول آمريڪي غذائي ڊيٽابيس ۾ درج سادي، مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جي هڪ معياري غذائي داخلي جا لڳ ڀڳ قدر ڏيکاري ٿو. مختلف تجارتي شين جا قدر مختلف ٿي سگهن ٿا.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | سادي مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جا غذائي قدر — في 100 گرام
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | غذائي جزو
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | لڳ ڀڳ مقدار
|-
| توانائي
| 61 ڪلو ڪيلوريون
|-
| پروٽين
| 3.5 گرام
|-
| چرٻي
| 3.3 گرام
|-
| ڪاربوهائيڊريٽ
| 4.7 گرام
|-
| ڪيلشيم
| 121 ملي گرام
|-
| فاسفورس
| 95 ملي گرام
|-
| پوٽاشيم
| 155 ملي گرام
|}
&lt;ref name=&quot;USDA&quot;/&gt;
== صحت ۽ غذائي اهميت ==
ڏهي پروٽين ۽ ڪيلشيم حاصل ڪرڻ جو هڪ غذائي ذريعو آهي. خمير ٿيڻ دوران ليڪٽوز جو ڪجهه حصو ٽٽي ٿو، تنهنڪري ڪجهه ماڻهن لاءِ ڏهي کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ سان هضم ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به ليڪٽوز جي عدم برداشت رکندڙ سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو نتيجو لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
ڏهي جي ڪجهه قسمن ۾ زنده جراثيمي ڪلچر موجود هوندا آهن. انهن مان هر هڪ کي پاڻمرادو پروبايوٽڪ يا ڪنهن بيماريءَ جو علاج قرار نٿو ڏئي سگهجي. صحت بابت مخصوص دعوائن لاءِ استعمال ٿيل جراثيمي قسم ۽ انساني تحقيق جا الڳ ثبوت ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
کير جي پروٽين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ عام کير مان ٺهيل ڏهي به الرجي پيدا ڪري سگهي ٿو. ڏهي ۾ موجود جراثيمي خمير کير جي پروٽين کي مڪمل طور ختم نٿو ڪري.
== سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ==
سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي روزمره خوراڪ جو حصو آهي. ان کي سادي صورت ۾ کائڻ کان سواءِ مختلف کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏهي مان لسي، رائتو ۽ ٻيون غذائي شيون تيار ٿينديون آهن.
=== لسي ===
[[لسي]] ڏهي ۽ پاڻيءَ کي ملائي تيار ٿيندڙ مشروب آهي. ان ۾ ذائقي موجب لوڻ، کنڊ يا ٻيا جزا شامل ڪري سگهجن ٿا. لسي ڏکڻ ايشيا جي روايتي خوراڪي ثقافت جو حصو آهي.
=== رائتو ===
[[رائتو]] ڏهي ۾ ڀاڄيون، مصالحا يا ٻيا غذائي جزا ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ان کي مختلف کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.
=== کاڌن ۾ استعمال ===
ڏهي کي مختلف کاڌن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو مصالحيدار کاڌن سان گڏ، گوشت جي ميرينيشن ۾ ۽ ڪجهه مٺين شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم اچي ٿو.
== ٻين خميريل کير وارين شين سان ڀيٽ ==

ڏهي سان ملندڙ ڪجهه ٻيون غذائي شيون پڻ کير جي خمير مان ٺهن ٿيون. انهن ۾ ڪيفر، ڪومس ۽ اسڪائر شامل آهن. انهن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيم، کير جا قسم ۽ بناوت عام ڏهي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | پيداوار
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | بنيادي خاصيت
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | روايتي تعلق
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڏهي'''
| کير جو ليڪٽڪ ائسڊ بيڪٽيريا وسيلي خمير
| ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ رائج
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''ڪيفر'''
| بيڪٽيريا ۽ خميرن جي گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار
| قفقاز
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڪومس'''
| روايتي طور گهوڙيءَ جي کير مان خميريل مشروب
| وچ ايشيا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''اسڪائر'''
| گاڙهي، ڇاڻيل خميريل کير واري پيداوار
| آئس لينڊ
|}
&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Petursson&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Pétursson |first1=Jón Þór
 |last2=Hafstein |first2=Valdimar Tr.
 |title=Stirring Up Skyr: From Live Cultures to Cultural Heritage
 |journal=Journal of American Folklore
 |year=2022
 |volume=135
 |issue=535
 |pages=49–74
 |doi=10.5406/15351882.135.535.03
}}&lt;/ref&gt;

== خوراڪي حفاظت ==
ڏهي جي تياريءَ ۾ صاف ٿانوَ، مناسب معيار جو کير ۽ صحيح گرمي پد اهم آهن. غيرصاف سامان يا خراب ٿيل کير جي استعمال سان غيرگهربل جراثيم پيداوار کي آلوده ڪري سگهن ٿا. تيار ٿيل ڏهي کي مناسب ٿڌي گرمي پد تي رکڻ گهرجي ۽ ان جي استعمال جي مدت بابت خوراڪي حفاظت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کير]]
* [[لسي]]
* [[رائتو]]
* [[خمير]]
* [[ليڪٽڪ ائسڊ]]
* [[بيڪٽيريا]]
* [[ڪيلشيم]]
* [[ڪيفر]]
* [[ڪومس]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Fisberg, Mauro; Machado, Rachel. ''History of yogurt and current patterns of consumption''. Nutrition Reviews، 2015ع.
* Bintsis, Thomas; Papademas, Photis. ''The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review''. Fermentation، 2022ع.
* Codex Alimentarius Commission. ''Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)''.
* Rosenstock, Eva; Ebert, Julia; Scheibner, Alisa. ''Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory''. Current Anthropology، 2021ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf خميريل کير بابت بين الاقوامي ڪوڊيڪس معيار]
* [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26175483/ ڏهي جي تاريخ ۽ استعمال بابت سائنسي تحقيق]
[[زمرو:کير مان ٺهندڙ شيون]]
[[زمرو:خميريل کاڌا]]
[[زمرو:سنڌي کاڌا]]</text>
      <sha1>ducohdujjfqas8qgimjfunebwbgexpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426857</id>
      <parentid>426856</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25406" sha1="4lj1iqf0w5i7knuvthfq4z1ptw4exds" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|کير جي جراثيمي خمير مان تيار ٿيندڙ غذائي پيداوار}}
{{Infobox food
| name = ڏهي
| image = Joghurt.jpg
| caption = ٿانوَ ۾ رکيل ڏهي
| alternate_name = يوگرٽ، يوگورٽ، دهي
| country = وچ ايشيا ۽ ويجهو اوڀر؛ ٻين علائقن ۾ پڻ قديم روايتون
| type = خميريل کير جي پيداوار
| served = عام طور ٿڌو
| main_ingredient = [[کير]]، ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا
| variations = سادو ڏهي، مٺو ڏهي، گاڙهو ڏهي، ڦلدار ڏهي
}}
'''ڏهي''' (انگريزي: ''Yogurt'' يا ''Yoghurt'') کير مان تيار ٿيندڙ هڪ [[خمير]] ٿيل غذائي پيداوار آهي. ان جي تياريءَ ۾ خاص بيڪٽيريا کير ۾ موجود کنڊ، جنهن کي [[ليڪٽوز]] چيو وڃي ٿو، کي [[ليڪٽڪ ائسڊ]] ۾ تبديل ڪن ٿا. هي تيزاب کير جي پروٽين، خاص طور [[ڪيسين]]، تي اثر ڪري ڏهي کي مخصوص گاڙهائپ، نرم بناوت ۽ هلڪو کٽو ذائقو ڏئي ٿو. ڏهي عام طور ڳئون ۽ مينهن جي کير مان تيار ڪيو ويندو آهي، پر ٻڪري، رڍ، اٺ ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جو کير پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt: 21 CFR §131.200
 |url=https://www.ecfr.gov/current/title-21/section-131.200
 |publisher=United States Food and Drug Administration
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;&gt;{{cite report
 |title=Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)
 |url=https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf
 |publisher=Codex Alimentarius Commission
 |year=2003
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڏهي ٺاهڻ لاءِ عام طور ٻن بيڪٽيريا جو گڏيل استعمال ڪيو ويندو آهي: ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' جي ذيلي قسم ''bulgaricus''. اهي بيڪٽيريا کير کي خمير ڪري ڏهي ۾ تبديل ڪن ٿا. ڪن قسمن ۾ ٻيا ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا پڻ شامل ڪيا ويندا آهن. بين الاقوامي خوراڪي معيارن ۾ ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي سڃاڻپ لاءِ انهن جي جراثيمي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Bintsis |first1=Thomas
 |last2=Papademas |first2=Photis
 |title=The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review
 |journal=Fermentation
 |year=2022
 |volume=8
 |issue=12
 |pages=679
 |doi=10.3390/fermentation8120679
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي بڻ بنياد ==
انگريزي لفظ ''yogurt'' ترڪي ٻوليءَ جي لفظ ''yoğurt'' مان نڪتل آهي. ان جو تعلق ترڪي فعل ''yoğurmak'' سان ٻڌايو ويندو آهي، جنهن جي معنائن ۾ ڳوڙهو ڪرڻ، ڳوهڻ يا ڄمائڻ شامل آهن. انگريزي ٻوليءَ ۾ هن لفظ جو استعمال سترهين صديءَ کان ملي ٿو. ان جي مختلف صورتن ۾ ''yoghurt''، ''yogourt'' ۽ ''yogurt'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Etymonline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.etymonline.com/word/yogurt
 |website=Online Etymology Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite web
 |title=Yogurt
 |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/yogurt
 |website=Merriam-Webster Dictionary
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ ۾ هن غذائي شيءِ لاءِ عام نالو '''ڏهي''' آهي. ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ ان سان ملندڙ نالا پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي سماج ۾ ڏهي روزمره کاڌي، رائتي، لسي ۽ ٻين روايتي خوراڪن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي.
== تاريخ ==
=== شروعات ۽ قديم دور ===
ڏهي ۽ ٻين خميريل کير وارين شين جي تاريخ هزارين سال پراڻي آهي. تاريخي تحقيق موجب کير کي خمير ڪرڻ جون روايتون وچ ايشيا، ويجهي اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ مال پاليندڙ برادرين سان لاڳاپيل رهيون آهن. تازو کير جلد خراب ٿيڻ سبب قديم ماڻهن ان کي وڌيڪ وقت تائين استعمال لائق رکڻ لاءِ مختلف طريقا اختيار ڪيا. کير جو خمير ٿيڻ انهن طريقن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Fisberg |first1=Mauro
 |last2=Machado |first2=Rachel
 |title=History of yogurt and current patterns of consumption
 |journal=Nutrition Reviews
 |year=2015
 |volume=73
 |issue=suppl_1
 |pages=4–7
 |doi=10.1093/nutrit/nuv020
 |pmid=26175483
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Muhammed&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Muhammed |first1=Yasmin Muhammed Refaie
 |last2=Minervini |first2=Fabio
 |last3=Cavoski |first3=Ivana
 |title=From Ancient Fermentations to Modern Biotechnology: Historical Evolution, Microbial Mechanisms, and the Role of Natural and Commercial Starter Cultures in Shaping Organic and Sustainable Food Systems
 |journal=Foods
 |year=2025
 |volume=14
 |issue=24
 |pages=4240
 |doi=10.3390/foods14244240
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
قديم زماني ۾ مالوند ماڻهو کير کي جانورن جي کل مان ٺهيل ٿيلهين ۽ ٻين ٿانون ۾ کڻي هلندا هئا. اهڙين حالتن ۾ قدرتي جراثيمي عمل جي ڪري کير کٽو ۽ گاڙهو ٿي سگهندو هو. محققن موجب اهڙي قدرتي خمير مان کير جون مختلف روايتي شيون وجود ۾ آيون. بهرحال ڏهي جي اصل ايجاد ڪنهن هڪ ملڪ يا قوم ڏانهن يقيني طور منسوب ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== قديم آثار قديمه جا ثبوت ===
اتر اولهه ترڪيءَ جي آثار قديمه واري ماڳ بارجن هويوڪ مان ملندڙ ٿانون جي باقيات ۾ کير جي چرٻيءَ جا آثار مليا آهن. 2024ع جي هڪ سائنسي تحقيق موجب اهي آثار لڳ ڀڳ 6600 کان 6000 قبل مسيح جي دور ۾ کير جي استعمال ۽ پروسيسنگ جي نشاندهي ڪن ٿا. اهي ثبوت قديم کير جي صنعت بابت آهن؛ انهن مان اهو لازمي ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد معنيٰ وارو ڏهي تيار ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Ozbal&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Özbal |first1=Hadi
 |last2=Breu |first2=Adria
 |last3=Thissen |first3=Laurens
 |last4=Gerritsen |first4=Fokke
 |title=From Bowls to Pots: The Dairying Revolution in Northwest Turkey, a View from Barcın Höyük, 6600 to 6000 BCE
 |journal=PLOS ONE
 |year=2024
 |volume=19
 |issue=5
 |pages=e0302788
 |doi=10.1371/journal.pone.0302788
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;
يورپ ۽ ڏکڻ اولهه ايشيا جي نئين پٿر واري دور بابت تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته کير جي خمير ڪرڻ ۽ ان مان مختلف غذائي شيون ٺاهڻ جون روايتون زرعي ۽ مالوند سماجن جي ترقيءَ سان گڏ اڳتي وڌيون.&lt;ref name=&quot;Rosenstock&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Rosenstock |first1=Eva
 |last2=Ebert |first2=Julia
 |last3=Scheibner |first3=Alisa
 |title=Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory
 |journal=Current Anthropology
 |year=2021
 |volume=62
 |issue=S24
 |pages=S256–S275
 |doi=10.1086/714961
}}&lt;/ref&gt;
=== وچ ايشيا ۽ ترڪ روايتون ===
وچ ايشيا ۾ کير مان مختلف خميريل شيون ٺاهڻ جي پراڻي روايت موجود آهي. يارهين صديءَ جي ترڪ لغت ''ديوان لغات الترڪ'' ۾ ڏهي سان لاڳاپيل لفظ ''yoġrut'' ۽ ان جي تياريءَ بابت ڪيترائي اصطلاح درج آهن. ان لغت ۾ پراڻي خميريل کير جو ٿورو حصو نئين کير ۾ ملائي خمير پيدا ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kashgari&quot;&gt;{{cite book
 |last=al-Kashghari
 |first=Mahmud
 |title=Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Lūḡāt at-Turk)
 |volume=1
 |translator-last=Dankoff
 |translator-first=Robert
 |publisher=Harvard University
 |year=1982
 |page=199
 |url=https://archive.org/details/CompendiumOfTheTurkicDialectsPart1-MahmudAl-Kashghari/page/199/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
وچ ايشيا ۾ گهوڙيءَ جي کير مان تيار ٿيندڙ خميريل مشروب ''ڪومس'' پڻ تاريخي اهميت رکي ٿو. قديم سفرنامن ۾ ان جي تياريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڪومس ۾ عام ڏهي کان مختلف جراثيمي عمل ۽ خمير جا قسم شامل ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي غذائي پيداوار نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Rubruck&quot;&gt;{{cite book
 |last=of Rubruck
 |first=William
 |title=The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55
 |publisher=Hakluyt Society
 |location=London
 |year=1900
 |page=66
 |url=https://archive.org/details/journeyofwilliam00ruys/page/66/mode/1up
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== قديم يونان ۽ روم ===
قديم يوناني ۽ رومي لکڻين ۾ کير کي کٽو ڪرڻ ۽ ان مان گاڙهيون شيون ٺاهڻ جا حوالا ملن ٿا. رومي عالم پليني بزرگ مختلف قومن پاران کير کي کٽو ۽ گاڙهو ڪرڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. قديم يوناني اصطلاح ''اوڪسيگالا'' هڪ خميريل يا کٽي کير واري پيداوار لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان جي اصل بناوت بابت محققن ۾ اختلاف آهي؛ ڪجهه ان کي ڏهي سان ملندڙ، جڏهن ته ٻيا پنير يا ڄميل کير سان لاڳاپيل سمجهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Rzeźnicka |first1=Zofia
 |last2=Kokoszko |first2=Maciej
 |title=Milk and Dairy Products in the Medicine and Culinary Art of Antiquity and Early Byzantium (1st–7th Centuries AD)
 |publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
 |year=2020
 |isbn=978-83-8142-648-0
 |pages=85–91
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alcock&quot;&gt;{{cite book
 |last=Alcock
 |first=Joan Pilsbury
 |title=Food in the Ancient World
 |publisher=Greenwood Press
 |year=2006
 |isbn=978-0-313-33003-2
 |pages=82–83
}}&lt;/ref&gt;
قديم يوناني طبيب گيلن پڻ کٽي کير جي غذائي ۽ طبي استعمال بابت لکيو. انهن قديم بيانن کي جديد ڏهي جي جراثيمي سڃاڻپ سان مڪمل طور برابر قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Rzeznicka&quot;/&gt;
=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي ===
ڏکڻ ايشيا ۾ کير کي ڄمائي ڏهي ٺاهڻ جي روايت قديم آهي. سنسڪرت ادب ۾ ''دڌي'' نالي کير جي ڄميل پيداوار جو ذڪر ملي ٿو. ويدڪ ۽ آيور ويدڪ ادب ۾ ان جي غذائي استعمال ۽ تياريءَ بابت حوالا موجود آهن. جديد تحقيق ۾ ان کي ڏکڻ ايشيا جي خميريل کير وارين روايتن جو هڪ اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Read&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Read
 |first=James
 |title=Living Fermented Foods and Drinks
 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Food Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2024
 |doi=10.1093/acrefore/9780197762530.013.15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Urkude&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Urkude |first1=Gaurishankar
 |last2=Nistane |first2=Rita R.
 |last3=Patrikar |first3=Vijay G.
 |title=Critical review on various types of Dadhi with reference to its method of preparation
 |journal=Journal of Ayurveda and Integrated Medical Sciences
 |year=2021
 |volume=6
 |issue=1
 |pages=121–124
 |doi=10.21760/jaims.v6i01.1192
}}&lt;/ref&gt;
=== چين ۾ خميريل کير ===
چين جي قديم تاريخي ماخذن ۾ پڻ خميريل کير وارين شين جو ذڪر ملي ٿو. هان گهراڻي جي دور ۾ کير مان تيار ٿيندڙ ''لائو'' نالي پيداوار جا حوالا موجود آهن. ڇهين صديءَ جي چيني زرعي ڪتاب ''چيمين يائوشو'' ۾ کير کي گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ، پراڻي خمير جو حصو شامل ڪرڻ ۽ ٿانون کي گرم رکڻ جا طريقا بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kotyk&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kotyk
 |first=Jeffrey
 |title=Milk, Yogurt and Butter in Medieval East Asia: Dairy Products from China to Japan in Medicine and Buddhism
 |journal=Religions
 |year=2021
 |volume=12
 |issue=5
 |pages=302
 |doi=10.3390/rel12050302
 |doi-access=free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Toleno&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Toleno
 |first=Robban
 |title=Milk and Dairy Products
 |encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of Chinese Cuisines
 |publisher=Berkshire Publishing Group
 |year=2021
 |doi=10.47462/1265857611
}}&lt;/ref&gt;
=== وچئين دور جو اسلامي دنيا ===
چوڏهين صديءَ جي مصري کاڌن جي ڪتاب ''Kanz al-Fawāʾid Fī Tanwīʿ Al-Mawāʾid'' ۾ ''لبن ياغرت'' نالي خميريل کير جي تياريءَ جو طريقو ڏنل آهي. ان ۾ ڳئون يا مينهن جو کير گرم ڪرڻ، ٿڌو ڪرڻ ۽ خمير پيدا ڪندڙ مواد ملائي ڪجهه وقت لاءِ رکڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Nasrallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nasrallah
 |first=Nawal
 |title=Treasure Trove of Benefits and Variety at the Table: A Fourteenth-Century Egyptian Cookbook
 |publisher=Brill
 |year=2017
 |isbn=978-90-04-34991-9
 |page=336
}}&lt;/ref&gt;
== ڏهي جي تياري ==
=== بنيادي جزا ===
ڏهي ٺاهڻ جا بنيادي جزا کير ۽ مناسب خمير پيدا ڪندڙ بيڪٽيريا آهن. عام طور اڳ ۾ تيار ٿيل سادو ڏهي ٿوري مقدار ۾ نئين کير ۾ ملائي خمير جي شروعات ڪئي ويندي آهي. تجارتي پيداوار ۾ مخصوص جراثيمي ڪلچر استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
=== خمير ٿيڻ جو عمل ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ کير کي مناسب نموني گرم ڪري پوءِ اهڙي گرميءَ تائين ٿڌو ڪيو ويندو آهي، جتي گهربل بيڪٽيريا وڌي سگهن. ان کان پوءِ خمير جو ڪلچر شامل ڪيو ويندو آهي. عام طور 30 کان 45 ڊگري سينٽي گريڊ جي وچ واري گرميءَ تي ڪيترن ڪلاڪن تائين خمير ٿيڻ ڏنو ويندو آهي. گرميءَ ۽ وقت ۾ فرق ڏهي جي تيزابيت، بناوت ۽ پاڻيءَ جي الڳ ٿيڻ تي اثرانداز ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYTYogurt&quot;&gt;{{cite web
 |last=Clark
 |first=Melissa
 |title=Creamy Homemade Yogurt Recipe
 |url=https://cooking.nytimes.com/recipes/1017991-creamy-homemade-yogurt
 |website=NYT Cooking
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
خمير دوران بيڪٽيريا کير جي ليڪٽوز مان ليڪٽڪ ائسڊ پيدا ڪن ٿا. تيزابيت وڌڻ سان کير جو پي ايڇ گهٽجي ٿو ۽ پروٽين ڄمڻ لڳن ٿا. انهيءَ عمل جي نتيجي ۾ کير هڪ گاڙهي، نرم ۽ کٽي غذائي پيداوار ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;FDA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
=== جراثيمي ڪلچر ===
ڏهي جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ٻه بنيادي بيڪٽيريا هي آهن:
* ''Streptococcus thermophilus''
* ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus''
بين الاقوامي معيار موجب عام ڏهي جي مخصوص سڃاڻپ انهن ٻنهي جراثيمي ڪلچرن سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه ٻين قسمن ۾ وڌيڪ بيڪٽيريا شامل ڪري سگهجن ٿا. اهي بيڪٽيريا کير جي ذائقي، تيزابيت ۽ بناوت جي ٺهڻ ۾ حصو وٺن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
== ڏهي جا قسم ==


[[عڪس:Cacik-1.jpg|thumb|ترڪيءَ جو روايتي ٿڌو کاڌو '''[[جاجڪ]]'''، جيڪو ڏهي مان تيار ڪيو ويندو آهي.]]

ڏهي جا ڪيترائي قسم تيار ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ کير جي چرٻيءَ، پاڻيءَ جي مقدار، خمير جي طريقي ۽ اضافي جزن موجب فرق هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | خاصيت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''سادي ڏهي'''
| بنا اضافي مٺاڻ جي تيار ٿيل عام ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''مٺي ڏهي'''
| کنڊ يا ٻين مٺاڻن سان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گھاٽي ڏهي'''
| پاڻيءَ يا ڇاڻيل سيال حصي کي گهٽائڻ سان وڌيڪ گھاٽي ڪيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ڦلدار ڏهي'''
| ميون يا انهن جي تيار ڪيل جزن سان ملائي ٺاهيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گهٽ چرٻيءَ واري ڏهي'''
| گهٽ چرٻيءَ واري کير مان تيار ٿيل ڏهي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''پيئڻ واري ڏهي'''
| پيئڻ لائق صورت ۾ تيار ڪيل خميريل کير جي پيداوار
|}

== غذائي قدر ==
ڏهي ۾ پروٽين، چرٻي، ڪاربوهائيڊريٽ، ڪيلشيم، فاسفورس ۽ ڪجهه وٽامن موجود هوندا آهن. انهن غذائي جزن جي مقدار کير جي قسم، چرٻيءَ جي سطح ۽ تياريءَ جي طريقي موجب مختلف ٿيندي آهي. مٺي يا ڦلدار ڏهي ۾ اضافي کنڊ پڻ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;USDA&quot;&gt;{{cite web
 |title=FoodData Central
 |url=https://fdc.nal.usda.gov/
 |publisher=United States Department of Agriculture
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول آمريڪي غذائي ڊيٽابيس ۾ درج سادي، مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جي هڪ معياري غذائي داخلي جا لڳ ڀڳ قدر ڏيکاري ٿو. مختلف تجارتي شين جا قدر مختلف ٿي سگهن ٿا.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | سادي مڪمل چرٻيءَ واري ڏهي جا غذائي قدر — في 100 گرام
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | غذائي جزو
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:8px;&quot; | لڳ ڀڳ مقدار
|-
| توانائي
| 61 ڪلو ڪيلوريون
|-
| پروٽين
| 3.5 گرام
|-
| چرٻي
| 3.3 گرام
|-
| ڪاربوهائيڊريٽ
| 4.7 گرام
|-
| ڪيلشيم
| 121 ملي گرام
|-
| فاسفورس
| 95 ملي گرام
|-
| پوٽاشيم
| 155 ملي گرام
|}
&lt;ref name=&quot;USDA&quot;/&gt;
== صحت ۽ غذائي اهميت ==
ڏهي پروٽين ۽ ڪيلشيم حاصل ڪرڻ جو هڪ غذائي ذريعو آهي. خمير ٿيڻ دوران ليڪٽوز جو ڪجهه حصو ٽٽي ٿو، تنهنڪري ڪجهه ماڻهن لاءِ ڏهي کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ سان هضم ٿي سگهي ٿو. تنهن هوندي به ليڪٽوز جي عدم برداشت رکندڙ سڀني ماڻهن لاءِ هڪجهڙو نتيجو لازمي نه آهي.&lt;ref name=&quot;Fisberg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
ڏهي جي ڪجهه قسمن ۾ زنده جراثيمي ڪلچر موجود هوندا آهن. انهن مان هر هڪ کي پاڻمرادو پروبايوٽڪ يا ڪنهن بيماريءَ جو علاج قرار نٿو ڏئي سگهجي. صحت بابت مخصوص دعوائن لاءِ استعمال ٿيل جراثيمي قسم ۽ انساني تحقيق جا الڳ ثبوت ضروري آهن.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
کير جي پروٽين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ عام کير مان ٺهيل ڏهي به الرجي پيدا ڪري سگهي ٿو. ڏهي ۾ موجود جراثيمي خمير کير جي پروٽين کي مڪمل طور ختم نٿو ڪري.
== سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ استعمال ==
سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ ڏهي روزمره خوراڪ جو حصو آهي. ان کي سادي صورت ۾ کائڻ کان سواءِ مختلف کاڌن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏهي مان لسي، رائتو ۽ ٻيون غذائي شيون تيار ٿينديون آهن.
=== لسي ===
[[لسي]] ڏهي ۽ پاڻيءَ کي ملائي تيار ٿيندڙ مشروب آهي. ان ۾ ذائقي موجب لوڻ، کنڊ يا ٻيا جزا شامل ڪري سگهجن ٿا. لسي ڏکڻ ايشيا جي روايتي خوراڪي ثقافت جو حصو آهي.
=== رائتو ===
[[رائتو]] ڏهي ۾ ڀاڄيون، مصالحا يا ٻيا غذائي جزا ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ان کي مختلف کاڌن سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.
=== کاڌن ۾ استعمال ===
ڏهي کي مختلف کاڌن جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهو مصالحيدار کاڌن سان گڏ، گوشت جي ميرينيشن ۾ ۽ ڪجهه مٺين شين جي تياريءَ ۾ پڻ ڪم اچي ٿو.
== ٻين خميريل کير وارين شين سان ڀيٽ ==

ڏهي سان ملندڙ ڪجهه ٻيون غذائي شيون پڻ کير جي خمير مان ٺهن ٿيون. انهن ۾ ڪيفر، ڪومس ۽ اسڪائر شامل آهن. انهن جي تياريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيم، کير جا قسم ۽ بناوت عام ڏهي کان مختلف ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | پيداوار
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | بنيادي خاصيت
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | روايتي تعلق
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڏهي'''
| کير جو ليڪٽڪ ائسڊ بيڪٽيريا وسيلي خمير
| ايشيا ۽ ٻين ڪيترن علائقن ۾ رائج
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''ڪيفر'''
| بيڪٽيريا ۽ خميرن جي گڏيل جراثيمي ڪلچر سان تيار
| قفقاز
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڪومس'''
| روايتي طور گهوڙيءَ جي کير مان خميريل مشروب
| وچ ايشيا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''اسڪائر'''
| گاڙهي، ڇاڻيل خميريل کير واري پيداوار
| آئس لينڊ
|}
&lt;ref name=&quot;Codex&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Petursson&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Pétursson |first1=Jón Þór
 |last2=Hafstein |first2=Valdimar Tr.
 |title=Stirring Up Skyr: From Live Cultures to Cultural Heritage
 |journal=Journal of American Folklore
 |year=2022
 |volume=135
 |issue=535
 |pages=49–74
 |doi=10.5406/15351882.135.535.03
}}&lt;/ref&gt;

== خوراڪي حفاظت ==
ڏهي جي تياريءَ ۾ صاف ٿانوَ، مناسب معيار جو کير ۽ صحيح گرمي پد اهم آهن. غيرصاف سامان يا خراب ٿيل کير جي استعمال سان غيرگهربل جراثيم پيداوار کي آلوده ڪري سگهن ٿا. تيار ٿيل ڏهي کي مناسب ٿڌي گرمي پد تي رکڻ گهرجي ۽ ان جي استعمال جي مدت بابت خوراڪي حفاظت جي هدايتن تي عمل ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Bintsis&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کير]]
* [[لسي]]
* [[رائتو]]
* [[خمير]]
* [[ليڪٽڪ ائسڊ]]
* [[بيڪٽيريا]]
* [[ڪيلشيم]]
* [[ڪيفر]]
* [[ڪومس]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Fisberg, Mauro; Machado, Rachel. ''History of yogurt and current patterns of consumption''. Nutrition Reviews، 2015ع.
* Bintsis, Thomas; Papademas, Photis. ''The Evolution of Fermented Milks, from Artisanal to Industrial Products: A Critical Review''. Fermentation، 2022ع.
* Codex Alimentarius Commission. ''Standard for Fermented Milks (CXS 243-2003)''.
* Rosenstock, Eva; Ebert, Julia; Scheibner, Alisa. ''Cultured Milk: Fermented Dairy Foods along the Southwest Asian–European Neolithic Trajectory''. Current Anthropology، 2021ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.fao.org/input/download/standards/400/CXS_243e.pdf خميريل کير بابت بين الاقوامي ڪوڊيڪس معيار]
* [https://fdc.nal.usda.gov/ آمريڪي زراعت کاتي جو غذائي ڊيٽابيس]
* [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26175483/ ڏهي جي تاريخ ۽ استعمال بابت سائنسي تحقيق]
[[زمرو:کير مان ٺهندڙ شيون]]
[[زمرو:خميريل کاڌا]]
[[زمرو:سنڌي کاڌا]]</text>
      <sha1>4lj1iqf0w5i7knuvthfq4z1ptw4exds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورچوگال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11835</id>
    <revision>
      <id>426797</id>
      <parentid>424385</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>22975</id>
      </contributor>
      <comment>/* عربن جي آمد کان اڳ */ Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg</comment>
      <origin>426797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74602" sha1="4dnx6yn945enicjverchnpr9a14zifr" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|جولاءِ 2021}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = پورچوگيزي ريپبلڪ
| common_name = پورچوگال
| native_name = ريپبلڪا پورچوگئيسا
| image_flag =Animated-Flag-Portugal.gif
| image_coat = Coat of arms of Portugal.svg
| symbol_width = 100px
| motto = &lt;!-- ''None'' --&gt;
| national_anthem = &quot;{{lang|pt|[[آ پورچوگئيسا]]}}&quot;&lt;br/&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[فائل:A Portuguesa.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = EU-Portugal with islands circled.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=تيز سائو |region=[[يورپ]] |region_color= تيز خاڪي
|subregion= يورپي يونين|subregion_color=سائو}}
| capital = [[لزبن]] 
| {{|38|46|N|9|9|W|type:city}}
| largest_city = لزبن
| official_languages = [[پرچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]
| regional_languages = [[ميرانديزي ٻولي|ميرانديزي]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list |style=line-height:1.2em&lt;!-- Note: Fix for mobile --&gt;; |96.3% [[پورچوگيزي ماڻھو|پورچوگيزي]] |3.7% ٻيا}}
| ethnic_groups_year = 2011
| religion = 
 81.0% [[رومن ڪيٿولڪ]]  %3.3  [[ٻيا عيسائي]]  %0.6  ٻيا مذھب   %6.8  لامذھب  جيڪي مذھب ظاھر نہ ٿا ڪن %8.3{{ublist |item_style=white-space:nowrap; |81.0% [[رومن ڪيٿولڪ]] |%3.3  other [[ٻيا عيسائي]] |%0.6  ٻيا مذھب  |%6.8  لامذھب |جيڪي مذھب ظاھر نہ ٿا ڪن %8.3}}
| demonym =پورچوگيزي 
| government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]][[ريپبلڪ|آئيني ريپبلڪ]]&lt;ref&gt;[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]: &quot;The Constituent Assembly affirms the Portuguese people's decision to defendnational independence, guarantee fundamental citizens' rights, establish the basic principles of democracy, ensure the primacy of a democratic state based on the rule of law and open up a path towards a socialist society, with respect for the will of the Portuguese people and with a view to the construction of a country that is freer, more just and more fraternal.&quot;&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[پورچوگال جا صدر|صدر]]
| leader_name1 = {{nowrap|[[مارسيلو ربيلو ڊي سوزا]]}}
| leader_title2 = {{nowrap|[[صدر]]}}
| leader_name2 = [[ايڊورڊو فيرو روڊريگيس]]
| leader_title3 = [[پورچوگال جا وزير اعظم|وزيراعظم]]
| leader_name3 = [[انتونيو ڪوستا]]
| legislature = [[اسيمبلي آف دي ريپبلڪ، پورچوگال]]
| sovereignty_type = '''پورچوگال جي تاريخ'''
| sovereignty_note = 
| established_event1 = پھرين ڪائونٽيء جو قيام
| established_date1 = 868
| established_event2 = [[ڪائونٽي آف پورچوگال]] جو ٻيھر قيام
| established_date2 = 1095
| established_event3 = [[سائو مميجيء واري لڙائي]]
| established_date3 = 24 جون 1128
| established_event4 = [[پوچوگال جي بادشاھت]]
| established_date4 = 26 جولاءِ 1139
| established_event5 = [[زيمورا وارو معاھدو]]
| established_date5 = 5 آڪٽوبر 1143
| established_event6 = [[پوپ جي مڃتا]]
| established_date6 = 23 مئي 1179
| established_event7 = [[پورچوگال جي بحالي واري جنگ]]
| established_date7 = 1 ڊسمبر 1640
| established_event8 = [[ريپبلڪ جو قيام]]
| established_date8 = 5 آڪٽوبر 1910
| established_event9 = [[جمھوري انقلاب]]
| established_date9 = 25 اپريل 1974
| established_event10 = [[پورچوگالي آئين]]
| established_date10 = 25 اپريل 1976
| established_event11 = [[اي.سي.سي. ۾ شموليت]]
| established_date11 = 1 جنوري
 1986
| area_km2 = 92,212
| area_footnote = &lt;ref&gt;{{pt icon}} [http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 Público. &quot;Portugal tem 92.212 quilómetros quadrados, por enquanto...&quot;]. Retrieved 2 July 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121005103756/http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 |date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 109th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 35,603
| percent_water = 0.5
| population_estimate = 10,379,573&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=281137261&amp;DESTAQUESmodo=2|title=Statistics Portugal|website=Ine.pt|accessdate=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 10,562,178&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121127184227/http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2016
| population_estimate_rank = 83rd
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 115
| population_density_sq_mi = 298
| population_density_rank = 97th
| GDP_PPP = $338.321&amp;nbsp; ارب ڊالر
&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Portugal |publisher=International Monetary Fund |accessdate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 50th
| GDP_PPP_per_capita = $32,576&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 40th
| GDP_nominal = $235.696&amp;nbsp;ارب ڊالر&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 43rd
| GDP_nominal_per_capita = $22,663&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 36th
| Gini = 33.5 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2016
| Gini_change = decrease &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Gini coefficient |url=https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&amp;MicroName=Índice+de+Gini+(percentagem)&amp;MicroURL=2166&amp;|publisher=PORDATA|accessdate=8 December 2017|location=Portugal}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.843 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = 2015 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |title=2016 Human Development Report |date=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 41st
| currency =  [[يورو]]
{{Ref label|c|c}} ([[Euro sign|€]])
| currency_code = EUR
| time_zone = [[اولھ يورپي وقت]] ([[متناسق عالمي وقت|يو ٽي سي]])&lt;br/&gt;[[UTC−01:00|AZOT]]
| utc_offset = −1
| utc_offset_DST = &lt;!-- Note: leave blank as the Azores use UTC with no offset in summer time --&gt;
| DST_note = {{smaller|Note: [[Mainland Portugal]] and [[Madeira]] use WET/WEST, the [[Azores]] use AZOT/AZOST}}
| time_zone_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+1)&lt;br/&gt;[[UTC±00:00|AZOST]]
| antipodes = [[New Zealand]] and [[Pac
ific Ocean]]
| date_format = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]])
| drives_on = right
| calling_code = [[پورچوگال جا ٽيليفون ڪوڊ|+351]]
| cctld = [[.pt]]
| footnote_a =  [[مرينڊازي ٻولي]] ميرنڊا ڊو ڊوئرو جي ميونسپلٽي جي ڪجهه ڳوٺن ۾ ڳالھائي ويندي آهي جنھن کي سرڪاري سطح تي 1999 ۾ تسليم ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | dead-url= yes | archive-date= 18 March 2002 | title= Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website= Centro de Linguística da Universidade de Lisboa | access-date= 2 December 2015}}&lt;/ref&gt; awarding it an official right-of-use.{{big|&lt;ref&gt;[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&amp;SKU=C29295845ENC_PDF&amp;CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&amp;nbsp;– [[European Commission]] website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015&lt;/ref&gt;}} [[Portuguese Sign Language]] is also recognized.
| footnote_b = {{Note|b}} [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution adopted in 1976]] with several subsequent minor revisions, between 1982 and 2005.
| footnote_c = {{Note|c}} Before 2002, the [[Portuguese escudo|escudo]].
| religion_year = 2011
| area_magnitude = 1 E10
}}

'''پورچوگال'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Portugal'''}} يا '''پورچوگيز ريپبلڪ''' يا '''ريپبلڪا پورچوگئيسا''' اردو ۾ '''پرتگال''' يورپ جي ابيريائي اپٻيٽ ۾ آخري ڏکڻ اولھ واري ھنڌ ائٽلانٽڪ سمنڊ تي واقع ھڪ ملڪ آهي. ھن ملڪ جي اوڀر ۽ اتر ۾ اسپين، اولھ ۽ ڏکڻ ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهي. ملڪ جي دفتري ۽ قومي ٻولي [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]] آھي.

==نالو==
[[File:Anta de Arca.JPG|thumb|کاٻو|اينٽا ڊا آرڪا نالي [[ڪيلڪلٿڪ]](پٿر ۽ ٽامي وارو دور) [[ڊالمين]] (پٿرن جي قبر جو قسم)]]

پورچوگال لفظ [[پورٽس ڪال]] نالي قديم رومي-ڪيلٽڪ شھر جي نالي مان نڪتل آھي;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/portugal|title=Portugal – Origin and meaning of the name Portugal by Online Etymology Dictionary|website=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt; جنھن شھر واري جاء تي ھاڻوڪي پورچوگال جي اترئين ڀاڱي ۾ [[ڊوئرو ندي]] جي منھن لڳ [[ولا نووا ڊي گائيا]] واقع آهي. '''پورٽس ڪال''' ۾ لاطيني لفظ ''پورٽس'' جي معني آھي ''بندر'', پر ''ڪال'' جي معني اڃان واضع ٿي نہ سگھي آهي. خيال آهي ته ابيريائي اپٻيٽ جي اتراولھ تي قابض [[ڪاسٽرو تھذيب]] وارا ماڻھو جيڪي [[ڪالئشي]] يا گالئشي يا گالنيشيا سڏيا ويندا ھئا، انھن جي نالي تان ڪال نالو ان شھر تي پيو&lt;ref name=&quot;academia.edu&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/31989410|title=Documentos danca portuguesa|first=Marcos|last=Winicius|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt;.

==تاريخ==

===عربن جي آمد کان اڳ===
[[File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪوئا وادي|ڪَوئَا وادي]] ۾ تاريخ کان آڳاٽي دور جي مليل پٿر واري آرٽ]]

پورچوگال وارو خطي ۾ شروعات ۾ نيئندرٿال (انسانن وانگر ماڻھو) رھندڙ ھيا جن بعد [[ھوموسيپيئنس]] (موجوده انسان) آيا&lt;ref name=&quot;Birmp1&quot;&gt;David Birmingham (2003), p. 11&lt;/ref&gt; ۽ انھن خانه بدوشي بعد اتي وسنديون ٺاھڻ شروع ڪيون ۽ 

[[File:Centro_de_Alcalar_2017_-_Monumento_9_-_Entrada_(cropped).jpg|thumb|left|
ٽئين ھزاري ق م ۾ تعمير ٿيل [[الڪالار وارا يادگار]]]]

عالمن جو خيال آهي ته پھرين ھزاري قبل مسيح ۾ وچ يورپ مان ڪيلٽڪ ماڻھو ڪاھي آيا ۽ انھن مقامي ماڻھن سان رشتن جي ڏي وٺ شروع ڪئي اھڙي طرح رومين کان اڳ وارا ابيريائي اپٻيٽ جا مختلف قبيلن جنم ورتو &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=So1mDwAAQBAJ&amp;q=different+celtic+tribes+in+Portugal&amp;pg=PA63|title=Portugal: Third Edition|first1=Jay|last1=Heale|first2=Angeline|last2=Koh|first3=Elizabeth|last3=Schmermund|date=15 April 2016|publisher=Cavendish Square Publishing, LLC|isbn=978-1-5026-1694-4|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; اڄوڪو آثار قديم وارو علم پڻ پورچوگال جي ڪيلٽڪ ماڻھن جي ھجڻ جي نشاندهي ڪري ٿو&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Celtic roots lie in Spain and Portugal |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/celtic-roots-lie-spain-portugal-2174486 |access-date=11 April 2017 |website=Wales Online |last= Devine |first=Darren }}&lt;/ref&gt; 


[[File:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|thumb|left|[[الينٽيجو]] ۾ واقع رومي تھذيب جو [[اويرا وارو رومي مندر]]]]

رومن ابيريائي اپٻيٽ تي پھرين ڪاھ 219 ق م ۾ ڪئي ۽ ساحلي علائقن مان پنھنجن مخالف ڪارٿيجي ماڻھن کي ھيڪالي ٻاھر ڪيو. جوليس سيزر جي دور م پورو ابيريائي اپٻيٽ رومي ايمپائر جو حصو ٿي چڪو ھيو. 155 ق ۾ ۾ اتر وارن لوسٽانيا جي قبيلن [[ورياٿس]] جي اڳواڻي ۾ [[لوسيٽانيائي جنگ|بغاوت]] ڪئي,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/bio/viriathus.php|title=Viriathus And The Lusitanian War &amp;#124; UNRV.com Roman History|website=www.unrv.com|access-date=2021-06-18|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707020716/https://www.unrv.com/bio/viriathus.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IY5ABAAAQBAJ&amp;q=viriathus+celtic+lusitania+academia&amp;pg=PT268|title=Viriathus: And the Lusitanian Resistance to Rome, 155–139 BC|first=Luis|last=Silva|date=30 July 2013|publisher=Pen and Sword|isbn=978-1-4738-2689-2|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; آئبيريائي اپٻيٽ جي اولھ واري حصي تي پنھنجو راڄ قائم ڪيو
[[File:Torre de Centum Cellas.jpg|thumb|کاٻو|upright=0.92|[[سينٽم سيلاس]]، پورچوگال جي [[بيئرا ريجن]] ۾ واقع پھرين صدي عيسويءَ سان تعلق رکندڙ ٻھراڙيءَ جو ھڪ رومي گھر]]
رومي جڏهن ويڙھ ۾ ورياٿس کي روڪڻ م ناڪام ٿيا تہ انھن 139 ق م ۾ رشوت ڏئي کيس سندس ساٿين کان قتل ڪرايو ء ٽائوٽالس لوسيٽانيائي قيادت سنڀالي. رومين پوء ابيريائي اپٻيٽ م آباد ٿيڻ شروع ڪيو ۽ لوسيٽانيا کي مڪمل طرح رومانيو ويو ۽ 27 ق م ۾ اھو رومن ايمپائر جو صوبو ٿي ويو. بعد م لوسيٽانيا وارو اتريون صوبو ٺاھيو ويو جيڪو پوء [[گليسيا]] سڏجڻ لڳو جنھن جو گادي جو ھنڌ براڪارا کي بڻايو ويو جيڪو ھاڻي [[براگا]] سڏجي ٿو&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Conejo |first1=Noé |title=Coins and ''villae'' in late Roman Lusitania: collapse of the Roman currency economy? |journal=Post-Classical Archaeologies |volume=10 |year=2020 |pages=219–246 |url=http://www.postclassical.it/PCA_Vol.10_files/PCA10_Conejo.pdf }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Reino suevo.svg|thumb|200px|کاٻو|پنجين ۽ ڇھين صدي عيسويءَ ۾ [[سئيبي بادشاھت]] جو نقشو]]
[[File:Iberia 560.svg|thumb|560ع ۾ ابيريا واري [[وزيگوٿي بادشاھت]]]]

پنجين صدي جي شروعات ۾ جرمن قبيلن ھرھڪ  [[سئيبي]]&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1957_num_35_1_2022|title=Reconsideration of the History of the Suevi|first=Robert|last=L. Reynolds|date=11 July 1957|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=35|issue=1|pages=19–47|via=www.persee.fr|doi=10.3406/rbph.1957.2022}}&lt;/ref&gt; [[وئنڊل]] ([[سلنگي]]) ۽ [[ھيسڊنگي]] پنھنجن اتحادي قبيلن [[سسارميٽيئن]] ۽ [[الان]] سان گڏجي ابيريائي اپٻيٽ تي حملو ڪري اتي [[سئيبي بادشاھت]] قائم ڪئي&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/37321555|title=IN TEMPORE SUEBORUM. The time of the Suevi in Gallaecia (411-585 AD). Exhibition Catalogue (English)|first=Jorge López|last=Quiroga|journal=Jorge LÓPEZ QUIROGA-Artemio M. MARTÍNEZ TEJERA (Coord.): IN TEMPORE SUEBORUM. The Time of the Sueves in Gallaecia (411-585 AD). The First Medieval Kingdom of the West, Ourense.|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪا رومين کان پوءِ ھتي جرمن بادشاھت ھئي جيڪا [[گليسيا]] ۽ [[لوسيٽانيا]] صوبن ۾ قائم ٿي&lt;ref&gt;Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses]&amp;nbsp;– [[Rádio e Televisão de Portugal]] in [[Portuguese language|Portuguese]]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 |date=1 January 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; 
سوئيبي بادشاھ [[ھرميرڪ]] راڄ پنھنجي پٽ [[ريچلا]] جي حوالي ڪرڻ کان اڳ گليسيائي ماڻھن سان امن جو معاھدو ڪيو. 448ع ۾ بادشاھي [[خشيار]] (Rechiar) تائين وسيع ڪري ريچلا وفات ڪئي. وزيگوٿن کي شڪست ڏيڻ بعد سوئيبي بادشاھت فرانٽن ۽ اگوئلفو ۾ ورھائجي وئي ۽ ٻنھي 656ع کان 657 تائين راڄ ڪيو جنھن بعد ان سال [[مالڊراس]] ٻنھي حصن کي وري ھڪ ڪيو. پر 659ع ۾ رومين ۽ وزيگوٿي سازش ذريعي قتل ٿي ويو ۽ ھڪ ڀيرو ٻيھر سوئيبي بادشاھت ٻن بادشاھن [[فرومار]] (459-463) ۽ مالڊراس جي پٽ [[رئمسمنڊ]] (459-469) ۾ ورهائجي وئي. 463ع ۾ رئمسمنڊ ٻيھر بادشاھي کي ھڪ ڪري ويو. 500ع ۾ ابيريائي اپٻيٽ ۾ [[وزيگوٿي بادشاھت]] شروع ٿي. 550 کان 550 تائين جو دؤر ھن خطي جو اونداھو دور سڏجي ٿو. ان دور جا تفصيل محفوظ ٿي نہ سگھيا رڳو ھڪ بادشاھ ٿيوڊيمنڊ جو پتو پوي ٿو. 550ر ۾ ڪاريئارڪو بادشاھ ٿيو جنھن ھتي ڪيٿولڪ چرچ کي قائم ڪيو. 559ع ۾ ٿيوڊيمر ان جي جاء ورتي جنھن جي دور ۾ 561ع ۾ براگا جي پھرين ڪائونسل جو اجلاس ٿيو
  
[[File:Ariamirogaliza.jpg|thumb|left|561ع م براگا جي پھرين ڪائونسل جي اجلاس جو ڏيک]]

ان ڪائونسل براگا واري سينٽ مارٽن جي سرپرستي ۾ مشرڪن کي عيسائي بڻائڻ ۽ ان علائقي ۾ سوئيبي پارش جي تنظيمي ڪم جي پيشقدمي جي نمائندگي ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=qa3DReKkS_gC&amp;q=kingdom+of+the+suebi+braga+academia&amp;pg=PA8 |title = Canonical Collections of the Early Middle Ages (Ca. 400-1140): A Bibliographical Guide to the Manuscripts and Literature|isbn = 978-0-8132-0918-0|last1 = Kéry|first1 = Lotte|last2 = Kery|first2 = Lotte|year = 1999}}&lt;/ref&gt;. 570 ۾ ٿيوڊيمر جي ي وفات بعد وري سوئيبي [[ميرو (سوئيبي بادشاھ)|ميرو]] بادشاھ ٿيو جنھن جي دؤر ۾ 572ع ۾ براگا جي ٻين ڪائونسل منعقد ٿي. 577ع ۾ وزيگوٿي گھرو ويڙھ شروع ٿي پر ميرو ويڙھ ختم ڪرڻ م ڪامياب ٿي نہ سگھيو. 583ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ [[ايبوريڪو]] (يوريڪو) تخت تي ويٺو  پر 584ع ۾ کائنس [[اينڊيڪا]]  بادشاھي کسي ورتي جنھن جو راڄ 585 تائين ھلي سگھيو ۽ ان سان وزيگوٿن لئووگلڊ جي اڳواڻي ۾ حملو ڪري سوئيبي بادشاھت کي گوٿن واري ڇھن صوبن تي مشتمل بادشاھت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6500&amp;context=etd |title= The development of church/state relations in the Visigothic Kingdom during the sixth century (507-601) Kingdom during the sixth century (507-60}|last= Osborne|first=Jason|date=2016 |website=ir.uiowa.edu|access-date=11 July 2020}}&lt;/ref&gt;

[[لئووگلڊ]] گليسيا، ھسپانيه ۽ [[گاليا ناربونينسس]] جو تاجدار بادشاھ ٿيو.
[[File:Cvp-00791-109v.jpg|thumb|کاٻو|upright|سئيبي بادشاھ ميرو ۽ براگا وارو سينٽ مارٽن 1145ع م ٺاھيل ھڪ پينٽنگ]]

لاڳيتو 700ع تائين ابيريائي اپٻيٽ تي وزيگوٿي بادشاھت قائم رھي&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi=10.1080/00437956.1979.11435671| title=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance| url=https://archive.org/details/sim_word_1979-12_30_3/page/257| year=1979| last1=Mason| first1=Patricia E.| journal=Word| volume=30| issue=3| pages=257–272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1950_num_28_1_1867_t1_0229_0000_3|title=David (Pierre). Études historiques sur la Galice et le Portugal du VIe au XIIe siècle|first=Charles|last=Verlinden|date=11 July 1950|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=28|issue=1|pages=229–233|via=www.persee.fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=7QNl90qnOp8C&amp;q=visigothic+culture+portugal+academia&amp;pg=PR11 |title = The Visigoths: Studies in Culture and Society|isbn = 90-04-11206-5|last1 = Ferreiro|first1 = Alberto|year = 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance|url=https://archive.org/details/sim_word_1979-12_30_3/page/257|first=Patricia E.|last=Mason|date=11 December 1979|journal=WORD|volume=30|issue=3|pages=257–272|doi=10.1080/00437956.1979.11435671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=14 May 2018|title=Goths and Visigoths|url=https://www.history.com/topics/ancient-rome/goths-and-visigoths|url-status=live|website=history.com}}&lt;/ref&gt; 711 ۾ آخري وزيگوٿي بادشاھ [[روڊرڪ]] مارجي ويو ۽ عربن جو دور شروع ٿيو.

===عربن جو دور===

[[File:Al Andalus - 2.png|thumb|left|upright=1.2|ڏھين صدي عيسويءَ ۾ قرطبه واري خلافت]]

بنو اميه جي خلافت طرفان ابيريائي اپٻيٽ تي فتح حاصل ڪرڻ بعد 726ع کان 1249ع تائين موجوده پورچوگال ۽ اسپين جي وڏي حصي سميت [[اندلس]] جو حصو ھيو. ان دؤر م سالن جي ڪجهه ڏھاڪن تائين اتر پورچوگال  ۽ پنج سؤ سالن تائين ڏکڻ پورچوگال تي عربن جي حڪمراني رھي&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Al-Andalus |url=https://www.britannica.com/place/Al-Andalus |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=19 March 2021}}&lt;/ref&gt;. وزيگوٿن جي شڪست بعد ڪجهه مهينن ۾ ئي 726ع ۾ ابيريائي اپٻيٽ دمشق جي خلافت جو حصو ٿي ويو. 750 ۾ بنو اميه جي دمشق واري خلافت ٽٽڻ بعد [[عبدالرحمان ٻيون]] جي قيادت ۾  ھي علائقو اسلامي خلافت کان آزاد ٿي [[قرطبه جي امارت]] بڻجي ويو جيڪا پوء [[قرطبه جي خلافت]] ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا طائفه نالي انتظامي يونٽن ۾ ورھايل ھئي جنھن جو سربراھ گورنر ھوندو ھو. اھا خلافت 1031 ۾ ٽٽي 23 ننڍڙين بادشاھتن ۾ ورھائجي وئي جن کي طائفه وارين بادشاھتن جو نالو ڏنو ويو&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. ھر طائفه جي گورنر پاڻ کي امير قرار ڏئي ڇڏيو.

[[File:Portugal DSC04496 - MERTOLA (34025572830).jpg|thumb|کاٻو|[[الينٽيجو]] ۾ [[ميئرتولا قلعو|ميئرتولا  قلعي]] آڏو کتل [[ابوالقاسم احمد ابن الحسين ابن قصي|ابن قصي]] جو مجسمو]]

1086ع ۾ طائفه وارو دؤر مراڪش کان بربر نسل واري المرابط خاندان [[زلاقه واري جنگ]]([[زلاقه واري جنگ|سگراشس واري جنگ]]) کٽي طائفه وارين بادشاھتن کي پنھنجي مراڪش واري بادشاھت م ملائي ڇڏيو. 1147 ۾ وري ٻيھر مراڪش جي الموحدون خلافت انھن طائفن کي خلافت ۾ شامل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;Portugal musalman (Le) – VIIIe-XIIIe siècles par Christophe Picard – Maisonneuve et Larose – Collection Occident Musulman – 2001, 500 p. {{ISBN|2-7068-1398-9}}&lt;/ref&gt;. اندلس کي مختلف ضلعن ۾ ورھايو ويو جن کي ڪرہ سڏيو ويندو هو. غرب الاندلس 10 ڪرن تي مشتمل ھو&lt;ref name=&quot;A. R. Disney, p.55&quot;&gt;A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 1: From Beginnings to 1807: Portugal (Volume 1) p. 55&lt;/ref&gt;. ھر ڪرہ ۾ صدرمقام ۽ ان جو گورنر مقرر ھيو. انھن مان ڏکڻ پورچوگال ۾ بيجا، 
سيئووس، الڪاسر دو سال، سينتاريم ۽ لزبن شامل ھيا. ھتان جي مسلمانن ۾ مقامي ابيريائي [[مولد]] ۽ بربر سڏبا ھيا. عرب انھن ۾ ٿورا ھيا جن ۾ شام ۽ عمان جا امير شامل ھئا. بربرن جو تعلق اتر آفريڪا جي اٽلس جبلن ۽ مراڪش جي علائقي [[ريف]] سان ھيو&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

===پورچوگال ڪائونٽي ===


[[File:Porto April 2019-18.jpg|thumb|upright= 0.8|left|پورچوگال جي ڪائونٽي جي پھريون ڪائونٽ [[ومارا پيرس]] جو مجسمو]]

Aنائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ منھو ندي ۽ ڊوئرو ندي جي وچ وارو علائقو ھڪ جوڌي ومارا پيرس [[استوريئس]] جي بادشاھ [[الفونسو ٽيون|الفونسو ٽئين]] جي حڪم تي فتح ڪري ورتو جنهن خطي م ٻہ شھر پورٽس ڪيل ۽ براگا واقع ھيا. ھن اتي جي کوڙ ٻين ڦٽل شھرن م پورچوگيزي ء گليسيائي پناھگيرن سميت ٻين عيسائين کي آباد ڪرايو&lt;ref name=&quot;QuidNovi&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ribeiro |first1=Ângelo |last2=Hermano |first2=José |title=História de Portugal I&amp;nbsp;– A Formação do Território |trans-title=History of Portugal: The Formation of the Territory |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-106-6 |language=pt}}&lt;/ref&gt; اھڙي طرح پورچوگال جي ڪائونٽي وجود ۾ آئي جيڪا ڏکڻ پاسي کان عربن جي حملن ۽ اتر ڏانھن نارمن ۽ وائڪنگ جي حملن سان منھن ڏيندي آئي&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Oliveira |first1=Leandro Vilar |title=A presença viking na Península Ibérica: Os Vikings em Portugal e Galiza (Hélio Pires) |trans-title=The Viking presence in the Iberian Peninsula: The Vikings in Portugal and Galicia (Hélio Pires) |language=pt |journal=Scandia |date=2018 |volume=1 |pages=249–255 |url=https://periodicos.ufpb.br/index.php/scandia/article/view/43168 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Marques |first1=André Evangelista |last2=Barroca |first2=Mário |last3=Amaral |first3=Luís Carlos |chapter=As incursões vikings no Norte de Portugal |hdl=10216/120557 |title=Mil Anos da Incursão Normanda ao Castelo de Vermoim |isbn=978-989-8351-97-5 |pages=143–184 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Henri de Bourgogne reçoit l'investiture du comté de Portugal, 1094 (Claude Jacquand, dit Claudius; 1841).png|thumb|کاٻو|لئون وارو [[الفونسو چوٿون]] 1093ع م پورچوگال جي ڪائونٽ ھينري کي ذميداري سونپيندي]]

ڪائونٽ ومارا پيرس&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/23317651|title=O Conde Vímara Peres por A. de Almeida Fernandes|first=A. de Almeida|last=Fernandes|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; ان فتح ڪيل علائقي کي ترقي ڏياري ڪائونٽي جو درجو ڏئي ان جو نالو پورٽس ڪيل جي نالي تان پورچوگال رکيو. ھن ڪائونٽي م ھڪ نئين شھر [[گيمرائيس]] جو بنياد رکيو جيڪو پورچوگيزي قوم جي جنم ڀومي سڏيو ويندو آهي. الفونسو ٽيون جي پٽن پيءُ کان تخت کسي بادشاھت ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏي پر بعد م لئون وارو الفونسو چوٿون آيو جنھن وري استوريئس جي بادشاھتن کي ھڪ بادشاھت ۾ تبديل ڪيو ۽ ان 1093ع ۾ [[ھينري برگنڊي]] کي پورچوگال ڪائونٽي جو ڪائونٽ مقرر ڪري پنھنجي ناجائز ڌيءَ جي ان سان شادي ڪرائي. ھينري براگا کي ڪائونٽي جو صدرمقام بڻايو. ھينري بعد سندس پٽ [[افونسو ھينريڪيس]] ڪائونٽ ٿيو ۽ 24 جون 1128ر تي ھن پنھنجي ماء ٽريسا ۽ سندس عاشق فرنائو پيرس ڊي ٽريوا سان [[سائو ماميڊ واري جنگ]] وڙھي کٽي ۽ ڪائونٽي. جو واحد اڳواڻ بڻجي ويو. ان بعد ھن ڏکڻ طرف مور (مسلمانن) طرف پيشقدمي ڪئي ۽ 25 جنوري 1139ع م انھن کي اوريڪي واري جنگ ۾ فيصلاڪن شڪست ڏئي پورچوگال جو بادشاھ بڻجي ويو. ھاڻي پورچوگال ڪائونٽي ليئون کان ڌار ٿي ھڪ خودمختيار بادشاھت جي صورت اختيار ڪئي. پورچوگال دنيا جي کوجنا ۾ سرواڻي جو ڪردار ادا ڪيو. جان پھريون جو پٽ شھزادو ھينري جھازران ان ڪم ۾ مکيه معاون ۽ مالي مددگار ٿيو.

===پورچوگال جي بادشاھت===
[[افونزو ھينريڪيس]] پورچوگال جو آخري ڪائونٽ ۽ پھريون بادشاھ ھيو ء ان بعد ان خاندان جي بادشاهي قائم رھي. بادشاھت بم ڊنز پھريون، افونسو چوٿون، پيڊرو پھريون بادشاھ ٿيڻ بعد امن سان پنھنجا دؤر گذاريا.1348 ۽ 1349 م يورپ ۾ [[ڪارو موت|ڪاري موت]] واري وبا ۾ پورچوگال پڻ متاثر ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm|title=Black death|first=Karl S.|last=Kruszelnicki|date=13 September 2007|website=Abc.net.au|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt;.  1373ع ۾ پورچوگال انگلينڊ سان [[اينگلو پورچوگيز الائنس]] جي نالي سان اتحاد ڪيو جيڪو دنيا جو موجود سڀ کان ڊگھو اتحاد سڏيو ويندو آهي.

{{multiple image
|direction = vertical
|align = left
|width =
|footer =
|image1 = Batalha de Aljubarrota 02.jpg
|caption1 =آوش گھراڻي جي تخت جي دعويداري ۾  [[جان پھريون، پورچوگال]] [[الجوباھوتا واري جنگ]] کٽي
|image2 = Batalha 009 (4617766169).jpg
|caption2 = 1883-1885 واري پورچوگال ۾ ڪيسٽائيل جي خلاف ٿيندڙ ويڙھ ۾ فتح جي ياد ۾ بادشاھ جان پھرين [[باٽالھا مونيسٽري]] ٺھرائي}}
1383ع ۾ [[بيئتريسي، پورچوگال]] جو مڙس ۽ [[فرڊيننڊ پھريون، پورچوگال]] جو ناٺي [[ڪيسٽائيل وارو جان پھريون]] پورچوگال جي تخت جو دعويدار ٿيو جنھن کي اميرن جي ھڪ حصي ۽ عام ماڻھن جي قيادت ڪندڙ [[جان پھريون، پورچوگال|جان آوش]] جي وچ ۾ الجوبروٽا واري جنگ لڳي جنھن ۾ ڪيسٽائيلن واري ڌر کي شڪست آئي ۽ پورچوگال جي بادشاھي [[آوش گھراڻو|آوش گھراڻي]] کي ملي. ان دؤر ۾ پورچوگال ائٽلانٽڪ سمنڊ جي کوجنا ڪئي ۽ [[ازوريس ٻيٽ]]، [[مدائرا]] ۽ [[پورچوگيزي ڪيپ وردي|ڪيپ وردي]] ٻيٽ دريافت ڪيا؛ آفريڪا جي ساحلي ڪناري جي کوجنا ڪئي؛ آفريڪا جي چونڊ ھنڌن تي ڪالونيون قائم ڪيون؛ انڊيا جو رستو دريافت ڪيو؛ برازيل دريافت ڪري اتي بيٺڪون يا ڪالونيون قائم ڪيون؛ ڏکڻ ايشيا واري پاسي جا واپاري دڳ قائم ڪيا؛ پھريون ڀيرو چين ۽ جپان سان واپار لاء سفارتي مشن موڪليا.
1415ع ۾ اتر آفريڪا جي پھرين خوشحال اسلامي واپاري مرڪز سيوٽا فتح ڪري اتي سمند پار ڪالونيون ٺاھيون.

[[File:Henry the Navigator1.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[ھينري جھازران]]]]

ڪرسٽوفر ڪولمبس جي يورپ واپسي بعد جڏهن اسپين ۽ پورچوگال وچ ۾ نئين دريافت ڪيل سرزمين تي شروع ٿيل تڪرار [[ پوپ اليگزينڊر ڇھون|پوپ اليگزينڊر ڇھين]] جي ٽياڪڙي سان ٿيل [[ٽروڊيسيلس وارو معاھدو|ٽروڊيسيلس معاھدي]] ذريعي حل ٿيو جنھن تي 7 جون 1494ع ۾ صحيحون ڪيون ويون جنھن تحت دريافت ٿيل سرزمين کي انھن ٻن حصن ۾ ورھايو.

[[File:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[واسڪو ڊي گاما]]]]

1484ع ۾ [[واسڪو ڊي گاما]] اھو ڪري ڏيکاريو جنهن لاء ڪرسٽوفر ڪولمبس نڪتو ھيو. ھي پھريون يورپي ھيو جيڪو سمنڊ رستي انڊيا پھتو جنھن سان 17 لک آبادي واري پورچوگال جي معاشيات ۾ خوشحالي آئي ۽ ان ۾ جاڳرتا جو آغاز ٿيو. 1500 ۾ پورچوگال جو جھازران [[گيسپر ڪورٽي ريئال]] موجوده ڪيناڊا ۾ پھتو 
۽ انگريزن ۽ فرانس وارن جي پھچڻ کان گھڻو وقت اڳي ان نيو فائونڊ لينڊ ۾  پورچوگال ڪوو سينٽ فلپس نالي شھر جو بنياد رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/portuguese.html |title=The Portuguese Explorers: Newfoundland and Labrador Heritage |publisher=Heritage.nf.ca |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite DCB |url=http://www.biographi.ca/en/bio/corte_real_miguel_1E.html |title=Corte-Real, Miguel |first=L.-A. |last=Vigneras |volume=I |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pcsp.ca/?Content=Visiting/About_Our_Town/History|title=Town of Portugal Cove – St.Philip's : History|website=Pcsp.ca|access-date=14 September 2015}}&lt;/ref&gt;. 1500ع ۾ [[پیڊرو آلواريس ڪيبرال]] برازيل دريافت ڪري ان تي پورچوگال جي دعويداري جو اعلان ڪيو&lt;ref&gt;The standard view of historians is that Cabral was blown off course as he was navigating the currents of the South Atlantic, sighted the coast of South America, thereby accidentally discovering Brazil. However, for an alternative account of the discovery of Brazil, see [[History of Brazil]]&lt;/ref&gt;.ڏھ ڏينھن بعد [[افونسو ڊي البڪيارڪي]] [[گوا]] (انڊيا)، [[مسقط]] (عمان)، [[ملاڪا]] (ملائيشيا) ۽ فارس جي پاڻي واري لنگھ [[ارمز]] تي قبضو ڪيو ۽ اھڙي طرح پورچوگيزي ايمپائر ھندي سمنڊ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ جي واپار تي غالب ٿي وئي. پورچوگيزي جھاز تائيوان، جپان، تيمور ۽ [[مولاڪيئس]] يا [[ملاڪو ٻيٽ|ملاڪو ٻيٽن]] (انڊونيشيا) ۾ لنگر انداز ٿيڻ لڳا. ھونئن تہ گھڻي 
وقت کان اھو خيال ڪيو وڃي ٿو ته ڊچ سڀ کان اول آسٽريليا پھتا پر اھڙيون شھادتون پڻ موجود آهن جن مطابق اتي سڀ کان پھريان 1521ع ۾ پورچوگيزي پھتا ھئا&lt;ref&gt;{{cite news|author=Giles Tremlett |url=https://www.theguardian.com/world/2007/mar/22/uk.australia |title=Another nail in Cook's coffin as map suggests he was pipped by Portugal |newspaper=The Guardian |date=22 March 2007 |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/10575227/Kangaroo-in-400-year-old-manuscript-could-change-Australian-history.html |title=Kangaroo in 400-year-old manuscript could change Australian history |newspaper=Telegraph |access-date=31 January 2014 |location=London |first=Bernd |last=Debusmann |date=15 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Perry |first=Michael |url=https://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |title=Map proves Portuguese discovered Australia: new book |work=Reuters |date=21 March 2007 |access-date=31 January 2014 |archive-date=2 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102003059/http://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1519 کان 1522 تائين [[فرڊيننڊ مگيلن]] ايسٽ انڊيز جي لاء مھم تي روانو ٿيو ۽ ان مھم جي نتيجي م دنيا جي چوگرد پھرين جھازراني ڪئي وئي. ان مھم دوران فرڊيننڊ مگيلن پاڻ يورپ واپس موٽي نہ سگھيو ڇو ته فلپائن ۾ 1521 ۾ مقامي ماڻھن ھٿان مارجي ويو ھو. 22 اپريل 1529ع ۾ اسپين ۽ پورچوگال ۾ ھڪ ٻيو معاھدو پڻ ٿيو جنھن کي [[زاراگوزا وارو معاھدو]] سڏيو ويو. ان سمورن ڪمن سان پندرهين ۽ سورھين صدي ۾ پورچوگال جي بادشاھت دنيا جي ھڪ وڏي معيشت ٿيڻ سان گڏوگڏ ھڪ فوجي ۽ سياسي طاقت پڻ بڻجي وئي.

[[File:All_areas_of_the_world_that_were_once_part_of_the_Portuguese_Empire.png|thumb|left|upright=1.3|
دنيا جو نقشو جنھن پورچوگال ايمپائر پنھنجي آخري عروج تي ھئي]]

1580 کان 1640 تائين پورچوگال پنھنجي مرضيءَ سان اسپين سان گڏ يونين ۾ شامل ٿيو ان جو سبب اھو جو ٻنھي ملڪن جا بادشاھ بغير وارث جي فوت ٿي ويا ھئا جنھن ڪري 1580ع ۾ پورچوگال ۾ واراثت جي مسئلي ڪر کنيو. آخرڪار اسپين جو فلپ ٻيون اسپين جي تخت جو دعويدار ٿيو ۽ کيس بادشاھي ملي ۽ پورچوگال وارن پڻ کيس فلپ پھريون جي نالي سان پنھنجو بادشاھ تسليم ڪيو اھڙي طرح ابيريائي اپٻيٽ ٻن بادشاھتن جي ھڪ يونين بڻجي ويو پر ان جاگرافيائي خطي جي سڄاڻپ اسپين جي نالي سان ٿيڻ لڳي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/9858/1/1812Cadiz.pdf|title=Peña, Lorenzo. Un puente jurídico entre Iberoamérica y Europa:la Constitución española de 1812. Instituto de Filosofía del CSIC}}&lt;/ref&gt; ان يونين سان پورچوگال پنھنجي خودمختيار پرڏيھي معاملن جي پاليسي کان محروم ٿي 80 سالن تائين اسپين ۽ نيڌرلينڊز جي وچ م جنگ جو حصو ٿي ويو. ان جنگ ڪري اينگلو پورچوگيزي تعلقات پڻ خراب رھيا ۽ پورچوگال کي ايران عمان وچ ۾ ھرمز تان دستبردار ٿيڻو پيو. ان جي ڪالونين تي ولنديزي حملا ٿيڻ لڳا ۽ پورچوگال جي ھندوستان جي واپار تان ھڪھٽي ختم ٿي وئي.1640ع ۾ [[جان چوٿون، پورچوگال]] ناراض اميرن جي مدد سان پورچوگال جي بادشاھت جو دعويدار ٿيو ۽ پوءِ جنگ لڳي جنھن سان پورچوگال يونين مان نڪري آيو ء ان تي [[براگنزا گھراڻو|براگنزا]] گھراڻي جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1910ع تائين قائم رھيو.

{{multiple image
|direction = vertical
|align = کاٻو
|width =
|footer =
|image1 = John V of Portugal Pompeo Batoni.jpg
|caption1 = بادشاھ [[جان پنجون، پورچوگال]] 
|image2 = Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg
|caption2 = [[مافرا محل]], a [[يونيسڪو]] طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل
}}

[[جان چوٿون، پورچوگال|جان چوٿون]] کان پوء سندس وڏو پٽ [[افونسو چوٿون، پورچوگال]] بادشاھ ٿيو جنھن کي سندس زال ماريا فرانسسڪا، بادشاھ جي ڀاء پيڊرو ([[پيڊر ٻيون، پورچوگال|پيڊر ٻيون]]) سازش ذريعي پاڳل قرار ڏيارايو جنھن بعد اقتدار اصل م ان کان کسجي ويو. ان جي وفات بعد پيڊرو ٻيون، پورچوگال بادشاھ ٿيو. ان بعد سندس پٽ [[جان پنجون، پورچوگال|جان پنجون]] تخت تي ويٺو جنھن روايتن کان ھٽي مطلق حاڪم جي صورت اختيار ڪئي. ان بعد سندس پٽ [[جوزف پھريون، پورچوگال|جوزف پھريون]] تخت تي ويٺو. ھن پورچوگال جي سرزمين ۽ انڊيا واري ڪالونين ۾ غلامي تي بندش وڌي. بري ۽ بحري فوج جي نئين سر تنظيم سازي ڪئي، عيسائي فرقن وچ م امتيازي فرق وارا قانون منسوخ ڪيا، ۽ مالياتي معاشي سڌارا آندا، نئين ڪمپنين جو بنياد وڌو. پھرين نومبر 1755ع ۾ لزبن شھر م زلزلي ۽ ان بعد سونامي تباھي آندي جنھن سان پورو شھر ناس ٿي ويو. سال اندر شھر نئين سر تعمير ٿي ويو. 1758ع ۾ جوزف قاتلاڻي حملي ۾ زخمي ٿيو. 1762ع ۾ اسپين پورچوگال تي حملو ڪيو ۽ انھن م جنگ ڇڙي وئي جيڪا ست سال ھلي. جوزف 1777ع ۾ وفات ڪئي. سندس زال [[ماريا پھرين، پورچوگال|ماريه پھرين]] ملڪه ٿي. 1807ع م نيپولين اسپين ء فرانس تي چڙھائي ڪئي ۽ سخت جنگ بعد پورچوگال جي ماريا پھرين ملڪ جي گادي پورچوگال مان برازيل جي شھر ريئو ڊي جينرو منتقل ڪئي. نيپولين جي فوج لزبن ٻاھران پھتي. 1815 م برازيل کي بادشاھت قرار ڏنو ويو ء پورچوگال جي بادشاھت کي ان ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ان جو نالو [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم آف پورچوگال، برازيل اينڊ الگاروي]] رکيو ويو. ماريا جو پٽ [[جوئائو ڇھون، پورچوگال|جوئائو ڇھون]] تخت تي ويٺو. 1815 ۾ انگلينڊ جي مدد سان فرانس کي شڪست آئي ۽ جوئائو واپس پورچوگال منتقل ٿي سگھيو پئي پر ھن برازيل ۾ رھڻ جو فيصلو ڪيو پر پورچوگال جي شھر پورٽو ۾ 1820 ۾ لبرل انقلاب جي شروعات ٿي جنھن ڪري 1821 ۾ ھن جي واپسي جي ضرورت پيدا ٿي. ھي لزبن موٽي آيو پر پنھنجي پٽ پيڊرو ([[پيڊرو پھريون، برازيل|پيڊرو پھريون]]) کي برازيل ۾ ڇڏيو. جڏھن پورچوگال جي حڪومت برازيل جي پراڻي ڪالوني واري درجي م بحال ڪرڻ چاھيو تہ پيڊرو اتان جي اميرن سان ملي آزادي جو اعلان ڪري ڇڏيو. ان بعد [[سسپلانٽينا]] (موجوده [[يوراگوئي]]) برازيل ۾ شامل آخري علائقو ھيو جنھن تي پورچوگال جي حڪومت رھي. 1825ع ۾ برازيل جي آزادي کي تسليم ڪيو ويو جنھن ۾ پيڊرو پھريون برازيل جي شھنشاھ جو لقب اختيار ڪيو. 1826ع ۾ جوئائو ڇھون وفات ڪئي ۽ پوء وراثت جو مسئلو پيدا ٿيو ڇوتہ سندس وارث اڳ ئي برازيل جو پيڊرو پھريون جي نالي سان شھنشاھ ھيو پر ان سان گڏوگڏ [[پيڊرو چوٿون، پورچوگال|پيڊرو چوٿون]] جي نالي سان پورچوگال جو پڻ بادشاھ ٿيو. ھن پورچوگال واري بادشاھت پنھنجي ڌيءَ [[ماريا ٻين، پورچوگال|ماريه ٻين]] جي حق ۾ ترڪ ڪئي پر پيڊرو جو ڀاءُ [[ميگئل پھريون، پورچوگال|ميگئل پھرين]] احتجاج ڪندي تخت جي دعويداري ڪئي ۽ 1828ع ۾ ھن اقتدار تي قبضو ڪيو. پيڊرو پورچوگال م ڌيءَ کي واپس بادشاھي ڏيارڻ ۽ آئيني بادشاهت جي قيام لاءِ گھرو ويڙھ شروع ڪرائي جيڪا 1834ع ۾ ختم ٿي. ميگئل کي شڪست آئي.ماريه ٻين ملڪ جي راڻي ٿي ۽ آئين جي بحالي جو اعلان ڪيو ويو.

===آئيني بادشاهت===

{{multiple image
|direction = vertical
|align = left
|width =
|image1 = O Regicídio por Haenen (2).jpg
|image2 = Aclamação de Dom Manuel II.jpg
|image3 = Proclamação República Portuguesa.jpg
|footer =مٿان کان هيٺ: لزبن ۾ شاھي قتل (1908), بادشاھ طرفان [[منوئيئل ٻيون، پورچوگال|منوئيئل ٻئين]] جي بادشاھ طور آجيان (1908) ۽ 5 آڪٽوبر 1910 وارو انقلاب (ريپبلڪ وارو اعلان)}}

راڻي ماريه ٻين ۽ [[فرڊيننڊ ٻيون، پورچوگال|فرڊيننڊ ٻئين]] جي پٽ [[پيڊرو پنجون، پورچوگال|پيڊرو پنجين]] 1853 کان 1861ع تائين پورچوگال کي ھڪ جديد ملڪ ۾ تبديل ڪيو. انھن جي دؤر ۾ روڊن جي تعمير ٿي ٽيليگراف رواج م آئي ، ريلوي نظام ٺھيو ۽ پبلڪ هيلٿ نظام ۾ سڌارا آندا ويا. پيڊرو 1961ع م ڪالرا وگھي وفات ڪري ويو. خاندان جا ڪافي ڀاتي ان بيماري سبب وفات ڪري ويا. ان جو ڀاءُ [[لوئيس پھريون، پورچوگال|لوئيس پھريون]] تخت تي ويٺو. پورچوگال جي ڏکڻ آمريڪا ۾ بيٺڪي نظام جي خاتمي باوجود ان جون ايشيا م گوا سميت ڪجهه ۽ آفريڪا ۾ ڪافي بيٺڪيتون قائم ھيون جن ۾ لئانڊا، بسائو، بينگئيلا، مپوتو، پورٽو ايمبوئم، موزمبيق شامل ھئا. پھرين فيبروري 1908ع تي بادشاھ [[ڪارلوس پهريون، پورچوگال|ڪارلوس پهرين]] ۽ سندس وڏي پٽ لوئيس فلپ کي ٻن ريپبلڪ جي حامي انقلابي ڪارڪنن حملو ڪري قتل ڪري ڇڏيو. ان جي ٻئين نمبر پٽ [[منوئيئل ٻيون، پورچوگال|منوئيئل ٻئين]] کي تخت تي ويھاريو ويو. 5 آڪٽوبر 2010 ۾ کيس انقلاب ذريعي ھٽايو ويو ۽ ملڪ مان بادشاھت جو خاتمو ٿيو ۽ ملڪ کي ريپبلڪ جو درجو ڏنو ويو. شاھي خاندان جلاوطن ٿي انگلينڊ م پناھ ورتي.

=== پورچوگال جي ريپبلڪ===

[[File:Bernardino Machado, Teófilo Braga, António José de Almeida e Afonso Costa, após uma sessão solene do Parlamento em homenagem aos mortos da revolução republicana, 1910.png|thumb|کاٻو|upright=1.2|کاٻي کان ساڄي: صدر [[برنارڊينو مئڪاڊو]]، [[ٽيئافلو براگا]], صدر [[انٽونيو جوشي ڊي الميئڊا]] ۽ وزيراعظم [[افونسو ڪوسٽا]]؛ 1911ع م]]
نئين ريپبلڪ مسئلن جو شڪار رھي 15 سالن م 45 حڪومتون آيون ويون. پھرين عظيم جنگ م پورچوگال اتحادين جو ساٿي ٿيو ۽ [[پھرين جنگ عظيم جون مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن ]] سان جنگ وڙھيو. جنگ ان جي ڪمزور معيشت کي ڏاڍو نقصان رسايو. سياسي ناپئداري ۽ معاشي ڪمزور ان نئين ريپبلڪ م بيچيني ۽ افراتفري پيدا ڪئي. 28 مئي 1926ع تي اتي فوجي انقلاب آيو ۽ اھڙي طرح ساڄي ڌر واري قومي آمريت قائم ٿي جنھن سان اڳتي ھلي 1933ع ۾ [[انٽونيو ڊي اوليورا سالازار]] جي اڳواڻي ۾ ٻين ريپبلڪ قائم ڪئي وئي. ٻين جنگ عظيم ۾ پورچوگال غيرجانبدار رھيو. 

[[File:Antonio Salazar-1.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[انٽونيو ڊي اوليورا سالازار]] پورچوگال جي ٻين ريپبلڪ جو 1932 کان 1968ع تائين حاڪم رھيو]]

1968ع ۾ [[مارسيلو ڪئيٽانو]] ملڪ جو نئون سربراھ ٿيو.

[[File:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|کاٻو|upright|
1975  ۾ آزادي ماڻڻ کان اڳ پورچوگيزي آفريڪا]]
پورچوگيزي حڪومت ۽ فوج سمنڊ پار علائقن جي خودمختياري لاء آخر تائين راضي ٿيڻ لاء تيار نہ ھئي ۽ مزاحمت پئي ڪئي. اپريل 1974ع م لزبن ۾ کاٻي ڌر واري پرامن فوجي بغاوت ٿي جنھن کي ڪارنيشن انقلاب جو نالو ڏنو ويو جنھن بعد آفريڪا جي ملڪن انگولا ۽ موزمبيق کي آزادي ملي ۽ ٻن سالن جي اندر جمھوريت کي بحال ڪيو  1975 ۾ پورچوگال جي آئين ساز اسيمبلي جون چونڊون ٿيون. 1976 ۾ پورچوگال جي ليجسليٽو اسيمبليءَ جي چونڊن ۾ [[سوشلسٽ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ پارٽي]] کٽي آئي ۽ ان جو اڳواڻ ماريو سوئاريس وزيراعظم ٿيو جيڪو 1978 تائين ان عهدي تي رهيو ۽ وري 1983 کان 1985 تائين وزيراعظم ٿيو. ھن يورپي ايڪانامڪ ڪميونٽي ۾ شامل ٿيڻ واري مرحلي جي شروعات ڪئي.
[[File:Portugese minister Soares (voorzitter Socialistische Partij) op Schiphol aangeko, Bestanddeelnr 927-7110.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[ماريو سوئاريس]] 1976 پورچوگال جو جمھوري طريقي سان چونڊيل پھريون وزيراعظم ھيو]]
1986ع ۾ پورچوگال اسپين سميت يورپي ايڪانامڪ ڪميونٽي ۾ شامل ٿيو جيڪا بعد يورپي يونين ۾ تبديل ٿي وئي. 20 ڊسمبر 1989 تي پورچوگال پنھنجي آخري ڪالوني ميڪائو پرامن طريقي سان چين جي حوالي ڪئي. 26 مارچ 1995ع تي پورچوگال شينجن ايريا جي قائدن تي عملدرآمد ڪرڻ جي شروعات ڪئي. 1999 م ھي ملڪ يورو زون م شامل ٿيو. 5 جولاءِ 2004 تي ھن ملڪ جو وزيراعظم جوسي منوئيئل باروسو کي يورپي ڪميشن جي صدارت لاء نامزد ڪيو ويو.

== جاگرافي ==

{{multiple image
|direction = vertical
|width = 200
|footer =
|image1 = Portugal topographic map-pt.png
|caption1 = پورچوگال جي ٽوپوگرافي ۽ انتظام
}}

پورچوگال جي سرزمين ۾ ابيريائي اپٻيٽ جو حصو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ واقع ٻہ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جا ميڙ]]: [[مدائرا]] ۽ [[ازوريس]] شامل آهن. مکيه زميني حصو اتر ۾ جابلو ۽ ڏکڻ م ميداني علائقن تي مشتمل آهي&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Vieira|first1=Gonçalo|last2=Luís|first2=Zêzere José|last3=Mora|first3=Carla|title=Landscapes and Landforms of Portugal|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-03640-3}}&lt;/ref&gt;. ان کي وچان [[ٽگوس ندي]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي جيڪا اسپين مان ملڪ م داخل ٿي لزبن شھر مان گذرندي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ھن ملڪ جي سڀ کان وڏي جابلو چوٽي [[مائونٽ پيڪو]] آھي جيڪا [[ازوريس]] جي [[پيڪو ٻيٽ]] تي واقع آهي. جيڪو ھڪ قديم ٻرندڙ جبل آھي جنھن جي اونچائي {{convert|1991|m|ft|0|abbr=on}} آھي. ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پورچوگال جي مخصوص معاشي زون جي پکيڙ 1,727,408&amp;nbsp;ڪ م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; آھي جيڪو يورپي يونين جي ملڪن ۾ ٽيون نمبر وڏو ۽ دنيا جي ملڪن ۾ 20ھون وڏو [[مخصوص معاشي زون]] آھي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dn.pt/portugal/interior/portugal-tenta-duplicar-territorio-maritimo-8703814.html|title=Portugal tenta duplicar território marítimo (in Portuguese)|last=Francisco|first=Susete|date=14 August 2017|website=Diário de Notícias|access-date=7 December 2017}}&lt;/ref&gt;.

== آبھوا ==


[[File:Portugal Köppen.svg|thumb|left|upright=0.9|
پورچوگال جي مکيه زميني علائقي جو ڪوپن موسمي درجابندي وارو نقشو]]

پورچوگال جو شمار [[ميڊيٽرينين آبھوا]] واري موسمي درجي ۾ ٿئي ٿو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.weatheronline.co.uk/reports/climate/Portugal.htm|title=Climate of the World: Portugal |website=Weatheronline.co.uk|access-date=14 September 2015}}&lt;/ref&gt; 
اتر اولھ وارن مٿاھن پٽن ء جبلن واري پاسي جي موسم [[سامونڊي آبھوا]] واري آھي . ازوريس جي ڪجهه ٻيٽن جي موسم ڪجهه خشڪ ۽ ڪجهه جي گرم بياباني ۽ ڪجهه ٻيٽن جي گھميل آھي. پورچوگال جو شمار يورپ جي گرم ترين ملڪن م ٿيندو آهي. مدائرا جا ٻيٽ ٻرندڙ جبلن وارا آھن. جتي ڪڏهن ڪڏهن ھلڪي شدت وارا زلزلا ايندا رهندا آهن. وڏو زلزلو آخري ڀيرو 1956-1957 ۾ آيو. پورچوگال جو سراسري گرمي پد اترئين جابلو ۽ مٿاھين حصي ۾ 10 کان 12 سينٽي گريڊ تائين ۽ ڏاکڻي ميداني علائقي ۾ 16 کان 18 سيٽي گريڊ رھندو آھي. اونھاري ۾ ھتان جو سڀ کان وڏي ۾ وڏو گرمي پد 40 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. سياري م اترئين ۽ وچين حصي وارن ضلعن م برف پوندي آهي.

==سياسي نظام==
{{multiple image
| align  = کاٻو
| caption_align = center
| image1  = Marcelo Rebelo de Sousa em 2017.png
| width1  = 143
| caption1 = [[مارسيلو ريبيلو ڊي سوئسا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگال جو صدر]]&lt;br /&gt; 2016&lt;/small&gt; کان وٺي
| image2  = António Costa em 2017.jpg
| width2  = 134
| caption2 = [[انٽونيو ڪوسٽا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگال جو وزيراعظمl]]&lt;br /&gt;
 2015&lt;/small&gt; کان وٺي
}}

پورچوگال ۾ 1976ع جي آئين تحت [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] [[نمائندگي واري جمھوري نظام|نمائندگانہ جمھوريت واري]] [[ريپبلڪ]] آھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Martins|first=Ana|date=2006|title=Presidential Elements in Government: The Portuguese Semi-Presidential System|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/euroclv2&amp;id=81&amp;div=&amp;collection=|journal=European Constitutional Law Review|volume=2|pages=81–100|doi=10.1017/S1574019606000812|s2cid=146507857}}&lt;/ref&gt;. آئين تحت رياست جا ٿنڀا صدر، حڪومت، پارليامينٽ ۽ عدليه آھن جيڪي اختيارن م آزاد آھن&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web|url=http://dre.pt/comum/html/legis/crp.html|title=Constituição da República Portuguesa – D.R.E. (Constitution of the Portuguese Republic)|date=2 April 1976|publisher=[[Diário da República|Diário da República Electrónico]]|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221013137/http://www.dre.pt/comum/html/legis/crp.html|archive-date=21 December 2008|url-status=dead|access-date=16 August 2013}}&lt;/ref&gt; صدر جي چونڊ پنجن سالن لاء سڌي سنئين عوام جي ووٽن ذريعي ٿيندي آهي. پارليامينٽ ھڪ ايواني 230 رڪنن واري آھي. ھر رڪن ڊپٽي سڏيو ويندو آهي سمورا رڪن چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم ھوندو آھي ۽ ان ۾ وزير ۽ رياست جا سيڪريٽري شامل ھوندا آھن. ڪورٽون ٽن حصن: جڊيشل، ايڊمنسٽريٽو ۽ فسڪل ۾ ورھايل آھن. وڏي ۾ وڏي عدالت پورچوگال جي سپريم ڪورٽ آھي. قانونن جي آئين حيثيت جاچڻ لاءِ ھڪ پورچوگال جي 13 رڪني آئيني ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. پورچوگال ۾ ڪثيرالجماعتي سياسي نظام آھي پر ان م ٻہ جماعتون: [[سوشلسٽ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ پارٽي]] ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]  غالب آھن. ان کان سواءِ ٻين پارٽين ۾ [[ پورچوگيزي ڪميونسٽ پارٽي]] ۽  ماحولياتي جماعت [[دي گرينز]]، [[ليفٽ بلاڪ]] ۽ پيپلز پارٽي شامل آهن جن کي ھر ڀيري 5 کان 15 سيڪڙو ووٽ ملندا آهن.

[[File:Exterior of Palácio Nacional de Belém 98.jpg|thumb|کاٻو|[[بيليئم محل]] ملڪ جو صدارتي ھائوس آھي جنھن م صدر جي آفيس ۽ رھائش واقع آهي]]

[[File:Lisboa April 2014-15a.jpg|thumb|کاٻو|[[پراسا دو ڪوميئرسو]] واري عمارت جتي کوڙ وزيرن جون آفيسون واقع آهن]]

[[File:Parlamento-IPPAR1.jpg|thumb|کاٻو|[[ ريپبلڪ جي اسيمبلي، پورچوگال|اسيمبلي آف ريپبلڪ]]]]

وزيراعظم ۽ ھڪ يا وڌيڪ ڊپٽي وزيراعظمن، وزيرن، رياستي سيڪريٽرين جي مقرري صدر ڪندو آهي. ملڪ جي پارليامينٽ جو نالو اسيمبلي آف ريپبلڪ آھي جيڪا لزبن شھر ۾ واقع آهي. جيڪا مکيه قانونساز ادارو آهي

==پرڏيهي ناتا==

[[File:Exterior of Palácio das Necessidades (Lisbon) 47.jpg|thumb|[[نيسيسداجس محل]] جيڪو پرڏيهي معاملن جي وزارت جي آفيس آھي]]
[[File:António Guterres 2012.jpg|thumb|[[انتونيو گوتيخس]] گڏيل قومن جو ٻيون ڀيرو لاڳيتو چونڊيل سيڪريٽري جنرل پورچوگال جو اڳوڻو وزيراعظم ھيو]]

پورچوگال 1955ع کان وٺي گڏيل قومن جو رڪن ۽ نيٽو جو باني رڪن ۽ يورپي يونين جو 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ رڪن آهي. 1996 ۾ ھي ملڪ ڪميونٽي آف پورچوگيزي لينگئيج ڪنٽريز جو باني رڪن ٿيو جنھن جو صدر مقام پڻ لزبن پينافيئل محل ۾ آهي. انتونيو گوتيخس 1995 کان 2002 تائين پورچوگال جي وزيراعظم رھيو ۽ پھرين جنوري 2017 تي گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل ٿيو ۽ ٻيھر جون 2021 ۾ ساڳي عھدي تي چونڊجي آيو. جي ملڪ 1983ع کان لاطيني يونين جو رڪن آهي. ھن جا مختلف ملڪن سان ٻٽي شھريت وارا دوستاڻا ناتا آھن جن م برازيل پڻ شامل آهي. ھن ملڪ جا يونائيٽيڊ ڪنگڊم سان جاري دنيا جا سڀ کان پراڻا ناتا آھن. ھن ملڪ جا ٻه بين الاقوامي تڪرار ھلندڙ آھن ۽ ٻئي اسپين سان سرحدي تڪرار اٿس. جن مان ھڪ [[اوليوينزا]] وارو تڪرار آھي جيڪو 1297ع کان وٺي پورچوگال جو حصو ھيو پر 1801ع ۾ [[نارنگين واري جنگ]] بعد  [[باداجوز معاھدو| باداجوز معاھدي]] ذريعي ان کي اسپين ۾ شامل ڪيو ويو. پورچوگال [[ويانا ڪانگريس]] ۾ ان جي واپسي جو مطالبو ڪيو پر اسپين ان کي اڄ تائين پنھنجو علائقو قرار ڏيندو پيو اچي&lt;ref name=&quot;One-europe.net_2017-09-29&quot;&gt;{{Citation| url=http://one-europe.net/portugal-spain-the-territorial-disputes-of-olivenza-and-the-savage-islands| title=Portugal &amp; Spain – the territorial disputes of Olivenza and the Savage Islands (Part II) – OneEurope| newspaper=One-europe.net| date=11 February 2015| access-date=29 September 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170929140112/http://one-europe.net/portugal-spain-the-territorial-disputes-of-olivenza-and-the-savage-islands| archive-date=29 September 2017| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ٻيون تڪرار [[سيويج آئلينڊز|سيويج ٻيٽن]] تي آھي جيڪي پورچوگال جي قبضي ۾ آھن. اھي ٻيٽ 1394ع م. اٽليءَ جي جھازران دريافت ڪيا ھيا ۽ جاگرافيائي طور تي پورچوگال جي [[مدائرا]] ٻيٽن جي ڀيٽ ۾ 115 ڪلوميٽرن جي فرق سان اسپين جي [[ڪينري]] ٻيٽن جي وڌيڪ ويجھو آهن. اھي ماڻھن جي ذاتي ملڪيت ھيا جن کان 1971ع ۾ پورچوگال جي حڪومت خريد ڪيا. انھن ٻيٽن جو اسپين 1911ع کان وٺي دعويدار آھي. ان تڪرار ٻنھي ملڪن ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۾ اضافو ٿيو. ان تڪرار جو سبب انھن ٻيٽن جو ظاھري ملھ نه پر انھن ٻيٽن جي ڪري مخصوص معاشي زون جو اضافو آھي.

==قانون==


[[File:Campus Justiça (cropped).JPG|thumb|کاٻو|[[لزبن]] شھر جو عدالتي ڪامپليڪس]]

پورچوگال جو قانوني ۽ عداتتي نظام [[سول لا سسٽم]] تي مشتمل آهي جنھن کي ڪانٽينينٽل فيملي ليگل سسٽم پڻ سڏيو ويندو آهي. اتان جي مکيه قانونن ۾ 1976ع وارو ترميميل آئين، 1966ع وارو پورچوگيزي سول ڪوڊ، 1661 وارو سول پروسيجر ڪوڊ، 1982 وارو پينل ڪوڊ، 1888 وارو ڪمرشل ڪوڊ شامل آهن. ھي دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن سڀ کان پهرين 1884ع ۾ عمرقيد جي سزا کي منسوخ ڪيو ۽ انھن پھرين ملڪن ۾ شامل آھي جن موت جي سزا ختم ڪئي. ھن ملڪ ۾ قيد جي سزا جي حد 25 سالن تائين آھي. ھي دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن 2001 ۾ ھيروئن، ڪوڪين، ڀنگ ھر ڄاتل منشيات جي واپرائڻ ۽ ان کي قبضي ۾ رکڻ کي ڏوھن جي زمري کان ٻاھر ڪري ڇڏيو پر ان لاء شرط اھو اھي تہ ان جي منتقلي ۽ قبضو مقدار ۾ ھڪ ماڻھو جي ڏھن ڏينھن جي استعمال کان وڌيڪَ نہ ھوندو. ان قانوني تبديلي جي ڪري ھن ملڪ تي تنقيد پڻ ڪئي وئي پر نتيجي م 16 کان 18 سالن جي عمر وارن ۾ نشي جي رجحان ۾ ڪمي ۽ ايڇ آء وي انفيڪشن جي مريضن ۾ اڌو اڌ گھٽتائي اچي وئي&lt;ref&gt;Brian Vastag [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=portugal-drug-decriminalization 5 Years After: Portugal's Drug Decriminalization Policy Shows Positive Results]. Scientific American. 7 April 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maia Szalavitz, [http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1893946,00.html Drugs in Portugal: Did Decriminalization Work?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826203633/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1893946,00.html |date=2013-08-26 }}, [[Time (magazine)|Time]] (26 April 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Greenwald|first1=Glenn|title=Drug Decriminalization in Portugal: Lessons for Creating Fair and Successful Drug Policies|url=http://www.cato.org/publications/white-paper/drug-decriminalization-portugal-lessons-creating-fair-successful-drug-policies|publisher=Cato Institute|access-date=14 February 2015|format=PDF|date=2 April 2009}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; margin: 1px 1px 10px; text-align: center; border-spacing: 0px; font-size: 95%;&quot;

! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;text-align:right; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%;&quot; |ضلعا&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.distritosdeportugal.com/ &quot;Districts of Portugal&quot;]. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;font-size:95%; width:15%; background:white;&quot;


! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | #
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | ضلعو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادي

! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | #
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | ضلعو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادي
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[لزبن ضلعو|لزبن]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,761&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,066&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 2,250,533
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 10
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[گئارڊا ضلعو|گئارڊا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,518&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,131&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 160,939
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[لئيريا ضلعو|لئيريا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;3,517&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,358&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 470,930
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 11
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[ڪوئيمبرا ضلعو|ڪوئيمبرا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;3,947&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,524&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 430,104
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[سينتاريم ضلعو|سينتاريم]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,747&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,605&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 453,638
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 12
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[اويئرو ضلعو|اويئرو]] 
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,808&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,084&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 714,200
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[اسٽوبال ضلعو|اسٽوبال]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,064&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,955&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 851,258
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 13
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويزيو ضلعو|ويزيو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,007&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,933&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 377,653
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[بيجا ضلعو|بيجا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;10,225&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (3,948&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 152,758
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 14
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[براگانکا ضلعو|براگانکا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,608&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,551&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 136,252
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[فارو ضلعو|فارو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4,960&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,915&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 451,006
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 15
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويلا ريال|ويلا ريال]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4,328&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,671&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 206,661
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 7
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ايوورا ضلعو|ايوورا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;7,393&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,854&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 166,706
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 16
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[پورتو ضلعو|پورتو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,395&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (925&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 1,817,117
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[پورتاليگري ضلعو|پورتاليگري]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,065&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,342&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 118,506
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 17
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[براگا ضلعو|براگا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,673&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,032&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 848,185
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[ڪسٽيلو برانڪو ضلعو|ڪسٽيلو برانڪو]]&lt;br&gt;
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,675&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,577&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 196,264
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 18
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويانا دو ڪسٽيلو ضلعو|ويانا دو ڪسٽيلو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,255&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (871&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 244,836
|}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto; margin:1px; text-align:center;  border-spacing: 0px; font-size:95%&quot;

! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:right; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%;&quot; | خود مختيار علائقا
|-
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | خود مختيار علائقا
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادو
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; |آبادي جو نالو
|-
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | آزورس
|2333 km²
| 246,772
| ''Azorean''
|-
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | ماديعيرا
| 801 km²
| 267,785
| ''Madeiran''
|}

==حوالا==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پرتگال]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:يورپي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:ڪميونٽي آف پرتگيز لئنگئيج ڪنٽريز جون ميمبر رياستون]]</text>
      <sha1>4dnx6yn945enicjverchnpr9a14zifr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايوب پل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11859</id>
    <revision>
      <id>426875</id>
      <parentid>425772</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>اسٽائيل کي بهتر ڪيو، ٻٽو مواد هٽايو</comment>
      <origin>426875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20984" sha1="bccs6qiywrzchaty09npdyweqwrr9hu" xml:space="preserve">{{Short description|سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ سنڌو درياهه تي ريلوي ڪماني پل}}
{{Infobox bridge
| bridge_name = ايوب پل
| image = Ayub.jpg
| image_size = 300px
| alt = سنڌو درياهه مٿان ايوب پل جي فولادي ڪمان؛ پٺيان لئنسڊائون پل
| caption = اڳيان ايوب پل جي چانديءَ جهڙي ڪمان ۽ پٺيان لئنسڊائون پل
| locale = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| carries = ريلوي ٽريفڪ
| crosses = [[سنڌو درياهه]]
| named_for = [[ايوب خان]]
| design = فولادي ڪماني پل
| material = فولاد
| designer = ڊيوڊ بي. اسٽينمين
| builder = ڊارمن لانگ–گئمن، لنڊن
| engineering = ايم. ايس. غازي، پاڪستان ويسٽرن ريلوي
| mainspan = هيٺين ڪماني بيئرنگن وچ ۾ 806 فوٽ 9 انچ، لڳ ڀڳ 245.9 ميٽر&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot;&gt;{{cite web |title=Ayub Bridge: Important Data — پل جي فني معلومات واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ayub_Bridge.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| begin = 26 نومبر 1959ع
| complete = 17 مارچ 1962ع
| open = 6 مئي 1962ع
| cost = اصل لاڳت: 2 ڪروڙ رپيا؛ تخمينو: 2.16 ڪروڙ رپيا، پهچ وارن رستن سميت&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
| coordinates = {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=inline,title}}
}}

'''ايوب پل''' [[سنڌ]] جي شهرن [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] تي ٺهيل فولادي [[ڪماني پل]] آهي، جيڪا ريلوي آمدورفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. اها [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جو نالو پاڪستان جي صدر [[محمد ايوب خان]] جي نالي تي رکيو ويو، جنهن 6 مئي 1962ع تي ان جو افتتاح ڪيو. نئين پل کلڻ کان پوءِ ريلوي ٽريفڪ لئنسڊائون پل تان هتي منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;memon&quot;&gt;{{cite news |last=Memon |first=Sarfaraz |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |url=https://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |work=The Express Tribune |date=2012-05-07 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stdc&quot;&gt;{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |date=2024-10-13 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پل جو صلاحڪار انجنيئر نيويارڪ جو ڊيوڊ بي. اسٽينمين، ٺيڪيدار ڊارمن لانگ–گئمن ۽ اڏاوت جو چيف انجنيئر پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو ايم. ايس. غازي هو.&lt;ref name=&quot;engineer-plaque&quot;&gt;{{cite web |title=Ayub Bridge — تعمير ۽ انجنيئرن جي نالن واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aub_Bridge_Plaque.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[عالمي بئنڪ]] جي 1963ع واري رپورٽ ان کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;{{cite report |title=The Economic Development Program of Pakistan: Annexes—Sector Programs |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/752211468068029689/pdf/multi0page.pdf |publisher=International Bank for Reconstruction and Development; International Development Association |date=1963-02-15 |number=AS-96a |page=56 |at=پيراگراف 212 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
=== درياهي اچ وڃ ۽ پراڻي پل ===
لئنسڊائون پل کان اڳ سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙيون، آگبوٽ ۽ ٻيڙين وسيلي ريلوي سامان منتقل ڪرڻ جا انتظام استعمال ٿيندا هئا. لئنسڊائون پل 25 مارچ 1889ع تي کلي؛ ان سنڌوءَ تي ريلوي ڳانڍاپو قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;cambridge&quot;&gt;{{cite web |title=Construction of Lansdowne Bridge, Sukkur, 1885–1889 |url=https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 |website=Cambridge University Library Special Collections |publisher=University of Cambridge |date=2017-05-03 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; سنڌوءَ مٿان اهڙيون پليون برطانوي دور جي ريلوي انجنيئرنگ ۽ اتر توڙي ڏکڻ علائقن جي ڳانڍاپي جو اهم حصو هيون.&lt;ref name=&quot;rogers&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rogers |first1=Ayesha Pamela |last2=Baloch |first2=Ghulam Mustafa |title=The Values and Significance of the Colonial Steel Railway Bridges of Pakistan |journal=Built Heritage |volume=1 |issue=4 |pages=11–21 |date=2017-12-15 |doi=10.1186/BF03545654 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/BF03545654 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي پل هوندي به مقامي ٻيڙين جي سروس جاري رهي. 2012ع جي هڪ اخباري رپورٽ ۾ مير محمد عرف ميرو پنهنجي پيءُ يار محمد جي ٻيڙيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪا 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٻنهي شهرن وچ ۾ هلندي هئي. سندس يادگيرين موجب ذاتي موٽر گاڏيون گهٽ هيون؛ وڏي مسافر کان هڪ آنو ۽ ٻار کان اڌ آنو ڀاڙو ورتو ويندو هو. لئنسڊائون پل جي وچ مان ريل هلندي هئي، جڏهن ته پيادل ۽ سائيڪل سوار پاسن وارن ڪاٺ جي رستن تان لنگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;

=== نئين پل جي رٿابندي ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لئنسڊائون پل پراڻي ٿيڻ کان پوءِ نئين ريلوي پل جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. ساڳئي ماخذ ۾ لکيل آهي ته اڳوڻي پل جي رٿابنديءَ دوران به ڪماني بناوت تي غور ٿيو هو، پر ان تجويز ۾ ٻٽي ريلوي پٽڙيءَ جي گنجائش هئي، جڏهن ته ان وقت هڪ پٽڙي گهربل هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=ايوب پل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايوب+پل |access-date=2026-10-28 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سکر ۽ روهڙيءَ وٽ سنڌوءَ جي مختلف وهڪرن جي تري جي بناوت به پلن جي رٿابنديءَ ۾ اهم هئي: سکر واري پاسي پٿريلو ترو، جڏهن ته روهڙيءَ واري وهڪري ۾ گاد ۽ درياهه جي اونهائي وچ درياهه ۾ سهارا قائم ڪرڻ کي ڏکيو بڻايو هو.&lt;ref name=&quot;cambridge&quot; /&gt;

=== اڏاوت، تڪميل ۽ افتتاح ===
[[File:Aub Bridge Plaque.jpg|thumb|پل جي تختي تي صلاحڪار انجنيئر، ٺيڪيدار ۽ چيف انجنيئر جا نالا؛ اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.]]
پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو. ''دي ايڪسپريس ٽريبيون'' موجب ريلوي ۽ مواصلات واري وزير خان ايف. ايم. خان، خان آف شيوا، 9 ڊسمبر 1960ع تي پيڙهه جو پٿر رکيو.&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt; پل جي فني تختي تڪميل، ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ لاڳت کي الڳ الڳ درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ ايوب پل جي اڏاوت جا اهم مرحلا
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | مرحلو
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | تاريخ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | ماخذ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ڪم جي شروعات
| 26 نومبر 1959ع
| فني تختي&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | پيڙهه جو پٿر
| 9 ڊسمبر 1960ع
| اخباري تاريخي احوال&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff2dc;&quot; | ڪم جي تڪميل
| 17 مارچ 1962ع
| فني تختي&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eee8f8;&quot; | ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ افتتاح
| 6 مئي 1962ع
| فني تختي ۽ افتتاح جو احوال&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;
|}

تڪميل جي تاريخ بابت ماخذن ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ رحيمداد خان مولائي شيدائيءَ جو ''تاريخ سکر'' پهرين ڊسمبر 1961ع لکن ٿا، جڏهن ته پل جي تفصيلي فني تختي 17 مارچ 1962ع ڄاڻائي ٿي. ٻي نالي واري تختي تي رڳو اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shidai&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |chapter=باب ٻارهون: سکر ويهين صديءَ ۾ — ايوب پل |edition=پهريون |year=1992 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2118/read/66070 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;engineer-plaque&quot; /&gt;

== ڊزائين ۽ اڏاوت ==
=== انجنيئر ۽ ٺيڪيدار ===
اسٽينمين پل جو آمريڪي صلاحڪار ۽ ڊزائينر هو؛ ڊارمن لانگ–گئمن اڏاوت جو ٺيڪيدار هو. پل جي تختي ايم. ايس. غازيءَ کي پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو چيف انجنيئر براءِ تعمير ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;engineer-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot; /&gt; ڊارمن لانگ ڪمپني آسٽريليا جي [[سڊني هاربر برج]] جي اڏاوت سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪا 1932ع ۾ کلي.&lt;ref name=&quot;nsw&quot;&gt;{{cite web |title=Sydney Harbour Bridge Scissors |url=https://education.parliament.nsw.gov.au/history-article/sydney-harbour-bridge-scissors/ |website=Parliament of New South Wales |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; اسٽينمين جي فرم، رابنسن اينڊ اسٽينمين، نيويارڪ جي بروڪلن برج جي ٻيهر اڏاوت واري ڪم ۾ انجنيئر طور شامل هئي.&lt;ref name=&quot;nyc&quot;&gt;{{cite report |title=Press Releases, 1951 |publisher=Office of the Mayor, City of New York |url=https://www.nyc.gov/html/records/pdf/govpub/42081951_press_releases.pdf |year=1951 |at=بروڪلن وار ميموريل بابت بيان، پي ڊي ايف صفحو 152 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اڏاوت جو طريقو ===
اڏاوت دوران ٻنهي ڪنارن تي ٻه ٻه وڏا ڪنڪريٽ جا سهارا تيار ڪيا ويا، جن تي ڪمان جو بار منتقل ٿيڻو هو. ڪمان جا اڌ حصا ٻنهي پاسن کان اڳتي وڌائي وچ ۾ ملائي مڪمل ڪيا ويا. ريلويءَ جو تختو فولادي رسن وسيلي مٿين ڪمان سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;rahim&quot;&gt;{{cite news |last=Rahim |first=Parvez |title=50 years of Ayub Bridge |url=https://www.dawn.com/news/719568 |work=Dawn |date=2012-05-19 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پرويز رحيم جي اڏاوت بابت يادگيرين ۾ ڪمان تي چڙهي ڳنڍيندڙ ڌاتوئي ڪِلين، يعني رِوٽن، جي جاچ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. هيٺ وهندڙ درياهه مٿان اهڙو ڪم ڏسندڙن لاءِ خطري وارو منظر هو. سندس احوال پل کي ڊارمن لانگ ۽ پاڪستان ريلوي جي انجنيئرن جي گڏيل ڪوشش جو نتيجو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;rahim&quot; /&gt;

=== ماپون ۽ استعمال ٿيل مواد ===
[[File:Ayub Bridge.jpg|thumb|ايوب پل جي فني معلومات واري تختي، جنهن تي تاريخون، خرچ، مواد ۽ مختلف ماپون درج آهن.]]
فني تختي موجب ڪمان جي هيٺين بيئرنگن، يعني بار کڻندڙ ٽيڪن، وچ ۾ وٿي '''806 فوٽ 9 انچ''' آهي، جيڪا لڳ ڀڳ '''245.9 ميٽر''' ٿئي ٿي. اها مخصوص وٿي آهي؛ ان کي پل جي سموري ڊيگهه سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt; اخباري احوال پل جي اوچائي 247 فوٽ، لڳ ڀڳ 75.3 ميٽر، ڄاڻائي ٿو، پر ماپ جي شروعاتي سطح واضح نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ فني تختي تي درج اهم تعميراتي مواد&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | مواد
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | درج مقدار
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | سيمينٽ
| 4,000 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | هيروڪ جي بجري
| 320,000 مڪعب فوٽ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ڀولاريءَ جي واري
| 160,000 مڪعب فوٽ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | ڪنڪريٽ کي مضبوط ڪندڙ فولادي سيخون
| 131 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | وڏي ڇڪ برداشت ڪندڙ اڏاوتي فولاد
| 1,002 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | نرم اڏاوتي فولاد
| 1,907 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff2dc;&quot; | بيئرنگن ۾ استعمال ٿيل ڍاليل فولاد
| 85 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eee8f8;&quot; | زنڪ جي تهه وارا لٽڪائيندڙ رسا
| 9,300 سڌا فوٽ
|}

تختي تي وزن لاءِ رڳو انگريزي لفظ ''tons'' لکيل آهي؛ ان ۾ ٽن جي قسم جي وضاحت نه ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;

=== لاڳت ۽ تاريخي حيثيت ===
فني تختي موجب پهچ وارن رستن سميت تخميني خرچ '''2.16 ڪروڙ رپيا''' هو، جڏهن ته اصل خرچ '''2 ڪروڙ رپيا''' ٿيو. عالمي بئنڪ جي 1963ع واري رپورٽ به منصوبي جي لاڳت 2 ڪروڙ رپيا ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worldbank&quot; /&gt;

ساڳئي عالمي بئنڪ رپورٽ ۾ پل کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;worldbank&quot; /&gt; اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ورثي واري احوال ۽ هڪ اخباري مضمون موجب، ايوب پل اهڙي پهرين ريلوي ڪماني پل هئي، جنهن جو ريلوي تختو وڪوڙيل تار جي رسن سان لٽڪايو ويو هو؛ اها دعويٰ انهن ماخذن ڏانهن منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;eft&quot;&gt;{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dailypakistan&quot;&gt;{{cite news |last=Ali |first=Sarfraz |title=4 stunning bridges in Pakistan that will leave you in awe |url=https://en.dailypakistan.com.pk/04-May-2017/4-stunning-bridges-in-pakistan-that-will-leave-you-in-awe |work=Daily Pakistan |date=2017-05-04 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مزدورن بابت لکيل احوال ==
بدر ابڙي پنهنجي ڪتاب ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع'' ۾ علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون جي حوالي سان لکيو آهي ته مزدور هن کي «خوني پل» سڏيندا هئا. ان احوال موجب تعمير دوران لڳ ڀڳ چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري ٻڏي ويا؛ هيٺان ڳوڻين جو تهه رکڻ وارو حفاظتي بندوبست به ڪارگر نه ٿيو. مزدورن جي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائڻ سبب ٻيڻي اجرت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. ساڳئي بيان ۾ عام مزدور جي رواجي مزوري ٻه آنا ۽ اوستي جي اٺ آنا ڄاڻايل آهي. اهي انگ بروهيءَ ڏانهن منسوب ڪيل تاريخي احوال جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;abro&quot;&gt;{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر 1989ع |chapter=ايوب پُل |year=1994 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57816 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== ريلوي ۽ ثقافتي اهميت ==
ايوب پل ۽ لئنسڊائون پل لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ، يعني 30 ميٽر، پري آهن؛ ڪن رخن کان ڏسڻ تي ٻئي هڪ گڏيل اڏاوت جهڙيون نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;eft&quot; /&gt; نئين پل تي ريلوي ٽريفڪ منتقل ٿيڻ کان پوءِ لئنسڊائون پل روڊ جي اچ وڃ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;stdc&quot; /&gt; ٻنهي پلن کي سکر جي اهم سڃاڻپ ۽ گهمڻ جي هنڌن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;tdap&quot;&gt;{{cite web |title=Sukkur District |url=https://tdap.gov.pk/sukkur-district/ |website=Trade Development Authority of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; ايوب پل سنڌ جي ثقافتي ملڪيتن جي 2015ع واري فهرست ۾ به درج آهي.&lt;ref name=&quot;inventory&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jansen |editor1-first=Michael |editor2-last=Lari |editor2-first=Yasmeen |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015 |volume=IV |publisher=Government of Sindh |year=2015 |pages=198–199 |url=https://www.academia.edu/45082311/Volume_iv_inventory_of_cultural_property_in_the_province_of_sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ مرتب ڪيل هڪ ورثي واري احوال ۾ پل جي ڀرسان ماڊلن ۽ تصويرن واري ننڍڙي عجائب گهر جي بند ٿيڻ ۽ ان جي سامان جي ٻين ريلوي ادارن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;eft-museum&quot;&gt;{{cite web |title=Bridges of Sukkur |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گولڊن جوبلي ===
پل جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان 15 جون 2012ع تي 8 رپين جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ٿي. ان جي ڊزائين عادل صلاح الدين تيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;stampworld&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Golden Jubilee of the Ayub Bridge |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Pakistan/Postage%20stamps/2010-2019?page=2 |website=StampWorld |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;philatelic&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan 2012 Stamp Issues |url=https://www.stampsociety.org/pakistan/pak-2012-issues |website=Philatelic Circle of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Rohri.jpg|سج لهڻ مهل ايوب پل جي ڪمان ۽ لئنسڊائون پل جا ٽڪنڊي ڍانچا
File:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|سنڌوءَ جي ٻئي پار کان ٻنهي پلن جو گڏيل ڏيک
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]]
* [[سکر بئراج]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[روهڙي]]

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''تاريخ سکر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1992ع؛ باب «سکر ويهين صديءَ ۾»، ذيلي عنوان «ايوب پل».
* بدر ابڙو، ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع''، سنڌيڪا اڪيڊمي، 1994ع؛ باب «ايوب پُل».

==حوالا==
{{Reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ayub_Bridge وڪيميڊيا ڪامنز تي ايوب پل جون تصويرون]
* [https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: سکر جون پليون]
* [https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري: لئنسڊائون پل جي اڏاوت ۽ تاريخي تصويرون]

{{موضوعات سکر}}
{{Bridges in Pakistan}}

[[زمرو:روهڙي تعلقو]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون پلون]]
[[زمرو:پاڪستان جون پلون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]]
[[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>bccs6qiywrzchaty09npdyweqwrr9hu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426877</id>
      <parentid>426875</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* اڏاوت، تڪميل ۽ افتتاح */ ڪاپي ايڊٽ</comment>
      <origin>426877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20977" sha1="qmxlp7r1biu6915cmkh0cd9mvzpx4xg" xml:space="preserve">{{Short description|سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ سنڌو درياهه تي ريلوي ڪماني پل}}
{{Infobox bridge
| bridge_name = ايوب پل
| image = Ayub.jpg
| image_size = 300px
| alt = سنڌو درياهه مٿان ايوب پل جي فولادي ڪمان؛ پٺيان لئنسڊائون پل
| caption = اڳيان ايوب پل جي چانديءَ جهڙي ڪمان ۽ پٺيان لئنسڊائون پل
| locale = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| carries = ريلوي ٽريفڪ
| crosses = [[سنڌو درياهه]]
| named_for = [[ايوب خان]]
| design = فولادي ڪماني پل
| material = فولاد
| designer = ڊيوڊ بي. اسٽينمين
| builder = ڊارمن لانگ–گئمن، لنڊن
| engineering = ايم. ايس. غازي، پاڪستان ويسٽرن ريلوي
| mainspan = هيٺين ڪماني بيئرنگن وچ ۾ 806 فوٽ 9 انچ، لڳ ڀڳ 245.9 ميٽر&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot;&gt;{{cite web |title=Ayub Bridge: Important Data — پل جي فني معلومات واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ayub_Bridge.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| begin = 26 نومبر 1959ع
| complete = 17 مارچ 1962ع
| open = 6 مئي 1962ع
| cost = اصل لاڳت: 2 ڪروڙ رپيا؛ تخمينو: 2.16 ڪروڙ رپيا، پهچ وارن رستن سميت&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
| coordinates = {{Coord|27.693788|N|68.888217|E|type:landmark_region:PK|display=inline,title}}
}}

'''ايوب پل''' [[سنڌ]] جي شهرن [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] تي ٺهيل فولادي [[ڪماني پل]] آهي، جيڪا ريلوي آمدورفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. اها [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]] ڀرسان واقع آهي ۽ ان جو نالو پاڪستان جي صدر [[محمد ايوب خان]] جي نالي تي رکيو ويو، جنهن 6 مئي 1962ع تي ان جو افتتاح ڪيو. نئين پل کلڻ کان پوءِ ريلوي ٽريفڪ لئنسڊائون پل تان هتي منتقل ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;memon&quot;&gt;{{cite news |last=Memon |first=Sarfaraz |title=British engineering: Ayub Bridge turns 50 |url=https://tribune.com.pk/story/375023/british-engineering-ayub-bridge-turns-50 |work=The Express Tribune |date=2012-05-07 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stdc&quot;&gt;{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/13/lansdowne-bridge/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |date=2024-10-13 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پل جو صلاحڪار انجنيئر نيويارڪ جو ڊيوڊ بي. اسٽينمين، ٺيڪيدار ڊارمن لانگ–گئمن ۽ اڏاوت جو چيف انجنيئر پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو ايم. ايس. غازي هو.&lt;ref name=&quot;engineer-plaque&quot;&gt;{{cite web |title=Ayub Bridge — تعمير ۽ انجنيئرن جي نالن واري تختي جي تصوير |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aub_Bridge_Plaque.jpg |author=Heritage of Sindh |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[عالمي بئنڪ]] جي 1963ع واري رپورٽ ان کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;{{cite report |title=The Economic Development Program of Pakistan: Annexes—Sector Programs |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/752211468068029689/pdf/multi0page.pdf |publisher=International Bank for Reconstruction and Development; International Development Association |date=1963-02-15 |number=AS-96a |page=56 |at=پيراگراف 212 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
=== درياهي اچ وڃ ۽ پراڻي پل ===
لئنسڊائون پل کان اڳ سکر ۽ روهڙيءَ وچ ۾ درياهه پار ڪرڻ لاءِ ٻيڙيون، آگبوٽ ۽ ٻيڙين وسيلي ريلوي سامان منتقل ڪرڻ جا انتظام استعمال ٿيندا هئا. لئنسڊائون پل 25 مارچ 1889ع تي کلي؛ ان سنڌوءَ تي ريلوي ڳانڍاپو قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;cambridge&quot;&gt;{{cite web |title=Construction of Lansdowne Bridge, Sukkur, 1885–1889 |url=https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 |website=Cambridge University Library Special Collections |publisher=University of Cambridge |date=2017-05-03 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; سنڌوءَ مٿان اهڙيون پليون برطانوي دور جي ريلوي انجنيئرنگ ۽ اتر توڙي ڏکڻ علائقن جي ڳانڍاپي جو اهم حصو هيون.&lt;ref name=&quot;rogers&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rogers |first1=Ayesha Pamela |last2=Baloch |first2=Ghulam Mustafa |title=The Values and Significance of the Colonial Steel Railway Bridges of Pakistan |journal=Built Heritage |volume=1 |issue=4 |pages=11–21 |date=2017-12-15 |doi=10.1186/BF03545654 |url=https://link.springer.com/article/10.1186/BF03545654 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پراڻي پل هوندي به مقامي ٻيڙين جي سروس جاري رهي. 2012ع جي هڪ اخباري رپورٽ ۾ مير محمد عرف ميرو پنهنجي پيءُ يار محمد جي ٻيڙيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪا 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين ٻنهي شهرن وچ ۾ هلندي هئي. سندس يادگيرين موجب ذاتي موٽر گاڏيون گهٽ هيون؛ وڏي مسافر کان هڪ آنو ۽ ٻار کان اڌ آنو ڀاڙو ورتو ويندو هو. لئنسڊائون پل جي وچ مان ريل هلندي هئي، جڏهن ته پيادل ۽ سائيڪل سوار پاسن وارن ڪاٺ جي رستن تان لنگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;

=== نئين پل جي رٿابندي ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لئنسڊائون پل پراڻي ٿيڻ کان پوءِ نئين ريلوي پل جي ضرورت محسوس ڪئي وئي. ساڳئي ماخذ ۾ لکيل آهي ته اڳوڻي پل جي رٿابنديءَ دوران به ڪماني بناوت تي غور ٿيو هو، پر ان تجويز ۾ ٻٽي ريلوي پٽڙيءَ جي گنجائش هئي، جڏهن ته ان وقت هڪ پٽڙي گهربل هئي.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=ايوب پل |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايوب+پل |access-date=2026-10-28 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

سکر ۽ روهڙيءَ وٽ سنڌوءَ جي مختلف وهڪرن جي تري جي بناوت به پلن جي رٿابنديءَ ۾ اهم هئي: سکر واري پاسي پٿريلو ترو، جڏهن ته روهڙيءَ واري وهڪري ۾ گاد ۽ درياهه جي اونهائي وچ درياهه ۾ سهارا قائم ڪرڻ کي ڏکيو بڻايو هو.&lt;ref name=&quot;cambridge&quot; /&gt;

=== اڏاوت، ۽ مهورت ===
[[File:Aub Bridge Plaque.jpg|thumb|پل جي تختي تي صلاحڪار انجنيئر، ٺيڪيدار ۽ چيف انجنيئر جا نالا؛ اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.]]
پل جو ڪم 26 نومبر 1959ع تي شروع ٿيو. ''دي ايڪسپريس ٽريبيون'' موجب ريلوي ۽ مواصلات واري وزير خان ايف. ايم. خان، خان آف شيوا، 9 ڊسمبر 1960ع تي پيڙهه جو پٿر رکيو.&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt; پل جي فني تختي تڪميل، ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ لاڳت کي الڳ الڳ درج ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ ايوب پل جي اڏاوت جون اهم وکون
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | وِکَ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | تاريخ
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | ماخذ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ڪم جي شروعات
| 26 نومبر 1959ع
| فني تختي&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | پيڙهه جو پٿر
| 9 ڊسمبر 1960ع
| اخباري تاريخي احوال&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff2dc;&quot; | ڪم جو پورائو
| 17 مارچ 1962ع
| فني تختي&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eee8f8;&quot; | ٽريفڪ لاءِ کولڻ ۽ مهورت
| 6 مئي 1962ع
| فني تختي ۽ مهورت جو احوال&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;
|}

ڪم پورو ٿيڻ جي تاريخ بابت ماخذن ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ رحيمداد خان مولائي شيدائيءَ جو ''تاريخ سکر'' پهرين ڊسمبر 1961ع لکن ٿا، جڏهن ته پل جي تفصيلي فني تختي 17 مارچ 1962ع ڄاڻائي ٿي. ٻي نالي واري تختي تي رڳو اڏاوت جا سال 1960–1961ع لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shidai&quot;&gt;{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |chapter=باب ٻارهون: سکر ويهين صديءَ ۾ — ايوب پل |edition=پهريون |year=1992 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2118/read/66070 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;engineer-plaque&quot; /&gt;

== ڊزائين ۽ اڏاوت ==
=== انجنيئر ۽ ٺيڪيدار ===
اسٽينمين پل جو آمريڪي صلاحڪار ۽ ڊزائينر هو؛ ڊارمن لانگ–گئمن اڏاوت جو ٺيڪيدار هو. پل جي تختي ايم. ايس. غازيءَ کي پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو چيف انجنيئر براءِ تعمير ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;engineer-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;sindhiana&quot; /&gt; ڊارمن لانگ ڪمپني آسٽريليا جي [[سڊني هاربر برج]] جي اڏاوت سان پڻ لاڳاپيل هئي، جيڪا 1932ع ۾ کلي.&lt;ref name=&quot;nsw&quot;&gt;{{cite web |title=Sydney Harbour Bridge Scissors |url=https://education.parliament.nsw.gov.au/history-article/sydney-harbour-bridge-scissors/ |website=Parliament of New South Wales |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; اسٽينمين جي فرم، رابنسن اينڊ اسٽينمين، نيويارڪ جي بروڪلن برج جي ٻيهر اڏاوت واري ڪم ۾ انجنيئر طور شامل هئي.&lt;ref name=&quot;nyc&quot;&gt;{{cite report |title=Press Releases, 1951 |publisher=Office of the Mayor, City of New York |url=https://www.nyc.gov/html/records/pdf/govpub/42081951_press_releases.pdf |year=1951 |at=بروڪلن وار ميموريل بابت بيان، پي ڊي ايف صفحو 152 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اڏاوت جو طريقو ===
اڏاوت دوران ٻنهي ڪنارن تي ٻه ٻه وڏا ڪنڪريٽ جا سهارا تيار ڪيا ويا، جن تي ڪمان جو بار منتقل ٿيڻو هو. ڪمان جا اڌ حصا ٻنهي پاسن کان اڳتي وڌائي وچ ۾ ملائي مڪمل ڪيا ويا. ريلويءَ جو تختو فولادي رسن وسيلي مٿين ڪمان سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;rahim&quot;&gt;{{cite news |last=Rahim |first=Parvez |title=50 years of Ayub Bridge |url=https://www.dawn.com/news/719568 |work=Dawn |date=2012-05-19 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پرويز رحيم جي اڏاوت بابت يادگيرين ۾ ڪمان تي چڙهي ڳنڍيندڙ ڌاتوئي ڪِلين، يعني رِوٽن، جي جاچ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. هيٺ وهندڙ درياهه مٿان اهڙو ڪم ڏسندڙن لاءِ خطري وارو منظر هو. سندس احوال پل کي ڊارمن لانگ ۽ پاڪستان ريلوي جي انجنيئرن جي گڏيل ڪوشش جو نتيجو قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;rahim&quot; /&gt;

=== ماپون ۽ استعمال ٿيل مواد ===
[[File:Ayub Bridge.jpg|thumb|ايوب پل جي فني معلومات واري تختي، جنهن تي تاريخون، خرچ، مواد ۽ مختلف ماپون درج آهن.]]
فني تختي موجب ڪمان جي هيٺين بيئرنگن، يعني بار کڻندڙ ٽيڪن، وچ ۾ وٿي '''806 فوٽ 9 انچ''' آهي، جيڪا لڳ ڀڳ '''245.9 ميٽر''' ٿئي ٿي. اها مخصوص وٿي آهي؛ ان کي پل جي سموري ڊيگهه سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt; اخباري احوال پل جي اوچائي 247 فوٽ، لڳ ڀڳ 75.3 ميٽر، ڄاڻائي ٿو، پر ماپ جي شروعاتي سطح واضح نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;memon&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ فني تختي تي درج اهم تعميراتي مواد&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | مواد
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;background:#dceaf7;color:#18334f;&quot; | درج مقدار
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | سيمينٽ
| 4,000 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | هيروڪ جي بجري
| 320,000 مڪعب فوٽ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eef5fb;&quot; | ڀولاريءَ جي واري
| 160,000 مڪعب فوٽ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | ڪنڪريٽ کي مضبوط ڪندڙ فولادي سيخون
| 131 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | وڏي ڇڪ برداشت ڪندڙ اڏاوتي فولاد
| 1,002 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#e8f4ee;&quot; | نرم اڏاوتي فولاد
| 1,907 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#fff2dc;&quot; | بيئرنگن ۾ استعمال ٿيل ڍاليل فولاد
| 85 ٽن
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;background:#eee8f8;&quot; | زنڪ جي تهه وارا لٽڪائيندڙ رسا
| 9,300 سڌا فوٽ
|}

تختي تي وزن لاءِ رڳو انگريزي لفظ ''tons'' لکيل آهي؛ ان ۾ ٽن جي قسم جي وضاحت نه ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;

=== لاڳت ۽ تاريخي حيثيت ===
فني تختي موجب پهچ وارن رستن سميت تخميني خرچ '''2.16 ڪروڙ رپيا''' هو، جڏهن ته اصل خرچ '''2 ڪروڙ رپيا''' ٿيو. عالمي بئنڪ جي 1963ع واري رپورٽ به منصوبي جي لاڳت 2 ڪروڙ رپيا ڄاڻائي ٿي.&lt;ref name=&quot;data-plaque&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;worldbank&quot; /&gt;

ساڳئي عالمي بئنڪ رپورٽ ۾ پل کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;worldbank&quot; /&gt; اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ جي ورثي واري احوال ۽ هڪ اخباري مضمون موجب، ايوب پل اهڙي پهرين ريلوي ڪماني پل هئي، جنهن جو ريلوي تختو وڪوڙيل تار جي رسن سان لٽڪايو ويو هو؛ اها دعويٰ انهن ماخذن ڏانهن منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;eft&quot;&gt;{{cite web |title=Lansdowne Bridge |url=https://heritage.eftsindh.com/site/167/sukkur/lansdowne-bridge |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dailypakistan&quot;&gt;{{cite news |last=Ali |first=Sarfraz |title=4 stunning bridges in Pakistan that will leave you in awe |url=https://en.dailypakistan.com.pk/04-May-2017/4-stunning-bridges-in-pakistan-that-will-leave-you-in-awe |work=Daily Pakistan |date=2017-05-04 |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مزدورن بابت لکيل احوال ==
بدر ابڙي پنهنجي ڪتاب ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع'' ۾ علي احمد بروهيءَ جي هڪ مضمون جي حوالي سان لکيو آهي ته مزدور هن کي «خوني پل» سڏيندا هئا. ان احوال موجب تعمير دوران لڳ ڀڳ چاليهه مزدور درياهه ۾ ڪري ٻڏي ويا؛ هيٺان ڳوڻين جو تهه رکڻ وارو حفاظتي بندوبست به ڪارگر نه ٿيو. مزدورن جي ڪم ڪرڻ کان ڪيٻائڻ سبب ٻيڻي اجرت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اچي ٿو. ساڳئي بيان ۾ عام مزدور جي رواجي مزوري ٻه آنا ۽ اوستي جي اٺ آنا ڄاڻايل آهي. اهي انگ بروهيءَ ڏانهن منسوب ڪيل تاريخي احوال جو حصو آهن.&lt;ref name=&quot;abro&quot;&gt;{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر 1989ع |chapter=ايوب پُل |year=1994 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/book/1243/read/57816 |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== ريلوي ۽ ثقافتي اهميت ==
ايوب پل ۽ لئنسڊائون پل لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ، يعني 30 ميٽر، پري آهن؛ ڪن رخن کان ڏسڻ تي ٻئي هڪ گڏيل اڏاوت جهڙيون نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;eft&quot; /&gt; نئين پل تي ريلوي ٽريفڪ منتقل ٿيڻ کان پوءِ لئنسڊائون پل روڊ جي اچ وڃ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;stdc&quot; /&gt; ٻنهي پلن کي سکر جي اهم سڃاڻپ ۽ گهمڻ جي هنڌن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;tdap&quot;&gt;{{cite web |title=Sukkur District |url=https://tdap.gov.pk/sukkur-district/ |website=Trade Development Authority of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt; ايوب پل سنڌ جي ثقافتي ملڪيتن جي 2015ع واري فهرست ۾ به درج آهي.&lt;ref name=&quot;inventory&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Jansen |editor1-first=Michael |editor2-last=Lari |editor2-first=Yasmeen |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan, 2015 |volume=IV |publisher=Government of Sindh |year=2015 |pages=198–199 |url=https://www.academia.edu/45082311/Volume_iv_inventory_of_cultural_property_in_the_province_of_sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

2013ع ۾ مرتب ڪيل هڪ ورثي واري احوال ۾ پل جي ڀرسان ماڊلن ۽ تصويرن واري ننڍڙي عجائب گهر جي بند ٿيڻ ۽ ان جي سامان جي ٻين ريلوي ادارن ڏانهن منتقل ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;eft-museum&quot;&gt;{{cite web |title=Bridges of Sukkur |url=https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur |website=Heritage of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گولڊن جوبلي ===
پل جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان 15 جون 2012ع تي 8 رپين جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ٿي. ان جي ڊزائين عادل صلاح الدين تيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;stampworld&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan: Golden Jubilee of the Ayub Bridge |url=https://www.stampworld.com/en/stamps/Pakistan/Postage%20stamps/2010-2019?page=2 |website=StampWorld |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;philatelic&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan 2012 Stamp Issues |url=https://www.stampsociety.org/pakistan/pak-2012-issues |website=Philatelic Circle of Pakistan |access-date=2026-10-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Rohri.jpg|سج لهڻ مهل ايوب پل جي ڪمان ۽ لئنسڊائون پل جا ٽڪنڊي ڍانچا
File:Lansdowne Bridge Rohri.jpg|سنڌوءَ جي ٻئي پار کان ٻنهي پلن جو گڏيل ڏيک
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لينسڊائون پل (سکر)|لئنسڊائون پل]]
* [[سکر بئراج]]
* [[سکر ضلعو]]
* [[روهڙي]]

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''تاريخ سکر''، سنڌي ادبي بورڊ، 1992ع؛ باب «سکر ويهين صديءَ ۾»، ذيلي عنوان «ايوب پل».
* بدر ابڙو، ''سنڌوءَ جو سفر 1989ع''، سنڌيڪا اڪيڊمي، 1994ع؛ باب «ايوب پُل».

==حوالا==
{{Reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ayub_Bridge وڪيميڊيا ڪامنز تي ايوب پل جون تصويرون]
* [https://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=78/sukkur/bridges-of-sukkur اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ: سکر جون پليون]
* [https://specialcollections-blog.lib.cam.ac.uk/?p=14253 ڪيمبرج يونيورسٽي لائبريري: لئنسڊائون پل جي اڏاوت ۽ تاريخي تصويرون]

{{موضوعات سکر}}
{{Bridges in Pakistan}}

[[زمرو:روهڙي تعلقو]]
[[زمرو:سکر ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ جون پلون]]
[[زمرو:پاڪستان جون پلون]]
[[زمرو:پاڪستان جون ريلوي پلون]]
[[زمرو:سنڌ ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:سکر ضلعي جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]</text>
      <sha1>qmxlp7r1biu6915cmkh0cd9mvzpx4xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غلام عمر غلام آريجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16650</id>
    <revision>
      <id>426930</id>
      <parentid>360340</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14270" sha1="hhd0ctx65zcsnlp6s2b311rgj7e6win" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي عالم، حڪيم، شاعر ۽ خوشنويس}}
{{Infobox person
| name = غلام عمر آريجو
| honorific_prefix = مولانا قاضي
| native_name = غلام عمر آريجو
| image =
| image_size =
| caption =
| birth_date = 26 اپريل 1850ع يا 1860ع
| birth_place = خير محمد آريجا، [[ڏوڪري تعلقو]]، [[سنڌ]]
| death_date = 9 فيبروري 1930ع يا 1931ع
| death_place =
| nationality =
| occupation = عالم، حڪيم، شاعر، استاد، خوشنويس ۽ مصنف
| known_for = فارسي ۽ سنڌي شاعري، طبابت، قطعه تاريخ، خوشنويسي
| father = محمد عثمان آريجو
| notable_works = ڪريما مخمس
}}
'''مولانا قاضي غلام عمر آريجو''' (پيدائش: 26 اپريل 1850ع يا 1860ع؛ وفات: 9 فيبروري 1930ع يا 1931ع) سنڌ جو عالم، حڪيم، شاعر، استاد، خوشنويس ۽ مصنف هو. سندس تعلق [[لاڙڪاڻو ضلعو|ضلعي لاڙڪاڻي]] جي [[ڏوڪري تعلقو|تعلقي ڏوڪريءَ]] جي ڳوٺ خير محمد آريجا سان هو. هن سنڌي، فارسي، سرائيڪي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪئي ۽ طبابت، فارسي تعليم، ڪتابت ۽ تصنيف ۾ سرگرم رهيو. سندس ادبي ڪم ۾ مذهبي شاعري، غزل، ڪافيون، بيت، قطعه تاريخون ۽ فارسيءَ ۾ منظوم تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=غلام عمر آريجو |يوآرايل=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام+عمر+آريجو |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LarkanoHeritage&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=خير محمد آريجو ڳوٺ |يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54769 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |ڪتاب=لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
غلام عمر آريجو، محمد عثمان آريجي جو پٽ هو. سندس پيدائش ڳوٺ خير محمد آريجا ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ٻارهين جلد موجب سندس ڄمڻ جي تاريخ 26 اپريل 1850ع آهي، جڏهن ته ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ 26 اپريل 1860ع ڄاڻايل آهي. ٻنهي ماخذن موجب هو ننڍپڻ ۾ والد جي شفقت کان محروم ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LarkanoHeritage&quot;/&gt;
سندس خاندان جو تعلق ڳوٺ جي ديني ۽ علمي ماحول سان هو. خير محمد آريجا ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ديني مدرسن جي هڪ تاريخي روايت موجود هئي، جنهن سان ڪيترائي عالم، مدرس ۽ ديني تعليم سان لاڳاپيل شخصيتون وابسته رهيون.&lt;ref name=&quot;ArejaMadrasas&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=خير محمد آريجا جا مدرسا |يوآرايل=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=خير+محمد+آريجا+جا+مدرسا |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
غلام عمر آريجي ابتدائي تعليم ڳوٺ سهڙا ڍورائيءَ ۾ مولوي الله بخش کوهاريءَ کان حاصل ڪئي. هن ننڍي عمر ۾ فارسي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ ٻارهن سالن جي عمر تائين ''سڪندرنامي'' جي سطح تائين فارسي تعليم حاصل ڪري چڪو هو. ان تعليم جي نتيجي ۾ کيس فارسي ٻوليءَ ۾ مهارت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
بعد ۾ هن طب جي تعليم حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو. ان مقصد لاءِ کيس ڳوٺ ترائي ڪماريو، ڳڙهي ياسين واري علائقي ۾ مولوي عبدالرزاق قاضيءَ وٽ موڪليو ويو، جتي هن طب جي تعليم مڪمل ڪئي. ان کان پوءِ هن پنهنجي پهرئين استاد مولوي الله بخش کوهاريءَ وٽان عربيءَ جي وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ پڻ سندس استادن طور مولوي الله بخش کوهاري ۽ مولانا قاضي عبدالرزاق جا نالا ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;LarkanoHeritage&quot;/&gt;

== تدريسي خدمتون ==
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ غلام عمر آريجي ڳوٺ فاضل ڪلهوڙي ۾ هڪ درسگاهه قائم ڪئي، جتي شاگردن کي فارسي پڙهائيندو هو. ان سان گڏ هن هڪ شفاخانو پڻ کوليو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن اتي لڳ ڀڳ ڏهه سال تدريس ۽ طبابت ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هو ڳوٺ نئين گڏ ۾ وڃي رهيو، جتي لڳ ڀڳ پنج سال ٻارن کي فارسيءَ جي تعليم ڏنائين. آخرڪار پنهنجي اباڻي ڳوٺ آريجا موٽي آيو ۽ اتي طبابت سان گڏ ديني ۽ لساني تعليم جو سلسلو جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
سندس متعلق هڪ ٻي سوانحي داخلا موجب، هو پنهنجي ڳوٺ ۾ قائم مدرسي ۾ عربي، فارسي ۽ قرآن مجيد جي ناظره تعليم ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaOld&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=آريجو غلام عمر غلام |يوآرايل=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آريجو%20غلام%20عمر%20غلام |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

== طبابت ==
غلام عمر آريجو طب جي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف ڳوٺن ۾ حڪمت ۽ علاج معالجي سان لاڳاپيل رهيو. فاضل ڪلهوڙي ۾ تدريسي اداري سان گڏ شفاخانو قائم ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجي اباڻي ڳوٺ ۾ پڻ دواخانو کوليو. سندس علمي سرگرمين ۾ طبابت هڪ مستقل شعبو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
هن طب بابت فارسي ۽ سنڌيءَ ۾ رسالا لکيا يا ترجما ڪيا. سندس ٻين علمي موضوعن ۾ قيافه، رمل ۽ ابجد پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;

== خوشنويسي ۽ ڪتابت ==
غلام عمر آريجو فارسي خوشنويسي ۽ ڪتابت ۾ پڻ سڃاتو ويندو هو. سندس لکڻي سهڻي ۽ واضح هجڻ سبب ماڻهو هن کان ڪتاب نقل ڪرائيندا هئا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس شمار پنهنجي دور جي مشهور ڪاتبن ۽ خوشنويسن ۾ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
فارسي ٻوليءَ تي دسترس سبب هو ٻين ماڻهن لاءِ فارسيءَ ۾ خط ۽ مضمون پڻ لکندو هو.&lt;ref name=&quot;LarkanoHeritage&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==
=== شاعري ===
غلام عمر آريجو سنڌي، سرائيڪي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ شاعري ڪندو هو. سندس فارسي شاعريءَ جو ذخيرو خاصو وسيع ڄاڻايو ويو آهي، پر ان جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو. سندس سنڌي شاعريءَ ۾ عروضي نظم، بيت، ڪافيون ۽ غزل شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
هن مذهبي موضوعن تي مداحون، مناجاتون، مولود ۽ نعتون پڻ لکيون. ان سان گڏ سندس شاعريءَ ۾ حسن، عشق، فراق ۽ وصال جا موضوع ملن ٿا. ڪجهه شاعري سماجي، سياسي ۽ اخلاقي بيداريءَ سان پڻ لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
سندس ڪلام جي ڪجهه حصن بابت ڄاڻ ملي ٿي ته اهي ''الڪاشف''، ''الوحيد'' ۽ ٻين رسالن ۾ ڇپيا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaOld&quot;/&gt;

=== قطعه تاريخ ===
غلام عمر آريجي کي [[قطعه تاريخ]] لکڻ ۾ خاص مهارت حاصل هئي. قطعه تاريخ اهڙي منظوم صنف آهي، جنهن ۾ لفظن يا مصرعن جي ابجدي عددن ذريعي ڪنهن واقعي، وفات، تعمير يا اشاعت جو سال ظاهر ڪيو ويندو آهي.
هن ڪيترن عالمن بابت قطعه تاريخون لکيون. ان کان سواءِ مختلف رسالن ۽ ڪتابن لاءِ پڻ قطعه تاريخون ترتيب ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaOld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;

=== ڪريما مخمس ===
سندس ڄاڻايل ادبي تصنيفن مان ''ڪريما مخمس'' اهم آهي. هيءَ تصنيف فارسي شاعر [[سعدي شيرازي]] جي ڪتاب ''ڪريما'' جي ادبي تتبع ۾ لکي وئي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب اهو ڪتاب قلمي صورت ۾ سندس پونيرن وٽ محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
خير محمد آريجا جي مدرسن بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي هڪ ٻي داخلا ۾ کيس «سنڌ جو سعدي» سڏيو ويو آهي ۽ سعديءَ جي ''ڪريما'' کي چئن ٻولين ۾ ترجمو ڪرڻ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ArejaMadrasas&quot;/&gt;
انهن ٻنهي بيانن مان ''ڪريما مخمس'' جي اصل متن، ترجمن ۽ قلمي نسخن جي نوعيت بابت وڌيڪ تحقيقي ڇنڊڇاڻ جي ضرورت ظاهر ٿئي ٿي.

== تصنيفون ۽ علمي ڪم ==
غلام عمر آريجي جي علمي ۽ ادبي ڪم بابت دستياب سوانحي ماخذن ۾ هيٺيان موضوع ۽ تصنيفون ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9cfe0; text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تصنيف يا ڪم
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ٻولي يا صنف
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''ڪريما مخمس''
| فارسي منظوم تصنيف
| سعدي شيرازيءَ جي ''ڪريما'' جي تتبع ۾ لکيل نظم
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | فارسي نظم ۽ غزل
| شاعري
| ڪجهه ڪلام محفوظ رهيو، جڏهن ته وڏو حصو ضايع ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | سنڌي بيت، ڪافيون ۽ غزل
| سنڌي شاعري
| عشقيه، اخلاقي ۽ سماجي موضوع
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | مداحون، مناجاتون، مولود ۽ نعتون
| مذهبي شاعري
| مذهبي ۽ عقيدتي موضوع
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | قطعه تاريخون
| تاريخي منظوم صنف
| عالمن، ڪتابن ۽ رسالن بابت منظوم تاريخون
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | طبي رسالا
| سنڌي ۽ فارسي نثر
| طب ۽ حڪمت سان لاڳاپيل تحريرون
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | قيافه، رمل ۽ ابجد بابت رسالا
| علمي نثر ۽ ترجما
| مختلف روايتي علمن بابت تحريرون
|}

== وفات ==
غلام عمر آريجي جي وفات جي تاريخ بابت دستياب ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ٻارهين جلد موجب هن 9 فيبروري 1931ع تي وفات ڪئي، جڏهن ته ڪتاب ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو'' ۾ سندس وفات 9 فيبروري 1930ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LarkanoHeritage&quot;/&gt;

== تاريخن بابت ماخذن جو اختلاف ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:1px solid #a9c4d8;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | پيدائش
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | وفات
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;text-align:right;&quot; | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد ٻارهون
| 26 اپريل 1850ع
| 9 فيبروري 1931ع
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;text-align:right;&quot; | ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو''
| 26 اپريل 1860ع
| 9 فيبروري 1930ع
|}
انهن اختلافن جي قطعي وضاحت لاءِ اصل سوانحي دستاويزن، قلمي تحريرن يا همعصر رڪارڊ جي وڌيڪ جاچ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[فارسي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[قطعه تاريخ]]
* [[سعدي شيرازي]]
* [[ڏوڪري تعلقو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد ٻارهون، داخلا «غلام عمر آريجو».
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا «خير محمد آريجا جا مدرسا».
* ''لاڙڪاڻو سڀيتا سندو ناڻو''، مضمون «خير محمد آريجو ڳوٺ».

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام+عمر+آريجو غلام عمر آريجو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1069/read/54769 خير محمد آريجو ڳوٺ — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=خير+محمد+آريجا+جا+مدرسا خير محمد آريجا جا مدرسا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]

{{DEFAULTSORT:آريجو، غلام عمر}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي عالم]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا حڪيم]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي ضلعي جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>hhd0ctx65zcsnlp6s2b311rgj7e6win</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آسا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16798</id>
    <revision>
      <id>426939</id>
      <parentid>208129</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:04:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20074" sha1="q80h6kgj28rnefhv89fdo526qt23sea" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي موسيقيءَ جو راڳ ۽ شاهه جي رسالي جو سُر}}
{{Infobox
| title = آسا
| image = Shrine of Shah Abdul Latif Bhittai 04.jpg
| caption = ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام ڳائيندڙ لوڪ فنڪار؛ تصوير آسا راڳ جي مخصوص پيشڪش جي ناهي.
| headerstyle = background:#174a70;color:white;
| labelstyle = background:#eaf3fa;
| label1 = قسم
| data1 = راڳ، راڳڻي ۽ ادبي سُر
| label2 = لاڳاپيل روايتون
| data2 = سنڌي موسيقي، شاهه جو راڳ، سک ڪيرتن
| label3 = ڳائڻ جو وقت
| data3 = صبح جو پهريون پهر؛ ڪن روايتن ۾ شام
| label4 = سنڌي ادبي ماخذ
| data4 = [[شاهه جو رسالو]]
| label5 = مکيه موضوع
| data5 = آس، ارداس، محبت، حقيقت، مجاز ۽ تصوف
| label6 = سک مذهبي ماخذ
| data6 = گرو گرنٿ صاحب
}}
'''آسا''' سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي موسيقيءَ جي روايتن ۾ هڪ راڳ يا راڳڻيءَ جو نالو آهي. اهو صبح جو ڳائجندڙ راڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته ڪجهه موسيقيءَ جي روايتن ۾ ان کي صبح ۽ شام جي سنگم وارن وقتن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي شاعريءَ ۾ «آسا» جو نالو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي رسالي جي هڪ سُر سان پڻ لاڳاپيل آهي. آسا راڳ سنڌي موسيقيءَ کان علاوه سک مذهبي موسيقيءَ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;[https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%B3%D8%A7 «آسا»، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پهريون، داخلا نمبر 2890، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;&gt;[https://gurugranthsahib.io/bani/introduction/74/MusicalDimension «Rag Asa: Musical Dimension»، گرو گرنٿ صاحب جي موسيقيءَ بابت تحقيقي تعارف.]&lt;/ref&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لفظ «آسا» جو تعلق سنسڪرت جي «آشا» سان آهي، جنهن جي معنيٰ اميد، آرزو، تمنا يا خواهش آهي. انهيءَ مفهوم جي بنياد تي سنڌي موسيقيءَ ۾ آسا کي «آس ۽ ارداس» جو راڳ پڻ چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاحي مفهوم ==
سنڌي ٻوليءَ ۾ «آس» اميد ۽ اميدواريءَ جي مفهوم سان لاڳاپيل لفظ آهي. آسا راڳ جي روايتي تشريح ۾ انهيءَ معنيٰ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. سنڌيانا موجب آسا کي آس ۽ ارداس جي راڳڻي سڏڻ جو تعلق ڪلامن جي موضوعن ۽ عام ڳائڻ جي روايت سان آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
آسا جي موسيقيءَ واري معنيٰ ۽ شاهه جي رسالي ۾ «سُر آسا» جي ادبي معنيٰ هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جا دائرا مختلف آهن. راڳ آسا هڪ موسيقيءَ جي صورت آهي، جڏهن ته شاهه جي رسالي جو سُر آسا مخصوص بيتن ۽ انهن جي فڪري موضوعن تي ٻڌل ادبي باب آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShahCritical&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/549/read/30643 «26. سُر آسا»، ڪتاب ''شاهه لطيف جا بيت: تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== سنڌي موسيقيءَ ۾ آسا ==
=== ديسي ۽ مارڳ راڳ ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ راڳن جي روايتي درجابنديءَ موجب ڪجهه راڳ ڪنهن مخصوص علائقي ۾ رائج هوندا آهن، جن کي «ديسي راڳ» چيو ويندو آهي. سنڌ جي اهڙين روايتن ۾ مولود، مورا، راڻو ۽ ڪوهياري جا نالا ڏنا ويا آهن. ٻئي طرف ڪلياڻ، يمن ڪلياڻ، کنڀات، سري راڳ، سهڻي، سارنگ، پرڀاتي، آسا ۽ پورب کي «مارڳ راڳن» جي روايتي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
اها درجابندي سنڌي موسيقيءَ جي روايتي تشريح سان تعلق رکي ٿي؛ مختلف موسيقيءَ جي نظامن ۾ راڳن جي درجابندي هڪجهڙي هجڻ ضروري ناهي.

=== نج سنڌي آسا ===
سنڌيانا موجب سنڌ ۾ آسا راڳڻي آڳاٽي وقت کان ڳائي ويندي رهي آهي ۽ ان سان عوامي قصن جي ڳائڻ جي روايت پڻ لاڳاپيل رهي آهي. انهيءَ روايت ۾ «نج سنڌي آسا» جي هڪ ڌار صورت جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا هندستاني موسيقيءَ جي آسا سان ملندڙ هوندي به پنهنجي مقامي انداز ۾ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا موجب نج سنڌي آسا ۾ بانڪي شاهه بهرام جي ڳالهه پڻ ڳائي ويندي هئي. اهو مثال آسا جي سنڌي لوڪ روايت سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا جي تشريح ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڳائجندڙ آسا کي هندستاني موسيقيءَ جي «شڌ آسا» سان ملندڙ قرار ڏنو ويو آهي. اها هڪ موسيقياتي راءِ آهي؛ سنڌي آسا ۽ سک ڪيرتن واري آسا جي مڪمل فني هڪجهڙائي ان مان ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== آسا راڳ جي موسيقياتي بناوت ==
آسا راڳ جون مختلف علائقائي ۽ مذهبي صورتون ملن ٿيون. سک مذهبي موسيقيءَ ۾ ان جي هڪ مقرر ڪيل صورت بلاؤل ٺاٺ سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ صورت ۾ سڀئي استعمال ٿيندڙ سُر شڌ ڄاڻايا ويا آهن، جڏهن ته چڙهندڙ ترتيب ۾ گنڌار ۽ نشاد کي استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;GurmatDetails&quot;&gt;[https://gurugranthsahib.io/bani/introduction/86/MusicalDimension «Rag Asa»، گرو گرنٿ صاحب، موسيقياتي وضاحت ۽ سُرن جي ترتيب.]&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول سک موسيقيءَ جي هڪ معياري صورت بابت آهي، نه سنڌي آسا جي سڀني مقامي صورتن بابت.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | موسيقياتي عنصر
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سک موسيقيءَ ۾ آسا جي هڪ صورت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ٺاٺ
| بلاؤل
|-
| جاتي
| اوڊو ـ سمپورن
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | وادي سُر
| مڌيم
|-
| سموادي سُر
| شڙج
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | آروهه
| سا، ري، ما، پا، ڌا، سا (تار سپتڪ)
|-
| اَوروھه
| سا (تار سپتڪ)، ني، ڌا، پا، ما، گا، ري، سا، ري، گا، سا
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ڳائڻ جو وقت
| صبح جو پهريون پهر ۽ شام جو سنگم وارو وقت
|}
&lt;ref name=&quot;GurmatDetails&quot;/&gt;
سک موسيقيءَ جي ٻين تحقيقي ڪتابن ۾ پڻ آسا جي سُرن جي ترتيب، وادي ۽ سموادي سُرن ۽ ڳائڻ جي وقت بابت تفصيل ڏنل آهن. البت مختلف روايتن ۾ راڳ جي استعمال ۽ سُرن جي صورتن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SikhMusicology&quot;&gt;[https://gurmatsangeetus.org/res/SikhMusicology_text.pdf ''Sikh Musicology''، آسا راڳ بابت باب.]&lt;/ref&gt;

== شاهه جي رسالي ۾ سُر آسا ==
[[شاهه جو رسالو]] ۾ «سُر آسا» هڪ اهم فڪري ۽ صوفياڻو سُر آهي. سنڌيانا موجب هن سُر ۾ روايتي داستاني پسمنظر بدران حقيقت، مجاز، محبت، معرفت ۽ سالڪ جي روحاني سفر بابت بيت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تشريح موجب سُر آسا ۾ تصوف جي رازن ۽ رمزن، سالڪن جي منزلن، محبت جي حقيقت ۽ تسليم ۽ رضا جي مرتبن بابت فڪري اشارا ملن ٿا. انهيءَ ڪري هن سُر جي ادبي اهميت رڳو موسيقيءَ تائين محدود ناهي، پر ان جو تعلق شاهه عبداللطيف جي صوفياڻي فڪر سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هدايت منگيءَ پنهنجي لطيفي مضمون «سُر آسا» ۾ حقيقت ۽ مجاز جي لاڳاپي کي هن سُر جي فڪري خصوصيت طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HidayatMangi&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/615/read/33166 هدايت منگي، «سُر آسا»، ڪتاب ''سڀ پسندا پار''، مرتب عزيز منگي، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ مجاز ===
سُر آسا جي بيتن ۾ ظاهري ۽ باطني حقيقت، عاشق ۽ معشوق، طالب ۽ مطلوب ۽ انساني ادراڪ جي حدن بابت فڪر ملي ٿو. سنڌيانا موجب هن سُر ۾ انهن ماڻهن جي محدود نظر بابت پڻ اشارا آهن، جيڪي جزن کي ڏسن ٿا پر ڪُل جي حقيقت تائين نٿا پهچن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هدايت منگيءَ جي مطالعي موجب سُر آسا ۾ حقيقت ۽ مجاز جي وچ ۾ فڪري هم آهنگيءَ کي اهميت حاصل آهي. انهيءَ مطالعي ۾ طالب ۽ مطلوب جي ويجهڙائي ۽ روحاني وحدت جي تصور کي پڻ بحث هيٺ آندو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HidayatMangi&quot;/&gt;

=== تسليم ۽ رضا ===
سنڌيانا موجب سُر آسا ۾ سالڪ جي «تسليم ۽ رضا» واري منزل کي خاص اهميت حاصل آهي. تصوف جي هن فڪري پسمنظر ۾ سالڪ جي روحاني سڃاڻپ، محبت، يقين ۽ باطني بصيرت جا موضوع سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== شاهه کان اڳ جي صوفياڻي روايت ===
سنڌيانا موجب سُر آسا جي فڪري موضوعن سان لاڳاپيل بيت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کان اڳ جي سنڌي صوفي شاعرن وٽ پڻ ملن ٿا. انهن ۾ [[قاضي قادن]] ۽ [[شاهه ڪريم بلڙي وارو|شاهه ڪريم]] جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
انهيءَ مان سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي فڪري تسلسل جو پتو پوي ٿو؛ البت اهو ضروري ناهي ته انهن شاعرن جا سڀ لاڳاپيل بيت موجوده موسيقياتي آسا راڳ ۾ ئي ڳايا ويندا هئا.

== خليفي نبي بخش جي رسالي ۾ آسا ==
سنڌيانا موجب خليفي نبي بخش پنهنجي رسالي جي سُر آسا جي شروعات اهڙي بيت سان ڪئي، جنهن جي پهرين سٽ هيءَ آهي:
&lt;poem&gt;
آسا ڪر الله جي، در در پِن م دان
&lt;/poem&gt;
هن سٽ ۾ آس، توڪل ۽ خدا تي ڀروسي جو مضمون ظاهر ٿئي ٿو. سنڌيانا ان کي آسا جي «آس ۽ ارداس» واري روايتي مفهوم سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== شاهه جي رسالي جي مختلف ڇاپن ۾ سُر آسا ==
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جي مختلف مرتب ڪيل نسخن ۾ سُر آسا شامل آهي، پر بيتن جي لفظن، ترتيب ۽ پڙهڻين ۾ اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن جو تقابلي جائزو ڪتاب ''شاهه لطيف جا بيت: تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو'' ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShahCritical&quot;/&gt;
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مرتب ڪيل ''شاهه جو رسالو: شاهه جو ڪلام'' جي ڇهين جلد ۾ سُر رپ، پورب، رامڪلي ۽ آسا شامل آهن. هي جلد 1998ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochVolumes&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2266/read/68591 «شاهه سائين جي قلمي نسخن ۽ ڇپيل رسالن بابت مختصر معلومات»، ڪتاب ''ڏورڻ منجهان ڏس''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;
ٻانهي خان شيخ جي مرتب ڪيل ''شاهه جو رسالو'' جي ٽئين جلد ۾ پڻ سُر آسا شامل آهي. اهو جلد اپريل 2002ع ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Banhun&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/1372/view ٻانهو خان شيخ (مرتب)، ''شاهه جو رسالو''، جلد ٽيون، شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، اپريل 2002ع.]&lt;/ref&gt;
مختلف نسخن جي ڀيٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سُر آسا جي بيتن جي متن تي تحقيقي ڪم جاري رهيو آهي. ڪن بيتن جي لفظن ۽ پڙهڻين بابت محققن جا رايا مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;ShahCritical&quot;/&gt;

== سک مذهبي موسيقيءَ ۾ آسا ==
آسا راڳ کي سک مذهبي موسيقي، جنهن کي «گرمت سنگيت» چيو ويندو آهي، ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. [[گرو گرنٿ صاحب]] ۾ 31 مکيه راڳن مان آسا چوٿين نمبر تي اچي ٿو ۽ ان جي عنوان هيٺ صفحن 347 کان 488 تائين مذهبي ڪلام درج آهي.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;
انهن صفحن ۾ گرو نانڪ، گرو انگد، گرو امرداس، گرو رامداس، گرو ارجن ۽ گرو تيغ بهادر سميت مختلف گروئن ۽ ڀڳتن جو ڪلام شامل آهي. ڀڳتن ۾ ڪبير، نامديو، رويداس، ڌنا ۽ بابا فريد جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;
سک موسيقيءَ جي تحقيقي ماخذن موجب آسا جون مختلف صورتون رائج رهيون آهن، جن ۾ آسا ڪافي ۽ آسا آساوري پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;

=== آسا دي وار ===
«آسا دي وار» گرو نانڪ سان منسوب هڪ اهم مذهبي منظوم تصنيف آهي، جيڪا آسا راڳ ۾ ڳائي ويندي آهي. ان کي سک گردوارن ۾ صبح جي ڪيرتن دوران خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;AsaVar&quot;&gt;[https://www.thesikhencyclopedia.com/asa-ki-var/ «Asa Ki Var»، انسائيڪلوپيڊيا آف سکهزم.]&lt;/ref&gt;
آسا دي وار گرو گرنٿ صاحب جي صفحن 462 کان 475 تائين درج آهي. ان ۾ 24 پؤڙيون ۽ انهن سان لاڳاپيل سلوڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;AsaVar&quot;/&gt;
سک مذهبي موسيقيءَ بابت 2024ع جي هڪ علمي مطالعي موجب آسا دي وار جو صبح جو ڳائجڻ سک عبادتي موسيقيءَ جي اهم روايتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2077-1444/15/4/395 «The Reverberation of the Sacred Gurbani’s Vibrations at the Darbar Sahib: The Issue of Its Television Broadcasting»، ''Religions''، جلد 15، شمارو 4، 2024ع.]&lt;/ref&gt;

== سنڌي ۽ سک موسيقيءَ ۾ آسا جو تقابلي جائزو ==
سنڌي موسيقيءَ ۽ سک مذهبي موسيقيءَ ۾ آسا جي نالي ۽ ڪجهه روايتي خصوصيتن ۾ هڪجهڙايون ملن ٿيون، پر ٻنهي روايتن جا موسيقياتي ۽ ادبي استعمال پنهنجي پنهنجي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سنڌي روايت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سک موسيقيءَ جي روايت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | بنيادي ماخذ
| شاهه جو رسالو ۽ سنڌي لوڪ موسيقي
| گرو گرنٿ صاحب
|-
| استعمال
| بيت، ڪافي، صوفياڻو ڪلام ۽ لوڪ روايت
| شبد، ڪيرتن ۽ آسا دي وار
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | اهم موضوع
| آس، ارداس، محبت، حقيقت ۽ مجاز
| عقيدت، اخلاقي فڪر ۽ روحاني سڃاڻپ
|-
| ڳائڻ جو وقت
| صبح جو وقت
| صبح؛ ڪجهه موسيقياتي صورتن ۾ شام
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | فني صورت
| نج سنڌي آسا ۽ شاهه جي راڳ سان لاڳاپيل صورتون
| گرمت سنگيت ۾ مقرر ڪيل آسا جون صورتون
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GurmatDetails&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;
2024ع جي علمي مطالعي ۾ آسا کي اهڙي راڳ طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سک مذهبي موسيقيءَ کان علاوه سنڌ، پنجاب ۽ راجسٿان جي لوڪ موسيقيءَ جي روايتن سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;

== ادبي ۽ موسيقياتي اهميت ==
آسا راڳ سنڌي شاعريءَ ۾ اميد، محبت ۽ روحاني طلب جي اظهار سان لاڳاپيل رهيو آهي. شاهه جي رسالي جو سُر آسا خاص طور حقيقت ۽ مجاز، باطني بصيرت، محبت ۽ تسليم ۽ رضا جي فڪري موضوعن سبب اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HidayatMangi&quot;/&gt;
سک مذهبي موسيقيءَ ۾ آسا جي اهميت جو تعلق گرو گرنٿ صاحب جي ڪلام ۽ صبح جي آسا دي وار واري ڪيرتن سان آهي. ٻنهي روايتن ۾ آسا مذهبي ۽ روحاني شاعريءَ جي ادائيگيءَ جو هڪ اهم موسيقياتي وسيلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو راڳ]]
* [[سنڌي موسيقي]]
* [[راڳ]]
* [[راڳڻي]]
* [[علم موسيقي]]
* [[قاضي قادن]]
* [[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]
* [[گرو گرنٿ صاحب]]
* [[گرو نانڪ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد پهريون، داخلا نمبر 2890، «آسا»، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.
* بلوچ، نبي بخش خان (مرتب). ''شاهه جو رسالو: شاهه جو ڪلام''، جلد ڇهون، 1998ع.
* شيخ، ٻانهو خان (مرتب). ''شاهه جو رسالو''، جلد ٽيون، شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، 2002ع.
* منگي، هدايت. «سُر آسا»، ڪتاب ''سڀ پسندا پار''، مرتب عزيز منگي.
* ''Sikh Musicology''، آسا راڳ بابت باب.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%B3%D8%A7 آسا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/615/read/33166 سُر آسا — هدايت منگيءَ جو مضمون]
* [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/549/read/30643 سُر آسا جي بيتن جو تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو]
* [https://gurugranthsahib.io/bani/introduction/74/MusicalDimension سک موسيقيءَ ۾ آسا راڳ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai_04.jpg شاهه جو ڪلام ڳائيندڙ لوڪ فنڪار — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:راڳڻي]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:شاهه جو رسالو]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>q80h6kgj28rnefhv89fdo526qt23sea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426940</id>
      <parentid>426939</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20006" sha1="to93jqnjjnl8ri1cpx1ypn7l91taemx" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي موسيقيءَ جو راڳ ۽ شاهه جي رسالي جو سُر}}
{{Infobox
| title = آسا

[[File:Shrine of Shah Abdul Latif Bhittai 04.jpg|thumb|250px|ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو ڪلام ڳائيندڙ لوڪ فنڪار.]]

| headerstyle = background:#174a70;color:white;
| labelstyle = background:#eaf3fa;
| label1 = قسم
| data1 = راڳ، راڳڻي ۽ ادبي سُر
| label2 = لاڳاپيل روايتون
| data2 = سنڌي موسيقي، شاهه جو راڳ، سک ڪيرتن
| label3 = ڳائڻ جو وقت
| data3 = صبح جو پهريون پهر؛ ڪن روايتن ۾ شام
| label4 = سنڌي ادبي ماخذ
| data4 = [[شاهه جو رسالو]]
| label5 = مکيه موضوع
| data5 = آس، ارداس، محبت، حقيقت، مجاز ۽ تصوف
| label6 = سک مذهبي ماخذ
| data6 = گرو گرنٿ صاحب
}}
'''آسا''' سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي موسيقيءَ جي روايتن ۾ هڪ راڳ يا راڳڻيءَ جو نالو آهي. اهو صبح جو ڳائجندڙ راڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته ڪجهه موسيقيءَ جي روايتن ۾ ان کي صبح ۽ شام جي سنگم وارن وقتن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي شاعريءَ ۾ «آسا» جو نالو [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي رسالي جي هڪ سُر سان پڻ لاڳاپيل آهي. آسا راڳ سنڌي موسيقيءَ کان علاوه سک مذهبي موسيقيءَ ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;[https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%B3%D8%A7 «آسا»، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پهريون، داخلا نمبر 2890، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;&gt;[https://gurugranthsahib.io/bani/introduction/74/MusicalDimension «Rag Asa: Musical Dimension»، گرو گرنٿ صاحب جي موسيقيءَ بابت تحقيقي تعارف.]&lt;/ref&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب لفظ «آسا» جو تعلق سنسڪرت جي «آشا» سان آهي، جنهن جي معنيٰ اميد، آرزو، تمنا يا خواهش آهي. انهيءَ مفهوم جي بنياد تي سنڌي موسيقيءَ ۾ آسا کي «آس ۽ ارداس» جو راڳ پڻ چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نالو ۽ اصطلاحي مفهوم ==
سنڌي ٻوليءَ ۾ «آس» اميد ۽ اميدواريءَ جي مفهوم سان لاڳاپيل لفظ آهي. آسا راڳ جي روايتي تشريح ۾ انهيءَ معنيٰ کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. سنڌيانا موجب آسا کي آس ۽ ارداس جي راڳڻي سڏڻ جو تعلق ڪلامن جي موضوعن ۽ عام ڳائڻ جي روايت سان آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
آسا جي موسيقيءَ واري معنيٰ ۽ شاهه جي رسالي ۾ «سُر آسا» جي ادبي معنيٰ هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جا دائرا مختلف آهن. راڳ آسا هڪ موسيقيءَ جي صورت آهي، جڏهن ته شاهه جي رسالي جو سُر آسا مخصوص بيتن ۽ انهن جي فڪري موضوعن تي ٻڌل ادبي باب آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ShahCritical&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/549/read/30643 «26. سُر آسا»، ڪتاب ''شاهه لطيف جا بيت: تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== سنڌي موسيقيءَ ۾ آسا ==
=== ديسي ۽ مارڳ راڳ ===
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ راڳن جي روايتي درجابنديءَ موجب ڪجهه راڳ ڪنهن مخصوص علائقي ۾ رائج هوندا آهن، جن کي «ديسي راڳ» چيو ويندو آهي. سنڌ جي اهڙين روايتن ۾ مولود، مورا، راڻو ۽ ڪوهياري جا نالا ڏنا ويا آهن. ٻئي طرف ڪلياڻ، يمن ڪلياڻ، کنڀات، سري راڳ، سهڻي، سارنگ، پرڀاتي، آسا ۽ پورب کي «مارڳ راڳن» جي روايتي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
اها درجابندي سنڌي موسيقيءَ جي روايتي تشريح سان تعلق رکي ٿي؛ مختلف موسيقيءَ جي نظامن ۾ راڳن جي درجابندي هڪجهڙي هجڻ ضروري ناهي.

=== نج سنڌي آسا ===
سنڌيانا موجب سنڌ ۾ آسا راڳڻي آڳاٽي وقت کان ڳائي ويندي رهي آهي ۽ ان سان عوامي قصن جي ڳائڻ جي روايت پڻ لاڳاپيل رهي آهي. انهيءَ روايت ۾ «نج سنڌي آسا» جي هڪ ڌار صورت جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا هندستاني موسيقيءَ جي آسا سان ملندڙ هوندي به پنهنجي مقامي انداز ۾ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا موجب نج سنڌي آسا ۾ بانڪي شاهه بهرام جي ڳالهه پڻ ڳائي ويندي هئي. اهو مثال آسا جي سنڌي لوڪ روايت سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌيانا جي تشريح ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڳائجندڙ آسا کي هندستاني موسيقيءَ جي «شڌ آسا» سان ملندڙ قرار ڏنو ويو آهي. اها هڪ موسيقياتي راءِ آهي؛ سنڌي آسا ۽ سک ڪيرتن واري آسا جي مڪمل فني هڪجهڙائي ان مان ثابت نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== آسا راڳ جي موسيقياتي بناوت ==
آسا راڳ جون مختلف علائقائي ۽ مذهبي صورتون ملن ٿيون. سک مذهبي موسيقيءَ ۾ ان جي هڪ مقرر ڪيل صورت بلاؤل ٺاٺ سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ صورت ۾ سڀئي استعمال ٿيندڙ سُر شڌ ڄاڻايا ويا آهن، جڏهن ته چڙهندڙ ترتيب ۾ گنڌار ۽ نشاد کي استعمال نه ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;GurmatDetails&quot;&gt;[https://gurugranthsahib.io/bani/introduction/86/MusicalDimension «Rag Asa»، گرو گرنٿ صاحب، موسيقياتي وضاحت ۽ سُرن جي ترتيب.]&lt;/ref&gt;
هيٺ ڏنل جدول سک موسيقيءَ جي هڪ معياري صورت بابت آهي، نه سنڌي آسا جي سڀني مقامي صورتن بابت.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | موسيقياتي عنصر
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سک موسيقيءَ ۾ آسا جي هڪ صورت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ٺاٺ
| بلاؤل
|-
| جاتي
| اوڊو ـ سمپورن
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | وادي سُر
| مڌيم
|-
| سموادي سُر
| شڙج
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | آروهه
| سا، ري، ما، پا، ڌا، سا (تار سپتڪ)
|-
| اَوروھه
| سا (تار سپتڪ)، ني، ڌا، پا، ما، گا، ري، سا، ري، گا، سا
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ڳائڻ جو وقت
| صبح جو پهريون پهر ۽ شام جو سنگم وارو وقت
|}
&lt;ref name=&quot;GurmatDetails&quot;/&gt;
سک موسيقيءَ جي ٻين تحقيقي ڪتابن ۾ پڻ آسا جي سُرن جي ترتيب، وادي ۽ سموادي سُرن ۽ ڳائڻ جي وقت بابت تفصيل ڏنل آهن. البت مختلف روايتن ۾ راڳ جي استعمال ۽ سُرن جي صورتن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SikhMusicology&quot;&gt;[https://gurmatsangeetus.org/res/SikhMusicology_text.pdf ''Sikh Musicology''، آسا راڳ بابت باب.]&lt;/ref&gt;

== شاهه جي رسالي ۾ سُر آسا ==
[[شاهه جو رسالو]] ۾ «سُر آسا» هڪ اهم فڪري ۽ صوفياڻو سُر آهي. سنڌيانا موجب هن سُر ۾ روايتي داستاني پسمنظر بدران حقيقت، مجاز، محبت، معرفت ۽ سالڪ جي روحاني سفر بابت بيت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تشريح موجب سُر آسا ۾ تصوف جي رازن ۽ رمزن، سالڪن جي منزلن، محبت جي حقيقت ۽ تسليم ۽ رضا جي مرتبن بابت فڪري اشارا ملن ٿا. انهيءَ ڪري هن سُر جي ادبي اهميت رڳو موسيقيءَ تائين محدود ناهي، پر ان جو تعلق شاهه عبداللطيف جي صوفياڻي فڪر سان پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هدايت منگيءَ پنهنجي لطيفي مضمون «سُر آسا» ۾ حقيقت ۽ مجاز جي لاڳاپي کي هن سُر جي فڪري خصوصيت طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HidayatMangi&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/615/read/33166 هدايت منگي، «سُر آسا»، ڪتاب ''سڀ پسندا پار''، مرتب عزيز منگي، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== حقيقت ۽ مجاز ===
سُر آسا جي بيتن ۾ ظاهري ۽ باطني حقيقت، عاشق ۽ معشوق، طالب ۽ مطلوب ۽ انساني ادراڪ جي حدن بابت فڪر ملي ٿو. سنڌيانا موجب هن سُر ۾ انهن ماڻهن جي محدود نظر بابت پڻ اشارا آهن، جيڪي جزن کي ڏسن ٿا پر ڪُل جي حقيقت تائين نٿا پهچن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هدايت منگيءَ جي مطالعي موجب سُر آسا ۾ حقيقت ۽ مجاز جي وچ ۾ فڪري هم آهنگيءَ کي اهميت حاصل آهي. انهيءَ مطالعي ۾ طالب ۽ مطلوب جي ويجهڙائي ۽ روحاني وحدت جي تصور کي پڻ بحث هيٺ آندو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HidayatMangi&quot;/&gt;

=== تسليم ۽ رضا ===
سنڌيانا موجب سُر آسا ۾ سالڪ جي «تسليم ۽ رضا» واري منزل کي خاص اهميت حاصل آهي. تصوف جي هن فڪري پسمنظر ۾ سالڪ جي روحاني سڃاڻپ، محبت، يقين ۽ باطني بصيرت جا موضوع سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== شاهه کان اڳ جي صوفياڻي روايت ===
سنڌيانا موجب سُر آسا جي فڪري موضوعن سان لاڳاپيل بيت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کان اڳ جي سنڌي صوفي شاعرن وٽ پڻ ملن ٿا. انهن ۾ [[قاضي قادن]] ۽ [[شاهه ڪريم بلڙي وارو|شاهه ڪريم]] جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
انهيءَ مان سنڌي صوفياڻي شاعريءَ جي فڪري تسلسل جو پتو پوي ٿو؛ البت اهو ضروري ناهي ته انهن شاعرن جا سڀ لاڳاپيل بيت موجوده موسيقياتي آسا راڳ ۾ ئي ڳايا ويندا هئا.

== خليفي نبي بخش جي رسالي ۾ آسا ==
سنڌيانا موجب خليفي نبي بخش پنهنجي رسالي جي سُر آسا جي شروعات اهڙي بيت سان ڪئي، جنهن جي پهرين سٽ هيءَ آهي:
&lt;poem&gt;
آسا ڪر الله جي، در در پِن م دان
&lt;/poem&gt;
هن سٽ ۾ آس، توڪل ۽ خدا تي ڀروسي جو مضمون ظاهر ٿئي ٿو. سنڌيانا ان کي آسا جي «آس ۽ ارداس» واري روايتي مفهوم سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== شاهه جي رسالي جي مختلف ڇاپن ۾ سُر آسا ==
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جي مختلف مرتب ڪيل نسخن ۾ سُر آسا شامل آهي، پر بيتن جي لفظن، ترتيب ۽ پڙهڻين ۾ اختلاف ملن ٿا. انهن اختلافن جو تقابلي جائزو ڪتاب ''شاهه لطيف جا بيت: تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو'' ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ShahCritical&quot;/&gt;
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مرتب ڪيل ''شاهه جو رسالو: شاهه جو ڪلام'' جي ڇهين جلد ۾ سُر رپ، پورب، رامڪلي ۽ آسا شامل آهن. هي جلد 1998ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochVolumes&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2266/read/68591 «شاهه سائين جي قلمي نسخن ۽ ڇپيل رسالن بابت مختصر معلومات»، ڪتاب ''ڏورڻ منجهان ڏس''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;
ٻانهي خان شيخ جي مرتب ڪيل ''شاهه جو رسالو'' جي ٽئين جلد ۾ پڻ سُر آسا شامل آهي. اهو جلد اپريل 2002ع ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Banhun&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/1372/view ٻانهو خان شيخ (مرتب)، ''شاهه جو رسالو''، جلد ٽيون، شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، اپريل 2002ع.]&lt;/ref&gt;
مختلف نسخن جي ڀيٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سُر آسا جي بيتن جي متن تي تحقيقي ڪم جاري رهيو آهي. ڪن بيتن جي لفظن ۽ پڙهڻين بابت محققن جا رايا مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;ShahCritical&quot;/&gt;

== سک مذهبي موسيقيءَ ۾ آسا ==
آسا راڳ کي سک مذهبي موسيقي، جنهن کي «گرمت سنگيت» چيو ويندو آهي، ۾ اهم حيثيت حاصل آهي. [[گرو گرنٿ صاحب]] ۾ 31 مکيه راڳن مان آسا چوٿين نمبر تي اچي ٿو ۽ ان جي عنوان هيٺ صفحن 347 کان 488 تائين مذهبي ڪلام درج آهي.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;
انهن صفحن ۾ گرو نانڪ، گرو انگد، گرو امرداس، گرو رامداس، گرو ارجن ۽ گرو تيغ بهادر سميت مختلف گروئن ۽ ڀڳتن جو ڪلام شامل آهي. ڀڳتن ۾ ڪبير، نامديو، رويداس، ڌنا ۽ بابا فريد جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;
سک موسيقيءَ جي تحقيقي ماخذن موجب آسا جون مختلف صورتون رائج رهيون آهن، جن ۾ آسا ڪافي ۽ آسا آساوري پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;

=== آسا دي وار ===
«آسا دي وار» گرو نانڪ سان منسوب هڪ اهم مذهبي منظوم تصنيف آهي، جيڪا آسا راڳ ۾ ڳائي ويندي آهي. ان کي سک گردوارن ۾ صبح جي ڪيرتن دوران خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;AsaVar&quot;&gt;[https://www.thesikhencyclopedia.com/asa-ki-var/ «Asa Ki Var»، انسائيڪلوپيڊيا آف سکهزم.]&lt;/ref&gt;
آسا دي وار گرو گرنٿ صاحب جي صفحن 462 کان 475 تائين درج آهي. ان ۾ 24 پؤڙيون ۽ انهن سان لاڳاپيل سلوڪ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;AsaVar&quot;/&gt;
سک مذهبي موسيقيءَ بابت 2024ع جي هڪ علمي مطالعي موجب آسا دي وار جو صبح جو ڳائجڻ سک عبادتي موسيقيءَ جي اهم روايتن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2077-1444/15/4/395 «The Reverberation of the Sacred Gurbani’s Vibrations at the Darbar Sahib: The Issue of Its Television Broadcasting»، ''Religions''، جلد 15، شمارو 4، 2024ع.]&lt;/ref&gt;

== سنڌي ۽ سک موسيقيءَ ۾ آسا جو تقابلي جائزو ==
سنڌي موسيقيءَ ۽ سک مذهبي موسيقيءَ ۾ آسا جي نالي ۽ ڪجهه روايتي خصوصيتن ۾ هڪجهڙايون ملن ٿيون، پر ٻنهي روايتن جا موسيقياتي ۽ ادبي استعمال پنهنجي پنهنجي تاريخي پسمنظر سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سنڌي روايت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سک موسيقيءَ جي روايت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | بنيادي ماخذ
| شاهه جو رسالو ۽ سنڌي لوڪ موسيقي
| گرو گرنٿ صاحب
|-
| استعمال
| بيت، ڪافي، صوفياڻو ڪلام ۽ لوڪ روايت
| شبد، ڪيرتن ۽ آسا دي وار
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | اهم موضوع
| آس، ارداس، محبت، حقيقت ۽ مجاز
| عقيدت، اخلاقي فڪر ۽ روحاني سڃاڻپ
|-
| ڳائڻ جو وقت
| صبح جو وقت
| صبح؛ ڪجهه موسيقياتي صورتن ۾ شام
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | فني صورت
| نج سنڌي آسا ۽ شاهه جي راڳ سان لاڳاپيل صورتون
| گرمت سنگيت ۾ مقرر ڪيل آسا جون صورتون
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GurmatDetails&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;
2024ع جي علمي مطالعي ۾ آسا کي اهڙي راڳ طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سک مذهبي موسيقيءَ کان علاوه سنڌ، پنجاب ۽ راجسٿان جي لوڪ موسيقيءَ جي روايتن سان پڻ لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;

== ادبي ۽ موسيقياتي اهميت ==
آسا راڳ سنڌي شاعريءَ ۾ اميد، محبت ۽ روحاني طلب جي اظهار سان لاڳاپيل رهيو آهي. شاهه جي رسالي جو سُر آسا خاص طور حقيقت ۽ مجاز، باطني بصيرت، محبت ۽ تسليم ۽ رضا جي فڪري موضوعن سبب اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HidayatMangi&quot;/&gt;
سک مذهبي موسيقيءَ ۾ آسا جي اهميت جو تعلق گرو گرنٿ صاحب جي ڪلام ۽ صبح جي آسا دي وار واري ڪيرتن سان آهي. ٻنهي روايتن ۾ آسا مذهبي ۽ روحاني شاعريءَ جي ادائيگيءَ جو هڪ اهم موسيقياتي وسيلو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Gurmat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Academic2024&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو راڳ]]
* [[سنڌي موسيقي]]
* [[راڳ]]
* [[راڳڻي]]
* [[علم موسيقي]]
* [[قاضي قادن]]
* [[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]
* [[گرو گرنٿ صاحب]]
* [[گرو نانڪ]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد پهريون، داخلا نمبر 2890، «آسا»، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.
* بلوچ، نبي بخش خان (مرتب). ''شاهه جو رسالو: شاهه جو ڪلام''، جلد ڇهون، 1998ع.
* شيخ، ٻانهو خان (مرتب). ''شاهه جو رسالو''، جلد ٽيون، شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي، 2002ع.
* منگي، هدايت. «سُر آسا»، ڪتاب ''سڀ پسندا پار''، مرتب عزيز منگي.
* ''Sikh Musicology''، آسا راڳ بابت باب.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%B3%D8%A7 آسا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/615/read/33166 سُر آسا — هدايت منگيءَ جو مضمون]
* [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/549/read/30643 سُر آسا جي بيتن جو تحقيقي ۽ تنقيدي جائزو]
* [https://gurugranthsahib.io/bani/introduction/74/MusicalDimension سک موسيقيءَ ۾ آسا راڳ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai_04.jpg شاهه جو ڪلام ڳائيندڙ لوڪ فنڪار — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:راڳڻي]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:شاهه جو رسالو]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>to93jqnjjnl8ri1cpx1ypn7l91taemx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امداد الله انڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22640</id>
    <revision>
      <id>426933</id>
      <parentid>386714</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17124" sha1="eo445cedg84dlbj0rixgv1mvj5glhe7" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ جو اڳوڻو سول سرونٽ ۽ ڊپٽي ڪمشنر}}
{{Infobox person
| name = امداد الله انڙ
| native_name = امداد الله انڙ
| image =
| image_size =
| caption =
| birth_date = {{Birth date|1936|3|21|df=yes}}
| birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان
| death_date = {{Death date and age|2008|5|28|1936|3|21|df=yes}}
| death_place =
| nationality = پاڪستاني
| occupation = سرڪاري عملدار
| education = بي اي، ايل ايل بي
| alma_mater = سنڌ مسلم آرٽس ڪاليج، سنڌ مسلم لا ڪاليج
| known_for = سانگهڙ ۽ لاڙڪاڻي جي ڊپٽي ڪمشنر طور خدمتون؛ ڇهن حرن جي قتل واري ڪيس ۾ قانوني ڪارروائي
}}
'''امداد الله انڙ''' (21 مارچ 1936ع – 28 مئي 2008ع) سنڌ جو هڪ سرڪاري عملدار هو، جيڪو [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي]] جو ڊپٽي ڪمشنر رهيو. هن سنڌ جي صوبائي سول سروس ۾ مختلف انتظامي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس نالو 1973ع ۾ سانگهڙ ۾ ڇهن حرن جي قتل واري ڪيس سان پڻ لاڳاپيل رهيو، جنهن ۾ سندس خلاف فوجداري ڪارروائي ٿي، پر بعد ۾ عدالتن کيس قتل جي الزامن مان بري ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=امداد الله انڙ |يوآرايل=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امداد+ﷲ+انڙ |ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=Ch. Muhammad Yaqoob and Others v. The State and Others, 1992 SCMR 1983 |يوآرايل=https://pakistancaselaw.com/case/52230/ch-muhammad-yaqoob-vs-the-state-1992-scmr-1983 |ويب سائيٽ=Pakistan Case Law |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;
امداد الله انڙ بابت سنڌ جي اڳوڻي جج [[سيد ديدار حسين شاهه]] پنهنجي آتم ڪٿا ''گوندرَ ويا گذري'' ۾ هڪ الڳ باب لکيو آهي، جنهن ۾ سندس عدالتي ڪيس، سياسي دٻاءَ بابت بيان ۽ سرڪاري ملازمت تي بحاليءَ جا تفصيل ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;Didar&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب |ليکڪ=سيد ديدار حسين شاهه |عنوان=گوندرَ ويا گذري |باب=قصو امداد الله انڙ کي بحال ڪرائڻ جو |باب-يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/book/977/read/51921 |ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
امداد الله انڙ 21 مارچ 1936ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ هڪ زميندار خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس ابتدائي تعليم اباڻي ڳوٺ ۾ ٿي. 1944ع ۾ سندس والد کيس وڌيڪ تعليم لاءِ حيدرآباد جي جامع عربيه ۾ داخل ڪرايو، پر پوءِ هو لاڙڪاڻي موٽي آيو ۽ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ۾ پڙهڻ لڳو. هن 1950ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
مارچ 1951ع ۾ هن ڪراچيءَ جي سنڌ مسلم آرٽس ڪاليج ۾ داخلا ورتي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس تعليمي دور ۾ لساني ڇڪتاڻ سبب سندس ڊگري روڪي وئي هئي، جيڪا بعد ۾ سيد غلام مصطفيٰ شاهه جي سنڊيڪيٽ ۾ ڪيل ڪوششن سان بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اعليٰ تعليم ۽ شروعاتي ملازمت ==
امداد الله انڙ 1954ع ۾ ميونسپل هاءِ اسڪول ۾ استاد طور ڪم ڪيو. هن 1959ع ۾ سنڌ مسلم لا ڪاليج مان ايل ايل بي جي ڊگري حاصل ڪئي. ان کان اڳ بي اي جي تعليم پڻ مڪمل ڪئي هئائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هن ٿوري عرصي لاءِ پوليس کاتي ۾ پراسيڪيوشن سب انسپيڪٽر طور پڻ ڪم ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هو 1956ع ۾ مقابلي جي امتحان وسيلي صوبائي سول سروس ۾ شامل ٿيو. سوانحي ماخذ ۾ تعليم ۽ ملازمت جون اهي تاريخون درج آهن، پر سندن مڪمل انتظامي ترتيب بابت وڌيڪ سرڪاري رڪارڊ دستياب نه ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== انتظامي خدمتون ==
صوبائي سول سروس ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ امداد الله انڙ مختلف ضلعن ۾ انتظامي عهدن تي مقرر ٿيو. هن [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] ۽ [[نوابشاهه ضلعو|نوابشاهه]] ۾ اسسٽنٽ ڪمشنر طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
[[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت دوران هو سانگهڙ ۽ لاڙڪاڻي جو ڊپٽي ڪمشنر رهيو. سانگهڙ ۾ مقرر هجڻ دوران هو ضلعي مئجسٽريٽ جا اختيار پڻ استعمال ڪندو هو. 1973ع جي عدالتي ڪارروائين ۾ سندس حيثيت سانگهڙ جي ڊپٽي ڪمشنر ۽ ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;
19 نومبر 1973ع سان لاڳاپيل هڪ عدالتي معاملي ۾ پڻ امداد الله انڙ جو ذڪر سانگهڙ جي ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ طور ملي ٿو، جنهن هڪ درخواست قانون موجب ڪارروائي لاءِ سب ڊويزنل مئجسٽريٽ شاهڏادپور ڏانهن موڪلي هئي.&lt;ref name=&quot;LandCase&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=Ali Muhammad versus State |يوآرايل=https://search.just.pk/lawyer-pakistan-28740.html |ويب سائيٽ=Case Law |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;

== ڇهن حرن جي قتل وارو ڪيس ==
=== واقعي جو پسمنظر ===
6 ۽ 7 آڪٽوبر 1973ع جي وچ واري رات سانگهڙ ۾ [[حر تحريڪ|حر جماعت]] سان لاڳاپيل ڇهه ماڻهو مارجي ويا. عدالتي رڪارڊ موجب مقتولن جا نالا مهراب خان سنجراڻي، اميد علي سنجراڻي، جان محمد سنجراڻي، علي شير شاهه، حمزو ڀنيجو ۽ دادن عرف الله داد وڌو هئا.&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;
اهي ماڻهو 6 آڪٽوبر 1973ع تي سانگهڙ جي ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ جي عدالت ۾ موجود هئا، جتي سندن خلاف ان وقت جي گونڊا ايڪٽ تحت ڪارروايون هلندڙ هيون. پراسيڪيوشن موجب، کين عدالت مان پوليس جي تحويل ۾ ڏنو ويو، جنهن کان پوءِ پوليس ٿاڻي تي رکيو ويو ۽ رات جو ڪنان موري واري هنڌ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HC1978&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=Haji Ghulam Shabbir and Another v. The State, PLD 1978 Karachi 1 |يوآرايل=https://pakistancaselaw.com/case/8504/haji-ghulam-shabbir-vs-tim-state-opponent-1978-pld-karachi-1 |ويب سائيٽ=Pakistan Case Law |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;
واقعي بابت ابتدائي پوليس موقف اهو هو ته ڇهه ماڻهو پوليس مقابلي ۾ مارجي ويا هئا. بعد ۾ عدالتي ڪارروائيءَ ۾ ان موقف، پوليس جي عمل ۽ سرڪاري رڪارڊ جي صحت بابت سوال اٿاريا ويا.&lt;ref name=&quot;HC1978&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;

=== 1977ع ۾ قانوني ڪارروائي ===
1977ع ۾ مارشل لا لاڳو ٿيڻ کان پوءِ ڇهن حرن جي قتل واري واقعي بابت وڌيڪ جاچ ۽ قانوني ڪارروائي ٿي. امداد الله انڙ، جيڪو واقعي وقت سانگهڙ جو ڊپٽي ڪمشنر هو، پڻ جوابدارن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;HC1989&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=A. M. Sadiq Ali v. The State, 1989 P Cr. L J 1910 |يوآرايل=https://pakistancaselaw.com/case/40021/am-sadiq-ali-vs-the-state-1989-p-cr-l-j-1910 |ويب سائيٽ=Pakistan Case Law |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، کيس آگسٽ 1977ع ۾ گرفتار ڪيو ويو ۽ مٿس اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽي، ممتاز علي ڀٽي ۽ ڄام صادق علي خلاف شاهدي ڏيڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ويو. سوانحي ماخذ موجب هن اهڙي شاهدي ڏيڻ کان انڪار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
جسٽس سيد ديدار حسين شاهه پنهنجي آتم ڪٿا ۾ پڻ بيان ڪيو آهي ته امداد الله انڙ تي ذوالفقار علي ڀٽي کي ڪيس ۾ ملوث ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ويو هو. سندس بيان موجب، انڙ اهڙي شاهدي ڏيڻ کان انڪار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Didar&quot;/&gt;
امداد الله انڙ جي دفاع طرفان پڻ عدالتي ڪارروائيءَ ۾ اهو مؤقف اختيار ڪيو ويو ته مٿس ذوالفقار علي ڀٽي ۽ ممتاز علي ڀٽي خلاف بيان ڏيڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ويو هو. اهو دفاعي مؤقف عدالتي رڪارڊ ۾ موجود آهي؛ ان کي عدالت طرفان هر تفصيل جي قطعي تصديق جي برابر نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;

=== مقدمي ۽ اپيلن جي ڪارروائي ===
ڇهن حرن جي قتل بابت ڪيس ۾ پوليس عملدارن سميت ڪيترن ماڻهن خلاف فوجداري مقدمو هليو. سيشن عدالت امداد الله انڙ ۽ ٻين ڪجهه جوابدارن خلاف سزا جو فيصلو ڏنو.&lt;ref name=&quot;HC1989&quot;/&gt;
21 مارچ 1984ع تي سنڌ هاءِ ڪورٽ امداد الله انڙ ۽ ان وقت جي سپرنٽينڊنٽ آف پوليس غلام شبير ڪليار جي موت جي سزا جي توثيق ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ قتل جي الزامن مان کين بري ڪيو. عدالت موجب انهن خلاف موجود شاهدي ڏوهه ثابت ڪرڻ لاءِ ڪافي نه هئي.&lt;ref name=&quot;HC1989&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HCJudgment&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=Abdul Ghafoor and Others v. The State, reported criminal judgment |يوآرايل=https://pakistancaselaw.com/case/21597/abdul-ghafoor-vs-the-state-1924-p-cr-l-j-2119 |ويب سائيٽ=Pakistan Case Law |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;
هاءِ ڪورٽ اهو پڻ واضح ڪيو ته عدالتي رڪارڊ ۾ مبينا ڦيرڦار يا شاهديءَ جي غلط تياريءَ بابت قانون موجب الڳ ڪارروائيءَ جو سوال کليل رهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;HC1989&quot;/&gt;

=== سپريم ڪورٽ جو فيصلو ===
ڇهن حرن جي قتل واري ڪيس بابت اپيلون [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان]] تائين پهتيون. رپورٽ ٿيل فيصلي ''Ch. Muhammad Yaqoob and Others v. The State and Others''، 1992 SCMR 1983، ۾ سپريم ڪورٽ امداد الله انڙ ۽ غلام شبير ڪليار جي قتل جي الزامن مان بريت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;
عدالت موجب امداد الله انڙ خلاف سلطاني گواهه جي بيان جي تصديق لاءِ گهربل قابل اعتماد آزاد شاهدي موجود نه هئي. تنهنڪري سندس خلاف قتل جو الزام شڪ کان مٿانهون ثابت نه ٿي سگهيو.&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;
تنهن هوندي به، سپريم ڪورٽ سانگهڙ جي ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ وٽ هلندڙ 1973ع جي ڪيس نمبر 24 ۽ 25 جي عدالتي ڊائرين ۾ ڦيرڦار بابت هاءِ ڪورٽ جي مشاهدي سان اتفاق ڪيو. عدالت اهو پڻ واضح ڪيو ته مبينا رڪارڊ ۾ ڦيرڦار يا شاهديءَ جي جعلسازي بابت قانون موجب الڳ مقدمو هلائڻ جو اختيار موجود رهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح امداد الله انڙ جي قتل جي الزامن مان بريت ۽ سرڪاري رڪارڊ بابت عدالتي مشاهدا قانوني طور الڳ معاملا هئا.

== سرڪاري ملازمت تي بحالي ==
جسٽس سيد ديدار حسين شاهه پنهنجي آتم ڪٿا ''گوندرَ ويا گذري'' جي باب «قصو امداد الله انڙ کي بحال ڪرائڻ جو» ۾ امداد الله انڙ جي ملازمت تي بحاليءَ جا تفصيل بيان ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Didar&quot;/&gt;
ديدار حسين شاهه موجب، عدالتي ڪيس مان بري ٿيڻ کان پوءِ به امداد الله انڙ کي سرڪاري ملازمت ۾ بحالي ۽ اڳوڻين مراعتن جي حصول ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن ان معاملي ۾ [[بينظير ڀٽو]] ۽ ان وقت جي سنڌ جي وڏي وزير [[سيد قائم علي شاهه]] سان رابطو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Didar&quot;/&gt;
سندس بيان موجب، آخرڪار امداد الله انڙ کي سرڪاري ملازمت تي بحال ڪرڻ سان گڏ سينيئرٽي، پگهار ۽ ٻين مراعتن جي منظوري پڻ ڏني وئي. ان فيصلي جو ذڪر سندس آتم ڪٿا ۾ موجود آهي، جڏهن ته اصل سرڪاري بحاليءَ جو حڪم نامو هتي دستياب ناهي.&lt;ref name=&quot;Didar&quot;/&gt;

== سوانحي ۽ عدالتي تاريخ جا اهم واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b7cbd9;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سال يا تاريخ
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 21 مارچ 1936ع
| لاڙڪاڻي ۾ پيدائش
|-
| 1944ع
| جامع عربيه حيدرآباد ۾ داخلا
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1950ع
| مئٽرڪ پاس ڪرڻ
|-
| 1951ع
| سنڌ مسلم آرٽس ڪاليج ۾ داخلا
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1954ع
| ميونسپل هاءِ اسڪول ۾ استاد طور ملازمت
|-
| 1956ع
| سوانحي ماخذ موجب صوبائي سول سروس ۾ شموليت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1959ع
| ايل ايل بي جي ڊگري حاصل ڪرڻ
|-
| 6–7 آڪٽوبر 1973ع
| سانگهڙ ۾ ڇهن حرن جي قتل وارو واقعو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | آگسٽ 1977ع
| واقعي بابت وڌيڪ قانوني ڪارروائي ۽ گرفتاري
|-
| 21 مارچ 1984ع
| سنڌ هاءِ ڪورٽ طرفان قتل جي الزامن مان بريت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1992ع
| سپريم ڪورٽ جو رپورٽ ٿيل فيصلو، 1992 SCMR 1983
|-
| 28 مئي 2008ع
| وفات
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SC1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HC1989&quot;/&gt;

== وفات ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب امداد الله انڙ 28 مئي 2008ع تي وفات ڪئي. سندس وفات جي هنڌ ۽ تدفين بابت وڌيڪ تصديق ٿيل تفصيل دستياب ناهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[سانگهڙ ضلعو]]
* [[حر تحريڪ]]
* [[ذوالفقار علي ڀٽو]]
* [[ضياءُ الحق]]
* [[سيد ديدار حسين شاهه]]
* [[سپريم ڪورٽ آف پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد پهريون، داخلا «امداد الله انڙ»، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.
* شاهه، سيد ديدار حسين. ''گوندرَ ويا گذري''، باب «قصو امداد الله انڙ کي بحال ڪرائڻ جو».
* ''Ch. Muhammad Yaqoob and Others v. The State and Others''، 1992 SCMR 1983.
* ''Haji Ghulam Shabbir and Another v. The State''، PLD 1978 Karachi 1.
* ''A. M. Sadiq Ali v. The State''، 1989 P Cr. L J 1910.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=امداد+ﷲ+انڙ امداد الله انڙ — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/977/read/51921 قصو امداد الله انڙ کي بحال ڪرائڻ جو — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://pakistancaselaw.com/case/52230/ch-muhammad-yaqoob-vs-the-state-1992-scmr-1983 سپريم ڪورٽ جو فيصلو — 1992 SCMR 1983]
* [https://pakistancaselaw.com/case/8504/haji-ghulam-shabbir-vs-tim-state-opponent-1978-pld-karachi-1 عدالتي ڪارروائي — PLD 1978 Karachi 1]

{{DEFAULTSORT:انڙ، امداد الله}}
[[زمرو:1936ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:2008ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري عملدار]]</text>
      <sha1>eo445cedg84dlbj0rixgv1mvj5glhe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوپري (ڪاٺ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23246</id>
    <revision>
      <id>426860</id>
      <parentid>399860</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9444" sha1="kredwvkj4ipri1tcfdpk5141rfb1gws" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ جي روايتي کٽ جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳندڙ ڪاٺي}}
{{Infobox  
| title = اوپري
| image = Boom bed pakistan design 223.jpeg
| caption = روايتي کٽ، جنهن جي چوڌاري لڳل ڪاٺ جي فريم ۾ اوپريون به شامل آهن
| headerstyle = background:#176B96;color:white;
| labelstyle = background:#E5F4FA;
| label1 = ٻيا نالا
| data1 = اوپرو، ٻانهي، سير
| label2 = قسم
| data2 = [[کٽ]] جو بناوتي حصو
| label3 = مواد
| data3 = [[ڪاٺ]]
| label4 = جڳهه
| data4 = کٽ جي سيراندي ۽ پيراندي
| label5 = استعمال
| data5 = کٽ جي ويڪر واري فريم جي بناوت
| label6 = لاڳاپيل حصا
| data6 = [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]]، [[واڏڻ]]
}}
'''اوپري''' يا '''اوپرو''' [[کٽ]] جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن تي لڳندڙ ويڪر واري ڪاٺيءَ کي چيو ويندو آهي. روايتي ڪاٺ جي کٽ ۾ عام طور چار [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، ٻه [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]] ۽ ٻه اوپريون هونديون آهن. اوپريون کٽ جي ويڪر مطابق ٺهنديون آهن، تنهنڪري اهي ڊگهي پاسي وارين ايسن کان ننڍيون ٿينديون آهن. سنڌ جي ڪن علائقن ۾ اوپرين کي ٻانهيون يا سيرون پڻ چيو ويندو آهي. پيرانديءَ واري اوپري سان [[واڏڻ]] جو واسطو هوندو آهي، جيڪو کٽ جي واڻ کي ڇڪڻ ۽ مضبوط رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اوپرِي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپرو ج اوپرا
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا
 |website=آن لائين سنڌي لغتون
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== لفظ جي معنيٰ ==
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي آن لائين ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ «اوپرو» لفظ جي هڪ معنيٰ کٽ جي سيرانديءَ يا پيرانديءَ واري ويڪر جي ٻن ڪاٺين مان هڪ ڪاٺي ڄاڻايل آهي. ساڳئي لفظ جون ٻيون معنائون «ڌاريو»، «بيگانو»، «ٻاهريون» ۽ «اڻ واقف» پڻ آهن. کٽ جي بناوت بابت استعمال ٿيندڙ «اوپرو» انهن عام معنائن کان الڳ هڪ مخصوص اسم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
== کٽ جي بناوت ۾ اوپري جي جاءِ ==
روايتي کٽ جي ڪاٺيءَ واري ڍانچي ۾ چار پاوا، ٻه ڊگهي پاسي واريون ايسون ۽ ٻه ويڪر واريون اوپريون شامل هونديون آهن. اوپريون سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳي کٽ جي ٻنهي ڊگهن پاسن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍينديون آهن. انهيءَ ترتيب سان کٽ جو مستطيل فريم ٺهندو آهي، جنهن جي اندر واڻ يا ٻيو مناسب مواد اڻي سمهڻ جي جاءِ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
=== سيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي مٿي رکڻ واري پاسي لڳل ويڪر واري ڪاٺيءَ کي سيرانديءَ واري اوپري چئبو آهي. اها کٽ جي فريم جو هڪ حصو آهي ۽ ٻنهي پاسن جي پاون سان ڳنڍيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== پيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي پيرن واري پاسي لڳل ڪاٺي پيرانديءَ واري اوپري سڏبي آهي. روايتي کٽ جي بناوت ۾ هن اوپري سان واڏڻ جو واسطو هوندو آهي. واڏڻ جي مدد سان واڻ جي ڇڪ برقرار رکڻ جو ڪم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== اوپري ۽ ايس ۾ فرق ==
اوپري ۽ ايس کٽ جي فريم جون ٻه مختلف ڪاٺيون آهن. ايس کٽ جي ڊگهي پاسي لڳندي آهي، جڏهن ته اوپري ويڪر واري پاسي تي هوندي آهي. روايتي مستطيل کٽ ۾ ٻنهي جي گڏيل ترتيب سان ڪاٺيءَ جو فريم ٺهندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | جڳهه
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''اوپري'''
| 2
| سيراندي ۽ پيراندي
| کٽ جي ويڪر واري فريم جو حصو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ايس'''
| 2
| کٽ جا ڊگها پاسا
| فريم جا ڊگها پاسا ٺاهڻ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''پاوو'''
| 4
| کٽ جا چار ڪنڊا
| کٽ کي زمين کان مٿي سهارو ڏيڻ
|}
== اوپريون ٺاهڻ لاءِ ڪاٺ ==
سنڌ ۾ روايتي کٽن جون اوپريون مختلف مقامي وڻن جي ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. انهن ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو، ٻير ۽ کٻڙ شامل آهن. ڪاٺ جي چونڊ مقامي دستيابي ۽ کٽ جي بناوت جي ضرورتن سان لاڳاپيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== ٻير جو ڪاٺ ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «ٻير» بابت داخلا موجب ٻير جي وڻ جي ڪاٺ مان کٽن جون اوپريون ۽ ايسون ٺاهيون وينديون آهن. اهو سنڌ جي روايتي کٽ سازيءَ ۾ ٻير جي ڪاٺ جي استعمال جو دستاويزي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBer&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== آسرِي لئو ۽ ٻيون ڪاٺيون ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «آسرِي لئو» واري داخلا ۾ هن وڻ جي ڪاٺ جي استعمال بابت معلومات ملي ٿي. روايتي کٽ سازيءَ ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو ۽ کٻڙ جي ڪاٺ جو پڻ ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAsri&quot;&gt;{{cite web
 |title=آسرِي لئو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسرِي+لئو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== روايتي کٽ سازي ==
کٽ جي تياريءَ ۾ پهرين ان جي ڪاٺيءَ جو ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. پاون، ايسن ۽ اوپرين کي پاڻ ۾ ملائي فريم تيار ڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ فريم جي اندر واڻ يا ٻي مناسب مواد سان اڻت ڪئي ويندي آهي. سنڌي ٻوليءَ جي روايتي اصطلاحن ۾ کٽ، واڻ، پاوا، ايسون ۽ اوپريون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
ڊاڪٽر الطاف جوکئي جي کٽ بابت لکڻيءَ ۾ روايتي کٽ جي واڻ، پاون، ڪاٺين، ٻانهين ۽ مرمت بابت تفصيل ڏنل آهن. اها لکڻي کٽ جي مقامي استعمال ۽ ان سان لاڳاپيل اصطلاحن کي سمجهڻ لاءِ اضافي مواد فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;AltafKhat&quot;&gt;{{cite web
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=کٽَ
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2023/08/blog-post_12.html
 |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون
 |date=12 August 2023
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== جديد کٽن سان فرق ==
روايتي کٽن ۾ اوپريون گهڻو ڪري ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. جديد دور ۾ لوهه ۽ ٻين ڌاتن جا فريم رکندڙ کٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن جي بناوت ۽ جوڙجڪ روايتي ڪاٺ جي کٽن کان مختلف ٿي سگهي ٿي.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کٽ]]
* [[پاوا (ڪاٺ)]]
* [[ايس (ڪاٺي)]]
* [[واڏڻ]]
* [[ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[کٻڙ]]
* [[سنڌي ثقافت]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا سنڌي لغت ۾ اوپرو لفظ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ٻير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Charpai وڪيميڊيا ڪامنز تي روايتي کٽن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:فرنيچر]]
[[زمرو:ڪاٺ جو ڪم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>kredwvkj4ipri1tcfdpk5141rfb1gws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426866</id>
      <parentid>426860</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:37:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9459" sha1="i3swkgf1li4coijr11rhika9eswenn8" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جي روايتي کٽ جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳندڙ ڪاٺي}}
{{Infobox modern 
| title = اوپري


| image = [[File:Boom bed pakistan design 223.jpeg|250px|center]]
| caption = پاڪستان جي روايتي کٽ، جنهن جي فريم ۾ اوپريون شامل آهن.

| headerstyle = background:#176B96;color:white;
| labelstyle = background:#E5F4FA;
| label1 = ٻيا نالا
| data1 = اوپرو، ٻانهي، سير
| label2 = قسم
| data2 = [[کٽ]] جو بناوتي حصو
| label3 = مواد
| data3 = [[ڪاٺ]]
| label4 = جڳهه
| data4 = کٽ جي سيراندي ۽ پيراندي
| label5 = استعمال
| data5 = کٽ جي ويڪر واري فريم جي بناوت
| label6 = لاڳاپيل حصا
| data6 = [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]]، [[واڏڻ]]
}}
'''اوپري''' يا '''اوپرو''' [[کٽ]] جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن تي لڳندڙ ويڪر واري ڪاٺيءَ کي چيو ويندو آهي. روايتي ڪاٺ جي کٽ ۾ عام طور چار [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، ٻه [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]] ۽ ٻه اوپريون هونديون آهن. اوپريون کٽ جي ويڪر مطابق ٺهنديون آهن، تنهنڪري اهي ڊگهي پاسي وارين ايسن کان ننڍيون ٿينديون آهن. سنڌ جي ڪن علائقن ۾ اوپرين کي ٻانهيون يا سيرون پڻ چيو ويندو آهي. پيرانديءَ واري اوپري سان [[واڏڻ]] جو واسطو هوندو آهي، جيڪو کٽ جي واڻ کي ڇڪڻ ۽ مضبوط رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اوپرِي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپرو ج اوپرا
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا
 |website=آن لائين سنڌي لغتون
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ==
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي آن لائين ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ «اوپرو» لفظ جي هڪ معنيٰ کٽ جي سيرانديءَ يا پيرانديءَ واري ويڪر جي ٻن ڪاٺين مان هڪ ڪاٺي ڄاڻايل آهي. ساڳئي لفظ جون ٻيون معنائون «ڌاريو»، «بيگانو»، «ٻاهريون» ۽ «اڻ واقف» پڻ آهن. کٽ جي بناوت بابت استعمال ٿيندڙ «اوپرو» انهن عام معنائن کان الڳ هڪ مخصوص اسم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
== کٽ جي بناوت ۾ اوپري جي جاءِ ==
روايتي کٽ جي ڪاٺيءَ واري ڍانچي ۾ چار پاوا، ٻه ڊگهي پاسي واريون ايسون ۽ ٻه ويڪر واريون اوپريون شامل هونديون آهن. اوپريون سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳي کٽ جي ٻنهي ڊگهن پاسن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍينديون آهن. انهيءَ ترتيب سان کٽ جو مستطيل فريم ٺهندو آهي، جنهن جي اندر واڻ يا ٻيو مناسب مواد اڻي سمهڻ جي جاءِ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
=== سيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي مٿي رکڻ واري پاسي لڳل ويڪر واري ڪاٺيءَ کي سيرانديءَ واري اوپري چئبو آهي. اها کٽ جي فريم جو هڪ حصو آهي ۽ ٻنهي پاسن جي پاون سان ڳنڍيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== پيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي پيرن واري پاسي لڳل ڪاٺي پيرانديءَ واري اوپري سڏبي آهي. روايتي کٽ جي بناوت ۾ هن اوپري سان واڏڻ جو واسطو هوندو آهي. واڏڻ جي مدد سان واڻ جي ڇڪ برقرار رکڻ جو ڪم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== اوپري ۽ ايس ۾ فرق ==
اوپري ۽ ايس کٽ جي فريم جون ٻه مختلف ڪاٺيون آهن. ايس کٽ جي ڊگهي پاسي لڳندي آهي، جڏهن ته اوپري ويڪر واري پاسي تي هوندي آهي. روايتي مستطيل کٽ ۾ ٻنهي جي گڏيل ترتيب سان ڪاٺيءَ جو فريم ٺهندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | جڳهه
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''اوپري'''
| 2
| سيراندي ۽ پيراندي
| کٽ جي ويڪر واري فريم جو حصو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ايس'''
| 2
| کٽ جا ڊگها پاسا
| فريم جا ڊگها پاسا ٺاهڻ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''پاوو'''
| 4
| کٽ جا چار ڪنڊا
| کٽ کي زمين کان مٿي سهارو ڏيڻ
|}
== اوپريون ٺاهڻ لاءِ ڪاٺ ==
سنڌ ۾ روايتي کٽن جون اوپريون مختلف مقامي وڻن جي ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. انهن ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو، ٻير ۽ کٻڙ شامل آهن. ڪاٺ جي چونڊ مقامي دستيابي ۽ کٽ جي بناوت جي ضرورتن سان لاڳاپيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== ٻير جو ڪاٺ ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «ٻير» بابت داخلا موجب ٻير جي وڻ جي ڪاٺ مان کٽن جون اوپريون ۽ ايسون ٺاهيون وينديون آهن. اهو سنڌ جي روايتي کٽ سازيءَ ۾ ٻير جي ڪاٺ جي استعمال جو دستاويزي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBer&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== آسرِي لئو ۽ ٻيون ڪاٺيون ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «آسرِي لئو» واري داخلا ۾ هن وڻ جي ڪاٺ جي استعمال بابت معلومات ملي ٿي. روايتي کٽ سازيءَ ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو ۽ کٻڙ جي ڪاٺ جو پڻ ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAsri&quot;&gt;{{cite web
 |title=آسرِي لئو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسرِي+لئو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== روايتي کٽ سازي ==
کٽ جي تياريءَ ۾ پهرين ان جي ڪاٺيءَ جو ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. پاون، ايسن ۽ اوپرين کي پاڻ ۾ ملائي فريم تيار ڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ فريم جي اندر واڻ يا ٻي مناسب مواد سان اڻت ڪئي ويندي آهي. سنڌي ٻوليءَ جي روايتي اصطلاحن ۾ کٽ، واڻ، پاوا، ايسون ۽ اوپريون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
ڊاڪٽر الطاف جوکئي جي کٽ بابت لکڻيءَ ۾ روايتي کٽ جي واڻ، پاون، ڪاٺين، ٻانهين ۽ مرمت بابت تفصيل ڏنل آهن. اها لکڻي کٽ جي مقامي استعمال ۽ ان سان لاڳاپيل اصطلاحن کي سمجهڻ لاءِ اضافي مواد فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;AltafKhat&quot;&gt;{{cite web
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=کٽَ
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2023/08/blog-post_12.html
 |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون
 |date=12 August 2023
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== جديد کٽن سان فرق ==
روايتي کٽن ۾ اوپريون گهڻو ڪري ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. جديد دور ۾ لوهه ۽ ٻين ڌاتن جا فريم رکندڙ کٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن جي بناوت ۽ جوڙجڪ روايتي ڪاٺ جي کٽن کان مختلف ٿي سگهي ٿي.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کٽ]]
* [[پاوا (ڪاٺ)]]
* [[ايس (ڪاٺي)]]
* [[واڏڻ]]
* [[ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[کٻڙ]]
* [[سنڌي ثقافت]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا سنڌي لغت ۾ اوپرو لفظ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ٻير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Charpai وڪيميڊيا ڪامنز تي روايتي کٽن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:فرنيچر]]
[[زمرو:ڪاٺ جو ڪم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>i3swkgf1li4coijr11rhika9eswenn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426868</id>
      <parentid>426866</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[اوپريب(ڪاٺ)]] کي [[اوپري (ڪاٺ)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>426866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9459" sha1="i3swkgf1li4coijr11rhika9eswenn8" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جي روايتي کٽ جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳندڙ ڪاٺي}}
{{Infobox modern 
| title = اوپري


| image = [[File:Boom bed pakistan design 223.jpeg|250px|center]]
| caption = پاڪستان جي روايتي کٽ، جنهن جي فريم ۾ اوپريون شامل آهن.

| headerstyle = background:#176B96;color:white;
| labelstyle = background:#E5F4FA;
| label1 = ٻيا نالا
| data1 = اوپرو، ٻانهي، سير
| label2 = قسم
| data2 = [[کٽ]] جو بناوتي حصو
| label3 = مواد
| data3 = [[ڪاٺ]]
| label4 = جڳهه
| data4 = کٽ جي سيراندي ۽ پيراندي
| label5 = استعمال
| data5 = کٽ جي ويڪر واري فريم جي بناوت
| label6 = لاڳاپيل حصا
| data6 = [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]]، [[واڏڻ]]
}}
'''اوپري''' يا '''اوپرو''' [[کٽ]] جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن تي لڳندڙ ويڪر واري ڪاٺيءَ کي چيو ويندو آهي. روايتي ڪاٺ جي کٽ ۾ عام طور چار [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، ٻه [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]] ۽ ٻه اوپريون هونديون آهن. اوپريون کٽ جي ويڪر مطابق ٺهنديون آهن، تنهنڪري اهي ڊگهي پاسي وارين ايسن کان ننڍيون ٿينديون آهن. سنڌ جي ڪن علائقن ۾ اوپرين کي ٻانهيون يا سيرون پڻ چيو ويندو آهي. پيرانديءَ واري اوپري سان [[واڏڻ]] جو واسطو هوندو آهي، جيڪو کٽ جي واڻ کي ڇڪڻ ۽ مضبوط رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اوپرِي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپرو ج اوپرا
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا
 |website=آن لائين سنڌي لغتون
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ==
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي آن لائين ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ «اوپرو» لفظ جي هڪ معنيٰ کٽ جي سيرانديءَ يا پيرانديءَ واري ويڪر جي ٻن ڪاٺين مان هڪ ڪاٺي ڄاڻايل آهي. ساڳئي لفظ جون ٻيون معنائون «ڌاريو»، «بيگانو»، «ٻاهريون» ۽ «اڻ واقف» پڻ آهن. کٽ جي بناوت بابت استعمال ٿيندڙ «اوپرو» انهن عام معنائن کان الڳ هڪ مخصوص اسم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
== کٽ جي بناوت ۾ اوپري جي جاءِ ==
روايتي کٽ جي ڪاٺيءَ واري ڍانچي ۾ چار پاوا، ٻه ڊگهي پاسي واريون ايسون ۽ ٻه ويڪر واريون اوپريون شامل هونديون آهن. اوپريون سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳي کٽ جي ٻنهي ڊگهن پاسن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍينديون آهن. انهيءَ ترتيب سان کٽ جو مستطيل فريم ٺهندو آهي، جنهن جي اندر واڻ يا ٻيو مناسب مواد اڻي سمهڻ جي جاءِ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
=== سيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي مٿي رکڻ واري پاسي لڳل ويڪر واري ڪاٺيءَ کي سيرانديءَ واري اوپري چئبو آهي. اها کٽ جي فريم جو هڪ حصو آهي ۽ ٻنهي پاسن جي پاون سان ڳنڍيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== پيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي پيرن واري پاسي لڳل ڪاٺي پيرانديءَ واري اوپري سڏبي آهي. روايتي کٽ جي بناوت ۾ هن اوپري سان واڏڻ جو واسطو هوندو آهي. واڏڻ جي مدد سان واڻ جي ڇڪ برقرار رکڻ جو ڪم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== اوپري ۽ ايس ۾ فرق ==
اوپري ۽ ايس کٽ جي فريم جون ٻه مختلف ڪاٺيون آهن. ايس کٽ جي ڊگهي پاسي لڳندي آهي، جڏهن ته اوپري ويڪر واري پاسي تي هوندي آهي. روايتي مستطيل کٽ ۾ ٻنهي جي گڏيل ترتيب سان ڪاٺيءَ جو فريم ٺهندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | جڳهه
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''اوپري'''
| 2
| سيراندي ۽ پيراندي
| کٽ جي ويڪر واري فريم جو حصو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ايس'''
| 2
| کٽ جا ڊگها پاسا
| فريم جا ڊگها پاسا ٺاهڻ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''پاوو'''
| 4
| کٽ جا چار ڪنڊا
| کٽ کي زمين کان مٿي سهارو ڏيڻ
|}
== اوپريون ٺاهڻ لاءِ ڪاٺ ==
سنڌ ۾ روايتي کٽن جون اوپريون مختلف مقامي وڻن جي ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. انهن ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو، ٻير ۽ کٻڙ شامل آهن. ڪاٺ جي چونڊ مقامي دستيابي ۽ کٽ جي بناوت جي ضرورتن سان لاڳاپيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== ٻير جو ڪاٺ ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «ٻير» بابت داخلا موجب ٻير جي وڻ جي ڪاٺ مان کٽن جون اوپريون ۽ ايسون ٺاهيون وينديون آهن. اهو سنڌ جي روايتي کٽ سازيءَ ۾ ٻير جي ڪاٺ جي استعمال جو دستاويزي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBer&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== آسرِي لئو ۽ ٻيون ڪاٺيون ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «آسرِي لئو» واري داخلا ۾ هن وڻ جي ڪاٺ جي استعمال بابت معلومات ملي ٿي. روايتي کٽ سازيءَ ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو ۽ کٻڙ جي ڪاٺ جو پڻ ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAsri&quot;&gt;{{cite web
 |title=آسرِي لئو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسرِي+لئو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== روايتي کٽ سازي ==
کٽ جي تياريءَ ۾ پهرين ان جي ڪاٺيءَ جو ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. پاون، ايسن ۽ اوپرين کي پاڻ ۾ ملائي فريم تيار ڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ فريم جي اندر واڻ يا ٻي مناسب مواد سان اڻت ڪئي ويندي آهي. سنڌي ٻوليءَ جي روايتي اصطلاحن ۾ کٽ، واڻ، پاوا، ايسون ۽ اوپريون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
ڊاڪٽر الطاف جوکئي جي کٽ بابت لکڻيءَ ۾ روايتي کٽ جي واڻ، پاون، ڪاٺين، ٻانهين ۽ مرمت بابت تفصيل ڏنل آهن. اها لکڻي کٽ جي مقامي استعمال ۽ ان سان لاڳاپيل اصطلاحن کي سمجهڻ لاءِ اضافي مواد فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;AltafKhat&quot;&gt;{{cite web
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=کٽَ
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2023/08/blog-post_12.html
 |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون
 |date=12 August 2023
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== جديد کٽن سان فرق ==
روايتي کٽن ۾ اوپريون گهڻو ڪري ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. جديد دور ۾ لوهه ۽ ٻين ڌاتن جا فريم رکندڙ کٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن جي بناوت ۽ جوڙجڪ روايتي ڪاٺ جي کٽن کان مختلف ٿي سگهي ٿي.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کٽ]]
* [[پاوا (ڪاٺ)]]
* [[ايس (ڪاٺي)]]
* [[واڏڻ]]
* [[ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[کٻڙ]]
* [[سنڌي ثقافت]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا سنڌي لغت ۾ اوپرو لفظ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ٻير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Charpai وڪيميڊيا ڪامنز تي روايتي کٽن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:فرنيچر]]
[[زمرو:ڪاٺ جو ڪم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>i3swkgf1li4coijr11rhika9eswenn8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426872</id>
      <parentid>426868</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9453" sha1="2sem45dbh6tczh05wiw95cc0catskye" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جي روايتي کٽ جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳندڙ ڪاٺي}}
{{Infobox  
| title = اوپري


| image = [[File:Boom bed pakistan design 223.jpeg|250px|center]]
| caption = پاڪستان جي روايتي کٽ، جنهن جي فريم ۾ اوپريون شامل آهن.

| headerstyle = background:#176B96;color:white;
| labelstyle = background:#E5F4FA;
| label1 = ٻيا نالا
| data1 = اوپرو، ٻانهي، سير
| label2 = قسم
| data2 = [[کٽ]] جو بناوتي حصو
| label3 = مواد
| data3 = [[ڪاٺ]]
| label4 = جڳهه
| data4 = کٽ جي سيراندي ۽ پيراندي
| label5 = استعمال
| data5 = کٽ جي ويڪر واري فريم جي بناوت
| label6 = لاڳاپيل حصا
| data6 = [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]]، [[واڏڻ]]
}}
'''اوپري''' يا '''اوپرو''' [[کٽ]] جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن تي لڳندڙ ويڪر واري ڪاٺيءَ کي چيو ويندو آهي. روايتي ڪاٺ جي کٽ ۾ عام طور چار [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، ٻه [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]] ۽ ٻه اوپريون هونديون آهن. اوپريون کٽ جي ويڪر مطابق ٺهنديون آهن، تنهنڪري اهي ڊگهي پاسي وارين ايسن کان ننڍيون ٿينديون آهن. سنڌ جي ڪن علائقن ۾ اوپرين کي ٻانهيون يا سيرون پڻ چيو ويندو آهي. پيرانديءَ واري اوپري سان [[واڏڻ]] جو واسطو هوندو آهي، جيڪو کٽ جي واڻ کي ڇڪڻ ۽ مضبوط رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اوپرِي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپرو ج اوپرا
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا
 |website=آن لائين سنڌي لغتون
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ==
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي آن لائين ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ «اوپرو» لفظ جي هڪ معنيٰ کٽ جي سيرانديءَ يا پيرانديءَ واري ويڪر جي ٻن ڪاٺين مان هڪ ڪاٺي ڄاڻايل آهي. ساڳئي لفظ جون ٻيون معنائون «ڌاريو»، «بيگانو»، «ٻاهريون» ۽ «اڻ واقف» پڻ آهن. کٽ جي بناوت بابت استعمال ٿيندڙ «اوپرو» انهن عام معنائن کان الڳ هڪ مخصوص اسم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
== کٽ جي بناوت ۾ اوپري جي جاءِ ==
روايتي کٽ جي ڪاٺيءَ واري ڍانچي ۾ چار پاوا، ٻه ڊگهي پاسي واريون ايسون ۽ ٻه ويڪر واريون اوپريون شامل هونديون آهن. اوپريون سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳي کٽ جي ٻنهي ڊگهن پاسن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍينديون آهن. انهيءَ ترتيب سان کٽ جو مستطيل فريم ٺهندو آهي، جنهن جي اندر واڻ يا ٻيو مناسب مواد اڻي سمهڻ جي جاءِ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
=== سيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي مٿي رکڻ واري پاسي لڳل ويڪر واري ڪاٺيءَ کي سيرانديءَ واري اوپري چئبو آهي. اها کٽ جي فريم جو هڪ حصو آهي ۽ ٻنهي پاسن جي پاون سان ڳنڍيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== پيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي پيرن واري پاسي لڳل ڪاٺي پيرانديءَ واري اوپري سڏبي آهي. روايتي کٽ جي بناوت ۾ هن اوپري سان واڏڻ جو واسطو هوندو آهي. واڏڻ جي مدد سان واڻ جي ڇڪ برقرار رکڻ جو ڪم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== اوپري ۽ ايس ۾ فرق ==
اوپري ۽ ايس کٽ جي فريم جون ٻه مختلف ڪاٺيون آهن. ايس کٽ جي ڊگهي پاسي لڳندي آهي، جڏهن ته اوپري ويڪر واري پاسي تي هوندي آهي. روايتي مستطيل کٽ ۾ ٻنهي جي گڏيل ترتيب سان ڪاٺيءَ جو فريم ٺهندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | جڳهه
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''اوپري'''
| 2
| سيراندي ۽ پيراندي
| کٽ جي ويڪر واري فريم جو حصو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ايس'''
| 2
| کٽ جا ڊگها پاسا
| فريم جا ڊگها پاسا ٺاهڻ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''پاوو'''
| 4
| کٽ جا چار ڪنڊا
| کٽ کي زمين کان مٿي سهارو ڏيڻ
|}
== اوپريون ٺاهڻ لاءِ ڪاٺ ==
سنڌ ۾ روايتي کٽن جون اوپريون مختلف مقامي وڻن جي ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. انهن ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو، ٻير ۽ کٻڙ شامل آهن. ڪاٺ جي چونڊ مقامي دستيابي ۽ کٽ جي بناوت جي ضرورتن سان لاڳاپيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== ٻير جو ڪاٺ ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «ٻير» بابت داخلا موجب ٻير جي وڻ جي ڪاٺ مان کٽن جون اوپريون ۽ ايسون ٺاهيون وينديون آهن. اهو سنڌ جي روايتي کٽ سازيءَ ۾ ٻير جي ڪاٺ جي استعمال جو دستاويزي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBer&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== آسرِي لئو ۽ ٻيون ڪاٺيون ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «آسرِي لئو» واري داخلا ۾ هن وڻ جي ڪاٺ جي استعمال بابت معلومات ملي ٿي. روايتي کٽ سازيءَ ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو ۽ کٻڙ جي ڪاٺ جو پڻ ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAsri&quot;&gt;{{cite web
 |title=آسرِي لئو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسرِي+لئو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== روايتي کٽ سازي ==
کٽ جي تياريءَ ۾ پهرين ان جي ڪاٺيءَ جو ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. پاون، ايسن ۽ اوپرين کي پاڻ ۾ ملائي فريم تيار ڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ فريم جي اندر واڻ يا ٻي مناسب مواد سان اڻت ڪئي ويندي آهي. سنڌي ٻوليءَ جي روايتي اصطلاحن ۾ کٽ، واڻ، پاوا، ايسون ۽ اوپريون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
ڊاڪٽر الطاف جوکئي جي کٽ بابت لکڻيءَ ۾ روايتي کٽ جي واڻ، پاون، ڪاٺين، ٻانهين ۽ مرمت بابت تفصيل ڏنل آهن. اها لکڻي کٽ جي مقامي استعمال ۽ ان سان لاڳاپيل اصطلاحن کي سمجهڻ لاءِ اضافي مواد فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;AltafKhat&quot;&gt;{{cite web
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=کٽَ
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2023/08/blog-post_12.html
 |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون
 |date=12 August 2023
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== جديد کٽن سان فرق ==
روايتي کٽن ۾ اوپريون گهڻو ڪري ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. جديد دور ۾ لوهه ۽ ٻين ڌاتن جا فريم رکندڙ کٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن جي بناوت ۽ جوڙجڪ روايتي ڪاٺ جي کٽن کان مختلف ٿي سگهي ٿي.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کٽ]]
* [[پاوا (ڪاٺ)]]
* [[ايس (ڪاٺي)]]
* [[واڏڻ]]
* [[ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[کٻڙ]]
* [[سنڌي ثقافت]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا سنڌي لغت ۾ اوپرو لفظ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ٻير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Charpai وڪيميڊيا ڪامنز تي روايتي کٽن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:فرنيچر]]
[[زمرو:ڪاٺ جو ڪم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>2sem45dbh6tczh05wiw95cc0catskye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426878</id>
      <parentid>426872</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9464" sha1="q3kzejrnchmvzkgjq7zfz9bbqvsvdal" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|سنڌ جي روايتي کٽ جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳندڙ ڪاٺي}}
{{Infobox  
| title = اوپري


| image = [[File:Cot-rope,traditional -Tamil Nadu51.JPG|250px|center]]
| caption =روايتي کٽ، جنهن جي فريم ۾ ويڪر واري پاسي اوپريون شامل آهن.

| headerstyle = background:#176B96;color:white;
| labelstyle = background:#E5F4FA;
| label1 = ٻيا نالا
| data1 = اوپرو، ٻانهي، سير
| label2 = قسم
| data2 = [[کٽ]] جو بناوتي حصو
| label3 = مواد
| data3 = [[ڪاٺ]]
| label4 = جڳهه
| data4 = کٽ جي سيراندي ۽ پيراندي
| label5 = استعمال
| data5 = کٽ جي ويڪر واري فريم جي بناوت
| label6 = لاڳاپيل حصا
| data6 = [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]]، [[واڏڻ]]
}}
'''اوپري''' يا '''اوپرو''' [[کٽ]] جي سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ وارن پاسن تي لڳندڙ ويڪر واري ڪاٺيءَ کي چيو ويندو آهي. روايتي ڪاٺ جي کٽ ۾ عام طور چار [[پاوا (ڪاٺ)|پاوا]]، ٻه [[ايس (ڪاٺي)|ايسون]] ۽ ٻه اوپريون هونديون آهن. اوپريون کٽ جي ويڪر مطابق ٺهنديون آهن، تنهنڪري اهي ڊگهي پاسي وارين ايسن کان ننڍيون ٿينديون آهن. سنڌ جي ڪن علائقن ۾ اوپرين کي ٻانهيون يا سيرون پڻ چيو ويندو آهي. پيرانديءَ واري اوپري سان [[واڏڻ]] جو واسطو هوندو آهي، جيڪو کٽ جي واڻ کي ڇڪڻ ۽ مضبوط رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپري
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اوپرِي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=اوپرو ج اوپرا
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا
 |website=آن لائين سنڌي لغتون
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ==
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي آن لائين ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ «اوپرو» لفظ جي هڪ معنيٰ کٽ جي سيرانديءَ يا پيرانديءَ واري ويڪر جي ٻن ڪاٺين مان هڪ ڪاٺي ڄاڻايل آهي. ساڳئي لفظ جون ٻيون معنائون «ڌاريو»، «بيگانو»، «ٻاهريون» ۽ «اڻ واقف» پڻ آهن. کٽ جي بناوت بابت استعمال ٿيندڙ «اوپرو» انهن عام معنائن کان الڳ هڪ مخصوص اسم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
== کٽ جي بناوت ۾ اوپري جي جاءِ ==
روايتي کٽ جي ڪاٺيءَ واري ڍانچي ۾ چار پاوا، ٻه ڊگهي پاسي واريون ايسون ۽ ٻه ويڪر واريون اوپريون شامل هونديون آهن. اوپريون سيرانديءَ ۽ پيرانديءَ تي لڳي کٽ جي ٻنهي ڊگهن پاسن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍينديون آهن. انهيءَ ترتيب سان کٽ جو مستطيل فريم ٺهندو آهي، جنهن جي اندر واڻ يا ٻيو مناسب مواد اڻي سمهڻ جي جاءِ تيار ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
=== سيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي مٿي رکڻ واري پاسي لڳل ويڪر واري ڪاٺيءَ کي سيرانديءَ واري اوپري چئبو آهي. اها کٽ جي فريم جو هڪ حصو آهي ۽ ٻنهي پاسن جي پاون سان ڳنڍيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== پيرانديءَ واري اوپري ===
کٽ جي پيرن واري پاسي لڳل ڪاٺي پيرانديءَ واري اوپري سڏبي آهي. روايتي کٽ جي بناوت ۾ هن اوپري سان واڏڻ جو واسطو هوندو آهي. واڏڻ جي مدد سان واڻ جي ڇڪ برقرار رکڻ جو ڪم ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== اوپري ۽ ايس ۾ فرق ==
اوپري ۽ ايس کٽ جي فريم جون ٻه مختلف ڪاٺيون آهن. ايس کٽ جي ڊگهي پاسي لڳندي آهي، جڏهن ته اوپري ويڪر واري پاسي تي هوندي آهي. روايتي مستطيل کٽ ۾ ٻنهي جي گڏيل ترتيب سان ڪاٺيءَ جو فريم ٺهندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تعداد
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | جڳهه
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''اوپري'''
| 2
| سيراندي ۽ پيراندي
| کٽ جي ويڪر واري فريم جو حصو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''ايس'''
| 2
| کٽ جا ڊگها پاسا
| فريم جا ڊگها پاسا ٺاهڻ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''پاوو'''
| 4
| کٽ جا چار ڪنڊا
| کٽ کي زمين کان مٿي سهارو ڏيڻ
|}
== اوپريون ٺاهڻ لاءِ ڪاٺ ==
سنڌ ۾ روايتي کٽن جون اوپريون مختلف مقامي وڻن جي ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. انهن ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو، ٻير ۽ کٻڙ شامل آهن. ڪاٺ جي چونڊ مقامي دستيابي ۽ کٽ جي بناوت جي ضرورتن سان لاڳاپيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
=== ٻير جو ڪاٺ ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «ٻير» بابت داخلا موجب ٻير جي وڻ جي ڪاٺ مان کٽن جون اوپريون ۽ ايسون ٺاهيون وينديون آهن. اهو سنڌ جي روايتي کٽ سازيءَ ۾ ٻير جي ڪاٺ جي استعمال جو دستاويزي مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBer&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٻير
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== آسرِي لئو ۽ ٻيون ڪاٺيون ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «آسرِي لئو» واري داخلا ۾ هن وڻ جي ڪاٺ جي استعمال بابت معلومات ملي ٿي. روايتي کٽ سازيءَ ۾ آسرِي لئو، لوهيڙو ۽ کٻڙ جي ڪاٺ جو پڻ ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAsri&quot;&gt;{{cite web
 |title=آسرِي لئو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسرِي+لئو
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
== روايتي کٽ سازي ==
کٽ جي تياريءَ ۾ پهرين ان جي ڪاٺيءَ جو ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. پاون، ايسن ۽ اوپرين کي پاڻ ۾ ملائي فريم تيار ڪيو ويندو آهي. ان کان پوءِ فريم جي اندر واڻ يا ٻي مناسب مواد سان اڻت ڪئي ويندي آهي. سنڌي ٻوليءَ جي روايتي اصطلاحن ۾ کٽ، واڻ، پاوا، ايسون ۽ اوپريون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaOpri&quot;/&gt;
ڊاڪٽر الطاف جوکئي جي کٽ بابت لکڻيءَ ۾ روايتي کٽ جي واڻ، پاون، ڪاٺين، ٻانهين ۽ مرمت بابت تفصيل ڏنل آهن. اها لکڻي کٽ جي مقامي استعمال ۽ ان سان لاڳاپيل اصطلاحن کي سمجهڻ لاءِ اضافي مواد فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;AltafKhat&quot;&gt;{{cite web
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=کٽَ
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2023/08/blog-post_12.html
 |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون
 |date=12 August 2023
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== جديد کٽن سان فرق ==
روايتي کٽن ۾ اوپريون گهڻو ڪري ڪاٺ مان ٺاهيون وينديون آهن. جديد دور ۾ لوهه ۽ ٻين ڌاتن جا فريم رکندڙ کٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. انهن جي بناوت ۽ جوڙجڪ روايتي ڪاٺ جي کٽن کان مختلف ٿي سگهي ٿي.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[کٽ]]
* [[پاوا (ڪاٺ)]]
* [[ايس (ڪاٺي)]]
* [[واڏڻ]]
* [[ٻير]]
* [[لوهيڙو]]
* [[کٻڙ]]
* [[سنڌي ثقافت]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=اوپرو+ج+اوپرا سنڌي لغت ۾ اوپرو لفظ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻير انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ٻير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Charpai وڪيميڊيا ڪامنز تي روايتي کٽن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:فرنيچر]]
[[زمرو:ڪاٺ جو ڪم]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>q3kzejrnchmvzkgjq7zfz9bbqvsvdal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بنگالي ٻولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31813</id>
    <revision>
      <id>426905</id>
      <parentid>366807</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45747" sha1="2aimie9szna9dl9iv06k487m72pljz6" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


{{Infobox Language
| name = Bengali
| altname = بنگالي ٻولي&lt;br&gt;بنگلا ٻولي
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}}
| image = বাংলা.svg
| imagesize = 
| imagecaption = &lt;small&gt;بنگالي ٻولي جو دائرو&lt;small/&gt;
| region = [[بنگال]]
| states = &lt;!--Do not change the order, Bengali is national and official in Bangladesh and one of the 22 official languages in India, also alphabetically B comes before I--&gt;[[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = &lt;small&gt;ڪل:
| date = (2011-2023)
| ref = 
| speakers2 = &lt;small&gt;
ڪل: 28 ڪروڙ 40 لک
نسلي: 24 ڪروڙ 20 لک
ٻئي ٻولي: 4 ڪروڙ 30 لک
(2023-2011)
&lt;small&gt;
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]]
| fam3 = [[ڏيهي آريائي ٻوليون|هند-آريائي]]
| fam4 = اوڀريون (مگڌي)
| fam5 = بنگالي-آسامي
| dia1 = بنگالي لهجو
| ancestor = ابتدائي شڪلون:
* مگڌي پراڪرت 
* مگڌي اپڀرنش
* ابھٽـا 
*پراڻي بنگالي 
* وچ بنگالي
| ancestor2 = بنگالي
| script = بنگالي-آسامي صورتخطي (بنگالي اکر)&lt;br&gt;بنگالي بريل&lt;br/&gt; متبادل ۽ تاريخي صورتخطيون
| nation = [[بنگلا ديش]] (سرڪاري ٻولي)&lt;br/&gt;[[ڀارت]] ([[اولهه بنگال]]، [[آسام]]، [[جھارکنڊ]]، [[تريپوره]] ۽ [[انڊمان سمنڊ| انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]])&lt;br/&gt;[[سارڪ]] &lt;small&gt;(استعمال هيٺ ٻولي)&lt;/small&gt;
| agency = بنگلا اڪيڊمي&lt;br/&gt;پڇمبانگا بنگلا اڪيڊمي
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
| lingua = [http://www.linguasphere.info/lcontao/tl_files/pdf/master/OL-SITE%201999-2000%20MASTER%20ONE%20Sectors%205-Zones%2055-59.pdf &lt;code&gt;59-AAF-u&lt;/code&gt;]
| map = Idioma bengalí.png
| mapcaption = &lt;small&gt;بنگالي ٻولي جو دائرو&lt;small/&gt;
| notice = Indic
| notice2 = IPA
| fam1 = هند-يورپي
| fam6 = 
| ancestor3 = 
| family = خاندان
| stand1 = لکت
| stand2 = 
| stand3 = 
| stand4 = 
| stand5 = 
| stand6 = 
| standards = 
| minority = 
| iso2t = 
| lc1 = 
| ld1 = 
| lc2 = 
| ld2 = 
| lc3 = 
| ld3 = 
| lc4 = 
| ld4 = 
| lc5 = 
| ld5 = 
}}

'''''بنگالي''' '''ٻولي''' (انگريزي: Bengali؛ بنگالي: (বাংলা) هڪ هند-آريائي ٻولي آهي جيڪي هند-يورپي ٻولي خاندان جي هند-ايراني شاخ سان تعلق رکي ٿي. اها ڏکڻ ايشيا جي علائقي، بنگال (بنگلادیش ۽ ڀارتي رياستون اولهه بنگال ۽ تریپورا) جي مقامي ٻولي آهي.  سال 2025ع تائين 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ مقامي ڳالهائيندڙن ۽ 4 ڪروڙ 30 لک ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙن سان، بنگالي ٻولي ڇهين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ مادري ٻولي ۽ دنيا ۾ ڳالهائيندڙن جي ڪل تعداد جي لحاظ کان ستين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا2&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بنگالي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501010319/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%8A |date=2016-05-01 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد''&lt;/ref&gt;''

''بنگالي ٻولي بنگلاديش جي سرڪاري، قومي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي، جئين ته 98 سيڪڙو بنگلاديشي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. اها ڀارت ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي رياستن اولهه بنگال، تریپورا ۽ آسام (بارڪ وادي جو علائقو) جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان وٺي، اها ڀارت جي رياست جھارکنڊ جي ٻي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن (بنگال جي نار ۾) ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي ٻئي رياستن، بهار، اروناچل پرديش، دهلي، ڇتيس ڳڙهه، ميگھاليه، ميزورام، ناگالينڊ، اوڙيسه ۽ اتراکنڊ ۾ وڏي آبادي بنگالي ٻولي ڳالهائي ٿي. بنگالي ٻولي يورپ، اتر آمريڪا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ بنگالي ڊائاسپورا (بنگلاديشي ۽ ڀارتي بنگالي) پڻ ڳالهائي ٿي.''

''بنگالي ٻولي کي ڀارت جي حڪومت پاران 3 آڪٽوبر 2024ع تي هڪ ڪلاسيڪل ٻولي جو درجو ڏنو ويو.''  

''[[بنگلاديش]] (اتر بنگال) ۽ ڪلڪتي (اولهه بنگال) هندوستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ڳالهائيندڙن جو تعداد 50 ملين جي لڳ ڀڳ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بنگالي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501010319/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%8A |date=2016-05-01 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد''&lt;/ref&gt;

==خاندان==
{{Short description|Indo-Aryan language}}
{{Redirect-distinguish|Bangla language|Bangala language}}
{{EngvarB|date=October 2024}}
{{Infobox language
| name             = Bengali
| nativename       = {{lang|bn|বাংলা}} (Bangla)
| pronunciation    = {{IPA|bn|baŋˈla||Bn-বাংলা.oga}}
| states           = [[Languages of Bangladesh|Bangladesh]] and [[Languages of India|India]]
| region           = *[[Bengal]] ([[Bangladesh]] and [[West Bengal]])&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
*[[Assam]] ([[Barak valley]] and [[Lower Assam|Lower division]])
*[[Tripura]]
*[[Jharkhand]]
*[[Andaman and Nicobar islands]]
| ethnicity        = [[Bengalis]]
| speakers         = [[first language|L1]]: {{sigfig|241.827340|3}} million
| date             = 2011–2023
| ref              = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2011census&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf | title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] }}&lt;/ref&gt;
| speakers2        = [[second language|L2]]: {{sigfig|42.522450|2}} million (2011–2023)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Total: {{sigfig|284.349790|3}} million (2011–2023)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label   = Speakers
| familycolor      = Indo-European
| fam2             = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]]
| fam3             = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]]
| fam4             = [[Eastern Indo-Aryan languages|Eastern]]
| fam5             = [[Bengali–Assamese languages|Bengali–Assamese]]
| ancestor         = [[Magadhi Prakrit]]
| ancestor2        = [[Magadhan languages|Magadhan]] [[Apabhraṃśa]]
| ancestor3        = [[Abahattha|Abahaṭ‌ṭha]]
| ancestor4        = [[Old Bengali]]
| ancestor5        = Middle Bengali
| dia1             = See [[Bengali dialects]]
| script           = {{plainlist}}
* [[Bengali–Assamese script]] ([[Bengali alphabet]])
* [[Bengali Braille]]
* [[#Alternative and historic scripts|Alternative and historic scripts]]
{{endplainlist}}
| sign             =
| nation           = *[[Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987|Bangladesh]]
*[[Official languages of India|India]]
** [[West Bengal]]
** [[Tripura]]
** [[Assam]] ([[Barak Valley]])
** [[Jharkhand]] (additional)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live |accessdate=30 September 2025 |archivedate=28 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Please start a conversation to reach a consensus before adding Sierra Leone or other Indian states. --&gt;
| agency           = *[[Bangla Academy (Bangladesh)|Bangla Academy]] (Bangladesh)
*[[Paschimbanga Bangla Akademi]] (West Bengal)
| iso1             = bn
| iso2             = ben
| iso3             = ben
| lingua           = 59-AAF-u
| image            = Bangla Script.svg
| imagescale       = 0.8
| imagecaption     = The word &quot;Bangla&quot; in the [[Bengali-Assamese script]] ([[Bengali alphabet]])
| map              = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption       = Geographical distribution of the Bengali language. Darker shades imply a greater percentage of native speakers.
| notice           = IPA
| glotto           = beng1280
| glottorefname    = Bengali
}}
{{Contains special characters|Bengali}}'''''بنگالي''' '''ٻولي''' (انگريزي: Bengali؛ بنگالي: (বাংলা) هڪ هند-آريائي ٻولي آهي جيڪي هند-يورپي ٻولي خاندان جي هند-ايراني شاخ سان تعلق رکي ٿي. اها ڏکڻ ايشيا جي علائقي، بنگال (بنگلادیش ۽ ڀارتي رياستون اولهه بنگال ۽ تریپورا) جي مقامي ٻولي آهي.  سال 2025ع تائين 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ مقامي ڳالهائيندڙن ۽ 4 ڪروڙ 30 لک ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙن سان، بنگالي ٻولي ڇهين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ مادري ٻولي ۽ دنيا ۾ ڳالهائيندڙن جي ڪل تعداد جي لحاظ کان ستين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي.''

''بنگالي ٻولي بنگلاديش جي سرڪاري، قومي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي، جئين ته 98 سيڪڙو بنگلاديشي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. اها ڀارت ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي رياستن اولهه بنگال، تریپورا ۽ آسام (بارڪ وادي جو علائقو) جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان وٺي، اها ڀارت جي رياست جھارکنڊ جي ٻي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن (بنگال جي نار ۾) ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي ٻئي رياستن، بهار، اروناچل پرديش، دهلي، ڇتيس ڳڙهه، ميگھاليه، ميزورام، ناگالينڊ، اوڙيسه ۽ اتراکنڊ ۾ وڏي آبادي بنگالي ٻولي ڳالهائي ٿي. بنگالي ٻولي يورپ، اتر آمريڪا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ بنگالي ڊائاسپورا (بنگلاديشي ۽ ڀارتي بنگالي) پڻ ڳالهائي ٿي.''

''بنگالي ٻولي کي ڀارت جي حڪومت پاران 3 آڪٽوبر 2024ع تي هڪ ڪلاسيڪل ٻولي جو درجو ڏنو ويو.''


known by its [[endonym and exonym|endonym]] '''Bangla''' ({{lang|bn|বাংলা}}, {{transliteration|bn|ISO|Bāṅlā}} {{IPA|bn|baŋˈla||Bn-বাংলা.oga}}), is an [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan language]] belonging to the [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] branch of the [[Indo-European languages|Indo-European]] language family. It is native to the [[Bengal region]] ([[Bangladesh]], [[India]]'s [[West Bengal]] and [[Tripura]]) of [[South Asia]]. With over 242 million (24.2 crore) [[native speakers]] and another 43 million (4.3 crore) as [[second language]] speakers as of 2025,&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt; Bengali is the [[List of languages by number of native speakers|sixth most spoken native language]] and the [[List of languages by total number of speakers|seventh most spoken language]] by the total number of speakers in the world.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/|title=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|website=|language=en|access-date=21 February 2018|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|title=Summary by language size|year=2019|website=Ethnologue|language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali is the [[Official language|official]], [[National language|national]], and most widely spoken language of [[Bangladesh]],&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=[[Bengali Language Implementation Act, 1987]] |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[Dhaka]] |publisher=[[Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, Bangladesh]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |date=5 July 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bpedia&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[Banglapedia]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; with 98% of [[Bangladeshis]] using Bengali as their first language.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon.com |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It is the second-most widely spoken [[scheduled languages of India|language in India]]. It is the official language of the Indian states of [[West Bengal]], [[Tripura]] and the [[Barak Valley]] region of the state of [[Assam]]. It is also the second official language of the Indian state of [[Jharkhand]] since September 2011.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; It is the most widely spoken language in the [[Andaman and Nicobar Islands]] in the [[Bay of Bengal]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt; and is spoken by significant populations in other states including [[Bihar]], [[Arunachal Pradesh]], [[Delhi]], [[Chhattisgarh]], [[Meghalaya]], [[Mizoram]], [[Nagaland]], [[Odisha]] and [[Uttarakhand]].&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; Bengali is also spoken by the Bengali diasporas ([[Bangladeshi diaspora]] and Indian Bengalis) across Europe, North America, the Middle East and other regions.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali was accorded the status of a [[Classical languages of India|classical language]] by the [[government of India]] on 3 October 2024.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; It is the second most spoken and fifth fastest growing [[languages of India|language in India]], following [[Hindi]], [[Kashmiri language|Kashmiri]], [[Gujarati language|Gujarati]], and [[Meitei language|Meitei]] ([[Manipuri language|Manipuri]]), according to the [[2011 census of India]].&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali has developed over more than 1,400 years. [[Bengali literature]], with its millennium-old literary history, was extensively developed during the [[Bengali Renaissance]] and is one of the most prolific and diverse literary traditions in Asia. The [[Bengali language movement]] from 1948 to 1956 demanding that Bengali be an official language of Pakistan fostered [[Bengali nationalism]] in [[East Bengal]]&lt;!--Please note, the province was called &quot;East Bengal&quot;, not &quot;East Pakistan&quot;, at the time, during the Bengali Language Movement.--&gt; leading to the [[Independence of Bangladesh|emergence of Bangladesh]] in [[Bangladesh Liberation War|1971]]. In 1999, [[UNESCO]] recognised [[Language Movement Day|21 February]] as [[International Mother Language Day]] in recognition of the language movement.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf|title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5)|year=1999|work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution|publisher=UNESCO|access-date=27 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf|archive-date=21 May 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999)|work=International Mother Language Day|publisher=UNESCO|access-date=27 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=1 June 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


''هيءَ ٻولي هند آريائي ٻوليءَ جي نک مان آهي. 11 صدي عيسويءَ کان اڄ تائين هن ٻوليءَ جو چلتو ۽ لکت ملي ٿي. زنده ٻولين مان آهي. بشنامينا پوري، مالاچالام هن جون واسطيدار ٻوليون آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''لپي'' ==

''هيءَ ٻولي پروٽو بنگالي لپيءَ ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪا برهمي لپيءَ مان ورتل آهي. آسامي اوريائي، مني پوري ۽ ميٿلي واسطيدار لکتون اٿس. لکت جو نمونو ديوناگريءَ وانگر آهي، جيڪا کاٻي کان ساڄي (ابوگدا) طرف لکي وڃي ٿي. ديوناگري پڻ برهميءَ تان ورتل آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''1977ع ۾ چارلس ويڪنس باضابطه لپي تشڪيل ڏني ۽ رواج هيٺ آندي، پوءَ به اڄ تائين ڪن خطن ۾ صورتخطي مستحڪم نه ٿي سگهي آهي. ڍاڪا ۽ ڪلڪتي ۾ لکجندڙ صورتخطي هڪ ٻئي کان قدري مختلف آهي. هن ٻولي ۾ حرفِ علت جا 11 حرف آهن، جڏهن ته حرفِ صحيح 35 حرف آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>2aimie9szna9dl9iv06k487m72pljz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426906</id>
      <parentid>426905</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69317" sha1="b6mhiohv0y2bpybv6mpso8yzyz9udpb" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


{{Infobox Language
| name = Bengali
| altname = بنگالي ٻولي&lt;br&gt;بنگلا ٻولي
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}}
| image = বাংলা.svg
| imagesize = 
| imagecaption = &lt;small&gt;بنگالي ٻولي جو دائرو&lt;small/&gt;
| region = [[بنگال]]
| states = &lt;!--Do not change the order, Bengali is national and official in Bangladesh and one of the 22 official languages in India, also alphabetically B comes before I--&gt;[[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = &lt;small&gt;ڪل:
| date = (2011-2023)
| ref = 
| speakers2 = &lt;small&gt;
ڪل: 28 ڪروڙ 40 لک
نسلي: 24 ڪروڙ 20 لک
ٻئي ٻولي: 4 ڪروڙ 30 لک
(2023-2011)
&lt;small&gt;
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]]
| fam3 = [[ڏيهي آريائي ٻوليون|هند-آريائي]]
| fam4 = اوڀريون (مگڌي)
| fam5 = بنگالي-آسامي
| dia1 = بنگالي لهجو
| ancestor = ابتدائي شڪلون:
* مگڌي پراڪرت 
* مگڌي اپڀرنش
* ابھٽـا 
*پراڻي بنگالي 
* وچ بنگالي
| ancestor2 = بنگالي
| script = بنگالي-آسامي صورتخطي (بنگالي اکر)&lt;br&gt;بنگالي بريل&lt;br/&gt; متبادل ۽ تاريخي صورتخطيون
| nation = [[بنگلا ديش]] (سرڪاري ٻولي)&lt;br/&gt;[[ڀارت]] ([[اولهه بنگال]]، [[آسام]]، [[جھارکنڊ]]، [[تريپوره]] ۽ [[انڊمان سمنڊ| انڊيمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]])&lt;br/&gt;[[سارڪ]] &lt;small&gt;(استعمال هيٺ ٻولي)&lt;/small&gt;
| agency = بنگلا اڪيڊمي&lt;br/&gt;پڇمبانگا بنگلا اڪيڊمي
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
| lingua = [http://www.linguasphere.info/lcontao/tl_files/pdf/master/OL-SITE%201999-2000%20MASTER%20ONE%20Sectors%205-Zones%2055-59.pdf &lt;code&gt;59-AAF-u&lt;/code&gt;]
| map = Idioma bengalí.png
| mapcaption = &lt;small&gt;بنگالي ٻولي جو دائرو&lt;small/&gt;
| notice = Indic
| notice2 = IPA
| fam1 = هند-يورپي
| fam6 = 
| ancestor3 = 
| family = خاندان
| stand1 = لکت
| stand2 = 
| stand3 = 
| stand4 = 
| stand5 = 
| stand6 = 
| standards = 
| minority = 
| iso2t = 
| lc1 = 
| ld1 = 
| lc2 = 
| ld2 = 
| lc3 = 
| ld3 = 
| lc4 = 
| ld4 = 
| lc5 = 
| ld5 = 
}}

'''''بنگالي''' '''ٻولي''' (انگريزي: Bengali؛ بنگالي: (বাংলা) هڪ هند-آريائي ٻولي آهي جيڪي هند-يورپي ٻولي خاندان جي هند-ايراني شاخ سان تعلق رکي ٿي. اها ڏکڻ ايشيا جي علائقي، بنگال (بنگلادیش ۽ ڀارتي رياستون اولهه بنگال ۽ تریپورا) جي مقامي ٻولي آهي.  سال 2025ع تائين 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ مقامي ڳالهائيندڙن ۽ 4 ڪروڙ 30 لک ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙن سان، بنگالي ٻولي ڇهين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ مادري ٻولي ۽ دنيا ۾ ڳالهائيندڙن جي ڪل تعداد جي لحاظ کان ستين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا2&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بنگالي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501010319/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%8A |date=2016-05-01 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد''&lt;/ref&gt;''

''بنگالي ٻولي بنگلاديش جي سرڪاري، قومي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي، جئين ته 98 سيڪڙو بنگلاديشي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. اها ڀارت ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي رياستن اولهه بنگال، تریپورا ۽ آسام (بارڪ وادي جو علائقو) جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان وٺي، اها ڀارت جي رياست جھارکنڊ جي ٻي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن (بنگال جي نار ۾) ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي ٻئي رياستن، بهار، اروناچل پرديش، دهلي، ڇتيس ڳڙهه، ميگھاليه، ميزورام، ناگالينڊ، اوڙيسه ۽ اتراکنڊ ۾ وڏي آبادي بنگالي ٻولي ڳالهائي ٿي. بنگالي ٻولي يورپ، اتر آمريڪا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ بنگالي ڊائاسپورا (بنگلاديشي ۽ ڀارتي بنگالي) پڻ ڳالهائي ٿي.''

''بنگالي ٻولي کي ڀارت جي حڪومت پاران 3 آڪٽوبر 2024ع تي هڪ ڪلاسيڪل ٻولي جو درجو ڏنو ويو.''  

''[[بنگلاديش]] (اتر بنگال) ۽ ڪلڪتي (اولهه بنگال) هندوستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ڳالهائيندڙن جو تعداد 50 ملين جي لڳ ڀڳ آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بنگالي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501010319/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84%D9%8A |date=2016-05-01 }} ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد''&lt;/ref&gt;

==خاندان==
{{Short description|Indo-Aryan language}}
{{Redirect-distinguish|Bangla language|Bangala language}}
{{EngvarB|date=October 2024}}
{{Infobox language
| name             = Bengali
| nativename       = {{lang|bn|বাংলা}} (Bangla)
| pronunciation    = {{IPA|bn|baŋˈla||Bn-বাংলা.oga}}
| states           = [[Languages of Bangladesh|Bangladesh]] and [[Languages of India|India]]
| region           = *[[Bengal]] ([[Bangladesh]] and [[West Bengal]])&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
*[[Assam]] ([[Barak valley]] and [[Lower Assam|Lower division]])
*[[Tripura]]
*[[Jharkhand]]
*[[Andaman and Nicobar islands]]
| ethnicity        = [[Bengalis]]
| speakers         = [[first language|L1]]: {{sigfig|241.827340|3}} million
| date             = 2011–2023
| ref              = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2011census&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf | title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] }}&lt;/ref&gt;
| speakers2        = [[second language|L2]]: {{sigfig|42.522450|2}} million (2011–2023)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Total: {{sigfig|284.349790|3}} million (2011–2023)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label   = Speakers
| familycolor      = Indo-European
| fam2             = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]]
| fam3             = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]]
| fam4             = [[Eastern Indo-Aryan languages|Eastern]]
| fam5             = [[Bengali–Assamese languages|Bengali–Assamese]]
| ancestor         = [[Magadhi Prakrit]]
| ancestor2        = [[Magadhan languages|Magadhan]] [[Apabhraṃśa]]
| ancestor3        = [[Abahattha|Abahaṭ‌ṭha]]
| ancestor4        = [[Old Bengali]]
| ancestor5        = Middle Bengali
| dia1             = See [[Bengali dialects]]
| script           = {{plainlist}}
* [[Bengali–Assamese script]] ([[Bengali alphabet]])
* [[Bengali Braille]]
* [[#Alternative and historic scripts|Alternative and historic scripts]]
{{endplainlist}}
| sign             =
| nation           = *[[Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987|Bangladesh]]
*[[Official languages of India|India]]
** [[West Bengal]]
** [[Tripura]]
** [[Assam]] ([[Barak Valley]])
** [[Jharkhand]] (additional)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live |accessdate=30 September 2025 |archivedate=28 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Please start a conversation to reach a consensus before adding Sierra Leone or other Indian states. --&gt;
| agency           = *[[Bangla Academy (Bangladesh)|Bangla Academy]] (Bangladesh)
*[[Paschimbanga Bangla Akademi]] (West Bengal)
| iso1             = bn
| iso2             = ben
| iso3             = ben
| lingua           = 59-AAF-u
| image            = Bangla Script.svg
| imagescale       = 0.8
| imagecaption     = The word &quot;Bangla&quot; in the [[Bengali-Assamese script]] ([[Bengali alphabet]])
| map              = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption       = Geographical distribution of the Bengali language. Darker shades imply a greater percentage of native speakers.
| notice           = IPA
| glotto           = beng1280
| glottorefname    = Bengali
}}
{{Contains special characters|Bengali}}'''''بنگالي''' '''ٻولي''' (انگريزي: Bengali؛ بنگالي: (বাংলা) هڪ هند-آريائي ٻولي آهي جيڪي هند-يورپي ٻولي خاندان جي هند-ايراني شاخ سان تعلق رکي ٿي. اها ڏکڻ ايشيا جي علائقي، بنگال (بنگلادیش ۽ ڀارتي رياستون اولهه بنگال ۽ تریپورا) جي مقامي ٻولي آهي.  سال 2025ع تائين 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ مقامي ڳالهائيندڙن ۽ 4 ڪروڙ 30 لک ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙن سان، بنگالي ٻولي ڇهين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ مادري ٻولي ۽ دنيا ۾ ڳالهائيندڙن جي ڪل تعداد جي لحاظ کان ستين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي.''

''بنگالي ٻولي بنگلاديش جي سرڪاري، قومي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي، جئين ته 98 سيڪڙو بنگلاديشي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. اها ڀارت ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي رياستن اولهه بنگال، تریپورا ۽ آسام (بارڪ وادي جو علائقو) جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان وٺي، اها ڀارت جي رياست جھارکنڊ جي ٻي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن (بنگال جي نار ۾) ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي ٻئي رياستن، بهار، اروناچل پرديش، دهلي، ڇتيس ڳڙهه، ميگھاليه، ميزورام، ناگالينڊ، اوڙيسه ۽ اتراکنڊ ۾ وڏي آبادي بنگالي ٻولي ڳالهائي ٿي. بنگالي ٻولي يورپ، اتر آمريڪا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ بنگالي ڊائاسپورا (بنگلاديشي ۽ ڀارتي بنگالي) پڻ ڳالهائي ٿي.''

''بنگالي ٻولي کي ڀارت جي حڪومت پاران 3 آڪٽوبر 2024ع تي هڪ ڪلاسيڪل ٻولي جو درجو ڏنو ويو.''


known by its [[endonym and exonym|endonym]] '''Bangla''' ({{lang|bn|বাংলা}}, {{transliteration|bn|ISO|Bāṅlā}} {{IPA|bn|baŋˈla||Bn-বাংলা.oga}}), is an [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan language]] belonging to the [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] branch of the [[Indo-European languages|Indo-European]] language family. It is native to the [[Bengal region]] ([[Bangladesh]], [[India]]'s [[West Bengal]] and [[Tripura]]) of [[South Asia]]. With over 242 million (24.2 crore) [[native speakers]] and another 43 million (4.3 crore) as [[second language]] speakers as of 2025,&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt; Bengali is the [[List of languages by number of native speakers|sixth most spoken native language]] and the [[List of languages by total number of speakers|seventh most spoken language]] by the total number of speakers in the world.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/|title=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|website=|language=en|access-date=21 February 2018|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|title=Summary by language size|year=2019|website=Ethnologue|language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali is the [[Official language|official]], [[National language|national]], and most widely spoken language of [[Bangladesh]],&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=[[Bengali Language Implementation Act, 1987]] |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[Dhaka]] |publisher=[[Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, Bangladesh]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |date=5 July 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bpedia&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[Banglapedia]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; with 98% of [[Bangladeshis]] using Bengali as their first language.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon.com |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It is the second-most widely spoken [[scheduled languages of India|language in India]]. It is the official language of the Indian states of [[West Bengal]], [[Tripura]] and the [[Barak Valley]] region of the state of [[Assam]]. It is also the second official language of the Indian state of [[Jharkhand]] since September 2011.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; It is the most widely spoken language in the [[Andaman and Nicobar Islands]] in the [[Bay of Bengal]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt; and is spoken by significant populations in other states including [[Bihar]], [[Arunachal Pradesh]], [[Delhi]], [[Chhattisgarh]], [[Meghalaya]], [[Mizoram]], [[Nagaland]], [[Odisha]] and [[Uttarakhand]].&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; Bengali is also spoken by the Bengali diasporas ([[Bangladeshi diaspora]] and Indian Bengalis) across Europe, North America, the Middle East and other regions.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali was accorded the status of a [[Classical languages of India|classical language]] by the [[government of India]] on 3 October 2024.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; It is the second most spoken and fifth fastest growing [[languages of India|language in India]], following [[Hindi]], [[Kashmiri language|Kashmiri]], [[Gujarati language|Gujarati]], and [[Meitei language|Meitei]] ([[Manipuri language|Manipuri]]), according to the [[2011 census of India]].&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali has developed over more than 1,400 years. [[Bengali literature]], with its millennium-old literary history, was extensively developed during the [[Bengali Renaissance]] and is one of the most prolific and diverse literary traditions in Asia. The [[Bengali language movement]] from 1948 to 1956 demanding that Bengali be an official language of Pakistan fostered [[Bengali nationalism]] in [[East Bengal]]&lt;!--Please note, the province was called &quot;East Bengal&quot;, not &quot;East Pakistan&quot;, at the time, during the Bengali Language Movement.--&gt; leading to the [[Independence of Bangladesh|emergence of Bangladesh]] in [[Bangladesh Liberation War|1971]]. In 1999, [[UNESCO]] recognised [[Language Movement Day|21 February]] as [[International Mother Language Day]] in recognition of the language movement.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf|title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5)|year=1999|work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution|publisher=UNESCO|access-date=27 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf|archive-date=21 May 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999)|work=International Mother Language Day|publisher=UNESCO|access-date=27 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=1 June 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


''هيءَ ٻولي هند آريائي ٻوليءَ جي نک مان آهي. 11 صدي عيسويءَ کان اڄ تائين هن ٻوليءَ جو چلتو ۽ لکت ملي ٿي. زنده ٻولين مان آهي. بشنامينا پوري، مالاچالام هن جون واسطيدار ٻوليون آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''لپي'' ==

''هيءَ ٻولي پروٽو بنگالي لپيءَ ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪا برهمي لپيءَ مان ورتل آهي. آسامي اوريائي، مني پوري ۽ ميٿلي واسطيدار لکتون اٿس. لکت جو نمونو ديوناگريءَ وانگر آهي، جيڪا کاٻي کان ساڄي (ابوگدا) طرف لکي وڃي ٿي. ديوناگري پڻ برهميءَ تان ورتل آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''1977ع ۾ چارلس ويڪنس باضابطه لپي تشڪيل ڏني ۽ رواج هيٺ آندي، پوءَ به اڄ تائين ڪن خطن ۾ صورتخطي مستحڪم نه ٿي سگهي آهي. ڍاڪا ۽ ڪلڪتي ۾ لکجندڙ صورتخطي هڪ ٻئي کان قدري مختلف آهي. هن ٻولي ۾ حرفِ علت جا 11 حرف آهن، جڏهن ته حرفِ صحيح 35 حرف آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>b6mhiohv0y2bpybv6mpso8yzyz9udpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426907</id>
      <parentid>426906</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82719" sha1="cd7mv8tu38uuukc9imqkr0iyh585rfb" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==خاندان==
{{Short description|Indo-Aryan language}}
{{Redirect-distinguish|Bangla language|Bangala language}}
{{EngvarB|date=October 2024}}
{{Infobox language
| name             = Bengali
| nativename       = {{lang|bn|বাংলা}} (Bangla)
| pronunciation    = {{IPA|bn|baŋˈla||Bn-বাংলা.oga}}
| states           = [[Languages of Bangladesh|Bangladesh]] and [[Languages of India|India]]
| region           = *[[Bengal]] ([[Bangladesh]] and [[West Bengal]])&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
*[[Assam]] ([[Barak valley]] and [[Lower Assam|Lower division]])
*[[Tripura]]
*[[Jharkhand]]
*[[Andaman and Nicobar islands]]
| ethnicity        = [[Bengalis]]
| speakers         = [[first language|L1]]: {{sigfig|241.827340|3}} million
| date             = 2011–2023
| ref              = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=2011census&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf | title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]] }}&lt;/ref&gt;
| speakers2        = [[second language|L2]]: {{sigfig|42.522450|2}} million (2011–2023)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Total: {{sigfig|284.349790|3}} million (2011–2023)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label   = Speakers
| familycolor      = Indo-European
| fam2             = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]]
| fam3             = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]]
| fam4             = [[Eastern Indo-Aryan languages|Eastern]]
| fam5             = [[Bengali–Assamese languages|Bengali–Assamese]]
| ancestor         = [[Magadhi Prakrit]]
| ancestor2        = [[Magadhan languages|Magadhan]] [[Apabhraṃśa]]
| ancestor3        = [[Abahattha|Abahaṭ‌ṭha]]
| ancestor4        = [[Old Bengali]]
| ancestor5        = Middle Bengali
| dia1             = See [[Bengali dialects]]
| script           = {{plainlist}}
* [[Bengali–Assamese script]] ([[Bengali alphabet]])
* [[Bengali Braille]]
* [[#Alternative and historic scripts|Alternative and historic scripts]]
{{endplainlist}}
| sign             =
| nation           = *[[Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987|Bangladesh]]
*[[Official languages of India|India]]
** [[West Bengal]]
** [[Tripura]]
** [[Assam]] ([[Barak Valley]])
** [[Jharkhand]] (additional)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live |accessdate=30 September 2025 |archivedate=28 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Please start a conversation to reach a consensus before adding Sierra Leone or other Indian states. --&gt;
| agency           = *[[Bangla Academy (Bangladesh)|Bangla Academy]] (Bangladesh)
*[[Paschimbanga Bangla Akademi]] (West Bengal)
| iso1             = bn
| iso2             = ben
| iso3             = ben
| lingua           = 59-AAF-u
| image            = Bangla Script.svg
| imagescale       = 0.8
| imagecaption     = The word &quot;Bangla&quot; in the [[Bengali-Assamese script]] ([[Bengali alphabet]])
| map              = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption       = Geographical distribution of the Bengali language. Darker shades imply a greater percentage of native speakers.
| notice           = IPA
| glotto           = beng1280
| glottorefname    = Bengali
}}
{{Contains special characters|Bengali}}'''''بنگالي''' '''ٻولي''' (انگريزي: Bengali؛ بنگالي: (বাংলা) هڪ هند-آريائي ٻولي آهي جيڪي هند-يورپي ٻولي خاندان جي هند-ايراني شاخ سان تعلق رکي ٿي. اها ڏکڻ ايشيا جي علائقي، بنگال (بنگلادیش ۽ ڀارتي رياستون اولهه بنگال ۽ تریپورا) جي مقامي ٻولي آهي.  سال 2025ع تائين 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ مقامي ڳالهائيندڙن ۽ 4 ڪروڙ 30 لک ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙن سان، بنگالي ٻولي ڇهين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ مادري ٻولي ۽ دنيا ۾ ڳالهائيندڙن جي ڪل تعداد جي لحاظ کان ستين سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي.''

''بنگالي ٻولي بنگلاديش جي سرڪاري، قومي ۽ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي، جئين ته 98 سيڪڙو بنگلاديشي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. اها ڀارت ۾ ٻي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي رياستن اولهه بنگال، تریپورا ۽ آسام (بارڪ وادي جو علائقو) جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان وٺي، اها ڀارت جي رياست جھارکنڊ جي ٻي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن (بنگال جي نار ۾) ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙ ٻولي آهي ۽ ڀارت جي ٻئي رياستن، بهار، اروناچل پرديش، دهلي، ڇتيس ڳڙهه، ميگھاليه، ميزورام، ناگالينڊ، اوڙيسه ۽ اتراکنڊ ۾ وڏي آبادي بنگالي ٻولي ڳالهائي ٿي. بنگالي ٻولي يورپ، اتر آمريڪا، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن ۾ بنگالي ڊائاسپورا (بنگلاديشي ۽ ڀارتي بنگالي) پڻ ڳالهائي ٿي.''

''بنگالي ٻولي کي ڀارت جي حڪومت پاران 3 آڪٽوبر 2024ع تي هڪ ڪلاسيڪل ٻولي جو درجو ڏنو ويو.''


known by its [[endonym and exonym|endonym]] '''Bangla''' ({{lang|bn|বাংলা}}, {{transliteration|bn|ISO|Bāṅlā}} {{IPA|bn|baŋˈla||Bn-বাংলা.oga}}), is an [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan language]] belonging to the [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] branch of the [[Indo-European languages|Indo-European]] language family. It is native to the [[Bengal region]] ([[Bangladesh]], [[India]]'s [[West Bengal]] and [[Tripura]]) of [[South Asia]]. With over 242 million (24.2 crore) [[native speakers]] and another 43 million (4.3 crore) as [[second language]] speakers as of 2025,&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt; Bengali is the [[List of languages by number of native speakers|sixth most spoken native language]] and the [[List of languages by total number of speakers|seventh most spoken language]] by the total number of speakers in the world.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/|title=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|website=|language=en|access-date=21 February 2018|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|title=Summary by language size|year=2019|website=Ethnologue|language=en|access-date=21 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size|archive-date=24 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali is the [[Official language|official]], [[National language|national]], and most widely spoken language of [[Bangladesh]],&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=[[Bengali Language Implementation Act, 1987]] |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[Dhaka]] |publisher=[[Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, Bangladesh]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |date=5 July 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bpedia&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[Banglapedia]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; with 98% of [[Bangladeshis]] using Bengali as their first language.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon.com |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It is the second-most widely spoken [[scheduled languages of India|language in India]]. It is the official language of the Indian states of [[West Bengal]], [[Tripura]] and the [[Barak Valley]] region of the state of [[Assam]]. It is also the second official language of the Indian state of [[Jharkhand]] since September 2011.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; It is the most widely spoken language in the [[Andaman and Nicobar Islands]] in the [[Bay of Bengal]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt; and is spoken by significant populations in other states including [[Bihar]], [[Arunachal Pradesh]], [[Delhi]], [[Chhattisgarh]], [[Meghalaya]], [[Mizoram]], [[Nagaland]], [[Odisha]] and [[Uttarakhand]].&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; Bengali is also spoken by the Bengali diasporas ([[Bangladeshi diaspora]] and Indian Bengalis) across Europe, North America, the Middle East and other regions.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali was accorded the status of a [[Classical languages of India|classical language]] by the [[government of India]] on 3 October 2024.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; It is the second most spoken and fifth fastest growing [[languages of India|language in India]], following [[Hindi]], [[Kashmiri language|Kashmiri]], [[Gujarati language|Gujarati]], and [[Meitei language|Meitei]] ([[Manipuri language|Manipuri]]), according to the [[2011 census of India]].&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Bengali has developed over more than 1,400 years. [[Bengali literature]], with its millennium-old literary history, was extensively developed during the [[Bengali Renaissance]] and is one of the most prolific and diverse literary traditions in Asia. The [[Bengali language movement]] from 1948 to 1956 demanding that Bengali be an official language of Pakistan fostered [[Bengali nationalism]] in [[East Bengal]]&lt;!--Please note, the province was called &quot;East Bengal&quot;, not &quot;East Pakistan&quot;, at the time, during the Bengali Language Movement.--&gt; leading to the [[Independence of Bangladesh|emergence of Bangladesh]] in [[Bangladesh Liberation War|1971]]. In 1999, [[UNESCO]] recognised [[Language Movement Day|21 February]] as [[International Mother Language Day]] in recognition of the language movement.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf|title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5)|year=1999|work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution|publisher=UNESCO|access-date=27 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf|archive-date=21 May 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999)|work=International Mother Language Day|publisher=UNESCO|access-date=27 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|archive-date=1 June 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


''هيءَ ٻولي هند آريائي ٻوليءَ جي نک مان آهي. 11 صدي عيسويءَ کان اڄ تائين هن ٻوليءَ جو چلتو ۽ لکت ملي ٿي. زنده ٻولين مان آهي. بشنامينا پوري، مالاچالام هن جون واسطيدار ٻوليون آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''لپي'' ==

''هيءَ ٻولي پروٽو بنگالي لپيءَ ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪا برهمي لپيءَ مان ورتل آهي. آسامي اوريائي، مني پوري ۽ ميٿلي واسطيدار لکتون اٿس. لکت جو نمونو ديوناگريءَ وانگر آهي، جيڪا کاٻي کان ساڄي (ابوگدا) طرف لکي وڃي ٿي. ديوناگري پڻ برهميءَ تان ورتل آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''1977ع ۾ چارلس ويڪنس باضابطه لپي تشڪيل ڏني ۽ رواج هيٺ آندي، پوءَ به اڄ تائين ڪن خطن ۾ صورتخطي مستحڪم نه ٿي سگهي آهي. ڍاڪا ۽ ڪلڪتي ۾ لکجندڙ صورتخطي هڪ ٻئي کان قدري مختلف آهي. هن ٻولي ۾ حرفِ علت جا 11 حرف آهن، جڏهن ته حرفِ صحيح 35 حرف آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>cd7mv8tu38uuukc9imqkr0iyh585rfb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426908</id>
      <parentid>426907</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64823" sha1="6xy20zgs8pz2pp5l8wjdk4ei915xupc" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ''لپي'' ==

''هيءَ ٻولي پروٽو بنگالي لپيءَ ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪا برهمي لپيءَ مان ورتل آهي. آسامي اوريائي، مني پوري ۽ ميٿلي واسطيدار لکتون اٿس. لکت جو نمونو ديوناگريءَ وانگر آهي، جيڪا کاٻي کان ساڄي (ابوگدا) طرف لکي وڃي ٿي. ديوناگري پڻ برهميءَ تان ورتل آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

''1977ع ۾ چارلس ويڪنس باضابطه لپي تشڪيل ڏني ۽ رواج هيٺ آندي، پوءَ به اڄ تائين ڪن خطن ۾ صورتخطي مستحڪم نه ٿي سگهي آهي. ڍاڪا ۽ ڪلڪتي ۾ لکجندڙ صورتخطي هڪ ٻئي کان قدري مختلف آهي. هن ٻولي ۾ حرفِ علت جا 11 حرف آهن، جڏهن ته حرفِ صحيح 35 حرف آهن.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>6xy20zgs8pz2pp5l8wjdk4ei915xupc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426909</id>
      <parentid>426908</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90161" sha1="3ao0zmam7lf8dhgxzlo8zg2vze2yml6" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>3ao0zmam7lf8dhgxzlo8zg2vze2yml6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426910</id>
      <parentid>426909</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90161" sha1="iqzsi8mw13r436qlkdnen2hdhciw0w2" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>iqzsi8mw13r436qlkdnen2hdhciw0w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426911</id>
      <parentid>426910</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:37:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90161" sha1="s0htv0ammdqxd0ez7dtmxoify173uoz" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>s0htv0ammdqxd0ez7dtmxoify173uoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426912</id>
      <parentid>426911</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114552" sha1="b6iufk9po70pfjbx85b4w2r6zb9z1c0" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.

بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.

[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}

[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.

سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.

جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.

پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.

بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.

ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;

سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>b6iufk9po70pfjbx85b4w2r6zb9z1c0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426913</id>
      <parentid>426912</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114542" sha1="a7enmf5jictqc8jdqegvyl5gli24pcs" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>a7enmf5jictqc8jdqegvyl5gli24pcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426914</id>
      <parentid>426913</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145068" sha1="p03d6s3hg214jeg891qny4yv0bqlepa" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>p03d6s3hg214jeg891qny4yv0bqlepa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426915</id>
      <parentid>426914</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145069" sha1="fnsscea12d44w2mx9u22girwxvqseyj" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>fnsscea12d44w2mx9u22girwxvqseyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426916</id>
      <parentid>426915</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165857" sha1="atfkpjajt1useea49rcmkemre38djmz" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== نوٽ ==
{{Notelist}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

=== استعمال ٿيل ماخذ ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>atfkpjajt1useea49rcmkemre38djmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426917</id>
      <parentid>426916</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165830" sha1="25tcxeew1l9dkv1zhbwfjkdbo4sdwc7" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

=== استعمال ٿيل ماخذ ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>25tcxeew1l9dkv1zhbwfjkdbo4sdwc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426918</id>
      <parentid>426917</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165828" sha1="itlzzeep4p08fv59cgc3iwx21s1h0ei" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfnp|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>itlzzeep4p08fv59cgc3iwx21s1h0ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426919</id>
      <parentid>426918</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* وچيون دور */</comment>
      <origin>426919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165827" sha1="d469eqqodrjxufdeyw7zffyt4hd1q18" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>d469eqqodrjxufdeyw7zffyt4hd1q18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426920</id>
      <parentid>426919</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* استعمال ٿيل ماخذ */</comment>
      <origin>426920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165803" sha1="jsldov4q1gqabbamfsd954j3pkwzc8z" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfnp|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>jsldov4q1gqabbamfsd954j3pkwzc8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426921</id>
      <parentid>426920</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165801" sha1="448xahzihxak69hmsti9ytpipe8en23" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfnp|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>448xahzihxak69hmsti9ytpipe8en23</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426922</id>
      <parentid>426921</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165799" sha1="phcvps8usv6whc8lve99slocl4shu7w" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=In ‘Magadhi Prakrit and Bengali’ (1925) he attempted to trace the origin of Bengali to Old Indo-Aryan through the Gaudi Prakrit. In this study Shahidullah disagreed with Grierson, Hoernle, Chatterji, and other authorities. Shahidullah's findings were later supported by A. B. Keith and others.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>phcvps8usv6whc8lve99slocl4shu7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426923</id>
      <parentid>426922</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166240" sha1="34e2f66q3izjvtxhp33zksrhe3d7hk7" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=
[[محمد شهيدالله]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''Magadhi Prakrit and Bengali'' (1925ع) ۾ [[گؤڙي پراڪرت]] جي وسيلي [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي ابتدا جا تاريخي لاڳاپا [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻوليءَ]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تحقيق ۾ شهيدالله، [[جارج ابراهم گريئرسن]]، [[روڊولف هورنلي]]، [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] ۽ ٻين مستند لسانيات جي ماهرن جي نظرين سان اختلاف ڪيو. بعد ۾ [[آرٿر بيرِيڊيل ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن شهيدالله جي تحقيقي نتيجن جي تائيد ڪئي.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=And the West Bengal government-run organisation that prepared the document, the Institute of Language Studies and Research (ILSR), is delighted its more than a year-long efforts have paid off....&quot;…a Chinese-Sanskrit Dictionary compiled by Li-Yen bears testimony to the fact that at least 51 Bangla words made their way into that dictionary…The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal,&quot;....}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=The Chinese-Sanskrit dictionary, compiled in the 8th Century CE, included or rather was compelled to include words of a third language, i.e., Bangla. This is indicative of the fact that Bangla had already been standardized and was one of the influential tongues which was regarded as the lingua franca of the geographic area that was known as Bengal. This illustrates with absolute certainty that Bangla must have been the language of communication for several centuries before the time of composition of Carya songs. By the time Carya songs were composed, Bangla had already acquired prosodic as well as rhetoric sophistication to be considered as a medium of literary discourse.}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;Within the Eastern Indic language family the history of the separation of Bangla from Odia, Assamese, and the languages of Bihar remains to be worked out carefully. Scholars do not yet agree on criteria for deciding if certain tenth century AD texts were in a Bangla already distinguishable from the other languages, or marked a stage at which Eastern Indic had not finished differentiating.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>34e2f66q3izjvtxhp33zksrhe3d7hk7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426924</id>
      <parentid>426923</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168262" sha1="dsiq1yncac7lrsji78ntk7oc5mhgxna" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=
[[محمد شهيدالله]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''Magadhi Prakrit and Bengali'' (1925ع) ۾ [[گؤڙي پراڪرت]] جي وسيلي [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي ابتدا جا تاريخي لاڳاپا [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻوليءَ]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تحقيق ۾ شهيدالله، [[جارج ابراهم گريئرسن]]، [[روڊولف هورنلي]]، [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] ۽ ٻين مستند لسانيات جي ماهرن جي نظرين سان اختلاف ڪيو. بعد ۾ [[آرٿر بيرِيڊيل ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن شهيدالله جي تحقيقي نتيجن جي تائيد ڪئي.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=[[اولهه بنگال]] جي حڪومت جي ماتحت اداري، [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR)، جنهن لاڳاپيل دستاويز تيار ڪيو هو، پنهنجي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين جاري ڪوششن جي نتيجا خيز ثابت ٿيڻ تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو.
اداري جي تيار ڪيل دستاويز موجب:
«لي-يين (Li-Yen) جي مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت مان اها شاهدي ملي ٿي ته بنگالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ 51 لفظ ان لغت ۾ شامل ٿيا هئا. عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل هن چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻن ٻولين کان علاوه ٽين ٻولي، يعني بنگاليءَ جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا. دستاويز موجب، اها ڳالهه ان امر جي نشاندهي ڪري ٿي ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي. ان کي ان جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي، جيڪو [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.»...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=
عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻنهي ٻولين کان علاوه هڪ ٽين ٻولي، يعني [[بنگالي ٻولي|بنگاليءَ]] جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا، بلڪه انهن کي شامل ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي هئي. ان مان اهو اشارو ملي ٿو ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي، جنهن کي [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتل جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي.
هن راءِ موجب، اها ڳالهه پوري يقين سان ثابت ٿئي ٿي ته [[چريا پد|چريا گيتن]] جي تصنيف کان ڪيترائي سؤ سال اڳ بنگالي ٻولي ماڻهن جي وچ ۾ رابطي ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو رهي هوندي. جڏهن چريا گيت سرجيا ويا، تڏهن تائين بنگالي ٻولي [[علم عروض|عروضي]] ۽ [[بلاغت|بلاغتي]] لحاظ کان ايتري ترقي ڪري چڪي هئي جو ان کي ادبي اظهار ۽ تخليقي گفتگوءَ جي هڪ موزون ٻولي سمجهي سگهجي.
}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;[[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان ۾ [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]]، [[آسامي ٻولي|آسامي]] ۽ [[بهار]] جي ٻين ٻولين کان الڳ ٻوليءَ طور ارتقا جي تاريخ اڃا وڌيڪ محتاط ۽ تفصيلي تحقيق جي گهرج رکي ٿي. لسانيات جي ماهرن ۾ اڃا تائين انهن معيارن بابت اتفاقِ راءِ پيدا نه ٿيو آهي، جن جي بنياد تي اهو طئي ڪري سگهجي ته عيسوي ڏهين صديءَ جا ڪي مخصوص لکيل متن اهڙي بنگالي ٻوليءَ ۾ هئا، جيڪا ان وقت تائين ٻين اوڀر هند-آريائي ٻولين کان واضح طور الڳ سڃاڻپ حاصل ڪري چڪي هئي، يا اهي متن ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن اوڀر هند-آريائي ٻولين جي هڪٻئي کان ڌار ٿيڻ ۽ الڳ ٻولين جي صورت ۾ ارتقا جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;What is more significant, a contemporary Chinese traveler reported that although Persian was understood by some in the court, the language in universal use there was Bengali. This points to the waning, although certainly not yet the disappearance, of the sort of foreign mentality that the Muslim ruling class in Bengal had exhibited since its arrival over two centuries earlier. It also points to the survival, and now the triumph, of local Bengali culture at the highest level of official society.&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>dsiq1yncac7lrsji78ntk7oc5mhgxna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426925</id>
      <parentid>426924</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168831" sha1="0v0ths8udvbimnn22q63dna724dx4ob" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=
[[محمد شهيدالله]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''Magadhi Prakrit and Bengali'' (1925ع) ۾ [[گؤڙي پراڪرت]] جي وسيلي [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي ابتدا جا تاريخي لاڳاپا [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻوليءَ]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تحقيق ۾ شهيدالله، [[جارج ابراهم گريئرسن]]، [[روڊولف هورنلي]]، [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] ۽ ٻين مستند لسانيات جي ماهرن جي نظرين سان اختلاف ڪيو. بعد ۾ [[آرٿر بيرِيڊيل ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن شهيدالله جي تحقيقي نتيجن جي تائيد ڪئي.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=[[اولهه بنگال]] جي حڪومت جي ماتحت اداري، [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR)، جنهن لاڳاپيل دستاويز تيار ڪيو هو، پنهنجي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين جاري ڪوششن جي نتيجا خيز ثابت ٿيڻ تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو.
اداري جي تيار ڪيل دستاويز موجب:
«لي-يين (Li-Yen) جي مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت مان اها شاهدي ملي ٿي ته بنگالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ 51 لفظ ان لغت ۾ شامل ٿيا هئا. عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل هن چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻن ٻولين کان علاوه ٽين ٻولي، يعني بنگاليءَ جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا. دستاويز موجب، اها ڳالهه ان امر جي نشاندهي ڪري ٿي ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي. ان کي ان جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي، جيڪو [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.»...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=
عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻنهي ٻولين کان علاوه هڪ ٽين ٻولي، يعني [[بنگالي ٻولي|بنگاليءَ]] جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا، بلڪه انهن کي شامل ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي هئي. ان مان اهو اشارو ملي ٿو ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي، جنهن کي [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتل جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي.
هن راءِ موجب، اها ڳالهه پوري يقين سان ثابت ٿئي ٿي ته [[چريا پد|چريا گيتن]] جي تصنيف کان ڪيترائي سؤ سال اڳ بنگالي ٻولي ماڻهن جي وچ ۾ رابطي ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو رهي هوندي. جڏهن چريا گيت سرجيا ويا، تڏهن تائين بنگالي ٻولي [[علم عروض|عروضي]] ۽ [[بلاغت|بلاغتي]] لحاظ کان ايتري ترقي ڪري چڪي هئي جو ان کي ادبي اظهار ۽ تخليقي گفتگوءَ جي هڪ موزون ٻولي سمجهي سگهجي.
}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;[[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان ۾ [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]]، [[آسامي ٻولي|آسامي]] ۽ [[بهار]] جي ٻين ٻولين کان الڳ ٻوليءَ طور ارتقا جي تاريخ اڃا وڌيڪ محتاط ۽ تفصيلي تحقيق جي گهرج رکي ٿي. لسانيات جي ماهرن ۾ اڃا تائين انهن معيارن بابت اتفاقِ راءِ پيدا نه ٿيو آهي، جن جي بنياد تي اهو طئي ڪري سگهجي ته عيسوي ڏهين صديءَ جا ڪي مخصوص لکيل متن اهڙي بنگالي ٻوليءَ ۾ هئا، جيڪا ان وقت تائين ٻين اوڀر هند-آريائي ٻولين کان واضح طور الڳ سڃاڻپ حاصل ڪري چڪي هئي، يا اهي متن ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن اوڀر هند-آريائي ٻولين جي هڪٻئي کان ڌار ٿيڻ ۽ الڳ ٻولين جي صورت ۾ ارتقا جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;
وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته ان دور جي هڪ [[چين|چيني]] سياح پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو ته جيتوڻيڪ [[بنگال]] جي شاهي درٻار ۾ ڪجهه ماڻهو [[فارسي ٻولي]] سمجهي سگهندا هئا، پر اتي عام طور استعمال ٿيندڙ ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته بنگال جي مسلمان حڪمران طبقي ۾، جيڪو ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصو اڳ هن علائقي ۾ آيو هو، شروعات کان موجود پرڏيهي ثقافتي ذهنيت جو اثر آهستي آهستي گهٽجي رهيو هو، جيتوڻيڪ اهو اڃا مڪمل طور ختم نه ٿيو هو. اها صورتحال مقامي بنگالي ثقافت جي تسلسل ۽ ان جي وڌندڙ اثر جي پڻ نشاندهي ڪري ٿي، جيڪا هاڻي سرڪاري ۽ درٻاري سماج جي اعليٰ ترين سطح تي به غالب حيثيت حاصل ڪري رهي هئي..&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}
{{Col-end}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>0v0ths8udvbimnn22q63dna724dx4ob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426926</id>
      <parentid>426925</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* استعمال ٿيل ماخذ */</comment>
      <origin>426926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168819" sha1="9qeqf1gox2qdkgkcz50jpv6360fa1nd" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=
[[محمد شهيدالله]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''Magadhi Prakrit and Bengali'' (1925ع) ۾ [[گؤڙي پراڪرت]] جي وسيلي [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي ابتدا جا تاريخي لاڳاپا [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻوليءَ]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تحقيق ۾ شهيدالله، [[جارج ابراهم گريئرسن]]، [[روڊولف هورنلي]]، [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] ۽ ٻين مستند لسانيات جي ماهرن جي نظرين سان اختلاف ڪيو. بعد ۾ [[آرٿر بيرِيڊيل ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن شهيدالله جي تحقيقي نتيجن جي تائيد ڪئي.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=[[اولهه بنگال]] جي حڪومت جي ماتحت اداري، [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR)، جنهن لاڳاپيل دستاويز تيار ڪيو هو، پنهنجي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين جاري ڪوششن جي نتيجا خيز ثابت ٿيڻ تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو.
اداري جي تيار ڪيل دستاويز موجب:
«لي-يين (Li-Yen) جي مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت مان اها شاهدي ملي ٿي ته بنگالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ 51 لفظ ان لغت ۾ شامل ٿيا هئا. عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل هن چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻن ٻولين کان علاوه ٽين ٻولي، يعني بنگاليءَ جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا. دستاويز موجب، اها ڳالهه ان امر جي نشاندهي ڪري ٿي ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي. ان کي ان جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي، جيڪو [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.»...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=
عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻنهي ٻولين کان علاوه هڪ ٽين ٻولي، يعني [[بنگالي ٻولي|بنگاليءَ]] جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا، بلڪه انهن کي شامل ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي هئي. ان مان اهو اشارو ملي ٿو ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي، جنهن کي [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتل جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي.
هن راءِ موجب، اها ڳالهه پوري يقين سان ثابت ٿئي ٿي ته [[چريا پد|چريا گيتن]] جي تصنيف کان ڪيترائي سؤ سال اڳ بنگالي ٻولي ماڻهن جي وچ ۾ رابطي ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو رهي هوندي. جڏهن چريا گيت سرجيا ويا، تڏهن تائين بنگالي ٻولي [[علم عروض|عروضي]] ۽ [[بلاغت|بلاغتي]] لحاظ کان ايتري ترقي ڪري چڪي هئي جو ان کي ادبي اظهار ۽ تخليقي گفتگوءَ جي هڪ موزون ٻولي سمجهي سگهجي.
}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;[[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان ۾ [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]]، [[آسامي ٻولي|آسامي]] ۽ [[بهار]] جي ٻين ٻولين کان الڳ ٻوليءَ طور ارتقا جي تاريخ اڃا وڌيڪ محتاط ۽ تفصيلي تحقيق جي گهرج رکي ٿي. لسانيات جي ماهرن ۾ اڃا تائين انهن معيارن بابت اتفاقِ راءِ پيدا نه ٿيو آهي، جن جي بنياد تي اهو طئي ڪري سگهجي ته عيسوي ڏهين صديءَ جا ڪي مخصوص لکيل متن اهڙي بنگالي ٻوليءَ ۾ هئا، جيڪا ان وقت تائين ٻين اوڀر هند-آريائي ٻولين کان واضح طور الڳ سڃاڻپ حاصل ڪري چڪي هئي، يا اهي متن ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن اوڀر هند-آريائي ٻولين جي هڪٻئي کان ڌار ٿيڻ ۽ الڳ ٻولين جي صورت ۾ ارتقا جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;
وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته ان دور جي هڪ [[چين|چيني]] سياح پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو ته جيتوڻيڪ [[بنگال]] جي شاهي درٻار ۾ ڪجهه ماڻهو [[فارسي ٻولي]] سمجهي سگهندا هئا، پر اتي عام طور استعمال ٿيندڙ ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته بنگال جي مسلمان حڪمران طبقي ۾، جيڪو ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصو اڳ هن علائقي ۾ آيو هو، شروعات کان موجود پرڏيهي ثقافتي ذهنيت جو اثر آهستي آهستي گهٽجي رهيو هو، جيتوڻيڪ اهو اڃا مڪمل طور ختم نه ٿيو هو. اها صورتحال مقامي بنگالي ثقافت جي تسلسل ۽ ان جي وڌندڙ اثر جي پڻ نشاندهي ڪري ٿي، جيڪا هاڻي سرڪاري ۽ درٻاري سماج جي اعليٰ ترين سطح تي به غالب حيثيت حاصل ڪري رهي هئي..&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]


[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>9qeqf1gox2qdkgkcz50jpv6360fa1nd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426927</id>
      <parentid>426926</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168852" sha1="duq7rcucz2pjo8uvipwbyevemdm7nhe" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=
[[محمد شهيدالله]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''Magadhi Prakrit and Bengali'' (1925ع) ۾ [[گؤڙي پراڪرت]] جي وسيلي [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي ابتدا جا تاريخي لاڳاپا [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻوليءَ]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تحقيق ۾ شهيدالله، [[جارج ابراهم گريئرسن]]، [[روڊولف هورنلي]]، [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] ۽ ٻين مستند لسانيات جي ماهرن جي نظرين سان اختلاف ڪيو. بعد ۾ [[آرٿر بيرِيڊيل ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن شهيدالله جي تحقيقي نتيجن جي تائيد ڪئي.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=[[اولهه بنگال]] جي حڪومت جي ماتحت اداري، [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR)، جنهن لاڳاپيل دستاويز تيار ڪيو هو، پنهنجي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين جاري ڪوششن جي نتيجا خيز ثابت ٿيڻ تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو.
اداري جي تيار ڪيل دستاويز موجب:
«لي-يين (Li-Yen) جي مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت مان اها شاهدي ملي ٿي ته بنگالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ 51 لفظ ان لغت ۾ شامل ٿيا هئا. عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل هن چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻن ٻولين کان علاوه ٽين ٻولي، يعني بنگاليءَ جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا. دستاويز موجب، اها ڳالهه ان امر جي نشاندهي ڪري ٿي ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي. ان کي ان جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي، جيڪو [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.»...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=
عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻنهي ٻولين کان علاوه هڪ ٽين ٻولي، يعني [[بنگالي ٻولي|بنگاليءَ]] جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا، بلڪه انهن کي شامل ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي هئي. ان مان اهو اشارو ملي ٿو ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي، جنهن کي [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتل جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي.
هن راءِ موجب، اها ڳالهه پوري يقين سان ثابت ٿئي ٿي ته [[چريا پد|چريا گيتن]] جي تصنيف کان ڪيترائي سؤ سال اڳ بنگالي ٻولي ماڻهن جي وچ ۾ رابطي ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو رهي هوندي. جڏهن چريا گيت سرجيا ويا، تڏهن تائين بنگالي ٻولي [[علم عروض|عروضي]] ۽ [[بلاغت|بلاغتي]] لحاظ کان ايتري ترقي ڪري چڪي هئي جو ان کي ادبي اظهار ۽ تخليقي گفتگوءَ جي هڪ موزون ٻولي سمجهي سگهجي.
}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;[[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان ۾ [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]]، [[آسامي ٻولي|آسامي]] ۽ [[بهار]] جي ٻين ٻولين کان الڳ ٻوليءَ طور ارتقا جي تاريخ اڃا وڌيڪ محتاط ۽ تفصيلي تحقيق جي گهرج رکي ٿي. لسانيات جي ماهرن ۾ اڃا تائين انهن معيارن بابت اتفاقِ راءِ پيدا نه ٿيو آهي، جن جي بنياد تي اهو طئي ڪري سگهجي ته عيسوي ڏهين صديءَ جا ڪي مخصوص لکيل متن اهڙي بنگالي ٻوليءَ ۾ هئا، جيڪا ان وقت تائين ٻين اوڀر هند-آريائي ٻولين کان واضح طور الڳ سڃاڻپ حاصل ڪري چڪي هئي، يا اهي متن ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن اوڀر هند-آريائي ٻولين جي هڪٻئي کان ڌار ٿيڻ ۽ الڳ ٻولين جي صورت ۾ ارتقا جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;
وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته ان دور جي هڪ [[چين|چيني]] سياح پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو ته جيتوڻيڪ [[بنگال]] جي شاهي درٻار ۾ ڪجهه ماڻهو [[فارسي ٻولي]] سمجهي سگهندا هئا، پر اتي عام طور استعمال ٿيندڙ ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته بنگال جي مسلمان حڪمران طبقي ۾، جيڪو ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصو اڳ هن علائقي ۾ آيو هو، شروعات کان موجود پرڏيهي ثقافتي ذهنيت جو اثر آهستي آهستي گهٽجي رهيو هو، جيتوڻيڪ اهو اڃا مڪمل طور ختم نه ٿيو هو. اها صورتحال مقامي بنگالي ثقافت جي تسلسل ۽ ان جي وڌندڙ اثر جي پڻ نشاندهي ڪري ٿي، جيڪا هاڻي سرڪاري ۽ درٻاري سماج جي اعليٰ ترين سطح تي به غالب حيثيت حاصل ڪري رهي هئي..&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===
{{more citations needed section|date=June 2026}}
[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>duq7rcucz2pjo8uvipwbyevemdm7nhe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426929</id>
      <parentid>426927</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168804" sha1="fhov2olav4qjyedz6osqlbpre5kr6ei" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هند-آريائي ٻولي}}
{{Infobox language
| name = بنگالي
| altname = بنگلا
| nativename = {{lang|bn|বাংলা}} (بانگلا)
| pronunciation = {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}
| states = [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]]
| region =
* [[بنگال]] ([[بنگلاديش]] ۽ ڀارت جو [[اولهه بنگال]] صوبو)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;&gt;{{e28|ben|Bengali}}&lt;/ref&gt;
* [[بارڪ وادي]] ([[آسام]]، ڀارت)
* [[تريپورا]]، ڀارت
* [[جهارکنڊ]]، ڀارت
* [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]]، ڀارت
* [[جريبام ضلعو|جريبام]] ([[مني پور]]، ڀارت)
| ethnicity = [[بنگالي ماڻهو]]
| speakers = مادري ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 24.2 ڪروڙ
| date = 2011ع–2023ع
| ref = &lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;2011census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011 |access-date=28 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181114073426/http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |archive-date=14 November 2018 |url-status=live |publisher=[[ڀارت جو رجسٽرار جنرل ۽ آدمشماري ڪمشنر]]}}&lt;/ref&gt;
| speakers2 = ٻي ٻوليءَ طور: لڳ ڀڳ 4.3 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;&lt;br /&gt;مجموعي ڳالهائيندڙ: لڳ ڀڳ 28.4 ڪروڙ (2011ع–2023ع)&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt;
| speakers_label = ڳالهائيندڙ
| familycolor = Indo-European
| fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]]
| fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]]
| fam4 = [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي]]
| fam5 = [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]
| ancestor = [[ماگڌي پراڪرت]]
| ancestor2 = [[ماگڌي ٻوليون|ماگڌي]] [[اپڀرنش]]
| ancestor3 = [[ابهٽه]]
| ancestor4 = [[قديم بنگالي]]
| ancestor5 = وچئين دور جي بنگالي
| stand1 = معياري ڳالهائجندڙ بنگالي&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UBC |url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0093434 |access-date=18 August 2026 |website=open.library.ubc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ساڌو ڀاشا|معياري ادبي بنگالي]]
| dia1 = [[اوڀر بنگالي لهجا|ونگيا]]
| dia2 = [[وچ بنگالي لهجا|راڙهي]]
| dia3 = [[اتر-وچ بنگالي لهجا|وريندري]]
| dia4 = [[اولهه بنگالي لهجا|مانڀومي]]
| dia5 = 
| dia6 = [[ڏکڻ بنگالي لهجا|سندروني]]
| dia7 = سمٽٽي
| dia8 = چندردويپي
| dia9 = [[نوآکالي ٻولي|نوآکالي]]
| dia10 = [[چٽگانگي ٻولي|چٽگانگي]]
| dia11 = [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]
| script =
* [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]؛ سرڪاري)
* [[بنگالي بريل]]
* ٻيون تاريخي ۽ متبادل لپيون
| sign =
* [[بنگلاديشي اشارن واري ٻولي]]
* [[اولهه بنگال جي اشارن واري ٻولي]]
| nation =
* [[بنگلاديش]] ([[قومي ٻولي]])
* [[ڀارت]] ([[ڀارتي آئين جي اٺين شيڊول]] ۾ شامل ٻولي)
** [[اولهه بنگال]]
** [[تريپورا]]
** [[آسام]] ([[بارڪ وادي]])
** [[جهارکنڊ]] (اضافي سرڪاري ٻولي)&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;&gt;{{cite news |title=Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri, and Maithili |url=https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |work=[[The Avenue Mail]] |date=21 March 2018 |access-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328090028/https://www.avenuemail.in/ranchi/jharkhand-gives-second-language-status-to-magahi-angika-bhojpuri-and-maithili/118291/ |archive-date=28 March 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| agency =
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)|بنگلا اڪيڊمي]]، بنگلاديش
* [[پشچم بنگا بنگلا اڪيڊمي]]، اولهه بنگال
| iso1 = bn
| iso2 = ben
| iso3 = ben
| lingua = 59-AAF-u
| image = Bangla Script.svg
| imagescale = 0.8
| imagecaption = [[بنگالي-آسامي لپي]] ([[بنگالي الفابيٽ]]) ۾ لکيل لفظ «بنگلا»
| image_class = skin-invert-image
| map = Geographic distribution of Bengali language.png
| mapcaption = بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ؛ وڌيڪ گهرا رنگ انهن علائقن کي ظاهر ڪن ٿا، جتي مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جو تناسب وڌيڪ آهي.
| notice = IPA
| glotto = beng1280
| glottorefname = Bengali
}}

[[File:WIKITONGUES- Hasive speaking Bengali.webm|thumb|هڪ شخص بنگالي ٻولي ڳالهائيندي.]]

'''بنگالي ٻولي'''، جنهن کي پنهنجي ٻوليءَ ۾ '''بنگلا''' ({{lang|bn|বাংলা}}؛ {{IPA|bn|ˈbaŋlaˑ||Bn-বাংলা.oga}}) چيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bangla |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangla |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bangla |title=Bangla |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026 |quote=another name for Bengali.}}&lt;/ref&gt; [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان هڪ ٻولي آهي، جيڪا [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني شاخ]] سان تعلق رکي ٿي. انگريزيءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ''Bengali'' کان سواءِ ''Bengalee'' ۽ ''Bengalese'' پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengali |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengali |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/Bengali |title=Bengali |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=7 February 2024 |quote=An Indic language spoken in India and Bangladesh.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The Chambers Dictionary |publisher=Chambers |year=2003 |isbn=0-550-10105-5 |edition=9th |chapter=Bengal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalee |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalee |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalee |title=Bengalee |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bengalese |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bengalese |website=[[Collins English Dictionary]] |location=[[گلاسگو]] |publisher=[[HarperCollins]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/bengalese |title=Bengalese |publisher=[[Dictionary.com]] |access-date=5 August 2026}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻولي بنيادي طور [[بنگالي ماڻهو|بنگالي ماڻهن]] جي مادري ٻولي آهي، جن جو اصل وطن [[بنگال جو علائقو|بنگال]] آهي. هن علائقي ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ [[ڀارت]] جو صوبو [[اولهه بنگال]] شامل آهن. ان کان سواءِ، ڏکڻ ايشيا ۾ [[آسام]] جي [[بارڪ وادي]] ۽ [[تريپورا]] ۾ پڻ وڏي پيماني تي بنگالي ڳالهائي وڃي ٿي. 2025ع تائين موجود انگن اکرن موجب، 24 ڪروڙ 20 لک کان وڌيڪ ماڻهو بنگالي کي مادري ٻوليءَ طور ۽ لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 30 لک ماڻهو ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائيندا هئا.&lt;ref name=&quot;e28|ben|Bengali&quot;/&gt; مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان بنگالي دنيا جي ڇهين وڏي ٻولي، جڏهن ته مجموعي ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ستين وڏي ٻولي شمار ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |title=The World Factbook |publisher=[[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |language=en |access-date=21 February 2018 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ethnologue.com/statistics/size |title=Summary by language size |year=2019 |website=Ethnologue |language=en |access-date=21 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424160234/http://www.ethnologue.com/statistics/size |archive-date=24 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي [[بنگلاديش]] جي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري]] ۽ [[قومي ٻولي]] آهي ۽ ملڪ ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot;&gt;{{cite book |chapter=Bangla Bhasha Procholon Ain, 1987 |script-chapter=bn:বাংলা ভাষা প্রচলন আইন, ১৯৮৭ |trans-chapter=Bengali Language Implementation Act, 1987 |title=Bangladesh Code |script-title=bn:বাংলাদেশ কোড |chapter-url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |language=bn |volume=27 |edition=Online |location=[[ڍاڪا]] |publisher=[[بنگلاديش جي قانون، انصاف ۽ پارلياماني معاملن واري وزارت]] |access-date=23 May 2019 |archive-date=5 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705234405/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf/705___.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;&gt;{{cite web |title=Bangla Language |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |website=[[بنگلاپيڊيا]] |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706032246/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangla_Language |archive-date=6 July 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh |website=Laws of Bangladesh |publisher=Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs |access-date=23 May 2019 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110101626/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-367.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڄاڻايل اندازن موجب، بنگلاديش جي لڳ ڀڳ 98 سيڪڙو آبادي بنگالي کي پنهنجي پهرين ٻوليءَ طور استعمال ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Languages Of Bangladesh |url=https://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |website=einfon |access-date=12 September 2018 |date=11 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802063504/http://einfon.com/nationalsymbols/national-languages-of-bangladesh/ |archive-date=2 August 2017 |url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |title=5 Surprising Reasons the Bengali Language Is Important |date=17 August 2017 |access-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626031821/http://www.viadelivers.com/bengali-language-facts/ |website=VIA |archive-date=26 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بنگالي، [[ڀارت جي آئين ۾ درج ٻوليون|ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل ٻولين]] مان، ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي آهي. اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي جي سرڪاري ٻولي آهي. سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي [[جهارکنڊ]] رياست ۾ پڻ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;The Avenue Mail&quot;/&gt; [[بنگال جو نار]] ۾ واقع [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] تي به اها سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2012 to June 2013) |date=16 July 2014 |website=National Commission for Linguistic Minorities |archive-url=https://web.archive.org/web/20180102211909/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=2 January 2018 |access-date=20 February 2018}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان آباديون ڀارت جي ٻين رياستن ۽ علائقن، جهڙوڪ [[بهار]]، [[اروناچل پرديش]]، [[دهلي]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[ميگھاليا]]، [[ميزورام]]، [[ناگالينڊ]]، [[اوڊيشا]] ۽ [[اتراکنڊ]] ۾ پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;langminor&quot;&gt;{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |website=nclm.nic.in |publisher=[[ڀارت جي اقليتي معاملن واري وزارت]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archive-date=8 July 2016 |access-date=23 May 2019}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻولي [[بنگلاديشي پرڏيهي برادري|بنگلاديشي پرڏيهي برادرين]] ۽ ڀارتي بنگالين وسيلي [[يورپ]]، [[اتر آمريڪا]]، [[وچ اوڀر]] ۽ دنيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Bengali Language |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |website=www.britannica.com |access-date=12 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626034202/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |archive-date=26 June 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ڀارت سرڪار]] 3 آڪٽوبر 2024ع تي بنگالي کي ڀارت جي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;&gt;{{cite magazine |last1=Kumar |first1=Vivek |last2=Roy |first2=Suryagni |date=3 October 2024 |title=Marathi, Pali, Prakrit, Assamese, Bengali now among classical languages |url=https://www.indiatoday.in/india/story/marathi-pali-prakrit-assamese-bengali-classical-languages-2610800-2024-10-03 |magazine=India Today |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;&gt;{{Cite news |title=Classical language status: Union Cabinet approves addition of Marathi, Assamese, Bengali, Pali, Prakrit to list |url=https://www.thehindu.com/news/national/union-cabinet-decisions-marathi-assamese-bengali-pali-prakrit-get-classical-language-status/article68714789.ece |work=The Hindu |agency=PTI |date=3 October 2024 |issn=0971-751X |access-date=3 October 2024}}&lt;/ref&gt; [[ڀارت جي 2011ع واري آدمشماري]] موجب، بنگالي ڀارت ۾ ڳالهائيندڙن جي تعداد جي لحاظ کان ٻي وڏي ٻولي ۽ ڳالهائيندڙن جي تعداد ۾ واڌ جي رفتار جي لحاظ کان پنجين نمبر تي هئي. ان کان اڳ [[هندي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[ميتي ٻولي|ميتي]] يا [[مني پوري ٻولي|مني پوري]] ٻوليون هيون.&lt;ref&gt;—{{Cite news |last=R |first=Aishwaryaa |date=6 June 2019 |title=What census data reveals about use of Indian languages |url=https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |work=[[Deccan Herald]] |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215415/https://www.deccanherald.com/india/what-census-data-reveals-about-use-of-indian-languages-738340.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=Pallapothu |first=Sravan |date=28 June 2018 |title=Hindi Added 100Mn Speakers In A Decade; Kashmiri 2nd Fast Growing Language |url=https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |website=Indiaspend.com |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116215644/https://www.indiaspend.com/hindi-added-100mn-speakers-in-a-decade-kashmiri-2nd-fast-growing-language-93096/ |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{Cite news |last=IndiaSpend |date=2 July 2018 |title=Hindi fastest growing language in India, finds 100 million new speakers |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |work=Business Standard |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221313/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/hindi-fastest-growing-language-in-india-finds-100-million-new-speakers-118070200029_1.html |url-status=live}}&lt;br /&gt;—{{cite magazine |last1=Mishra |first1=Mayank |last2=Aggarwal |first2=Piyush |date=11 April 2022 |title=Hindi grew rapidly in non-Hindi states even without official mandate |url=https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |magazine=India Today |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116221422/https://www.indiatoday.in/diu/story/hindi-grows-in-non-hindi-states-without-official-mandate-1936196-2022-04-11 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا کي 1,400 سالن کان وڌيڪ عرصو گذري چڪو آهي. [[بنگالي ادب]] جي ادبي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پراڻي آهي. [[بنگالي نشاۃ ثانيه]] دوران بنگالي ادب وڏي پيماني تي ترقي ڪئي ۽ اهو ايشيا جي گهڻ رخي ۽ وڏي پيماني تي تخليق ٿيندڙ ادبي روايتن مان هڪ بڻيو.

1948ع کان 1956ع تائين هلندڙ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جو بنيادي مطالبو اهو هو ته بنگالي کي [[پاڪستان]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ تسليم ڪيو وڃي. هن تحريڪ [[اوڀر بنگال]] ۾ [[بنگالي قوم پرستي]] کي هٿي ڏني، جنهن اڳتي هلي 1971ع جي [[بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ]] ۽ [[بنگلاديش جي آزادي]] لاءِ سياسي ۽ قومي شعور جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

1999ع ۾ [[يونيسڪو]] بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ کي تسليم ڪندي [[21 فيبروري]] کي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] قرار ڏنو، ته جيئن ٻولين جي حقن، لساني تنوع ۽ مادري ٻولين جي اهميت بابت عالمي سطح تي شعور وڌايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |title=Amendment to the Draft Programme and Budget for 2000–2001 (30 C/5) |year=1999 |work=General Conference, 30th Session, Draft Resolution |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521161342/http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001177/117709E.pdf |archive-date=21 May 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |title=Resolution adopted by the 30th Session of UNESCO's General Conference (1999) |work=International Mother Language Day |publisher=UNESCO |access-date=27 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601025416/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D28672%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=1 June 2008 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bengali_Language_mural_at_Hamtramck,_USA.png|thumb|[[آمريڪا ۾ بنگالي برادري|آمريڪي بنگالي برادري]] سان لاڳاپيل بنگالي ٻوليءَ جي ڀت تي ٺهيل تصوير، [[هيمٽرامڪ، مشيگن]]، آمريڪا.]]

== تاريخ ==
{{gallery
|width=300
|height=150
|noborder=y
|align=centre
|class1=skin-invert-image
|File:East magadhan proto-languages - en.svg
|قديم ماگڌي ٻولي ([[ماگڌي پراڪرت]]) جي ابتدائي گاوڊا-ڪامروپا شاخ مان جديد بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت، ابتدائي گاوڊا-بنگلا، جي ارتقا جو خاڪو.&lt;ref&gt;{{harvcol|Toulmin|2009|p=220}}&lt;/ref&gt;
|class2=skin-invert-image
}}


=== قديم دور ===
ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي ماڻهن]] جي آمد سان [[بنگال]] ۾ آهستي آهستي [[سنسڪرتيائيزيشن|سنسڪرتيائيزيشن]] جو عمل شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last1=Datta |first1=Amaresh |title=Encyclopaedia of Indian Literature: Devraj to Jyoti |date=1988 |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-1194-0 |page=1694 |url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&amp;dq=Sanskrit+Brahmins+Bengal&amp;pg=PA1694 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بنگال جي علائقي ۾ ڳالهائجندڙ [[پراڪرت]] جي مختلف صورتن کي عام طور تي «اوڀر [[ماگڌي پراڪرت]]» سڏيو ويندو هو. اهو اصطلاح لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] وضع ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tuteja |first1=K. L. |last2=Chakraborty |first2=Kaustav |title=Tagore and Nationalism |date=15 March 2017 |publisher=Springer |isbn=978-81-322-3696-2 |page=59 |url=https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |language=en |access-date=29 October 2023 |archive-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231102044527/https://books.google.com/books?id=iZJcDgAAQBAJ&amp;dq=%22eastern+Magadhi+Prakrit%22+suniti+chatterjee&amp;pg=PA59 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ دوران، جڏهن بنگال [[وڏي مگڌ]] جي سياسي ۽ ثقافتي دائري جو حصو هو، تڏهن [[وچئين دور جون هند-آريائي ٻوليون|وچئين هند-آريائي ٻولين]] جي لهجن جو نمايان اثر رهيو. [[محمد شهيدالله]]، [[گاوڙي پراڪرت]] وسيلي بنگالي ٻوليءَ جي اصليت کي [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻولين]] تائين ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس نتيجن جي پوءِ [[اي. بي. ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن پڻ حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Emeneau |first1=Murray B. |url=https://books.google.com/books?id=Y5RsDwAAQBAJ |title=Linguistics in South Asia |last2=Fergusson |first2=Charles A. |date=21 November 2016 |publisher=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |isbn=978-3-11-081950-2 |pages=680 |language=en |quote=
[[محمد شهيدالله]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''Magadhi Prakrit and Bengali'' (1925ع) ۾ [[گؤڙي پراڪرت]] جي وسيلي [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي ابتدا جا تاريخي لاڳاپا [[قديم هند-آريائي ٻوليون|قديم هند-آريائي ٻوليءَ]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تحقيق ۾ شهيدالله، [[جارج ابراهم گريئرسن]]، [[روڊولف هورنلي]]، [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] ۽ ٻين مستند لسانيات جي ماهرن جي نظرين سان اختلاف ڪيو. بعد ۾ [[آرٿر بيرِيڊيل ڪيٿ]] ۽ ٻين عالمن شهيدالله جي تحقيقي نتيجن جي تائيد ڪئي.}}&lt;/ref&gt;
[[گپتا سلطنت]] جي دور ۾ مقامي ٻولين ۽ لهجن کي سرڪاري حيثيت حاصل نه هئي. ساڳئي وقت، بنگال هندو مذهبي عالمن ۽ ٻڌ ڌرم جي آچارين لاءِ [[سنسڪرت ادب]] جو هڪ اهم مرڪز بڻجندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ بنگال جي مقامي ٻولين تي سنسڪرت جو گهرو اثر پيو.&lt;ref&gt;{{cite Banglapedia|article=Bangla Script|author=Shariful Islam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[ماگڌي پراڪرت]] موجوده [[بهار]] ۽ [[آسام]] ۾ پڻ ڳالهائي ويندي هئي، ۽ اها مقامي ٻولي اڳتي هلي [[ارڌ ماگڌي]] ۾ ارتقا پذير ٿي.&lt;ref name=&quot;jain&quot;&gt;{{Harvnb|Shah|1998|p=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;keith&quot;&gt;{{Harvnb|Keith|1998|p=187}}&lt;/ref&gt; پهرين هزارين عيسويءَ جي پڇاڙيءَ تائين ارڌ ماگڌي آهستي آهستي [[اپڀرنش]] جي نالي سان سڃاتي ويندڙ لساني صورت لاءِ جاءِ ڇڏڻ لڳي. وقت گذرڻ سان بنگالي ٻولي هڪ الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ۾ ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;tb&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000}}&lt;/ref&gt;

=== شروعاتي دور ===
{{مک|قديم بنگالي}}

782ع ۾ چيني شاعر لي-ين پاران مرتب ڪيل سنسڪرت-چيني لغت ۾ اهڙا لفظ موجود آهن، جيڪي بنگالي ٻوليءَ جي قديم صورت جي موجودگيءَ جي شاهدي طور پيش ڪيا ويا آهن. [[ڪولڪتا]] ۾ قائم اداري [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR) پاران 2024ع ۾ تيار ڪيل تحقيقي دستاويز ''Classical Bangla'' ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته انهيءَ لغت ۾ 51 بنگالي لفظ موجود آهن. هن لغوي شاهديءَ کي اٺين صدي عيسويءَ يا ان کان اڳ قديم بنگالي ٻوليءَ جي موجودگيءَ جي حمايت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mitra&quot;&gt;{{cite news |last1=Mitra |first1=Atri |title=Behind Bengali's classical language tag, a Kolkata institute's 2,000-page research document |url=https://indianexpress.com/article/cities/kolkata/bengalis-classical-language-tag-kolkata-institute-research-9609939/ |access-date=24 February 2025 |work=The Indian Express |date=8 October 2024 |location=Kolkata |quote=[[اولهه بنگال]] جي حڪومت جي ماتحت اداري، [[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR)، جنهن لاڳاپيل دستاويز تيار ڪيو هو، پنهنجي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين جاري ڪوششن جي نتيجا خيز ثابت ٿيڻ تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو.
اداري جي تيار ڪيل دستاويز موجب:
«لي-يين (Li-Yen) جي مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت مان اها شاهدي ملي ٿي ته بنگالي ٻوليءَ جا گهٽ ۾ گهٽ 51 لفظ ان لغت ۾ شامل ٿيا هئا. عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل هن چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻن ٻولين کان علاوه ٽين ٻولي، يعني بنگاليءَ جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا. دستاويز موجب، اها ڳالهه ان امر جي نشاندهي ڪري ٿي ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي. ان کي ان جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي، جيڪو [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.»...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Das |editor1-first=Amitava |editor2-last=Sanyal |editor2-first=Rajat |editor3-last=Chakraborty |editor3-first=Rajib |title=Classical Bangla |date=2025 |publisher=[[انسٽيٽيوٽ آف لينگويج اسٽڊيز اينڊ ريسرچ]] (ILSR), Kolkata |location=[[ڪولڪتا]] |isbn=9788198479358 |pages=332―337 |quote=
عيسوي اٺين صديءَ ۾ مرتب ڪيل چيني–سنسڪرت لغت ۾ ٻنهي ٻولين کان علاوه هڪ ٽين ٻولي، يعني [[بنگالي ٻولي|بنگاليءَ]] جا لفظ پڻ شامل ڪيا ويا هئا، بلڪه انهن کي شامل ڪرڻ جي ضرورت محسوس ڪئي وئي هئي. ان مان اهو اشارو ملي ٿو ته بنگالي ٻولي ان وقت تائين معياري صورت اختيار ڪري چڪي هئي ۽ علائقي جي بااثر ٻولين مان هڪ هئي، جنهن کي [[بنگال]] جي نالي سان سڃاتل جاگرافيائي خطي ۾ گڏيل رابطي جي ٻولي (''lingua franca'') جي حيثيت حاصل هئي.
هن راءِ موجب، اها ڳالهه پوري يقين سان ثابت ٿئي ٿي ته [[چريا پد|چريا گيتن]] جي تصنيف کان ڪيترائي سؤ سال اڳ بنگالي ٻولي ماڻهن جي وچ ۾ رابطي ۽ ڳالهه ٻولهه جو ذريعو رهي هوندي. جڏهن چريا گيت سرجيا ويا، تڏهن تائين بنگالي ٻولي [[علم عروض|عروضي]] ۽ [[بلاغت|بلاغتي]] لحاظ کان ايتري ترقي ڪري چڪي هئي جو ان کي ادبي اظهار ۽ تخليقي گفتگوءَ جي هڪ موزون ٻولي سمجهي سگهجي.
}}&lt;/ref&gt;
جيتوڻيڪ ڪجهه آثار قديمه جا ماهر دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ جا ڪي متن بنگالي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا، پر اها ڳالهه اڃا يقيني نه آهي ته اهي متن هڪ واضح طور الڳ ٿي چڪي ٻوليءَ جي نمائندگي ڪن ٿا يا انهيءَ مرحلي سان تعلق رکن ٿا، جڏهن [[اوڀر هند-آريائي ٻوليون]] هڪٻئي کان ڌار ٿي رهيون هيون.&lt;ref&gt;&quot;[[اوڀر هند-آريائي ٻوليون|اوڀر هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان ۾ [[بنگالي ٻولي]]ءَ جي [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]]، [[آسامي ٻولي|آسامي]] ۽ [[بهار]] جي ٻين ٻولين کان الڳ ٻوليءَ طور ارتقا جي تاريخ اڃا وڌيڪ محتاط ۽ تفصيلي تحقيق جي گهرج رکي ٿي. لسانيات جي ماهرن ۾ اڃا تائين انهن معيارن بابت اتفاقِ راءِ پيدا نه ٿيو آهي، جن جي بنياد تي اهو طئي ڪري سگهجي ته عيسوي ڏهين صديءَ جا ڪي مخصوص لکيل متن اهڙي بنگالي ٻوليءَ ۾ هئا، جيڪا ان وقت تائين ٻين اوڀر هند-آريائي ٻولين کان واضح طور الڳ سڃاڻپ حاصل ڪري چڪي هئي، يا اهي متن ان دور جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن اوڀر هند-آريائي ٻولين جي هڪٻئي کان ڌار ٿيڻ ۽ الڳ ٻولين جي صورت ۾ ارتقا جو عمل اڃا مڪمل نه ٿيو هو.&quot; {{harvcol|Dasgupta|2003|pp=386–387}}&lt;/ref&gt; برصغير جي اوڀر وارن علائقن جي مقامي اپڀرنش، جنهن کي پوربي اپڀرنش يا [[ابهٽه]] (لفظي معنيٰ: «بي معنيٰ آواز») چيو ويندو هو، مان آخرڪار علائقائي لهجا پيدا ٿيا. اهي اڳتي هلي ٽن لساني گروهن ۾ ورهائجي ويا: [[بنگالي-آسامي ٻوليون]]، [[بهاري ٻوليون]] ۽ [[اوڊيا ٻولي]].
انهيءَ دور ۾ ٻوليءَ جي صورت هڪجهڙي يا غير متغير نه هئي. مختلف لساني صورتون گڏوگڏ موجود هيون ۽ ليکڪ اڪثر هڪ کان وڌيڪ لهجن ۾ لکندا هئا. مثال طور، سمجهيو وڃي ٿو ته ارڌ ماگڌي ڇهين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ ابهٽه ۾ تبديل ٿي، جيڪا ڪجهه عرصي تائين بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت سان گڏ موجود رهي ۽ ان جي مقابلي ۾ استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;abahatta&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php|title=Banglapedia|website=Banglapedia|access-date=7 November 2017|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515073155/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Main_Page|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{better source needed|date=February 2021|reason=Need the specific Banglapedia article – link to the Banglapedia main page is not enough}} بنگالي ٻوليءَ جي اباڻي صورت [[پالا سلطنت]] ۽ [[سينا گهراڻو|سينا گهراڻي]] جي دور ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|title=Pala dynasty – Indian dynasty|website=Global.britannica.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305002609/https://global.britannica.com/topic/Pala-dynasty|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|title=Pala Dynasty, Pala Empire, Pala empire in India, Pala School of Sculptures|last=nimmi|website=Indianmirror.com|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028151905/http://www.indianmirror.com/dynasty/paladynasty.html|archive-date=28 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== وچيون دور ===
{{پڻ ڏسو|هندستاني برصغير ۾ فارسي ٻولي}}
{{multiple image
|align=centre
|image1=Silver coin of Danujamarddana.jpg
|width1=300
|caption1=[[ديوا گهراڻو|ديوا گهراڻي]] جي مهاراجا گوڙيشور دنوَج مردن ديو جو چانديءَ جو سڪو، تقريباً 1417ع
|image2=Coin - Silver - Circa 9-10th Century 13th Century CE - Harikela Kingdom - ACCN 90-C2752 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4303.JPG
|width2=150
|caption2=ابتدائي بنگالي لپيءَ وارو چانديءَ جو سڪو، [[هريڪيلا]] جي بادشاهت، تقريباً نائين کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين
}}

وچئين دور ۾ [[وچئين دور جي بنگالي ٻولي|وچئين بنگالي]] جي هڪ نمايان لساني خصوصيت لفظن جي آخر ۾ ايندڙ ''{{lang|bn|অ}}''، يعني ''ô''، آواز جو حذف ٿيڻ ۽ مرڪب فعلن جو وڌندڙ استعمال هو. انهن فعلن جي ارتقا جو تعلق [[سنسڪرت]] جي [[شوا (لسانيات)|شوا]] آواز سان جوڙيو وڃي ٿو. آهستي آهستي، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] جي اثر هيٺ ڪيترن ئي لفظن جي پڇاڙيءَ مان ''ô'' آواز ختم ٿي ويو.{{citation needed|date=March 2024}} ستين صدي عيسويءَ کان ئي وچ اوڀر ۽ [[ترڪستان]] مان واپارين ۽ سوداگرن جي [[ٻڌ ڌرم]] جي حڪمرانن واري [[پالا سلطنت]] ۾ آمد سبب علائقي ۾ اسلامي اثرن جي شروعات ٿي.{{citation needed|date=January 2023}}
پندرهين صديءَ جي شروعات تائين، يا ممڪن آهي ته ان کان به اڳ، وچئين بنگاليءَ جي هڪ معياري ادبي صورت وجود ۾ اچي چڪي هئي، جيڪا تيزيءَ سان سڄي [[بنگال جو علائقو|بنگال]] ۾ [[وچئين دور جو بنگالي ادب|وچئين بنگالي ادب]] جي معياري لهجي طور استعمال ٿيڻ لڳي. ان کي بنگال جو هڪ اعليٰ ادبي لهجو سمجهيو ويندو هو، جنهن ۾ وچئين بنگاليءَ جي مختلف لهجن جون صورتون شامل ڪيون ويون هيون.{{sfn|Chatterji|1926|page=127–128}}
تيرهين صديءَ ۾ بنگال ڏانهن ايندڙ [[عرب مسلمان|عرب مسلمانن]] ۽ [[ترڪ-فارسي روايت|ترڪ-فارسي]] مهمن، ۽ انهن سان لاڳاپيل ماڻهن جي مقامي آباديءَ ۾ آباد ٿيڻ سبب، علائقي جي مقامي ٻوليءَ تي گهرو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;&gt;{{Cite news |last=Bari |first=Sarah Anjum |date=12 April 2019 |title=A Tale of Two Languages: How the Persian language seeped into Bengali |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/longform/news/tale-two-languages-how-the-persian-language-seeped-bengali-1728421 |access-date=5 March 2024 |work=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Majumder |first=Atindra |title=Arabic, Persian and Turkish words in Bengali Literature |language=English}}&lt;/ref&gt; بنگالي ٻوليءَ پنهنجي لفظي ذخيري ۽ لهجن ۾ عربي ۽ فارسيءَ جا اثر قبول ڪيا، جن ۾ [[دوبهاشي]] نالي ادبي ۽ لساني صورت جي ترقي پڻ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Bari&quot;/&gt;
[[جلال الدين محمد شاهه]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[بنگال جي سلطانن]] جي درٻار ۾ بنگالي ٻوليءَ کي فارسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref&gt;&quot;
وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته ان دور جي هڪ [[چين|چيني]] سياح پنهنجي سفرنامي ۾ ڄاڻايو ته جيتوڻيڪ [[بنگال]] جي شاهي درٻار ۾ ڪجهه ماڻهو [[فارسي ٻولي]] سمجهي سگهندا هئا، پر اتي عام طور استعمال ٿيندڙ ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته بنگال جي مسلمان حڪمران طبقي ۾، جيڪو ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصو اڳ هن علائقي ۾ آيو هو، شروعات کان موجود پرڏيهي ثقافتي ذهنيت جو اثر آهستي آهستي گهٽجي رهيو هو، جيتوڻيڪ اهو اڃا مڪمل طور ختم نه ٿيو هو. اها صورتحال مقامي بنگالي ثقافت جي تسلسل ۽ ان جي وڌندڙ اثر جي پڻ نشاندهي ڪري ٿي، جيڪا هاڻي سرڪاري ۽ درٻاري سماج جي اعليٰ ترين سطح تي به غالب حيثيت حاصل ڪري رهي هئي..&quot; {{harvcol|Eaton|1993|p=60}}&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ايندڙ مسلمان حڪمرانن بنگالي ادب جي ترقيءَ جي سرگرم سرپرستي ڪئي،&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|title=Politics and Literary Activities in the Bengali Language during the Independent Sultanate of Bengal|first=AKM Golam|last=Rabbani|date=7 November 2017|journal=Dhaka University Journal of Linguistics|volume=1|issue=1|pages=151–166|access-date=7 November 2017|via=www.banglajol.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123110/https://www.banglajol.info/index.php/DUJL/article/view/3344|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن جي نتيجي ۾ اها سلطنت ۾ سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مقامي ٻولي بڻجي وئي.{{sfn|Eaton|1993}}
بنگالي ٻوليءَ [[عربي ٻولي|عربي]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] مان ڪيترائي لفظ اختيار ڪيا، جيڪي ٻوليءَ تي [[اسلامي ثقافت]] جي اثر جي عڪاسي ڪن ٿا. وچئين بنگالي ادب (1400ع کان 1800ع) جي اهم تصنيفن ۾ [[يوسف-زليخا]]، جيڪا [[شاهه محمد صغير]] جي تصنيف آهي، ۽ [[چنڊي داس]] سان منسوب شاعرن جي ''[[شري ڪرشن ڪيرتن]]'' شامل آهن. سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت]] جي بنگال تي فتح کان پوءِ بنگالي ثقافت ۽ ٻوليءَ جي درٻاري سرپرستيءَ ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{harvcol|Eaton|1993|pp=167–174}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
{{پڻ ڏسو|بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ}}
جديد بنگالي ٻوليءَ جي معياري ادبي صورت اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ناديا ضلعو|ناديا ضلعي]] جي [[شانتي پور]] واري علائقي ۾ ڳالهائجندڙ اولهه-وچئين لهجي جي بنياد تي ترقي ڪئي. جديد بنگاليءَ ۾ [[ٻٽي لساني صورت|ٻٽي لساني صورت]] (''diglossia'') نمايان آهي؛ يعني ادبي ۽ معياري صورت، انهن مختلف علائقن جي عام ڳالهائجندڙ ٻوليءَ کان گهڻي حد تائين مختلف آهي، جتي بنگالي استعمال ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot;&gt;{{cite web |url=https://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |title=Bengali Language at Cornell |website=Department of Asian Studies |publisher=Cornell University |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115131805/http://lrc.cornell.edu/asian/courses/bengali |archive-date=15 November 2012}}&lt;/ref&gt;
جديد [[بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو|بنگاليءَ جو لفظي ذخيرو]] انهن لفظن تي ٻڌل آهي، جيڪي [[ماگڌي پراڪرت]] ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] مان ورثي ۾ مليا آهن. ان کان سواءِ، ان ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ طرح ورتل [[تتسم]] لفظ، سنسڪرت مان ٻيهر اختيار ڪيل لفظ، ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] توڙي ٻين انهن ٻولين جا لفظ شامل آهن، جن سان بنگاليءَ جو تاريخي رابطو رهيو آهي.
اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ لکيل بنگاليءَ جون ٻه معياري صورتون رائج هيون:
* '''{{lang|bn|চলিতভাষা}} (چوليتو ڀاشا):''' بنگالي ٻوليءَ جي عام ڳالهائجندڙ صورت، جنهن ۾ لفظن جون صرفي صورتون نسبتاً ساديون هونديون هيون.
* '''{{lang|bn|সাধুভাষা}} ([[ساڌو ڀاشا]]):''' بنگالي ٻوليءَ جي رسمي، ادبي ۽ شائسته صورت.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|title=The Bengali Language and Translation|access-date=19 November 2006|last=Ray|first=S Kumar|work=Translation Articles|publisher=Kwintessential|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925204904/http://www.kwintessential.co.uk/translation/articles/bengali-language.html|archive-date=25 September 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Bengali language {{!}} History, Writing System &amp; Dialects {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language |access-date=7 March 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
ساڌو بنگلا کي جديد بنگاليءَ جي هڪ اعليٰ ادبي صورت سمجهيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[قديم بنگالي]] جون خصوصيتون محفوظ رهيون آهن.
1948ع ۾ [[پاڪستان حڪومت]] [[اردو]] کي پاڪستان جي واحد رياستي ٻولي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;sas&quot;&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Hanne-Ruth|title=Bengali|date=2012|publisher=John Benjamins Pub. Co.|location=Amsterdam|isbn=978-90-272-3819-1|page=3|edition=Paperback with corrections.}}&lt;/ref&gt; اها هڪ عوامي لساني ۽ نسلي سڃاڻپ تي ٻڌل تحريڪ هئي، جيڪا ان وقت جي [[اوڀر بنگال]]، يعني موجوده [[بنگلاديش]]، ۾ اڀري. ان جو بنياد [[بنگالي ماڻهو|بنگالين]] جي مضبوط لساني شعور ۽ پنهنجي ڳالهائجندڙ توڙي لکيل بنگالي ٻوليءَ جي تحفظ، ترقي ۽ ان کي ان وقت جي [[پاڪستان جي ڊومينين|ڊومينين پاڪستان]] جي رياستي ٻوليءَ طور تسليم ڪرائڻ جي خواهش تي هو.
21 فيبروري 1952ع تي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ڀرسان ٿيندڙ احتجاجن دوران پنج شاگرد ۽ سياسي ڪارڪن مارجي ويا. انهن کي پنهنجي مادري ٻولي ڳالهائڻ جي حق لاءِ جان قربان ڪندڙ ابتدائي [[شهيد|شهيدن]] طور ياد ڪيو ويندو آهي. 1956ع ۾ بنگالي کي پاڪستان جي رياستي ٻوليءَ جو درجو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;sas&quot; /&gt; ان کان پوءِ 21 فيبروري بنگلاديش ۾ [[ٻوليءَ جي تحريڪ جو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي. [[يونيسڪو]] پاران پڻ سال 2000ع کان هر سال هن تاريخ تي [[مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن]] ملهايو وڃي ٿو.
2010ع ۾ بنگلاديش جي پارليامينٽ ۽ اولهه بنگال جي قانونساز اسيمبليءَ اها تجويز پيش ڪئي ته بنگالي کي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سرڪاري ٻولين مان هڪ بڻايو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |title=Bengali 'should be UN language' |date=22 December 2009 |website=BBC News |access-date=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108040418/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8425744.stm |archive-date=8 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنوري 2023ع تائين هن معاملي ۾ وڌيڪ ڪا اڳڀرائي نه ٿي هئي. تنهن هوندي به، 2022ع ۾ ڀارت پاران پيش ڪيل هڪ قرارداد کان پوءِ گڏيل قومن بنگلا کي غير سرڪاري ٻوليءَ طور اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 June 2022 |title=UN adopts Bangla as unofficial language |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |access-date=20 January 2023 |work=Dhaka Tribune |language=en |archive-date=20 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120163409/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2022/06/12/un-adopts-bangla-as-unofficial-language |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
2024ع ۾ [[ڀارت سرڪار]] بنگالي کي [[ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون|ڪلاسيڪي ٻوليءَ]] جو درجو ڏنو.&lt;ref name=&quot;IT_Oct2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TH_Oct2024&quot;/&gt;

{{multiple image
| align = centre
| direction = horizontal
| total_width =
| image1 = Shaheed Minar.JPG
| width1 =
| alt1 =
| caption1 = [[ڍاڪا]]، بنگلاديش ۾ [[مرڪزي شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]]
| image2 = New Silchar Railway Station 2016.jpg
| width2 =
| alt2 =
| caption2 = ڀارت جي [[آسام]] رياست ۾ سلچر ريلوي اسٽيشن تي ٻوليءَ جي شهيدن جي يادگار
| image3 = কোলকাতা ভাষা শহীদ মিনার.jpg
| caption3 = [[ڪولڪتا]]، اولهه بنگال ۾ مادري ٻولين جي عالمي ڏينهن جي يادگار
| width3 =
| alt3 =
| footer =
}}


== جاگرافيائي ورڇ ==
{{Pie chart
| caption = سڄي دنيا ۾ مادري ٻوليءَ طور بنگالي ڳالهائيندڙن جي اندازي مطابق ورڇ (مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 28 کان 29 ڪروڙ فرض ڪندي).{{Efn|سڄي دنيا ۾ [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشين]] جو تعداد 19 ڪروڙ کان وڌيڪ آهي. لڳ ڀڳ ڏيڍ ڪروڙ بنگلاديشي بنگلاديش کان ٻاهر رهن ٿا ۽ قومي آدمشمارين جي انگن اکرن ۾ شامل ناهن.&lt;ref name=&quot;BangladeshiMigrants&quot;&gt;{{Cite web |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-to-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=28 February 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How diaspora can support Bangladesh's development {{!}} The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/business/economy/news/how-diaspora-can-support-bangladeshs-development-2170991 |access-date=23 March 2026 |website=www.thedailystar.net |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is the actual number of Bangladeshi migrant workers? |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/migration/333923/what-is-the-actual-number-of-bangladeshi-migrant |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Growing Influence of Bangladeshi Diaspora |url=http://www.daily-sun.com/post/709600/budget2025-2026 |access-date=23 March 2026 |website=Daily Sun |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Becoming a more effective diaspora |url=https://www.dhakatribune.com/opinion/op-ed/360818/becoming-a-more-effective-diaspora |access-date=23 March 2026 |website=Dhaka Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BangladeshMigrationSnapshot&quot;&gt;{{Cite web |title=Bangladesh — Migration Snapshot Report 2024 {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/bangladesh-migration-snapshot-report-2024 |access-date=28 February 2026 |website=dtm.iom.int}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Streatfield |first1=Peter Kim |last2=Karar |first2=Zunaid Ahsan |date=September 2008 |title=Population challenges for Bangladesh in the coming decades |journal=Journal of Health, Population, and Nutrition |volume=26 |issue=3 |pages=261–272 |issn=1606-0997 |pmc=2740702 |pmid=18831223}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن سڄي دنيا ۾ بنگالين جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 27 کان 28 ڪروڙ تصور ڪيو وڃي ته بنگلاديشي، عالمي بنگالي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 67 کان 70 سيڪڙو ٿين ٿا.|name=Bangladeshis}}
| value1 = 68
| label1 = [[بنگلاديش]] يا [[بنگلاديشي ماڻهو|بنگلاديشي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNData app |url=https://data.un.org/en/iso/bd.html |access-date=5 January 2026 |website=data.un.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=5 January 2026 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gigauri |first=Giorgi |date=26 March 2021 |title=Migrants' contribution to the 50-year journey of Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/celebrating-50-years-bangladesh/news/migrants-contribution-the-50-year-journey-bangladesh-2067097 |access-date=5 January 2026 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
| color1 = #006a4e
| value2 = 32
| label2 = [[ڀارت]] يا [[ڀارتي ماڻهو|ڀارتي نسل سان تعلق رکندڙ ماڻهو]]
| color2 = #ffc000
| other-label =
| other-color =
| other =
}}

[[File:Bengali-speaking world.svg|thumb|upright=1.25|سڄي دنيا ۾ بنگالي ٻوليءَ جي جاگرافيائي ورڇ.
{{legend|#003380|مکيه ٻولي|invert=y}}
{{legend|#0055d4|علائقائي ٻولي|invert=y}}
{{legend|#2a7fff|پرڏيهه ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#5599ff|پرڏيهه ۾ هڪ لک کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#80b3ff|پرڏيهه ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}
{{legend|#aaccff|پرڏيهه ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن جي آبادي|invert=y}}|class=skin-invert-image]]

پنهنجي اصل جاگرافيائي علائقي کان سواءِ، بنگالي ٻولي [[تريپورا]]، ڏکڻ [[آسام]] ۽ ڀارت جي مرڪزي انتظام هيٺ علائقي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ|انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽن]] ۾ رهندڙ بنگالين پاران پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگالي ڀارت جي پاڙيسري رياستن [[اوڊيشا]]، [[بهار]] ۽ [[جهارکنڊ]] ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي. بنگال کان ٻاهر ڀارت جي ڪيترن ئي شهرن، جن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ٿاڻي]]، [[وارانسي]] ۽ [[ورنداون]] شامل آهن، ۾ بنگالي ڳالهائيندڙن جون نمايان اقليتي آباديون موجود آهن.

بنگالي ڳالهائيندڙن جون وڏيون برادريون [[وچ اوڀر ۾ بنگلاديشي ماڻهو|وچ اوڀر]] ۾ پڻ رهن ٿيون،&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |title=Kuwait restricts recruitment of male Bangladeshi workers |work=Dhaka Tribune |language=en-US |access-date=4 December 2017 |date=7 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830163025/http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2016/09/07/kuwait-restricts-imports-male-bangladeshi-workers/ |archive-date=30 August 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |title=Bahrain: Foreign population by country of citizenship, sex and migration status (worker/ family dependent) (selected countries, January 2015) – GLMM |date=20 October 2015 |work=GLMM |access-date=4 December 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216162345/http://gulfmigration.eu/bahrain-foreign-population-by-country-of-citizenship-sex-and-migration-status-worker-family-dependent-selected-countries-january-2015/ |archive-date=16 December 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.ethnologue.com/country/SA |title=Saudi Arabia |work=Ethnologue |access-date=4 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171123150627/https://www.ethnologue.com/country/SA |archive-date=23 November 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته [[آمريڪا ۾ بنگالي ماڻهو|آمريڪا]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |title=New York State Voter Registration Form |access-date=10 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127085322/http://www.elections.ny.gov/NYSBOE/download/voting/voteform.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[سنگاپور]]،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blls.sg |title=Bangla Language and Literary Society, Singapore |archive-url=https://web.archive.org/web/20130505011428/http://blls.sg/ |archive-date=5 May 2013}}&lt;/ref&gt; [[ملائيشيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ملائيشيا]]، [[آسٽريليا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|آسٽريليا]]، [[ڪئناڊا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|ڪئناڊا]]، [[برطانيا ۾ بنگلاديشي ماڻهو|برطانيا]] ۽ [[اٽلي ۾ بنگلاديشي ماڻهو|اٽلي]] ۾ پڻ بنگالي ڳالهائيندڙن جون اهم برادريون موجود آهن.

=== سرڪاري حيثيت ===
[[بنگلاديش جو آئين|بنگلاديش جي آئين]] جي آرٽيڪل 3 موجب، بنگالي بنگلاديش جي واحد [[سرڪاري ٻولي]] آهي.&lt;ref name=&quot;constitution&quot; /&gt; [[بنگلا ٻوليءَ جي نفاذ جو قانون، 1987ع]] تحت بنگلاديش جي سمورين عدالتن، سرڪاري ۽ نيم سرڪاري آفيسن ۽ خودمختيار ادارن ۾ رڪارڊ، خط و ڪتابت، قانونن، عدالتي ڪارروائين ۽ ٻين قانوني معاملن ۾ بنگالي ٻوليءَ جو استعمال لازمي قرار ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Bengali Act&quot; /&gt; اها ملڪ جي عملي طور (''de facto'') [[قومي ٻولي]] پڻ آهي.

[[ڀارت]] ۾ بنگالي انهن 22 ٻولين مان هڪ آهي، جيڪي [[ڀارت ۾ سرڪاري حيثيت رکندڙ ٻوليون|آئين جي اٺين شيڊول ۾ شامل آهن]].&lt;ref name=&quot;secondmost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |title=Languages of India |publisher=Ethnologue Report |access-date=4 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091226043734/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IN |archive-date=26 December 2009 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; اها ڀارت جي رياستن [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]]، ۽ [[آسام]] رياست جي [[بارڪ وادي]] واري علائقي ۾ سرڪاري ٻولي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Language |website=Government of Assam |url=http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20060826225557/http://www.assam.gov.in/language.asp |archive-date=26 August 2006 |access-date=20 June 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bhattacharjee |first=Kishalay |date=30 April 2008 |title=It's Indian language vs Indian language |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |work=NDTV.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723023746/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080048434 |archive-date=23 July 2013 |access-date=27 May 2008}}&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 2011ع کان بنگالي کي ڀارتي رياست [[جهارکنڊ]] ۾ ٻي سرڪاري ٻوليءَ جو درجو پڻ حاصل آهي.

[[پاڪستان]] ۾ [[ڪراچي]] شهر ۾ بنگالي کي هڪ تسليم ٿيل ثانوي ٻولي قرار ڏنو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |author=Syed Yasir Kazmi |date=16 October 2009 |title=Pakistani Bengalis |url=http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi#media-160511 |work=DEMOTIX |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102005045/http://www.demotix.com/news/160560/bengalis-pakistan-karachi |archive-date=2 January 2015 |access-date=2 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |title=کراچی کے 'بنگالی پاکستانی'(Urdu) |work=محمد عثمان جامعی |date=17 November 2003 |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031119115353/http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/story/2003/11/031117_karachi_bangali_as.shtml |archive-date=19 November 2003 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |title=The Language Movement : An Outline |last=Rafiqul Islam |access-date=12 May 2016 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119232520/http://www.21stfebruary.org/eassy21_5.htm |archive-date=19 November 2012}}&lt;/ref&gt; جيڪا خاص طور تي [[پاڪستان ۾ بنگالي ماڻهو|پاڪستان ۾ رهندڙ بنگالي برادري]]، بشمول ورهاڱي کان پوءِ هتي رهجي ويل بنگالين، پاران ڳالهائي وڃي ٿي. [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ بنگالي ٻوليءَ جو شعبو، جيڪو [[بنگلاديش جي آزادي]] کان اڳ اوڀر پاڪستان جي سياستدانن جي ڪوششن سان قائم ٿيو هو، بنگالي ادب ۾ بيچلر ۽ ماسٽر سطح جا باقاعده تعليمي پروگرام پڻ پيش ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |title=Karachi Department of Bengali |access-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510221536/http://www.uok.edu.pk/faculties/bengali/ |archive-date=10 May 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[بنگلاديش جو قومي ترانو]]، ''[[آمار شونار بنگلا]]''، ۽ [[ڀارت جو قومي ترانو]]، ''[[جنا گنا منا]]''، ٻئي بنگالي ٻوليءَ ۾ نوبل انعام يافته بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |title=Statement by Foreign Minister on Second Bangladesh-India Track II dialogue at BRAC Centre on 07 August, 2005 |access-date=27 May 2008 |publisher=Ministry of Foreign Affairs, Government of Bangladesh |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418063436/http://www.mofa.gov.bd/statements/fm39.htm |archive-date=18 April 2008}}&lt;/ref&gt; ''[[نوتونير گان]]''، جنهن کي ''چل چل چل'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، بنگلاديش جو قومي مارچ آهي. اهو بنگالي ٻوليءَ ۾ 1928ع ۾ «قومي شاعر» [[قاضي نذرالاسلام]] لکيو هو ۽ 1972ع ۾ [[بنگلاديش حڪومت]] ان کي قومي مارچنگ گيت طور اختيار ڪيو.

ان کان سواءِ، [[بنڪم چندر چٽرجي]] پاران بنگاليءَ ۾ لکيل حب الوطنيءَ جي گيت ''[[وندي ماترم]]'' جي پهرين ٻن بندن کي ڀارت جي «قومي گيت» طور تسليم ڪيو ويو. اهو گيت نوآبادياتي دور ۾ پڻ قومي حيثيت رکندو هو ۽ آزاد ڀارت ۾ 1950ع ۾ ان کي قومي گيت طور اختيار ڪيو ويو.

وڌيڪ اهو به ڪيترن ماڻهن جو خيال آهي ته [[سري لنڪا جو قومي ترانو]]، ''[[سري لنڪا ماتا]]''، رابندرناٿ ٽئگور جي لکيل ڪنهن بنگالي نظم کان متاثر ٿي ترتيب ڏنو ويو هو.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Sri Lanka |encyclopedia=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |access-date=20 September 2017 |archive-date=17 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TOI030411&quot;&gt;{{cite news |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text/html&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP/2011/04/03&amp;ID=Ar01601 |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |date=3 April 2011 |work=The Times of India |agency=Times News Network |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143239/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOINEW&amp;Type=text%2Fhtml&amp;Locale=english-skin-custom&amp;Path=CAP%2F2011%2F04%2F03&amp;ID=Ar01601 |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH040216&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |title=Sri Lanka I-Day to have anthem in Tamil |date=4 February 2016 |work=The Hindu |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204001139/http://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-iday-to-have-anthem-in-tamil/article8189939.ece |archive-date=4 February 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HT120510&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |title=Tagore's influence on Lankan culture |date=12 May 2010 |work=Hindustan Times |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011122425/http://www.hindustantimes.com/world/tagore-s-influence-on-lankan-culture/story-ABmSseNTEg4EFv5AAoDpbN.html |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته ڪجهه ماڻهن جو اهو به اعتقاد آهي ته اهو قومي ترانو اصل ۾ بنگاليءَ ۾ لکيو ويو هو ۽ پوءِ [[سنھالي ٻولي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Wickramasinghe&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;q=Tagore |title=Dressing the Colonised Body: Politics, Clothing, and Identity in Sri Lanka |last1=Wickramasinghe |first1=Nira |date=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=978-81-250-2479-8 |page=26 |author-link1=نيرا وڪرما سنگهي |access-date=29 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929080417/https://books.google.co.uk/books?id=Wde58hbSxUEC&amp;printsec=frontcover&amp;q=Tagore |archive-date=29 September 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DM300315&quot;&gt;{{cite news |url=http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |title=Sri Lankan National Anthem: can it be used to narrow the gap? |last1=Wickramasinghe |first1=Kamanthi |work=The Daily Mirror (Sri Lanka) |last2=Perera |first2=Yoshitha |issue=30 March 2015 |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011123106/http://mirrorcitizen.dailymirror.lk/2015/03/30/sri-lankan-national-anthem-can-it-be-used-to-narrow-the-gap/ |archive-date=11 October 2017 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DS070511&quot;&gt;{{cite news |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |title=Rabindranath: He belonged to the world |last1=Haque |first1=Junaidul |date=7 May 2011 |work=The Daily Star (Bangladesh) |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092524/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=184548 |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TH170511&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/Celebrating-Rabindranath-Tagores-legacy/article13894877.ece |title=Celebrating Rabindranath Tagore's legacy |last1=Habib |first1=Haroon |date=17 May 2011 |work=The Hindu |author-link1=هارون حبيب |access-date=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613010300/http://www.thehindu.com/opinion/lead/celebrating-rabindranath-tagores-legacy/article2026880.ece |archive-date=13 June 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2009ع ۾ بنگلاديش ۽ اولهه بنگال جي چونڊيل نمائندن مطالبو ڪيو ته بنگالي کي [[گڏيل قومن جون سرڪاري ٻوليون|گڏيل قومن جي سرڪاري ٻولين]] مان هڪ جو درجو ڏنو وڃي.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |date=22 December 2009 |access-date=25 January 2010 |first=Subir |last=Bhaumik |title=Bengali 'should be UN language' |work=BBC News |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403040151/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8425744.stm |archive-date=3 April 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;


== لهجا ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جا لهجا}}

ڳالهائجندڙ [[بنگالي ٻولي]] جا علائقائي [[لساني قسم|لساني قسم]] گڏجي هڪ [[لهجاتي تسلسل]] (''dialect continuum'') ٺاهين ٿا. لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] بنگالي ٻوليءَ جي لهجن کي چئن وڏن گروهن ۾ ورهايو: [[راڙهي لهجو|راڙهي]]، [[بنگالي لهجو|ونگيه]]، [[ڪامروپي پراڪرت|ڪامروپي]] ۽ [[وريندري لهجو|وريندري]].&lt;ref&gt;name=&quot;huq_sarkar&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Origin and Development of the Bengali language, Suniti kumar Chatterjee, Vol- 1, Page 140, George Allen and Unwin London, New Edition, 1970|language=English}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، لهجن جي درجابنديءَ جا ٻيا ڪيترائي طريقا پڻ تجويز ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Dialect|author=Morshed, Abul Kalam Manjoor}}&lt;/ref&gt;

اولهه-مرڪزي لهجا، يعني راڙهي يا [[ناديا ضلعو|ناديا]] جو لهجو، جديد معياري ڳالهائجندڙ بنگالي ٻوليءَ جو بنياد آهن. بنگلاديش جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر وارن گهڻن علائقن، جهڙوڪ [[باريسال ڊويزن|باريسال]]، [[چٽگانگ ڊويزن|چٽگانگ]]، [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪا]] ۽ [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] جي لهجن ۾، ڪيترائي [[بندشي وينجن]] ۽ [[مرڪب وينجن]]، جيڪي [[اولهه بنگال]] ۽ اولهه بنگلاديش ۾ بندشي يا مرڪب آوازن طور اچاريا وڃن ٿا، [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتن وينجنن]] وانگر اچاريا وڃن ٿا.

اولهه وارن لهجن جا [[مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا وينجن|مسوڙن ۽ سخت تارونءَ وارا مرڪب وينجن]] {{lang|bn|চ}} {{IPAblink|tʃ|tʃɔ}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPAblink|ʰ|tʃʰɔ~tʃɔ}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPAblink|dʒ|dʒɔ}}، اوڀر وارن لهجن ۾ ترتيبوار {{lang|bn|চ}} {{IPA|[tsɔ~sɔ]}}، {{lang|bn|ছ}} {{IPA|[sɔ]}} ۽ {{lang|bn|জ}} {{IPA|[dzɔ~zɔ]}} سان مطابقت رکن ٿا.

اوڀر بنگاليءَ جي [[صوتياتي نظام]] تي [[تبتي-برمي ٻوليون|تبتي-برمي ٻولين]] جي ممڪن اثر کي، ان جي ڪجهه صوتياتي خصوصيتن جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. انهن ۾ نڪ مان اچارجندڙ سُرن جي غير موجودگي ۽ انهن وينجنن جو مسوڙن وٽ اچارجڻ شامل آهي، جن کي عام طور تي «مورڌني» يا پوئتي مڙيل زبان وارا وينجن چيو ويندو آهي. ان جي ابتڙ، اولهه بنگال ۾ انهن جو اچار مسوڙن جي پٺيان ٿيندو آهي.

بنگاليءَ جي ڪجهه لساني قسمن، خاص طور تي [[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]،&lt;ref&gt;{{cite conference |last2=Mahanta |first2=Sakuntala |last1=Gope |first1=Amalesh |year=2014 |title=Lexical Tones in Sylheti |url=https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |conference=4th International Symposium on Tonal Aspects of Languages (TAL-2014) |access-date=27 June 2020 |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815121216/https://www.isca-speech.org/archive/tal_2014/papers/tl14_010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]] ۽ [[چڪما ٻولي|چڪما]] ۾ معنوي فرق پيدا ڪندڙ [[سُر (لسانيات)|آواز جي اوچائيءَ جا فرق]] موجود آهن؛ يعني ڳالهائيندڙ جي آواز جي اوچائيءَ ۾ فرق لفظن جي معنيٰ بدلائي سگهي ٿو.

[[کڙيا ٿار ٻولي|کڙيا ٿار]] ۽ [[مال پهاريا ٻولي|مال پهاريا]] جو اولهه بنگاليءَ جي لهجن سان ويجهو تعلق آهي، پر عام طور تي انهن کي الڳ ٻوليون شمار ڪيو ويندو آهي. ساڳيءَ ريت، [[هاجونگ ٻولي|هاجونگ]] کي پڻ هڪ الڳ ٻولي سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ [[اتر بنگالي لهجا|اتر بنگالي لهجن]] سان هڪجهڙايون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;hajong&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |title=Hajong |publisher=The Ethnologue Report |access-date=19 November 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115092134/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=haj |archive-date=15 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جديد بنگاليءَ جي معياربنديءَ دوران، بنگال جو ثقافتي مرڪز [[ڪولڪتا]] هو، جيڪو انگريزن پاران قائم ڪيل شهر هو. اڄ اولهه بنگال ۽ بنگلاديش ٻنهي ۾ قبول ڪيل معياري بنگاليءَ جو بنياد [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] جي اولهه-مرڪزي لهجي تي آهي.&lt;ref name=&quot;daniul&quot;&gt;{{cite Banglapedia |first1=Chalita |last1=Bhasa |author2=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

ڪڏهن ڪڏهن اولهه بنگال ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڪنهن شيءِ لاءِ اهڙو لفظ استعمال ڪندا آهن، جيڪو بنگلاديش ۾ معياري بنگالي ڳالهائيندڙ جي استعمال ڪيل لفظ کان مختلف هوندو آهي، جيتوڻيڪ ٻئي لفظ اصل بنگالي ٻوليءَ مان نڪتل هوندا آهن. مثال طور، «لوڻ» لاءِ اوڀر ۾ {{lang|bn|লবণ}} (''lôbôṇ'') ۽ اولهه ۾ {{lang|bn|নুন}} (''nun'') استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;/&gt;

[[File:Bengali dialects political map.svg|thumb|بنگال ۽ [[آسام]] ۽ [[جهارکنڊ]] جي ڪجهه ضلعن جو نقشو، جنهن ۾ بنگالي ٻوليءَ جا مختلف لهجا ڏيکاريل آهن.
{{Legend|yellow|[[اوڀر بنگالي لهجا|بنگالي (ونگا)]]|invert=y}}
{{Legend|#ff8080|[[مانڀومي لهجو|مانڀومي]]|invert=y}}
{{Legend|blue|[[وريندري لهجو|وريندري]]|invert=y}}
{{Legend|red|[[راڙهي لهجو|راڙهي]]|invert=y}}
{{Legend|maroon|[[ڏاکڻي بنگالي لهجو|سندربني]]|invert=y}}
{{Legend|#7c7cfc|[[راج بنشي لساني قسم|راج بنشي]]*|invert=y}}
{{Legend|green|[[چٽگاني ٻولي|چٽگاني]]*|invert=y}}
{{Legend|orange|[[سلهٽي ٻولي|سلهٽي]]*|invert=y}}
''ستاري (*) سان نشان لڳل لساني قسمن کي ڪڏهن لهجا ۽ ڪڏهن الڳ ٻوليون سمجهيو ويندو آهي.''|class=skin-invert-image]]

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[دو لساني اسلوبيت]] (''diglossia'') موجود آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن ان جي لکيل ۽ ڳالهائجندڙ صورتن جي وچ ۾ ٽن اسلوبن واري ورڇ (''triglossia'')، ڪيترن اسلوبن واري ورڇ (''n-glossia'') يا [[گهڻ آوازي لساني تنوع]] (''heteroglossia'') جو تصور پڻ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;cornell&quot; /&gt;

بنگاليءَ ۾ لکڻ جا ٻه نمايان اسلوب وجود ۾ آيا، جن جي لفظي ذخيري ۽ [[نحويات|جملن جي بناوت]] ۾ ڪجهه فرق آهي:&lt;ref name=&quot;daniul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;daniul1&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Sadhu Bhasa|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt;

# '''ساڌو ڀاشا''' ({{lang|bn|সাধু ভাষা}}، معنيٰ «مهذب يا رسمي ٻولي») بنگاليءَ جو روايتي تحريري اسلوب هو. ان ۾ فعلن جون وڌيڪ ڊگهيون صرفي صورتون ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] ۽ [[سنسڪرت]] مان سڌيءَ ريت ورتل [[تتسم]] لفظ گهڻي تعداد ۾ استعمال ٿيندا هئا. ڀارت جو قومي ترانو ''[[جنا گنا منا]]''، جيڪو [[رابندرناٿ ٽئگور]] لکيو، انهيءَ اسلوب ۾ ترتيب ڏنو ويو. جديد لکڻين ۾ هن اسلوب جو استعمال گهٽجي ويو آهي ۽ اهو خاص سرڪاري نشانين، دستاويزن ۽ مخصوص ادبي اثر پيدا ڪرڻ تائين محدود آهي.
# '''چوليتو ڀاشا''' ({{lang|bn|চলিত ভাষা}}، معنيٰ «رائج يا ڳالهائجندڙ ٻولي») کي لسانيات جا ماهر معياري ڳالهائجندڙ بنگالي (''Standard Colloquial Bengali'') چون ٿا. هن تحريري اسلوب ۾ روزمره جا محاورا ۽ فعلن جون مختصر صورتون وڌيڪ استعمال ٿينديون آهن. اڄڪلهه بنگالي لکڻ جو معياري اسلوب اهو ئي آهي. هي اسلوب اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري مقبول ٿيو. ان جي واڌاري ۾ [[پياري چند مترا]] جي تصنيف ''[[آلالير گهرير دلال]]'' (1857ع)،&lt;ref name=&quot;alal&quot;&gt;{{cite Banglapedia|article=Alaler Gharer Dulal|author=Huq, Mohammad Daniul}}&lt;/ref&gt; [[پرمٿ چوڌري]] جي ''سبوج پترا'' (1914ع) ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي پوئين دور جي لکڻين اهم ڪردار ادا ڪيو. هي اسلوب ترتيبوار [[ناديا ضلعو|ناديا]] ۽ [[ڪشٽيا ضلعو|ڪشٽيا]] ضلعن جي [[شانتيپور]] ۽ [[شيلائيدها]] وارن علائقن ۾ ڳالهائجندڙ لهجن تي ٻڌل آهي. بنگاليءَ جي هن صورت کي «ڪشٽيا معيار» (بنگلاديش)، «ناديا معيار» (اولهه بنگال)، «اولهه-مرڪزي لهجو»، «شانتيپوري بنگلا» يا «شيلائيدهي بنگلا» پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;morshed&quot;/&gt;

لسانيات جي ماهر [[پرڀات رنجن سرڪار]] بنگالي ٻوليءَ جي هيٺين لهجن ۾ درجابندي ڪئي آهي:

* مرڪزي [[راڙهه علائقو|راڙهي]] لهجو
* [[ميدنيپور ضلعو|ڪانٿي]] (ڪونتائي) لهجو
* [[ڪولڪتا ميٽروپوليٽن علائقو|ڪولڪتا]] لهجو
* [[ناديا ضلعو|شانتيپوريه]] (ناديا) لهجو
* [[شيرشاه آبادي لهجو|شيرشاه آبادي]] (مالدهيه / جنگيپوري) لهجو
* [[وريندر علائقو|باريندري]] لهجو
* [[رنگپور ڊويزن|رنگپوريه]] لهجو
* [[سلهٽ ڊويزن|سلهٽي]] لهجو
* [[ڍاڪا ڊويزن|ڍاڪيه]] (بڪرمپوري) لهجو
* [[جيسور ضلعو|جاشور]] يا جيسوريه لهجو
* [[باريسال ڊويزن|باريسال]] (چندر دويپ) لهجو
* [[چٽگانگ ڊويزن|چٽل]] (چٽگانگ) لهجو

جيتوڻيڪ بنگاليءَ ۾ گهڻيون لکڻيون معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ (SCB) ۾ ڪيون وينديون آهن، پر ڳالهائجندڙ علائقائي لهجن ۾ وڌيڪ تنوع ملي ٿو. اولهه بنگال جي ڏکڻ-اوڀر وارن علائقن، جن ۾ ڪولڪتا پڻ شامل آهي، جا ماڻهو عام طور تي معياري ڳالهائجندڙ بنگالي استعمال ڪندا آهن.

اولهه بنگال ۽ اولهه بنگلاديش جي ٻين علائقن ۾ اهڙا لهجا پڻ ڳالهائجن ٿا، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان ٿورو مختلف آهن. مثال طور، [[ميدنيپور]] جي لهجي ۾ ڪجهه مخصوص لفظ ۽ جملي جون بناوتون موجود آهن.

تنهن هوندي به، بنگلاديش جي آباديءَ جي اڪثريت اهڙا لهجا ڳالهائي ٿي، جيڪي معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ کان نمايان طور مختلف آهن. ڪجهه لهجا، خاص طور تي [[چٽگانگ]] واري علائقي جا، معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ سان رڳو ظاهري هڪجهڙائي رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=89}}&lt;/ref&gt; چٽگانگ واري علائقي جو لهجو عام بنگالي ڳالهائيندڙن لاءِ سڀ کان گهٽ سمجهه ۾ ايندڙ لهجن مان آهي.&lt;ref name=&quot;ray89&quot;/&gt;

گهڻا بنگالي هڪ کان وڌيڪ [[لساني قسم]] ۾ ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. اڪثر ماڻهو چوليتو ڀاشا، يعني معياري ڳالهائجندڙ بنگالي، سان گڏ هڪ يا وڌيڪ علائقائي لهجا پڻ روانيءَ سان ڳالهائي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SKumar&quot;/&gt;

معياري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ پڻ ڳالهائيندڙ جي مذهبي پسمنظر موجب لفظي ذخيري ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مسلمان ڳالهائيندڙ نسبتاً وڌيڪ فارسي ۽ عربي اصل جا لفظ، ۽ سنسڪرت مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي نڪتل لفظ ([[تدڀو]]) استعمال ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته هندو ڳالهائيندڙن ۾ [[تتسم]]، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ، وڌيڪ رائج ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ray80&quot;&gt;{{Harvnb|Ray|Hai|Ray|1966|p=80}}&lt;/ref&gt;

ان جا ڪجهه مثال هيٺ ڏجن ٿا:&lt;ref name=&quot;Banglabetelco&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |title=History of Bengali (Banglar itihash)
 |access-date=20 November 2006
 |publisher=Bengal Telecommunication and Electric Company
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707230420/http://www.betelco.com/bd/bangla/bangla.html
 |archive-date=7 July 2011
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#24547a;color:white;padding:9px;&quot; | بنگالي ٻوليءَ ۾ مذهبي برادرين جي لحاظ کان لفظن جي استعمال جا مثال
|-
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | هندو ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#dcebf6;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | مسلمان ڳالهائيندڙن ۾ نسبتاً رائج لفظ
! style=&quot;background:#e4f2e8;&quot; | لفظ جو اصل
! style=&quot;background:#f5e9d4;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নমস্কার}} (''nômôskār'')
| [[سنسڪرت]] جي ''[[نمَسڪار|namaskāra]]'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|আসসালামু আলাইকুম}} (''āssālāmu ālāikum'')
| [[عربي ٻولي|عربي]] جي ''[[السلام عليڪم|as-salāmu ʿalaykum]]'' مان سڌو ورتل
| سلام / آجيان
|-
| {{lang|bn|নিমন্ত্রণ}} (''nimôntrôṇ'')
| سنسڪرت جي ''nimantraṇa'' مان سڌو ورتل؛ جڏهن ته مقامي بنگالي صورت ''nemôntônnô'' آهي
| {{lang|bn|দাওয়াত}} (''dāowāt'')
| عربي ''[[دعوت|daʿwah]]'' مان [[فارسي ٻولي|فارسي]] وسيلي ورتل
| دعوت
|-
| {{lang|bn|জল}} (''jôl'')
| سنسڪرت جي ''jala'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|পানি}} (''pāni'')
| مقامي لفظ؛ سنسڪرت جي ''pānīya'' سان ڀيٽ ڪري سگهجي ٿي
| پاڻي
|-
| {{lang|bn|স্নান}} (''snān'')
| سنسڪرت جي ''snāna'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|গোসল}} (''gosol'')
| عربي ''[[غسل|ghuṣl]]'' مان فارسي وسيلي ورتل
| غسل / وهنجڻ
|-
| {{lang|bn|দিদি}} (''didi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''[[ديوي|devī]]'' مان نڪتل
| {{lang|bn|আপা}} (''āpā'')
| [[ترڪي ٻوليون|ترڪي ٻولين]] مان ورتل
| ڀيڻ / وڏي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|দাদা}} (''dādā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''dāyāda'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ভাইয়া}} (''bhāiyā'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''bhrātā'' مان نڪتل
| ڀاءُ / وڏو ڀاءُ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|title=A Bilingual Dictionary of Words and Phrases (English-Bengali)|website=Bengali-dictionary.com|access-date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180820/http://www.bengali-dictionary.com/english_bengali_words_phrases_relations%202.html|archive-date=25 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{lang|bn|মাসি}} (''māsi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''mātṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|খালা}} (''khālā'')
| عربي ''khālah'' مان سڌو ورتل
| ماسي / ماءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|পিসি}} (''pisi'')
| مقامي لفظ، سنسڪرت جي ''pitṛṣvasā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|ফুফু}} (''phuphu'')
| مقامي لفظ، پراڪرت جي ''phupphī'' مان نڪتل
| پڦي / پيءُ جي ڀيڻ
|-
| {{lang|bn|কাকা}} (''kākā'')
| فارسي يا دراوڙي ٻولين جي ''kākā'' مان ورتل
| {{lang|bn|চাচা}} (''chāchā'')
| پراڪرت جي ''cācca'' مان نڪتل
| چاچو / پيءُ جو ڀاءُ
|-
| {{lang|bn|দিদিমা}} (''didimā'')
| سنسڪرت جي ''Devī'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|নানী}} (''nānī'')
| [[هندي ٻولي|هندي]] جي ''नानी'' مان ورتل
| ناني
|-
| {{lang|bn|ঠাকুরমা}} (''ṭhākuramā'')
| سنسڪرت جي ''Ṭhākura'' ۽ ''Mātā'' مان نڪتل
| {{lang|bn|দাদী}} (''dādī'')
| فارسي جي ''dādī'' مان ورتل
| ڏاڏي
|-
| {{lang|bn|প্রার্থনা}} (''prārthonā'')
| سنسڪرت جي ''prārthanā'' مان سڌو ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'') يا {{lang|bn|নামাজ}} (''nāmāj'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعا / عبادت / نماز
|-
| {{lang|bn|আশীর্বাদ}} (''āśīrbād'')
| سنسڪرت جي ''Āśīrvāda'' مان ورتل
| {{lang|bn|দোয়া}} (''doyā'')
| عربي ''[[دعا|duʿāʾ]]'' مان ورتل
| دعائون / برڪت جون دعائون
|-
| {{lang|bn|লঙ্কা}} (''lônkā'')
| مقامي لفظ، [[سري لنڪا|لنڪا]] جي نالي سان منسوب
| {{lang|bn|মরিচ}} (''morich'')
| سنسڪرت جي ''marica'' مان سڌو ورتل
| مرچ
|}

== صوتيات ==
{{Main|بنگالي ٻوليءَ جي صوتيات}}

معياري بنگالي ٻوليءَ جي [[صوتيم|صوتيمي ذخيري]] ۾ 29 وينجن ۽ 7 سُر شامل آهن. ان کان سواءِ 7 [[نڪ وارا سُر|نڪ مان اچارجندڙ سُر]] پڻ موجود آهن. هيٺ انهن آوازن کي [[بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ]] (IPA) ۾ پيش ڪيو ويو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ سُر
! !! [[اڳيان سُر|اڳيان]] !! [[پويان سُر|پويان]]
|-
! [[بند سُر|بند]]
| {{IPA link|i}} {{IPA link|ĩ}}
| {{IPA link|u}} {{IPA link|ũ}}
|-
! [[اڌ بند سُر|اڌ بند]]
| {{IPA link|e}} {{IPA link|ẽ}}
| {{IPA link|o}} {{IPA link|õ}}
|-
! [[اڌ کليل سُر|اڌ کليل]]
| {{IPA link|æ}} {{IPA link|æ̃}}
| {{IPA link|ɔ}} {{IPA link|ɔ̃}}
|-
! [[کليل سُر|کليل]]
| colspan=&quot;2&quot; | {{IPA link|ɐ|a}} {{IPA link|ã}}
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ وينجن
! colspan=&quot;3&quot; |
! [[چپن وارا وينجن|چپن وارا]]
! [[ڏندن وارا وينجن|ڏندن وارا]] / [[مسوڙن وارا وينجن|مسوڙن وارا]]
! [[مورڌني وينجن|مورڌني]]
! [[تارونءَ وارا وينجن|تارونءَ وارا]] / مسوڙن جي پٺيان
! [[نرم تارونءَ وارا وينجن|نرم تارونءَ وارا]]
! [[حنجري وارا وينجن|حنجري وارا]]
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[نڪ وارا وينجن|نڪ وارا]]
| {{IPA link|m}} || {{IPA link|n}} || || || {{IPA link|ŋ}} ||
|-
! rowspan=&quot;4&quot; | [[بندشي وينجن|بندشي]] / [[مرڪب وينجن|مرڪب]]
! rowspan=&quot;2&quot; | [[بي آواز وينجن|بي آواز]]
! غير مهپران
| {{IPA link|p}} || {{IPA link|t̪|}} || {{IPA link|ʈ}} || {{IPA|[[بي آواز تارونئي مرڪب وينجن|tʃ]]}} || {{IPA link|k}} ||
|-
! [[مهپران وينجن|مهپران]]
| {{IPA link|pʰ}} || {{IPA link|t̪ʰ}} || {{IPA link|ʈʰ}} || {{IPA link|tʃʰ}} || {{IPA link|kʰ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[آوازدار وينجن|آوازدار]]
! غير مهپران
| {{IPA link|b}} || {{IPA link|d̪|}} || {{IPA link|ɖ}} || {{IPA|[[آوازدار تارونئي مرڪب وينجن|dʒ]]}} || {{IPA link|ɡ}} ||
|-
! [[ساهه ڀريل آواز|ساهه ڀريل]]
| {{IPA link|bʱ}} || {{IPA link|d̪ʱ}} || {{IPA link|ɖʱ}} || {{IPA link|dʒʱ}} || {{IPA link|ɡʱ}} ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رگڙائتا وينجن|رگڙائتا]]
! بي آواز
| ({{IPA link|ɸ}}) || {{IPA link|s}} || || {{IPA link|ʃ}} || || ({{IPA link|h}})
|-
! آوازدار
| ({{IPA link|β}}) || ({{IPA link|z}}) || || || || {{IPA link|ɦ}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; | [[قريبي وينجن|قريبي]]
| ({{IPA link|w}}) || {{IPA link|l}} || || ({{IPA link|j}}) || ||
|-
! rowspan=&quot;2&quot; colspan=&quot;2&quot; | [[رائي وينجن|رائي]]
! غير مهپران
| || {{IPA link|ɾ|r}} || {{IPA link|ɽ}} || || ||
|-
! مهپران
| || || ({{IPA link|ɽʱ}}) || || ||
|}

بنگالي ٻولي [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] (''diphthongs'') جي گهڻي تنوع لاءِ مشهور آهي. ٻٽو سُر ٻن [[سُر (صوتيات)|سُرن]] جي اهڙي ميلاپ کي چئبو آهي، جيڪو هڪ ئي [[پد (لسانيات)|پد]] ۾ اچاريو وڃي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=116}}&lt;/ref&gt;

انهن مان {{IPA|/oi̯/}} ۽ {{IPA|/ou̯/}} اهڙا ٻه ٻٽا سُر آهن، جن لاءِ بنگالي رسم الخط ۾ ترتيبوار {{lang|bn|ঐ}} ۽ {{lang|bn|ঔ}} جا مخصوص اکر موجود آهن.

{{IPA|/e̯ i̯ o̯ u̯/}} مان هر هڪ ٻٽي سُر جي سرڪندڙ جز (''glide'') طور ڪم ڪري سگهي ٿو. بنگالي ٻوليءَ ۾ ٻٽن سُرن جو مجموعي تعداد قطعي طور طئي ٿيل ناهي؛ مختلف اندازن موجب انهن جو تعداد 17 کان 31 تائين ٿي سگهي ٿو.

سرڪار (1985ع) هيٺ ڏنل نامڪمل جدول پيش ڪيو آهي:&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sarkar|first1=Pabitra|title=Bangla diswar dhoni|date=1985|location=Bhasa}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ٻٽن سُرن جا نمونا
! !! {{IPA|e̯}} !! {{IPA|i̯}} !! {{IPA|o̯}} !! {{IPA|u̯}}
|-
! {{IPA|a}}
| {{IPA|ae̯}} || {{IPA|ai̯}} || {{IPA|ao̯}} || {{IPA|au̯}}
|-
! {{IPA|æ}}
| {{IPA|æe̯}} || || {{IPA|æo̯}} ||
|-
! {{IPA|e}}
| || {{IPA|ei̯}} || || {{IPA|eu̯}}
|-
! {{IPA|i}}
| || {{IPA|ii̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /iː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || || {{IPA|iu̯}}
|-
! {{IPA|o}}
| {{IPA|oe̯}} || {{IPA|oi̯}} || {{IPA|oo̯}}&lt;br /&gt;{{clarify|date=October 2026|reason=هي آواز ڊگهي /oː/ کان ڪيئن مختلف آهي؟}} || {{IPA|ou̯}}
|-
! {{IPA|u}}
| || {{IPA|ui̯}} || ||
|}

=== زور (دٻاءُ) ===

معياري بنگالي ٻوليءَ ۾ [[لفظي زور (لسانيات)|لفظي زور]] (''stress'') گهڻو ڪري لفظ جي شروعات ۾ ايندو آهي.{{Citation needed|date=October 2026|reason=هيءَ ڄاڻ اختلاف هيٺ آهي. بنگالي ٻوليءَ ۾ لفظي زور جي ترتيب بابت اتفاق راءِ موجود ناهي. هيز ۽ لاهريءَ موجب پهرين پد تي هميشه زور هوندو آهي ۽ اهو پد جي مقدار کان آزاد هوندو آهي، جڏهن ته شا جي تجويز موجب زور پد جي مقدار ۽ پهرين پد جي کليل يا بند هئڻ تي پڻ دارومدار رکي ٿو. ٻيا محقق فرانسيسي ٻوليءَ وانگر پدن جي وقتي ترتيب تي ٻڌل آهنگ جو تصور پيش ڪن ٿا.}}

بنگالي لفظن جي لڳ ڀڳ سڀني صورتن ۾ [[ٽروڪي]] (''trochee'') واري زور جي ترتيب ملي ٿي؛ يعني بنيادي زور لفظ جي پهرين [[پد (لسانيات)|پد]] تي پوي ٿو، جڏهن ته ثانوي زور گهڻو ڪري ان کان پوءِ ايندڙ ٽئين، پنجين ۽ ٻين اڻ-ٻڌي ترتيب وارن پدن تي پوي ٿو.

مثال طور، {{lang|bn|সহযোগিতা}} ('''''shô'''-hô-'''jo'''-gi-'''ta''''')، جنهن جي معنيٰ «سهڪار» آهي. هن مثال ۾ ٿلها اکر بنيادي ۽ ثانوي زور ڏيکارين ٿا.

=== وينجنن جا مجموعا ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ ۾ وينجنن جا مجموعا}}

بنگالي ٻوليءَ جي اصل مقامي لفظن جي شروعات ۾ عام طور تي [[وينجنن جو مجموعو|ٻن يا وڌيڪ وينجنن جو مجموعو]] (''consonant cluster'') نه ايندو آهي.&lt;ref&gt;{{Harv|Masica|1991|pp=125}}&lt;/ref&gt; انهن لفظن ۾ پد جي وڌ ۾ وڌ عام بناوت CVC هوندي آهي، يعني هڪ سُر جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ وينجن هوندو آهي.

بنگالي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي ماڻهو سنسڪرت يا انگريزيءَ مان ورتل لفظن جي اچار ۾ پڻ انهيءَ بناوت کي اختيار ڪندا آهن.

مثال طور:

* «ڳوٺ» لاءِ معياري {{lang|bn|গ্রাম}} (''gram'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|গেরাম}} (''geram'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت CV.CVC آهي.
* «اسڪول» لاءِ معياري {{lang|bn|স্কুল}} (''skul'') جي بناوت CCVC آهي، پر ڪجهه ڳالهائيندڙ ان کي {{lang|bn|ইস্কুল}} (''iskul'') اچاريندا آهن، جنهن جي بناوت VC.CVC آهي.


== لکڻيءَ جو نظام ==
{{مک|بنگالي-آسامي رسم الخط|بنگالي الفابيٽ|بنگالي بريل}}

[[File:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|هٿ سان لکيل بنگاليءَ جو هڪ نمونو. [[نوبل انعام]] يافته شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] پاران 1926ع ۾ هنگريءَ ۾ لکيل هڪ بنگالي نظم جو حصو، جنهن جي هر بنگالي پيراگراف هيٺان انگريزي ترجمو پڻ ڏنل آهي.|class=skin-invert-image]]
[[File:Bangla lights Whitechapel.jpg|thumb|اوڀر [[لنڊن]] جي [[وائيٽ چيپل]] واري لائبريري، جنهن جي سامهون بنگالي لفظ «বাংলা» روشن اکرن ۾ لکيل آهي.]]

[[بنگالي-آسامي رسم الخط]] هڪ [[ابوگيدا]] (''abugida'') قسم جو لکڻيءَ جو نظام آهي. اهڙي رسم الخط ۾ وينجنن لاءِ بنيادي اکر هوندا آهن، جڏهن ته سُرن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ اضافي علامتون استعمال ٿينديون آهن. جيڪڏهن ڪنهن وينجن سان سُر جي علامت نه لڳل هجي ته ان سان هڪ فطري يا ضمني سُر (''inherent vowel'')، يعني {{lang|bn|অ}} (''ô'')، موجود سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;it46&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |author=Escudero Pascual Alberto |title=Writing Systems/ Scripts |date=23 October 2005 |access-date=20 November 2006 |work=Primer to Localization of Software |publisher=it46.se |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090319013436/http://www.it46.se/docs/courses/ICT4D_localization_software_primer_it46_v1.5.pdf |archive-date=19 March 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

[[بنگالي الفابيٽ]] سڄي [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جي علائقن، جهڙوڪ [[آسام]]، [[اولهه بنگال]] ۽ [[تريپورا]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. عام طور تي سمجهيو ويندو آهي ته بنگالي الفابيٽ تقريباً 1000ع ڌاري، يعني ڏهين يا يارهين صديءَ ۾، [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخط]] جي تبديل ٿيل صورت مان ارتقا ڪئي.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;&gt;{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |title=Bangalah |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705234223/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bangalah |archive-date=5 July 2015 }} in {{Harvnb|Asiatic Society of Bangladesh|2003}}&lt;/ref&gt;

هي هڪ [[روانيءَ سان لکجندڙ رسم الخط]] آهي، جنهن ۾ يارهن بنيادي تحريري نشان نون سُرن ۽ ٻن [[ٻٽي سُر|ٻٽن سُرن]] کي ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته اوڻيتاليهه تحريري نشان [[وينجن|وينجنن]] ۽ ٻين صوتياتي تبديلي آڻيندڙ علامتن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;akhor&quot;/&gt;

بنگالي الفابيٽ ۾ انگريزيءَ وانگر [[وڏا ۽ ننڍا اکر|وڏن ۽ ننڍن اکرن]] جون الڳ صورتون نه هونديون آهن. اکر کاٻي کان ساڄي طرف لکيا ويندا آهن ۽ لکيل لفظن کي هڪ ٻئي کان ڌار ڪرڻ لاءِ وٿي استعمال ٿيندي آهي. بنگالي رسم الخط جي هڪ نمايان خصوصيت اکرن جي مٿان هلندڙ افقي ليڪ آهي، جيڪا اکرن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿي. ان کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://banglasemantics.net/ |title=banglasemantics.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224112403/http://banglasemantics.net/ |archive-date=24 December 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جيئن ته بنگالي رسم الخط ابوگيدا قسم جو آهي، تنهنڪري ان جا وينجن اکر عام طور تي رڳو هڪ الڳ [[صوتياتي جز]] جي نمائندگي نه ڪندا آهن، پر انهن سان هڪ ضمني سُر پڻ لاڳاپيل هوندو آهي. انهيءَ ڪري انهن جي نوعيت [[پد (لسانيات)|پد]] تي ٻڌل هوندي آهي.

اهو ضمني سُر عام طور تي [[پويون سُر]] هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|মত}} {{IPA|[m'''ɔ'''t]}}، جنهن جي معنيٰ «راءِ» آهي، ۾ {{IPA|[ɔ]}} استعمال ٿئي ٿو؛ جڏهن ته {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}}، جنهن جي معنيٰ «ذهن» آهي، ۾ {{IPA|[o]}} اچاريو وڃي ٿو. ان جون ٻيون صورتون پڻ آهن، جهڙوڪ وڌيڪ کليل آواز {{IPA|[ɒ]}}.

ڪنهن وينجن کي ضمني سُر کان سواءِ واضح طور ظاهر ڪرڻ لاءِ ان جي هيٺان هڪ خاص علامت لڳائي سگهجي ٿي، جنهن کي ''[[ويرام|هوسونتو]]'' ({{lang|bn|্}}) چيو ويندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ম্}} رڳو {{IPA|[m]}} جي نمائندگي ڪري ٿو.

بهرحال، هيءَ علامت عام استعمال ۾ گهڻي نه هوندي آهي ۽ بنيادي طور اچار جي رهنمائي لاءِ استعمال ٿيندي آهي. بنگالي وينجن اکرن جي ابوگيدا واري خاصيت هر حالت ۾ هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي آهي. ڪيترائي ڀيرا پد جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ وينجن سان، هوسونتو جي علامت نه هئڻ باوجود، ڪو ضمني سُر نه هوندو آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মন}} {{IPA|[m'''o'''n]}} ۾ آخري {{lang|bn|ন}} ۽ {{lang|bn|গামলা}} {{IPA|[ɡamla]}} ۾ وچ وارو {{lang|bn|ম}} ضمني سُر کان سواءِ اچاريا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sircar |first1=ShrutI |last2=Nag |first2=Sonali |title=SPELLING AND READING WORDS IN BENGALI |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:264cdb8e-1d4b-4f1d-83e0-34ca3f616e3f/files/rpc289j98m |journal=OXFORD |volume=1 |pages=4, 5, 6, 7, 8 |via=OXFORD UNIVERSITY RESEARCH ARCHIVE}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن ڪنهن وينجن کان پوءِ ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} کان مختلف ڪو ٻيو سُر اچڻو هجي ته ان کي ظاهر ڪرڻ لاءِ سُرن جون مختلف متبادل تحريري صورتون استعمال ڪيون وينديون آهن. اهي علامتون وينجن جي مٿان، هيٺان، اڳيان، پٺيان يا ان جي چوڌاري لڳائي سگهجن ٿيون. اهڙيءَ ريت وينجن ۽ سُر جا گڏيل تحريري نشان ٺهن ٿا.

انهن متبادل علامتن کي بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|কার}} (''ڪار'') چيو ويندو آهي. اهي سُرن جون تابع يا اضافي علامتون آهن، جيڪي اڪيلي سر استعمال نٿيون ٿي سگهن.

مثال طور، {{lang|bn|মি}} {{IPA|[mi]}} ۾ وينجن {{IPA|[m]}} کان پوءِ سُر {{IPA|[i]}} اچي ٿو. هتي {{IPA|[i]}} کي {{lang|bn|ি}} جي علامت سان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن کي {{lang|bn|ই-কার}} (''اي-ڪار'') چيو ويندو آهي. هيءَ علامت بنيادي وينجن کان اڳيان لکبي آهي.

ساڳيءَ ريت، هيٺيان گڏيل اکر ساڳئي وينجن {{lang|bn|ম}} سان مختلف سُرن جي ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا:

* {{lang|bn|মা}} — {{IPA|[ma]}}
* {{lang|bn|মী}} — {{IPA|[mi]}}
* {{lang|bn|মু}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মূ}} — {{IPA|[mu]}}
* {{lang|bn|মৃ}} — {{IPA|[mri]}}
* {{lang|bn|মে}} — {{IPA|[me~mɛ]}}
* {{lang|bn|মৈ}} — {{IPA|[moj]}}
* {{lang|bn|মো}} — {{IPA|[mo]}}
* {{lang|bn|মৌ}} — {{IPA|[mow]}}

اهي گڏيل صورتون ساڳئي وينجن کي ستن ٻين سُرن ۽ ٻن ٻٽن سُرن سان ملائي ظاهر ڪن ٿيون. اهڙين صورتن ۾ وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر {{IPA|[ɔ]}} پهرين ختم سمجهيو ويندو آهي ۽ پوءِ نئون سُر شامل ٿيندو آهي. تنهن هوندي به، ضمني سُر جي ختم ٿيڻ جو اهو وچ وارو عمل بنيادي وينجن {{lang|bn|ম}} {{IPA|[mɔ]}} جي ظاهري شڪل ۾ الڳ نموني ظاهر نه ٿيندو آهي.

بنگالي ٻوليءَ ۾ سُرن جا تحريري نشان ٻن صورتن ۾ هوندا آهن: هڪ آزاد صورت، جيڪا الفابيٽ جي بنيادي اکرن ۾ شامل هوندي آهي؛ ۽ ٻي تابع، مختصر يا متبادل صورت، جيڪا وينجن سان گڏ استعمال ٿيندي آهي.

جڏهن ڪنهن سُر کي اڳيان يا پٺيان ڪنهن وينجن کان سواءِ ظاهر ڪرڻو هجي ته ان جي آزاد صورت استعمال ڪئي ويندي آهي.

مثال طور، {{lang|bn|মই}} {{IPA|[moj]}}، جنهن جي معنيٰ «ڏاڪڻ» آهي، ۽ {{lang|bn|ইলিশ}} {{IPA|[iliʃ]}}، جيڪو [[هلسا مڇي]] جو نالو آهي، ۾ سُر {{lang|bn|ই}} جي آزاد صورت استعمال ٿيل آهي. ان جي ڀيٽ ۾ تابع صورت {{lang|bn|ি}} آهي. لفظ جي شروعات ۾ ايندڙ سُر هميشه پنهنجي آزاد صورت ۾ لکيو ويندو آهي.

ضمني سُر کي ختم ڪندڙ هوسونتو کان سواءِ بنگاليءَ ۾ ٽي ٻيون اضافي علامتون پڻ عام استعمال ٿينديون آهن:

* '''چندر بندو''' ({{lang|bn|ঁ}}): هيءَ علامت سُر جي [[نڪائپ]] (''nasalisation'') کي ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|চাঁদ}} {{IPA|[tʃãd]}}، معنيٰ «چنڊ».
* '''انوسوار''' ({{lang|bn|ং}}): هيءَ علامت [[نرم تارونءَ وارو نڪائون وينجن]] {{IPA|[ŋ]}} ظاهر ڪندي آهي. مثال طور، {{lang|bn|বাংলা}} {{IPA|[baŋla]}}، معنيٰ «بنگالي».
* '''وسرگ''' ({{lang|bn|ঃ}}): هيءَ علامت [[بي آواز حنجري رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[h]}} کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|উঃ!}} {{IPA|[uh]}}، معنيٰ «اُف!»؛ يا ايندڙ وينجن جي [[وينجن جي ٻيڻائي|ٻيڻائي]] کي ظاهر ڪري سگهي ٿي، جيئن {{lang|bn|দুঃখ}} {{IPA|[dukʰːɔ]}}، معنيٰ «ڏک».

ٻين هندستاني رسم الخطن وانگر، بنگالي رسم الخط ۾ پڻ [[هند-آريائي ٻولين ۾ شوا جو حذف|شوا يا ضمني سُر جو حذف]] ٿيندو آهي. رسم الخط ۾ هميشه اهو ظاهر نه ڪيو ويندو آهي ته ضمني سُر ڪٿي ختم ٿئي ٿو، خاص طور تي لفظن جي پڇاڙيءَ ۾.

بنگاليءَ ۾ [[بنگالي وينجنن جا مجموعا|وينجنن جا مجموعا]]، جن کي {{lang|bn|যুক্তব্যঞ্জন}} (''جُڪتو بينجون'') چيو ويندو آهي، عام طور تي گڏيل اکرن جي صورت ۾ لکيا ويندا آهن. انهن ۾ پهريون وينجن ايندڙ وينجن جي مٿان يا ان جي کاٻي پاسي رکيو ويندو آهي.

انهن گڏيل اکرن ۾ شامل وينجنن جون شڪليون اڪثر مختصر ٿي وينديون آهن ۽ ڪڏهن ايتريون تبديل ٿي وينديون آهن جو انهن کي سڃاڻڻ ڏکيو ٿي پوندو آهي. مثال طور:

* {{lang|bn|ক্ষ}} = {{lang|bn|ক}} + {{lang|bn|ষ}}
* {{lang|bn|হ্ম}} = {{lang|bn|হ}} + {{lang|bn|ম}}

بنگالي لکڻيءَ جي نظام ۾ وينجنن جي مجموعن کي ظاهر ڪندڙ اهڙا لڳ ڀڳ 285 گڏيل اکر موجود آهن. جيتوڻيڪ انهن مان ڪجهه گڏيل اکرن جي بناوت لاءِ [[بنگالي الفابيٽ|ظاهري قاعدا]] موجود آهن، پر ڪيترن کي ياد ڪرڻو پوي ٿو.

تازن وقتن ۾، ننڍن شاگردن تي سکيا جو بار گهٽائڻ لاءِ بنگالي ڳالهائيندڙ ٻن مکيه علائقن، اولهه بنگال ۽ بنگلاديش، جي تعليمي ادارن اهڙن گڏيل اکرن جي پيچيدگي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون آهن، جن جي بناوت مان اصل وينجن آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن.

ان جي نتيجي ۾ جديد بنگالي درسي ڪتابن ۾ وينجنن جي مجموعن جون وڌيڪ «واضح» تحريري صورتون شامل ٿيڻ لڳيون آهن، جن ۾ گڏيل اکر ٺاهيندڙ بنيادي وينجن ظاهري شڪل مان آسانيءَ سان سڃاڻي سگهجن ٿا.

تنهن هوندي به، هيءَ تبديلي اڃا وڏي پيماني تي رائج نه ٿي آهي ۽ بنگاليءَ جي ٻين ڇپيل لکڻين ۾ پڻ هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري اڄڪلهه بنگالي سکڻ وارن ٻارن کي ممڪن آهي ته نئين «واضح» ۽ پراڻي «غير واضح» ٻنهي قسمن جي گڏيل اکرن کي سڃاڻڻ سکڻو پوي، جنهن سان مجموعي طور سکيا جو بار وڌي سگهي ٿو.

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[بيھڪ جون نشانيون|بيهڪ جي نشانين]] مان {{lang|bn|।}} (''دڙي'')، جيڪا [[پورو وقفو|پوري وقفي]] جي برابر آهي، کان سواءِ گهڻيون ٻيون نشانيون مغربي رسم الخطن مان ورتيون ويون آهن ۽ انهن جو استعمال پڻ ساڳيو آهي.&lt;ref name=bpedia/&gt;

مغربي رسم الخطن، جهڙوڪ [[لاطيني رسم الخط|لاطيني]] ۽ [[سيريلڪ رسم الخط|سيريلڪ]]، ۾ اکر هڪ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ تي بيٺل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، بنگالي اکر هڪ ظاهر افقي مٿئين ليڪ سان ڄڻ ته لٽڪيل هوندا آهن. اها ليڪ کاٻي کان ساڄي طرف هلندي آهي ۽ {{lang|bn|মাত্রা}} (''ماترا'') سڏبي آهي.

ماترا جي موجودگي يا غير موجودگي اکرن جي سڃاڻپ ۾ اهم ٿي سگهي ٿي. مثال طور:

* {{lang|bn|ত}} (''تَو'') ۽ بنگالي انگ {{lang|bn|৩}} («3») ۾ فرق ماترا جي موجودگي يا غير موجودگيءَ سان سڃاڻي سگهجي ٿو.
* گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্র}} (''ترو'') ۽ آزاد سُر {{lang|bn|এ}} (''اي'') ۾ پڻ ماترا جي لحاظ کان فرق آهي.
* ساڳيءَ ريت، {{lang|bn|হ}} (''هَو'') ۽ بنگالي [[اوگروهو]] {{lang|bn|ঽ}}، ۽ اکر {{lang|bn|ও}} (''او'') ۽ گڏيل وينجن {{lang|bn|ত্ত}} (''تتو'') جي سڃاڻپ ۾ پڻ ظاهري بناوت جا فرق اهم آهن.

بنگالي اکرن جي بناوت ۾ اکر جي ويڪر ۽ اوچائيءَ جا تصور پڻ شامل آهن. اوچائيءَ مان مراد ظاهر ماترا ۽ اڻ ڏٺل بنيادي ليڪ جي وچ وارو عمودي فاصلو آهي.

بنگالي تحريري نشانن لاءِ اڃا تائين هڪجهڙو معياري [[ترتيبي سلسلو]] (''collating sequence'') طئي نه ٿيو آهي، جيڪو لغتن، فهرستن ۽ ڪمپيوٽر ذريعي ترتيب ڏيڻ وارن پروگرامن ۾ استعمال ڪري سگهجي. بنگلاديش ۽ ڀارت جا ماهر هن مسئلي جو گڏيل حل ڳولڻ لاءِ ڪم ڪري رهيا آهن.

=== متبادل ۽ تاريخي رسم الخط ===

[[File:Gopichanda Nataka, Bengali language, Newar script, 1729 CE.jpg|thumb|1729ع جو هڪ قلمي نسخو، جنهن ۾ بنگالي ناٽڪ ''گوپي چند ناٽڪ'' [[نيواڙ رسم الخط]] ۾ لکيل آهي.]]
[[File:Halot-un-nabi-page1.gif|thumb|right|1855ع جو هڪ [[دوبھاشي]] قلمي نسخو، ''حالات النبي''، جيڪو [[صادق علي]] [[سلهٽي ناگري رسم الخط]] ۾ لکيو هو.|class=skin-invert-image]]

تاريخ جي مختلف دورن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي ڪيترن ٻين رسم الخطن ۾ پڻ لکيو ويو آهي. تنهن هوندي به، انهن جو استعمال ڪڏهن به وڏي پيماني تي مقبول نه ٿيو ۽ گهڻو ڪري مخصوص برادرين تائين محدود رهيو.
بنگال جي جاگرافيائي بيهڪ سبب، بنگالي ڳالهائيندڙ علائقن ۽ انهن سان لڳندڙ غير بنگالي علائقن جي ٻولين ۽ رسم الخطن هڪ ٻئي تي اثر وڌو.
[[ميدنيپور ضلعو|ميدنيپور]]، جيڪو [[اوڊيشا]] سان لڳي ٿو، ۾ ڪجهه ماڻهن بنگالي لکڻ لاءِ [[اوڊيا رسم الخط]] استعمال ڪيو آهي. [[اولهه بنگال]] ۽ [[بهار]] جي سرحدي علائقن ۾ ڪجهه بنگالي برادرين تاريخي طور بنگالي ٻوليءَ کي [[ديوناگري رسم الخط|ديوناگري]]، [[ڪيٿي رسم الخط|ڪيٿي]] ۽ [[ترهوتا رسم الخط|ترهوتا]] ۾ لکيو آهي.{{sfn|Chatterji|1926|page=234–235}}
[[ڀڪتپور جي بادشاهت]] ۾ سترهين ۽ ارڙهين صديءَ دوران بنگالي ناٽڪ لکڻ لاءِ [[نيواڙ رسم الخط]] استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=T. W.|year=1973|chapter=Nepali and Pahari|editor-last=Sebeok|editor-first=Thomas A.|title=Current Trends in Linguistics: Linguistics in South Asia|volume=5|pages=262|publisher=Mouton|url=https://archive.org/details/currenttrendsinl0005sebe/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Early Bengali literature written with the Newari script |url=https://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?&amp;item_id=entry_detail&amp;uid=abt2k4z6p5 |website=ScriptSource |publisher=SIL International |access-date=15 August 2026}}&lt;/ref&gt;

[[سلهٽ ڊويزن|سلهٽ]] ۽ [[بانڪورا ضلعو|بانڪورا]] ۾ ڪيٿي رسم الخط جون تبديل ٿيل صورتون تاريخي طور ڪجهه اهميت رکنديون هيون، خاص طور تي مسلمان برادرين ۾.
سلهٽ واري صورت، [[هندوستاني ٻولي]] جي بيتالي ڪيٿي رسم الخط سان هڪجهڙي هئي، سواءِ ان جي ته [[سلهٽي ناگري رسم الخط|سلهٽي ناگري]] ۾ ماترا موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |pages=751–779 |title=Report of All Asia Educational Conference (Benares, December 26–30, 1930) |chapter=The Origin of the Alphabet and Numbers |author=Saha, RN |location=[[اله آباد]]، ڀارت |editor=Khattry, DP |publisher=The Indian Press Ltd |year=1935 |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124177/page/n772/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
سلهٽي ناگري رسم الخط کي ڇپائيءَ لاءِ تقريباً 1869ع ڌاري معياري بڻايو ويو.&lt;ref name=bpedia/&gt;

اڻويهين صديءَ تائين بنگال جي مختلف علائقن ۾ [[عربي رسم الخط]] جون ڪيتريون صورتون استعمال ٿينديون رهيون، جن جو دائرو اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] کان اولهه ۾ [[ميهرپور ضلعو|ميهرپور]] تائين پکڙيل هو.{{sfn|Chatterji|1926|pages=228–233}}&lt;ref&gt;{{cite book |title=A Bengali Book written in Persian Script |author=Khan Sahib, Maulavi Abdul Wali |date=2 November 1925 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.280407/page/n405/mode/2up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Ahmad, Qeyamuddin |author-link=قيوم الدين احمد |title=The Wahhabi Movement in India |date=20 March 2020 |publisher=[[Routledge]]}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ ۾ بنگال جي درٻاري عالم [[نور قطب عالم]] [[فارسي الفابيٽ]] استعمال ڪندي بنگالي شاعري ڪئي.&lt;ref name=&quot;blogs.edgehill.ac.uk&quot;&gt;{{cite web |url=https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |title=The development of Bengali literature during Muslim rule |website=Blogs.edgehill.ac.uk |access-date=7 November 2016 |archive-date=9 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809050525/https://blogs.edgehill.ac.uk/sacs/files/2012/07/Document-6-Billah-A.-M.-M.-A-The-Development-of-Bengali-Literature-during-Muslim-Rule.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=shahid&gt;{{cite book |script-title=bn:ইসলাম প্রসঙ্গ |author=[[محمد شهيدالله|Shahidullah, Muhammad]] |title=Islam Prasanga ed. 1st |location=[[ڍاڪا]] |publisher=Mawla Brothers |date=February 1963 |edition=1 |chapter=হযরত নূরুদ্দীন নূরুল হক নূর কুতবুল আলম (রহঃ) |chapter-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.457435/page/n95/mode/2up |language=bn |page=99}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ پاڪستان جي حڪومت [[اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگالي ٻوليءَ لاءِ فارسي-عربي رسم الخط کي معياري بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ان تجويز کي مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو ۽ اها [[بنگالي ٻوليءَ جي تحريڪ]] جي اڀار ۾ حصو وٺندڙ سببن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kurzon |first=Dennis |date=2010 |title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts |url=https://www.jstor.org/stable/27756124 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=20 |issue=1 |pages=71–73 |jstor=27756124 |issn=1356-1863 |access-date=23 August 2021 |archive-date=23 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210823150607/https://www.jstor.org/stable/27756124 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سورهين صديءَ ۾ [[پورچوگالي]] عيسائي مبلغن بنگالي ٻوليءَ کي [[رومي الفابيٽ]] ۾ لکڻ جي روايت شروع ڪئي.
جيتوڻيڪ پورچوگالي معيار کي گهڻي مقبوليت حاصل نه ٿي، پر عيسائيت ۽ بنگالي گرامر سان لاڳاپيل ڪجهه بنگالي ڪتاب رومي اکرن ۾ 1743ع تائين [[لزبن]] ۾ ڇپيا.
پورچوگالين کان پوءِ انگريزن ۽ فرانسيسين پڻ بنگاليءَ کي رومي اکرن ۾ لکڻ جون ڪوششون ڪيون. انهن جون لکڻيون گهڻو ڪري بنگالي گرامر ۽ [[رسم الخط جي مٽاسٽا|آوازن کي ٻين اکرن ۾ منتقل ڪرڻ]] سان لاڳاپيل هيون.
بنگاليءَ ۾ [[ايسوپ جون آکاڻيون|ايسوپ جي آکاڻين]] جو پهريون نسخو اسڪاٽش لسانيات جي ماهر [[جان گلڪرسٽ (لسانيات جو ماهر)|جان گلڪرسٽ]] انگريزي صوتياتي نظام تي ٻڌل رومي اکرن ۾ ڇپايو.
ان کان پوءِ هر صديءَ ۾ رومي بنگاليءَ کي رائج ڪرڻ جون ڪوششون جاري رهيون. انهن ڪوششن جي حمايت ڪندڙن ۾ [[سنيتي ڪمار چٽرجي]]، [[محمد قدرت خدا]] ۽ [[محمد انعام الحق]] جهڙا عالم پڻ شامل هئا.{{sfn|Chatterji|1926|pages=233–234}}

[[ڊجيٽل انقلاب]] پڻ بنگالي ٻولي لکڻ لاءِ [[انگريزي الفابيٽ]] جي استعمال کي هٿي ڏني آهي.&lt;ref&gt;{{cite thesis|title=Romanisation of Bengali and Other Indian Scripts|author=Kurzon, Dennis|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
سماجي رابطن جي ڪجهه اثرائتن شخصيتن ته رومي بنگاليءَ ۾ مڪمل ناول پڻ شايع ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Islam, Tahsina |date=18 September 2019 |title=The question of standard Bangla |url=https://www.theindependentbd.com/post/215864 |work=[[دي انڊيپينڊنٽ (بنگلاديش)|The Independent]] |location=Dhaka |access-date=12 May 2021 |archive-date=12 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512155611/https://www.theindependentbd.com/post/215864 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== املا جي پيچيدگي ===

[[بنگالي رسم الخط]] جي [[املا جي پيچيدگي]] (''orthographic depth'') عام طور انگريزي ۽ فرانسيسي ٻولين ۾ استعمال ٿيندڙ [[لاطيني رسم الخط]] جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ سمجهي ويندي آهي. يعني ڪيترين حالتن ۾ بنگاليءَ جي آوازن ([[صوتيو|صوتين]]) ۽ تحريري اکرن ([[گرافيم|گرافيمز]]) جي وچ ۾ هڪ آواز ۽ هڪ اکر وارو سڌو تعلق موجود هوندو آهي. تنهن هوندي به، بنگاليءَ ۾ اکرن ۽ آوازن جي وچ ۾ ڪيترين ئي حالتن ۾ اڻبرابري ملي ٿي. درحقيقت، بنگالي-آسامي رسم الخط کي هندستاني رسم الخطن مان سڀ کان وڌيڪ املا جي پيچيدگي رکندڙ رسم الخط پڻ قرار ڏنو ويو آهي.
عام طور تي [[بنگالي-آسامي رسم الخط]] ۾ لکيل اکرن مان انهن جو اچار معلوم ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي؛ يعني ڪنهن لفظ جي املا ڏسي ان جو اچار گهڻو ڪري اندازي سان طئي ڪري سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙا ڪيترائي مثال آهن، جن ۾ لکڻي ۽ اچار هڪجهڙا ناهن. ان جي ابتڙ، اچار ٻڌي لفظ جي درست املا طئي ڪرڻ گهڻو ڪري ڏکيو هوندو آهي. عام طور هي رسم الخط «تدڀو» (''tadbhav'')، يعني بنگاليءَ جي مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل لفظن لاءِ نسبتاً واضح آهي؛ پر «تتسم» (''tatsam'')، يعني سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظن لاءِ، اچار مان املا ۽ املا مان اچار معلوم ڪرڻ ٻنهي لحاظن کان وڌيڪ پيچيده آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bangla Sobdo Bhandar |url=https://www.raniganjgirlscollege.org/images/SM/1586585278Bangla%20Sobdo%20Bhandar.pdf |website=raniganjgirlscollege.org |pages=1, 2 |via=Raniganj Girls' College}}&lt;/ref&gt;
املا ۽ اچار جي وچ ۾ اڻبرابريءَ جو هڪ سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ ساڳئي آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اکر موجود آهن. اڻويهين صديءَ ۾ ڪجهه سڌارن باوجود، بنگالي املا جو نظام اڃا تائين وڏي حد تائين سنسڪرت جي روايتي املا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; انهيءَ ڪري ڳالهائجندڙ بنگاليءَ ۾ مختلف آوازن جي پاڻ ۾ ملي وڃڻ سبب پيدا ٿيل تبديليون هميشه لکڻيءَ ۾ ظاهر نٿيون ٿين.
مثال طور، [[بي آواز پوسٽ الويولر رگڙائتو وينجن]] {{IPA|[ʃ]}} لاءِ ٽي اکر {{lang|bn|শ}}، {{lang|bn|ষ}} ۽ {{lang|bn|স}} موجود آهن. تنهن هوندي به، اکر {{lang|bn|স}} ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز الويولر سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[s]}} جو آواز برقرار رکي ٿو، جيئن {{lang|bn|স্খলন}} {{IPA|[skʰɔlon]}}، معنيٰ «ڪرڻ يا ترڪڻ»، ۽ {{lang|bn|স্পন্দন}} {{IPA|[spɔndon]}}، معنيٰ «ڌڙڪڻ».
ساڳيءَ ريت، اکر {{lang|bn|ষ}} پڻ ڪجهه گڏيل وينجنن ۾ [[بي آواز ريٽروفليڪس سسڪاريندڙ وينجن]] {{IPA|[ʂ]}} جو آواز برقرار رکي سگهي ٿو، جيئن {{lang|bn|কষ্ট}} {{IPA|[kɔʂʈo]}}، معنيٰ «تڪليف»، ۽ {{lang|bn|গোষ্ঠী}} {{IPA|[ɡoʂʈʰi]}}، معنيٰ «گروهه يا برادري». اهڙيءَ طرح [[آوازدار پوسٽ الويولر افريڪيٽ]] {{IPA|[dʒ]}} لاءِ پڻ ٻه اکر {{lang|bn|জ}} ۽ {{lang|bn|য}} موجود آهن.
ان کان سواءِ، جيڪو آواز اڳي ريٽروفليڪس نڪائون وينجن {{lang|bn|ণ}} {{IPA|[ɳ]}} طور لکيو ۽ اچاريو ويندو هو، اهو عام ڳالهه ٻولهه ۾ هاڻي گهڻو ڪري ڏندن وٽ اچارجندڙ {{IPA|[n]}} جي صورت ۾ ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. پڙهڻ وقت ٻنهي آوازن جو فرق ڪڏهن برقرار رهي سگهي ٿو، خاص طور جڏهن اهو {{lang|bn|ট}}، {{lang|bn|ঠ}}، {{lang|bn|ড}} يا {{lang|bn|ঢ}} جهڙي ڪنهن ٻئي [[ريٽروفليڪس وينجن]] سان گڏ اچي. تنهن هوندي به، املا ۾ اها تبديلي ظاهر نه ٿيندي آهي.
[[ويجهو کليل اڳيون غير گول سُر]] {{IPA|[æ]}} پڻ مختلف تحريري صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ان جا مثال هي آهن:
* {{lang|bn|এত}} {{IPA|[æto]}} — «ايترو گهڻو».
* {{lang|bn|এ্যাকাডেমী}} {{IPA|[ækaɖemi]}} — «اڪيڊمي».
* {{lang|bn|অ্যামিবা}} {{IPA|[æmiba]}} — «اميبا».
* {{lang|bn|দেখা}} {{IPA|[dækʰa]}} — «ڏسڻ».
* {{lang|bn|ব্যস্ত}} {{IPA|[bæsto]}} — «مصروف».
* {{lang|bn|ব্যাকরণ}} {{IPA|[bækorɔn]}} — «گرامر».
اڻبرابريءَ جو ٻيو سبب اهو آهي ته رسم الخط ۾ لفظن جي سموري صوتياتي ڄاڻ مڪمل طور ظاهر نٿي ٿئي. هر وينجن سان لاڳاپيل ضمني سُر، اڳئين يا پوئين سُر سان [[سُرن جي هم آهنگي]] ({{lang|bn|স্বরসঙ্গতি}}) يا ٻين صوتياتي حالتن موجب، {{IPA|[ɔ]}} يا {{IPA|[o]}} ٿي سگهي ٿو. پر رسم الخط ۾ اهو فرق ظاهر نه ٿيندو آهي، جنهن سبب پڙهندڙ لاءِ ابهام پيدا ٿئي ٿو.
ان کان سواءِ، پد جي پڇاڙيءَ ۾ ضمني سُر گهڻو ڪري اچاريو نه ويندو آهي، جيئن {{lang|bn|কম}} {{IPA|[kɔm]}}، معنيٰ «گهٽ». پر عام طور املا ۾ ان حذف کي ظاهر نه ڪيو ويندو آهي، جنهن ڪري نون پڙهندڙن لاءِ اچار معلوم ڪرڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو.
ڪيترن ئي گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل بنيادي وينجنن کان مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|ক্}} {{IPA|[k]}} ۽ {{lang|bn|ষ}} {{IPA|[ʂ]}} جي ميلاپ سان {{lang|bn|ক্ষ}} ٺهندو آهي، جنهن جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو:
* {{lang|bn|রুক্ষ}} {{IPA|[rukkʰo]}} — «کُهرو»، جنهن ۾ گڏيل وينجن {{IPA|[kkʰo]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষমতা}} {{IPA|[kʰɔmota]}} — «صلاحيت»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰɔ]}} طور اچارجي ٿو.
* {{lang|bn|ক্ষতি}} {{IPA|[kʰoti]}} — «نقصان»، جنهن ۾ اهو {{IPA|[kʰo]}} طور اچارجي ٿو.
اهڙيءَ طرح {{IPA|[ʃ]}} آواز کي ظاهر ڪرڻ لاءِ لڳ ڀڳ ست يا وڌيڪ تحريري صورتون ملي سگهن ٿيون. مثال طور:
* {{lang|bn|শ}} — {{lang|bn|শব্দ}}، جنهن جي سنسڪرت بنياد واري لکت ''śabda'' آهي، پر اچار ''śôbdo''، معنيٰ «لفظ»، آهي.
* {{lang|bn|ষ}} — {{lang|bn|ষড়যন্ত্র}}، جنهن جي لکت ''ṣaṛayantra'' ۽ اچار ''śoṛōjontrō''، معنيٰ «سازش»، آهي.
* {{lang|bn|স}} — {{lang|bn|সরকার}}، جنهن جي لکت ''sarakāra'' ۽ اچار ''śorkar''، معنيٰ «حڪومت»، آهي.
* {{lang|bn|শ্ব}} — {{lang|bn|শ্বশুর}}، جنهن جي لکت ''śbaśura'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز نه اچارڻ سبب ان جو اچار ''śōśur''، معنيٰ «سهرو»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|শ্ম}} — {{lang|bn|শ্মশান}}، جنهن جي لکت ''śmaśāna'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śośan''، معنيٰ «شمشان گهاٽ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ব}} — {{lang|bn|স্বপ্ন}}، جنهن جي لکت ''sbapna'' آهي، پر {{lang|bn|ব}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śopnō''، معنيٰ «خواب»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|স্ম}} — {{lang|bn|স্মরণ}}، جنهن جي لکت ''smaraṇa'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''śorōn''، معنيٰ «ياد ڪرڻ»، ٿئي ٿو.
* {{lang|bn|ষ্ম}} — {{lang|bn|গ্রীষ্ম}}، جنهن جي لکت ''grīṣma'' آهي، پر {{lang|bn|ম}} جو آواز حذف ٿيڻ سبب اچار ''griśśō''، معنيٰ «اونهارو»، ٿئي ٿو.
ڪيترن گڏيل وينجنن ۾ هڪ يا وڌيڪ جزوي آوازن جو حذف يا تبديلي ٿيندي آهي. اصل متن ۾ ان سلسلي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن:
* {{lang|bn|লক্ষ্মণ}} — لکت ''lakṣmaṇa''، اچار ''lokkhōn''، [[لڪشمڻ]].
* {{lang|bn|বিশ্বাস}} — لکت ''biśbāsa''، اچار ''biśśaś''، معنيٰ «اعتقاد يا ڀروسو».
* {{lang|bn|বাধ্য}} — لکت ''bādhya''، اچار ''baddhō''، معنيٰ «مجبور يا پابند».
* {{lang|bn|স্বাস্থ্য}} — لکت ''sbāsthya''، اچار ''śasthō''، معنيٰ «صحت».
ڪجهه گڏيل وينجنن جو اچار انهن ۾ شامل اکرن جي متوقع آوازن کان بلڪل مختلف هوندو آهي. مثال طور، {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|ঐতিহ্য}}، معنيٰ «ورثو»، ۾ ''hy'' بدران ''jjh'' جهڙو آواز ڏئي ٿو. هن لفظ جي لکت ''aiti'''hy'''a'' ۽ اچار ''ōiti'''jjh'''ō'' طور ڏنو ويو آهي. پر ساڳيو {{lang|bn|হ্য}}، لفظ {{lang|bn|হ্যাঁ}}، معنيٰ «ها»، ۾ نڪائيندڙ ''hæ'' طور اچارجي ٿو. هن لفظ جي لکت ''hyām̐'' آهي.
املا ۽ اچار جي اڻبرابريءَ جو ٻيو مثال {{lang|bn|অন্য}} ۽ {{lang|bn|অন্ন}} آهن. پهرئين لفظ جي لکت ''anya'' ۽ اچار ''ōnnō''، معنيٰ «ٻيو يا مختلف»، آهي؛ جڏهن ته ٻئي لفظ جي لکت ''anna'' ۽ اچار ''onnō''، معنيٰ «پڪل چانور يا کاڌو»، آهي. ٻنهي لفظن ۾ {{lang|bn|অ}} مختلف گڏيل وينجنن، يعني {{lang|bn|ন্য}} (''nya'') ۽ {{lang|bn|ন্ন}} (''nna'') سان ملي ٿو. ٻنهي صورتن ۾ گڏيل وينجنن جو اچار ساڳيو ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته شروعاتي سُر جي اچار ۾ فرق ملي ٿو.
ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساڳئي اکر يا تحريري نشان جو اچار لفظ ۾ ان جي جاءِ موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته مختلف اکر ۽ تحريري نشان هڪجهڙي آواز جي نمائندگي پڻ ڪري سگهن ٿا.
انهن اڻبرابرين جو هڪ اهم سبب بنگالي ٻوليءَ ۾ تاريخي طور ڪيترن آوازن جو پاڻ ۾ ملي وڃڻ آهي. رسم الخط انهن سڀني صوتياتي تبديلين ۽ وينجنن جي ميلاپ کي مڪمل طور ظاهر نه ڪري سگهيو آهي. بنگاليءَ ۾ سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل «تتسم» لفظ گهڻا آهن. انهن لفظن جي اصل املا گهڻو ڪري برقرار رکي وئي آهي، جڏهن ته آوازن جي تبديليءَ سبب انهن جا اچار بدلجي ويا آهن.
انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن ۾ املا ۽ اچار جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي، جڏهن ته مقامي ارتقا مان پيدا ٿيل «تدڀو» لفظن ۾ اکرن ۽ آوازن جو تعلق نسبتاً وڌيڪ باقاعده هوندو آهي.
هڪ ٻيو سبب اڻويهين صديءَ ۾ [[ايشور چندر ودياساگر]] جي سڌارن سان لاڳاپيل سنسڪرت لفظن جي وڏي پيماني تي استعمال کي قرار ڏنو ويو آهي. ان وقت تائين بنگاليءَ جو صوتياتي نظام سنسڪرت کان گهڻو مختلف ٿي چڪو هو ۽ سنسڪرت ۾ استعمال ٿيندڙ ڪيترائي گڏيل وينجن بنگاليءَ جي عام اچار مان ختم ٿي چڪا هئا.
جڏهن اهي سنسڪرت لفظ تتسم لفظن جي صورت ۾ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا ته انهن جا اچار بنگاليءَ جي صوتياتي نظام موجب تبديل ٿيا، پر انهن جي روايتي املا برقرار رهي. انهيءَ ڪري ڪيترن تتسم لفظن جو اچار انهن جي لکت کان گهڻو مختلف آهي. اصل متن موجب بنگاليءَ ۾ خاموش اکرن جا لڳ ڀڳ سڀ مثال تتسم لفظن ۾ ملن ٿا.
انهيءَ لحاظ کان بنگالي لکڻيءَ جو نظام هميشه لفظن جي درست اچار معلوم ڪرڻ لاءِ مڪمل رهنمائي فراهم نٿو ڪري.

=== استعمال ===
بنگالي، آسامي ۽ ڪجهه ٻين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط کي عام طور [[بنگالي رسم الخط]] چيو ويندو آهي. بنگالي ٻولي ۽ ان جي لهجن لاءِ ان کي [[بنگالي الفابيٽ]]، جڏهن ته [[آسامي ٻولي]] لاءِ ٿورين تبديلين سان [[آسامي الفابيٽ]] سڏيو ويندو آهي.
ويجهن علائقن جون ڪجهه ٻيون ٻوليون پڻ بنگالي رسم الخط استعمال ڪنديون رهيون آهن. مثال طور، ڀارت جي رياست [[منيپور]] ۾ [[ميتي ٻولي]] صدين تائين بنگالي رسم الخط ۾ لکي ويندي رهي آهي، جيتوڻيڪ تازن ڏهاڪن ۾ [[ميتي رسم الخط]] کي ٻيهر هٿي ڏني وئي آهي.

=== انگن جو نظام ===
بنگالي انگ هن ريت آهن:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; margin:auto; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''بنگالي انگ'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9
|-
| ০ || ১ || ২ || ৩ || ৪ || ৫ || ৬ || ৭ || ৮ || ৯
|}
اڻويهين صديءَ جي ڪجهه گرامر جي ڪتابن ۾ ڪسرن، خاص طور چوٿين حصي ۽ سورهين حصي، لاءِ اضافي نشانين جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yates |first1=William |author1-link=William Yates (missionary) |editor1-last=Wenger |editor1-first=John |title=A Bengali Grammar |volume=I |year=1847 |location=Calcutta |publisher=Baptist Mission Press |page=120 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.195743/page/n138/mode/1up}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beames |first1=John |author1-link=John Beames |title=Grammar of the Bengali language: Literary and Colloquial |year=1891 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=4 |url=https://books.google.com/books?id=5j6yIiBN3L0C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

=== رومي اکرن ۾ لکڻي ===
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت}}
تازن سالن ۾ بنگالي ٻوليءَ کي [[روميائي ڪرڻ|رومي اکرن ۾ لکڻ]] لاءِ ڪيترائي نظام تيار ڪيا ويا آهن، پر انهن مان گهڻا بنگاليءَ جي حقيقي صوتياتي آوازن کي مڪمل طور ظاهر ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا آهن. بنگالي الفابيٽ کي اڪثر [[براهمي رسم الخط|براهمي نسل جي رسم الخطن]] سان گڏ روميائي ڪرڻ جي نظامن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جتي بنگالي آوازن جي حقيقي صوتياتي قدرن جي مڪمل نمائندگي هميشه نه ٿيندي آهي.
انهن نظامن ۾ هي شامل آهن:
* '''[[سنسڪرت جي بين الاقوامي حرفي منتقلي الفابيٽ]]''' (''IAST'')، جيڪو اضافي صوتياتي نشانين تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;IAST1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212100431/http://www.sanskrit-sanscrito.com.ar/english/sanskrit/sanskrit3.html |archive-date=12 February 2007 |title=Learning International Alphabet of Sanskrit Transliteration |work=Sanskrit 3 – Learning transliteration |publisher=Gabriel Pradiipaka &amp; Andrés Muni |access-date=20 November 2006}}&lt;/ref&gt;
* '''[[آئي ٽرانس]]''' (''ITRANS'')، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن کي رومي اکرن ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ [[آسڪي]] ڪيبورڊ سان مطابقت رکندڙ وڏن انگريزي اکرن کي پڻ استعمال ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ITRANS1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.aczoom.com/itrans/ |title=ITRANS – Indian Language Transliteration Package |access-date=20 November 2006 |publisher=Avinash Chopde |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020111/http://www.aczoom.com/itrans/ |archive-date=23 January 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''[[ڪولڪتا جي قومي لائبريريءَ جو روميائي نظام]]'''، جيڪو هندستاني ٻولين جي اکرن جي روميائي صورت لاءِ استعمال ٿيندڙ نظامن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;NatLib&quot;&gt;{{cite web |url=https://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |title=Annex-F: Roman Script Transliteration |access-date=20 November 2006 |date=1 April 1999 |work=Indian Standard: Indian Script Code for Information Interchange – ISCII |publisher=[[Bureau of Indian Standards]] |page=32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716225648/http://varamozhi.sourceforge.net/iscii91.pdf |archive-date=16 July 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ جي روميائي صورت جي سلسلي ۾ [[حرفي منتقلي]] (''transliteration'') ۽ [[صوتياتي نقل نويسي]] (''transcription'') جي وچ ۾ فرق سمجهڻ ضروري آهي. حرفي منتقليءَ ۾ اصل املا کي درست نموني محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي، جيئن رومي لکڻيءَ مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي. ان جي ابتڙ، صوتياتي نقل نويسيءَ ۾ لفظ جي حقيقي اچار کي ظاهر ڪرڻ کي ترجيح ڏني ويندي آهي.
جيئن ته بنگالي لفظن جي املا گهڻو ڪري انهن جي حقيقي اچار کي مڪمل طور ظاهر نٿي ڪري، تنهنڪري حرفي منتقلي ۽ صوتياتي نقل نويسيءَ جا نتيجا اڪثر مختلف هوندا آهن.
جيتوڻيڪ اهڙو حرفي منتقليءَ جو نظام فائديمند ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي رومي متن مان اصل بنگالي املا ٻيهر حاصل ڪري سگهجي، پر اصل متن موجب وڪيپيڊيا تي بنگالي لفظن کي رومي اکرن ۾ ظاهر ڪرڻ لاءِ [[صوتياتي املا|صوتياتي نقل نويسي]] استعمال ڪئي ويندي آهي، جنهن ۾ اصل لکڻيءَ بدران لفظ جي اچار کي بنياد بڻايو ويندو آهي.
رومي بنگاليءَ کي مقبول بڻائڻ جي تازين ڪوششن مان هڪ ڪوشش 2018ع جي ڪولڪتا ڪتابي ميلي ۾ اشاعتي اداري ''Mitra and Ghosh'' پاران ڪئي وئي. ان اداري ٻارن جا ٽي مشهور ڪتاب ''Abol Tabol''، ''Hasi Khusi'' ۽ ''Sahoj Path'' رومي رسم الخط ۾ شايع ڪيا.
اهي ڪتاب ''Benglish Books'' جي نالي هيٺ ڇپيا ويا. انهن ۾ صوتياتي بنيادن تي رومي لکڻي استعمال ڪئي وئي، جيڪا سماجي رابطن جي ذريعن تي استعمال ٿيندڙ املا سان گهڻي حد تائين ملندڙ هئي، پر نرم وينجنن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ هيٺان ليڪ جو اضافي استعمال ڪيو ويو.

== گرامر ==
{{مک|بنگالي گرامر}}

بنگالي ٻوليءَ ۾ [[اسم (گرامر)|اسمن]] کي [[گرامري جنس]] نه ڏني ويندي آهي، جنهن سبب [[صفت (گرامر)|صفتن]] جي صورت ۾ تمام ٿوري تبديلي ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، اسم ۽ [[ضمير]] جملي ۾ پنهنجي ڪردار موجب مختلف [[حالت (گرامر)|گرامري حالتن]] ۾ تبديل ٿيندا آهن، جڏهن ته [[فعل]] وڏي پيماني تي [[فعل جي گردان|گردان]] قبول ڪندا آهن.
بنگاليءَ ۾ اسم ۽ ضمير عام طور چئن گرامري حالتن ۾ تبديل ٿيندا آهن. ان جي ابتڙ، فعل جي صورت اسم جي واحد يا جمع هئڻ موجب تبديل نه ٿيندي آهي. [[روماني ٻولي]] جو گرامر پڻ اولهه هند-آريائي ٻولين جي ڀيٽ ۾ بنگالي گرامر سان وڌيڪ ويجهڙائي رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;hub1995&quot;&gt;{{cite journal |first=Milena |last=Hübschmannová |title=Romaňi čhib – romština: Několik základních informací o romském jazyku |journal=Bulletin Muzea Romské Kultury |issue=4/1995 |year=1995 |place=Brno |quote=Zatímco romská lexika je bližší hindštině, marvárštině, pandžábštině atd., v gramatické sféře nacházíme mnoho shod s východoindickým jazykem, s bengálštinou.}}&lt;/ref&gt;

=== لفظن جي ترتيب ===
بنگالي هڪ اهڙي ٻولي آهي، جنهن ۾ جملي جو بنيادي يا مرڪزي جز عام طور پڇاڙيءَ ۾ ايندو آهي (''head-final language''). ان ۾ لفظن جي عام ترتيب [[فاعل-مفعول-فعل]] هوندي آهي، جيتوڻيڪ هن ترتيب ۾ تبديليون پڻ عام آهن.&lt;ref name=&quot;tb16&quot;&gt;{{Harv|Bhattacharya|2000|pp=16}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ ۾ انگريزي ۽ گهڻين يورپي ٻولين جي ابتڙ [[حرف جر ۽ حرف بعد|حرف بعد]] (''postpositions'') استعمال ٿيندا آهن. [[محدود ڪندڙ لفظ]] (''determiners'') اسم کان پوءِ ايندا آهن، جڏهن ته انگ، صفتون ۽ ملڪيت يا تعلق ظاهر ڪندڙ لفظ عام طور اسم کان اڳ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;UCLA1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |title=Bengali |access-date=20 November 2006 |work=UCLA Language Materials project |publisher=University of California, Los Angeles |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715213818/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=84&amp;menu=004 |archive-date=15 July 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
اهڙن سوالن ۾، جن جو جواب «ها» يا «نه» ۾ ڏنو وڃي، بنيادي لفظي ترتيب بدلائڻ ضروري نه هوندو آهي. ان جي بدران جملي جي آخري پد جو هيٺيون سُري لهجو (''L'') لهندڙ لهجي (''HL'') ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو.
ان کان سواءِ، اختياري [[گرامري ذرا]]، جهڙوڪ {{lang|bn|কি}} (''-ki'') ۽ {{lang|bn|না}} (''-na'')، اڪثر اهڙن سوالن جي پهرئين يا آخري لفظ سان ڳنڍيا ويندا آهن.
سواليا لفظن تي ٻڌل سوالن (''wh-questions'') ۾ سواليا لفظ کي جملي جي [[توجھ (لسانيات)|توجھ واري جاءِ]] تي آندو ويندو آهي، جيڪا عام طور جملي جو پهريون يا ٻيو لفظ هوندي آهي.

=== اسم ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسم ۽ ضمير مختلف [[گرامري حالت|گرامري حالتن]] موجب تبديل ٿيندا آهن. انهن ۾ [[فاعلي حالت]]، [[مفعولي حالت]]، [[اضافتي حالت]] (ملڪيت ظاهر ڪندڙ حالت) ۽ [[مڪاني حالت]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;tb&quot;/&gt;
هر اسم جي حالت موجب تبديليءَ جو نمونو ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته اهو اسم [[جانداريت (لسانيات)|جاندار]] شيءِ جي نمائندگي ڪري ٿو يا بي جان شيءِ جي.
جڏهن ڪنهن اسم سان مخصوصيت ظاهر ڪندڙ جز، جهڙوڪ واحد لاءِ {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') يا جمع لاءِ {{lang|bn|-গুলো}} (''-gulo'')، شامل ڪيو وڃي ٿو ته اسم ۾ [[گرامري عدد]] موجب پڻ تبديلي ظاهر ٿيندي آهي.
بنگالي گرامر جي گهڻن ڪتابن ۾ گرامري حالتن کي ڇهن قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي ۽ ملڪيت ظاهر ڪندڙ هڪ اضافي صورت پڻ بيان ڪئي ويندي آهي، جيتوڻيڪ بنگالي گرامر جا ماهر ملڪيت واري صورت کي هميشه الڳ گرامري حالت نٿا سمجهن. عملي استعمال جي لحاظ کان حالتن کي عام طور چئن مکيه قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''بنگالي اسمن جي حالت موجب تبديلي'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | گرامري حالت
! colspan=&quot;2&quot; | جاندار
! colspan=&quot;2&quot; | بي جان
|- style=&quot;background:#edf4fb;&quot;
! واحد !! جمع !! واحد !! جمع
|-
! فاعلي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|ছাত্র'''রা''' / ছাত্রগণ}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''ra'''''&lt;br /&gt;شاگرد
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! مفعولي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''কে/রে'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''ke/re'''''&lt;br /&gt;شاگرد کي
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের(কে)'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der(ke)'''''&lt;br /&gt;شاگردن کي
| {{lang|bn|জুতোটা}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa''&lt;br /&gt;جوتو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo''&lt;br /&gt;جوتا
|-
! اضافتي حالت
| {{lang|bn|ছাত্রটি'''র'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-ṭi-'''r'''''&lt;br /&gt;شاگرد جو
| {{lang|bn|ছাত্র'''দের'''}}&lt;br /&gt;''chatrô-'''der'''''&lt;br /&gt;شاگردن جو
| {{lang|bn|জুতোটা'''র'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتي جو
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''র'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''r'''''&lt;br /&gt;جوتن جو
|-
! مڪاني حالت
| —
| —
| {{lang|bn|জুতোটা'''য়'''}}&lt;br /&gt;''juto-ṭa-'''y'''''&lt;br /&gt;جوتي ۾ يا مٿان
| {{lang|bn|জুতাগুলা / জুতোগুলো'''তে'''}}&lt;br /&gt;''juta-gula / juto-gulo-'''te'''''&lt;br /&gt;جوتن ۾ يا مٿان
|}
بنگالي ٻوليءَ ۾ اسمن کي ڳڻڻ وقت ڪجهه مخصوص [[ماپ جا لفظ]] استعمال ٿيندا آهن. بنگاليءَ ۾ عام طور ڪنهن اسم کان اڳ سڌو انگ لڳائي ان کي ڳڻي نٿو سگهجي؛ انگ ۽ اسم جي وچ ۾ هڪ مناسب ماپ وارو لفظ يا [[درجابندي ڪندڙ لفظ]] (''classifier'') استعمال ڪرڻو پوندو آهي. هن لحاظ کان [[ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مکيه زميني لساني علائقي]] جون گهڻيون ٻوليون پڻ بنگاليءَ سان مشابهت رکن ٿيون.
گهڻن اسمن سان عام ماپ وارو جز {{lang|bn|-টা}} (''-ṭa'') استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ٻين ماپ وارن لفظن جو استعمال اسم جي معنوي قسم موجب ٿيندو آهي. مثال طور، انسانن لاءِ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') استعمال ٿيندو آهي.
هڪ ٻيو ماپ وارو جز ''-khana'' ۽ ان جي ننڍائي ظاهر ڪندڙ صورت ''-khani'' پڻ موجود آهن، جيڪي خاص طور چپٽين، ڊگهين، چورس يا سنهين شين جي نالن سان لڳندا آهن. اهي نسبتاً گهٽ استعمال ٿيندڙ درجابندي ڪندڙ جز آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Descriptive grammar of Bangla|last=Boyle David|first=Anne|publisher=De Gruyter|year=2015|pages=141–142}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|+ '''بنگاليءَ ۾ ماپ وارن لفظن جا مثال'''
|- style=&quot;background:#dceaf7;&quot;
! بنگالي مثال !! رومي صورت !! سنڌي معنيٰ
|-
| {{lang|bn|নয়'''টা''' গরু}}
| ''Nôy-'''ṭa''' goru''
| نو ڳئون
|-
| {{lang|bn|কয়'''টা''' বালিশ}}
| ''Kôy-'''ṭa''' balish''
| ڪيترا وهاڻا؟
|-
| {{lang|bn|অনেক'''জন''' লোক}}
| ''Ônek-'''jôn''' lok''
| ڪيترائي ماڻهو
|-
| {{lang|bn|চার-পাঁচ'''জন''' শিক্ষক}}
| ''Ĉar-pãc-'''jôn''' shikkhôk''
| چار کان پنج استاد
|}
بنگاليءَ ۾ ڪنهن اسم کي مناسب ماپ واري لفظ کان سواءِ ڳڻڻ، مثال طور {{lang|bn|আট বিড়াল}} (''aṭ biṛal'') چوڻ، عام طور گرامري لحاظ کان غلط سمجهيو ويندو آهي. ان جي بدران {{lang|bn|আট'''টা''' বিড়াল}} (''aṭ-'''ṭa''' biṛal'')، معنيٰ «اٺ ٻليون»، استعمال ڪيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به، جڏهن ماپ واري لفظ مان اسم جو معنوي قسم واضح ٿي وڃي ته اسم کي حذف ڪري رڳو ماپ وارو لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو. مثال طور:
: {{lang|bn|শুধু এক'''জন''' থাকবে।}}
: ''Shudhu êk-'''jôn''' thakbe''
: «رڳو هڪ ماڻهو رهندو.»
هن جملي ۾ {{lang|bn|-জন}} (''-jôn'') مان ئي معلوم ٿئي ٿو ته ڳالهه ڪنهن انسان بابت آهي، تنهنڪري «ماڻهو» لاءِ الڳ اسم استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي.
انهيءَ لحاظ کان بنگاليءَ جا سڀ اسم، گهڻين ٻين [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻولين]] جي ابتڙ، [[غير ڳڻپ لائق اسم|غير ڳڻپ لائق اسمن]] سان مشابهت رکن ٿا.


=== فعل ===
بنگالي ٻوليءَ ۾ [[فعل]] ٻن مکيه قسمن جا آهن: [[متصرف فعل]] (''finite verbs'') ۽ غير متصرف فعل (''non-finite verbs''). غير متصرف فعلن ۾ [[زمانو (گرامر)|زماني]] يا [[گرامري شخص]] موجب تبديلي نه ٿيندي آهي، جڏهن ته متصرف فعل پهرئين، ٻئي ۽ ٽئين شخص، زماني (حال، ماضي ۽ مستقبل)، [[فعل جو پهلو|فعلي پهلو]] (سادو، مڪمل ۽ جاري) ۽ مخاطب جي احترام واري درجي (بي تڪلف، واقفانه ۽ رسمي) موجب مختلف صورتون اختيار ڪندا آهن. تنهن هوندي به، بنگالي فعل [[گرامري عدد]]، يعني واحد يا جمع، موجب تبديل نه ٿيندا آهن. [[شرطي صيغو]]، [[حڪمي صيغو]] ۽ [[گرامري صيغو|گرامري صيغن]] جون ٻيون خاص صورتون زماني ۽ فعلي پهلو ظاهر ڪندڙ لاحقن جي جاءِ وٺي سگهن ٿيون. ڪيترن ئي فعلي بنيادن مان ٺهندڙ گرداني صورتن جو تعداد 200 کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.
بنگالي ٻوليءَ جي [[صرفيات (لسانيات)|صرفياتي نظام]] ۾ استعمال ٿيندڙ گرداني لاحقا علائقي موجب مختلف هوندا آهن. انهن سان گڏ [[نحو (لسانيات)|نحوي بناوت]] ۾ پڻ معمولي علائقائي فرق ملن ٿا.
بنگالي ٻولي گهڻين ٻين [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] کان [[صفر رابط فعل]] (''zero copula'') جي استعمال ۾ مختلف آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته زماني حال ۾ اسم يا صفت کي فاعل سان ڳنڍيندڙ فعل، يعني انگريزيءَ جي ''be'' جهڙو [[رابط فعل]]، اڪثر استعمال نه ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;bpedia&quot;/&gt; مثال طور، «هو هڪ استاد آهي» لاءِ بنگاليءَ ۾ {{lang|bn|তিনি শিক্ষক}} (''tini shikkhôk'') چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هو استاد» آهي.&lt;ref name=&quot;hacce-bangali&quot;&gt;پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ هندي، جي اثر هيٺ پرورش پائيندڙ ڪجهه بنگالي ڳالهائيندڙن جي ٻوليءَ ۾ عام طور حذف ٿيندڙ رابط فعل ٻيهر ظاهر ٿي سگهي ٿو، جيئن ''she shikkhôk hocche''. ٻيا بنگالي ڳالهائيندڙ اهڙي استعمال کي گرامري لحاظ کان غلط سمجهن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن مزاحيه انداز ۾ اهڙي ٻولي ڳالهائيندڙن کي «hocche-Bangali» سڏين ٿا.&lt;/ref&gt; انهيءَ خصوصيت ۾ بنگالي ٻولي [[روسي ٻولي|روسي]] ۽ [[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]] سان مشابهت رکي ٿي.

== لفظي ذخيرو ==
{{مک|بنگالي ٻوليءَ جو لفظي ذخيرو}}
{{Pie chart
| value1 = 16
| value2 = 40
| value3 = 16
| label1 = تدڀو لفظ (هند-آريائي ٻولين مان ورثي ۾ مليل لفظ)
| label2 = تتسم لفظ (سنسڪرت مان سڌيءَ ريت ورتل لفظ)
| label3 = ديسي يا مقامي اصل جا لفظ
| caption = بنگالي ٻوليءَ جي لفظن جا ماخذ
| value4 = 28
| label4 = پرڏيهي ٻولين مان ورتل لفظ (فارسي، ترڪي، عربي، انگريزي، پورچوگالي وغيره)
}}
عام طور بنگالي ٻوليءَ ۾ لڳ ڀڳ 100,000 الڳ لفظ هجڻ جو اندازو ڏنو ويندو آهي. انهن مان لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|তদ্ভব}}، ''tôdbhôbô'' يا [[تدڀو]] سڏجن ٿا، جيڪي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] مان تاريخي ارتقا ذريعي ورثي ۾ مليا آهن. لڳ ڀڳ 40,000 لفظ (40 سيڪڙو) {{lang|bn|তৎসম}}، ''tôtśômô'' يا [[تتسم]] آهن، جيڪي [[سنسڪرت ٻولي]] مان سڌيءَ ريت ورتا ويا آهن. لڳ ڀڳ 16,000 لفظ (16 سيڪڙو) {{lang|bn|দেশী}}، ''deśi''، يعني مقامي يا ديسي اصل جا لفظ آهن.
باقي لڳ ڀڳ 28,000 لفظ (28 سيڪڙو) {{lang|bn|বিদেশী}}، ''bideśi''، يعني پرڏيهي ماخذن مان ورتل آهن. انهن ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل آهن. اهي انگ بنگال جي ڊگهي تاريخ ۾ مختلف قومن سان رابطن ۽ ثقافتي ڏي وٺ سبب بنگالي ٻوليءَ تي پوندڙ پرڏيهي اثرن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dash |first=Niladri Sekhar |url=https://books.google.com/books?id=Rk_zCQAAQBAJ&amp;dq=tatsama+bengali+percent&amp;pg=PA255 |title=A Descriptive Study of Bengali Words |date=15 January 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-22268-3 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بنگالي ٻوليءَ کي [[آسامي ٻولي]] سان مشابهت رکندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته [[نيپالي ٻولي]] سان ان جي لفظي مشابهت لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Ben&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ethnologue.com/language/ben/ |title=Bengali |publisher=Ethnologue |access-date=19 November 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309081938/https://www.ethnologue.com/language/ben/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لسانيات جي ماهر [[سنيتي ڪمار چٽرجي]] موجب، ويهين صديءَ جي شروعاتي لغتن ۾ بنگالي لفظي ذخيري جي 50 سيڪڙو کان ٿوري وڌيڪ حصي کي مقامي لفظن سان منسوب ڪيو ويو هو. انهن ۾ سنسڪرت مان فطري طور تبديل ٿيل لفظ، سنسڪرت جي بدليل صورتن وارا لفظ ۽ غير هند-يورپي ٻولين مان ورتل لفظ شامل هئا. لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو لفظ اڻبدليل سنسڪرت مان ورتل ڄاڻايا ويا، جڏهن ته باقي لفظ پرڏيهي ٻولين مان آيل هئا.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|title=Bengali language|encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=2 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011103133/https://www.britannica.com/topic/Bengali-language|archive-date=11 October 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به، وڌيڪ جديد ماخذن موجب اهي پراڻا تناسب موجوده بنگالي لفظي ذخيري جي مڪمل نمائندگي نٿا ڪن، ڇاڪاڻ ته جديد بنگاليءَ جي ڳالهائڻ ۽ استعمال ۾ پرڏيهي ٻولين جا اثر وڌيڪ نمايان آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian in Bengali. : languagehat.com |url=https://languagehat.com/persian-in-bengali/#:~:text=Some%2010,000%20Bengali%20words%20came,it%20to%20English%20around%201836. |access-date=24 May 2024 |website=languagehat.com}}&lt;/ref&gt; [[فارسي ٻولي]] بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان بنگاليءَ جي ڪيترين گرامري صورتن تي اثر وڌو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Billah |first=Abu M. M. A. |title=Lexicographic affinities between Persian and Bengali language |url=https://www.academia.edu/12941988 |journal=Academia}}&lt;/ref&gt;
وڌيڪ تازن اڀياسن موجب پرڏيهي لفظن جو استعمال وڌي رهيو آهي، جنهن جو هڪ اهم سبب بنگالي ڳالهائيندڙن جي روزمره ۽ ڳالهائجندڙ ٻوليءَ جي انداز کي ترجيح ڏيڻ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; [[يورپ]] جي قومن، [[ترڪ قومون|ترڪ قومن]] ۽ [[فارسي ڳالهائيندڙ قومون|فارسي ڳالهائيندڙ قومن]] سان صدين جي رابطن سبب بنگالي ٻوليءَ ڪيترائي پرڏيهي لفظ اختيار ڪيا، جن مان گهڻا ان جي بنيادي لفظي ذخيري جو حصو بڻجي ويا آهن.
بنگالي ٻوليءَ جي ارتقا ۾ فارسيءَ جو اثر جديد دور تائين اهم رهيو آهي. فارسي لڳ ڀڳ 600 سالن تائين هن علائقي جي بنيادي سرڪاري ٻولي رهي. [[برطانوي راڄ]] دوران 1836ع ۾ ان جي جاءِ انگريزيءَ ورتي. فارسيءَ جو اثر ايترو گهڻو هو جو وچئين دور جي بنگال ۾ فارسي لفظن سان ڀرپور بنگاليءَ جي هڪ مخصوص ادبي ۽ لساني صورت، [[دوبهاشي]] (''Dobhashi'')، وجود ۾ آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Persian - Banglapedia |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Persian |access-date=6 October 2025 |website=en.banglapedia.org}}&lt;/ref&gt;
پرڏيهي ٻولين مان لفظن جي آمد جا اهم ماخذ ٽن قسمن جي تاريخي رابطن سان لاڳاپيل آهن. پهريون، مقامي [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولين]] سان ويجها رابطا هئا، جن بنگاليءَ جي لفظي ذخيري تي اثر وڌو.&lt;ref&gt;[[Byomkes Chakrabarti]] ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Santhali Bangla Samashabda Abhidhan|last=Das|first=Khudiram|publisher=Paschim Banga Bangla Akademi|year=1998|location=Kolkata, India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |title=Bangla santali vasa samporko |access-date=16 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170301012141/http://professorkhudiramdas.com/files/ebooks/Bangla-santali-vasa-samporko-by-khudiram-das.pdf |archive-date=1 March 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bangla Santali Bhasa Samporko (eBook)|last=Das|first=Khudiram}}&lt;/ref&gt;
ان کان پوءِ [[دهلي سلطنت]]، [[بنگال سلطنت]] ۽ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾، جڏهن درٻاري ٻولي فارسي هئي، ڪيترائي عربي، فارسي ۽ [[چغتائي ٻولي|چغتائي]] لفظ بنگالي لفظي ذخيري ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;sas&quot;/&gt;
بعد ۾ اوڀر ايشيا مان ايندڙ مسافرن ۽ يورپي [[نوآباديات|نوآبادياتي اثرن]] وسيلي [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] ۽ خاص طور [[برطانوي راڄ]] دوران انگريزيءَ جا ڪيترائي لفظ بنگاليءَ ۾ شامل ٿيا.{{Citation needed|date=October 2024}}

== نموني طور متن ==
هيٺ [[انساني حقن جي عالمي پڌرنامي]] جي پهرئين آرٽيڪل جو بنگالي متن ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Universal Declaration of Human Rights – Bengali |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |url-status=live |archive-date=19 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619220648/https://www.ohchr.org/sites/default/files/UDHR/Documents/UDHR_Translations/bng.pdf |trans-title=মানবাধিকারের সার্বজনীন ঘোষণাপত্র|website=OHCHR.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |language=bn |page=3|access-date=16 January 2026}}&lt;/ref&gt;

; بنگالي متن
&lt;blockquote lang=&quot;bn&quot;&gt;
সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।
&lt;/blockquote&gt;
; رومي اکرن ۾ نقل نويسي
:''Sômôstô manush shadhinbhabe sôman môrjada ebông ôdhikar niye jônmôgrôhôn kôre. Tãder bibek ebông buddhi achhe; sutôrang sôkôleri êke ôpôrer prôti bhratrittôsulôbh mônobhab niye achôrôn kôra uchit.''
; بين الاقوامي صوتياتي الفابيٽ موجب اچار
:{{IPA|ʃɔmosto manuʃ ʃadʱinbʱabe ʃoman mɔɾdʒada eboŋ odʱikaɾ nie̯e dʒɔnmoɡrohon kɔɾe tãdeɾ bibek eboŋ budʱːi atʃʰe ʃutoraŋ ʃɔkoleɾi ɛke ɔporeɾ proti bʱratritːoʃulɔbʱ monobʱab nie̯e atʃorɔn kɔra utʃit}}
; سنڌي ترجمو
:سڀ انسان آزاد ۽ عزت ۽ حقن ۾ برابر پيدا ٿين ٿا. کين عقل ۽ ضمير عطا ٿيل آهن؛ تنهنڪري سڀني کي هڪٻئي سان ڀائپيءَ جي جذبي سان ورتاءُ ڪرڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[بنگلا اڪيڊمي (بنگلاديش)]]
* [[بنگلا اڪيڊمي (اولهه بنگال)]]
* [[بنگالي انگ]]
* [[بنگالي ٻوليءَ جون اخبارون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== استعمال ٿيل ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Alam |first=M |year=2000 |title=Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric) |publisher=S.N. Printers, Dhaka}}
* {{Cite book |last1=Ali |first1=Shaheen Sardar |last2=Rehman |first2=Javaid |year=2001 |title=Indigenous Peoples and Ethnic Minorities of Pakistan: Constitutional and Legal Perspectives |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-1159-8}}
* {{Cite book |author=Asiatic Society of Bangladesh |year=2003 |title=Banglapedia, the national encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |location=Dhaka}}
* {{Cite book |last=Bhattacharya |first=T |year=2000 |chapter=Bengali |title=Encyclopedia of World's Languages: Past and Present (Facts About the World's Languages) |publisher=WW Wilson, New York |editor=Gary, J. and Rubino. C. |chapter-url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |isbn=978-0-8242-0970-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625045854/http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uclyara/bong_us.pdf |archive-date=25 June 2006}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=Eros |year=2008 |chapter=Bengali |title=Dizionario Bengali |publisher=Avallardi (Italy) |isbn=978-88-7887-168-7}}
* {{Cite book |last1=Cardona |first1=George |last2=Jain |first2=Danesh |year=2007 |title=The Indo-Aryan Languages |url=https://books.google.com/books?id=OtCPAgAAQBAJ&amp;pg=PA1 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79711-9}}
* [[بيومڪيش چڪرورتي|Chakraborty, Byomkes]], ''A Comparative Study of Santali and Bengali'', K.P. Bagchi &amp; Co., Kolkata, 1994, {{ISBN|81-7074-128-9}}.
* {{Cite journal |last=Chatterji |first=SK |year=1921 |title=Bengali Phonetics |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies |doi=10.1017/S0041977X0010179X |volume=2 |page=1 |s2cid=246637825 |url=https://zenodo.org/record/1549580 |access-date=25 June 2019 |archive-date=16 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716004131/https://zenodo.org/record/1549580 |url-status=live |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Chatterji |first=SK |year=1926 |title=The Origin and Development of the Bengali Language |publisher=Calcutta Univ. Press |oclc=4700363}} آرڪائيو تي: [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70509 پهريون حصو]، [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42610 ٻيو حصو].
* {{Citation |last=Dasgupta |first=Probal |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |contribution=Bangla |title=The Indo-Aryan Languages |year=2003 |pages=386–428 |publisher=Routledge}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |year=1993 |title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |url=https://archive.org/details/riseofislambenga00eato |publisher=University of California |isbn=978-0-520-20507-9 |access-date=13 July 2017 |url-access=registration}}
* {{Cite journal |last1=Ferguson |first1=CA |last2=Chowdhury |first2=M |year=1960 |title=The Phonemes of Bengali |journal=Language |volume=36 |issue=1 |pages=22–59 |doi=10.2307/410622 |jstor=410622}}
* {{Cite EB1911 |wstitle=Bengali |volume=3 |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=جارج ابراهم گريئرسن |pages=733–736}}
* {{Cite book |last=Haldar |first=Gopal |year=2000 |title=Languages of India |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-2936-7}}
{{refend}}
{{Col-2}}
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last1=Hayes |first1=B |last2=Lahiri |first2=A |s2cid=170109876 |year=1991 |title=Bengali intonational phonology |journal=Natural Language &amp; Linguistic Theory |doi=10.1007/BF00133326 |volume=9 |page=47}}
* {{Cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |year=1998 |title=The Sanskrit Drama |publisher=Motilal Banarsidass Publ |isbn=978-81-208-0977-2}}
* {{cite journal |last=Khan |first=Sameer ud Dowla |title=Bengali (Bangladeshi Standard) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=40 |number=2 |year=2010 |pages=221–225 |doi=10.1017/S0025100310000071 |doi-access=free}}
* {{Cite book |last=Klaiman |first=MH |year=1987 |chapter=Bengali |editor-first=Bernard |editor-last=Comrie |title=The World's Major Languages |publisher=Croon Helm, London and Sydney |isbn=978-0-19-506511-4 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse}}
* {{Cite book |last=Masica |first=Colin P. |year=1991 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-23420-7}}
* {{Cite book |last=Radice |first=W |year=1994 |title=Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners |publisher=NTC/Contemporary Publishing Company |isbn=978-0-8442-3752-7}}
* {{Cite book |last1=Ray |first1=P |last2=Hai |first2=MA |last3=Ray |first3=L |year=1966 |title=Bengali language handbook |publisher=Center for Applied Linguistics, Washington |asin=B000B9G89C}}
* {{Cite book |last=Shah |first=Natubhai |year=1998 |title=Jainism: The World of Conquerors |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-31-8}}
* {{Cite book |last1=Tagore |first1=Rabindranath |last2=Das |first2=Sisir Kumar |year=1996 |title=The English Writings of Rabindranath Tagore |publisher=Sahitya Akademi |isbn=978-81-260-0094-4}}
* {{Cite book |last1=Wilson |first1=A.J. |last2=Dalton |first2=D. |year=1982 |title=The States of South Asia: Problems of National Integration. Essays in Honour of W.H. Morris-Jones |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1183-9}}
* {{Cite book |last=Bonazzi |first=E |year=2008 |title=Grammatica Bengali |publisher=Libreria Bonomo Editrice |location=Bologna |isbn=978-88-6071-017-8}}
* Shaw, Rameswar. ''Sadharan Bhasabigna O Bangal Bhasa'', Pustak Bipani, Kolkata, 1997.
* Haldar, Narayan. ''Bengali Bhasa Prsanga: Banan Kathan Likhanriti'', Pustak Bipani, Kolkata, 2007.
* {{citation |first=Mathew W S |last=Toulmin |title=From Linguistic to Sociolinguistic Reconstruction: The Kamta Historical Subgroup of Indo-Aryan |publisher=Pacific Linguistics |year=2009}}
{{refend}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* Thompson, Hanne-Ruth (2012). ''[https://books.google.com/books?id=C7vz0ABJnJsC Bengali]''. Volume 18 of London Oriental and African Language Library. John Benjamins Publishing. {{ISBN|90-272-7313-8}}.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.loc.gov/acq/ovop/delhi/salrp/bengali.html The South Asian Literary Recordings Project: Bengali Authors] — [[لائبريري آف ڪانگريس]]

{{Sister bar|auto=1|wikt=Category:Bengali language|voy=Bengali|v=Bengali|s=Category:Bengali language|q=y|iw=bn}}
{{Bengali language topics}}
{{Navboxes top}}
{{Languages of Bangladesh}}
{{Languages of India}}
{{Languages of Myanmar}}
{{Languages of Nepal}}
{{Eastern Indo-Aryan languages}}
{{West Bengal}}
{{Darjeeling}}
{{Navboxes bottom}}
{{Authority control}}

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:اوڀر هند-آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگلاديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:فاعل-مفعول-فعل ٻوليون]]
[[زمرو:اولهه بنگال جون ٻوليون]]
[[زمرو:تريپورا جون ٻوليون]]
[[زمرو:آسام جون سرڪاري ٻوليون]]
[[زمرو:براهمي رسم الخط ۾ لکجندڙ ٻوليون]]
[[زمرو:جهارکنڊ جون ٻوليون]]
[[زمرو:بهار جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ڪلاسيڪي ٻوليون]]

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

[[زمرو:بنگالي ٻولي]]
[[زمرو:ٻوليون]]
[[زمرو:ايشيائي ٻوليون]]
[[زمرو:ڏيهي آريائي ٻوليون]]
[[زمرو:بنگله ديش جون ٻوليون]]
[[زمرو:ڀارت جون ٻوليون]]</text>
      <sha1>fhov2olav4qjyedz6osqlbpre5kr6ei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/سانڍيل</title>
    <ns>4</ns>
    <id>36426</id>
    <revision>
      <id>426842</id>
      <parentid>206163</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T05:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/وثق]] کي [[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/سانڍيل]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>206163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="815" sha1="rbgqkwmg30r2f837kgq78wynbhrnt5c" xml:space="preserve">{{آرڪائيو}}
هن صفحي کي استعمال ڪندڙ اختيارن سان لاڳاپيل مختلف راء موجود سمورين جوڙي تي مشتمل آهي. ان موضوع تي هڪ نئين راء موجود سمورين موجب، دٻي جي تري ۾ شامل ڪريو.


==منتطمين==
*[[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/مھتاب احمد]]
*[[وڪيپيڊيا:منتظمين/راء شماري/يوزر:اسد علي جوڳي]]
*[[وڪيپيڊيا:منتظمين/راء شماري/يوزر:مجیب الرحمٰن]]
*[[وڪيپيڊيا:منتظمين/راء شماري/يوزر:Indusian1236]]
*[[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/Cuterajoo]]
*[[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/Aursani]]

== ڪامورا ==

[[زمرو:راءِ شماري]]</text>
      <sha1>rbgqkwmg30r2f837kgq78wynbhrnt5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طرحي شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36906</id>
    <revision>
      <id>426932</id>
      <parentid>253891</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15469" sha1="jt2r6i5in8nodcvkhf2m04adevi54mj" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|مقرر ڪيل شعري طرح يا زمين تي شاعري ڪرڻ جي روايت}}
{{Infobox
| title = طرحي شاعري
| image = Mushaira (Poetry session) in early 1820's (Hyderabad India).jpg
| image_size = 270px
| caption = 1820ع واري ڏهاڪي ۾ حيدرآباد دکن جي هڪ مشاعري جو تاريخي منظر؛ هي عام مشاعري جي تصوير آهي، خاص طرحي مشاعري جي نه.
| headerstyle = background:#174a70;color:white;
| labelstyle = background:#eaf3fa;
| label1 = ادبي صنف
| data1 = شاعريءَ جي فني روايت
| label2 = بنيادي اصطلاح
| data2 = طرح، مصرعِ طرح ۽ زمين
| label3 = فني عنصر
| data3 = [[بحر (شاعري)|بحر]]، [[قافيو]] ۽ [[رديف]]
| label4 = لاڳاپيل صنف
| data4 = [[غزل]]
| label5 = ادبي محفل
| data5 = [[طرحي مشاعرو]]
| label6 = لاڳاپيل ٻوليون
| data6 = سنڌي، اردو ۽ فارسي
}}
'''طرحي شاعري''' شاعريءَ جي هڪ روايتي فني صورت آهي، جنهن ۾ شاعر اڳواٽ مقرر ڪيل «طرح»، موضوع، مصرع يا شعري زمين جي بنياد تي شعر تخليق ڪندا آهن. عام طور طرحي غزل ۾ هڪ مصرعِ طرح مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن جي [[بحر (شاعري)|بحر]]، [[قافيو|قافيي]] ۽ [[رديف]] جي پابنديءَ سان شاعر پنهنجو ڪلام چوندا آهن. اهڙي مقرر ڪيل طرح تي لکيل شعر پڙهڻ واري ادبي محفل کي '''طرحي مشاعرو''' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب |عنوان=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |مرتب=مختيار احمد ملاح |ناشر=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=طرحي شاعري |يوآرايل=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=طرحي%20شاعري |ويب سائيٽ=آن لائين سنڌي لغتون |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaTarah&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=مصرعِ طرح |يوآرايل=https://www.rekhta.org/urdudictionary?keyword=misra-e-tarah&amp;lang=ur |ويب سائيٽ=ريخته ڊڪشنري |ٻولي=ur}}&lt;/ref&gt;
طرحي شاعريءَ ۾ شاعر هڪ ئي فني سانچي اندر پنهنجا خيال، تشبيهون، استعارا ۽ ٻيون ادبي خوبيون پيش ڪندا آهن. ساڳي بحر ۽ قافيي جي پابندي هوندي به هر شاعر پنهنجي تخليقي انداز ۽ موضوع جي چونڊ ۾ فرق رکي سگهي ٿو. سنڌي ادب جي روايتي دور ۾ طرحي شاعريءَ جو رواج رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «طرح» شاعريءَ جي اصطلاح ۾ اهڙي مقرر ڪيل فني نموني لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جي پيروي ڪندي ٻيا شاعر شعر چوندا آهن. روايتي طرحي غزل ۾ طرح مان مراد عام طور هڪ مخصوص بحر، قافيي ۽ رديف تي ٻڌل شعري زمين هوندي آهي. ڪنهن غزل جي لاءِ اڳواٽ چونڊيل مصرع کي «مصرعِ طرح» چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=ĀB-E ḤAYĀT: Shaping the Canon of Urdu Poetry — Glossary |يوآرايل=https://dsal.uchicago.edu/books/PK2155.H8413/63terms.html |ويب سائيٽ=Digital South Asia Library |ناشر=University of Chicago |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaTarah&quot;/&gt;
سنڌيءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ طرحي شاعريءَ جي تشريح ڪندي طرح يا موضوع مقرر ڪرڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهيءَ تعريف کي غزل جي روايتي فني مفهوم سان گڏ پڙهڻ سان واضح ٿئي ٿو ته طرحي شاعريءَ ۾ ڪڏهن موضوع جي پابندي هوندي آهي، جڏهن ته روايتي طرحي مشاعري ۾ مصرعِ طرح ۽ ان جي فني بناوت کي خاص اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;/&gt;

== طرحي شاعريءَ جا فني اصول ==
=== مصرعِ طرح ===
مصرعِ طرح اهو شعري مصرع آهي، جيڪو مشاعري کان اڳ شاعرن کي نموني طور ڏنو ويندو آهي. ان مصرع جي مدد سان شعر جي بحر، قافيي ۽، جيڪڏهن موجود هجي، رديف جو تعين ڪيو ويندو آهي. شاعر مقرر ڪيل فني اصولن موجب پنهنجو شعر يا غزل ترتيب ڏيندا آهن.&lt;ref name=&quot;RekhtaMisra&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=طرْح مِصْرَع کے معنی |يوآرايل=https://rekhtadictionary.com/meaning-of-tarah-misra |ويب سائيٽ=ريخته ڊڪشنري |ٻولي=ur}}&lt;/ref&gt;

=== بحر ۽ وزن ===
[[علم عروض]] ۾ بحر مان مراد شعر جي وزن ۽ صوتياتي ترتيب جو مقرر نمونو آهي. روايتي طرحي غزل ۾ شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو مصرعِ طرح جي بحر جي پابندي ڪن. ان پابنديءَ سبب مختلف شاعرن جا شعر هڪجهڙي عروضي سانچي ۾ لکيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;/&gt;

=== قافيو ۽ رديف ===
[[قافيو]] انهن هم آواز لفظن يا آوازن جي ترتيب کي چيو ويندو آهي، جيڪي غزل جي مقرر هنڌن تي ورجائجن ٿا. [[رديف]] قافيي کان پوءِ ايندڙ اهڙو لفظ يا لفظن جو مجموعو آهي، جيڪو هر لاڳاپيل مصرع ۾ ساڳي صورت ۾ ورجايو ويندو آهي. طرحي غزل ۾ مصرعِ طرح جو قافيو ۽ رديف شاعرن لاءِ فني نمونو مقرر ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;RekhtaTarah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب |عنوان=Nets of Awareness: Urdu Poetry and Its Critics |ناشر=University of California Press |يوآرايل=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/nets-of-awareness-urdu-poetry-and-its-critics.html |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;
رديف هر غزل لاءِ لازمي ناهي؛ جيڪڏهن مقرر ڪيل طرح ۾ رديف هجي ته شاعر ان جي پابندي ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;/&gt;

=== زمين ===
شاعريءَ ۾ «زمين» مان مراد اها فني بناوت آهي، جنهن ۾ بحر ۽ قافيي جو مخصوص ميلاپ موجود هجي. ساڳي زمين ۾ لکيل غزلن کي «هم زمين» چيو ويندو آهي. طرحي مشاعري ۾ شاعر هڪ ئي زمين ۾ مختلف خيالن ۽ مضمونن تي شعر چئي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;/&gt;

== طرحي مشاعرو ==
'''طرحي مشاعرو''' اهڙي ادبي محفل آهي، جنهن ۾ شاعر اڳواٽ مقرر ڪيل مصرعِ طرح يا شعري زمين موجب لکيل پنهنجو ڪلام پڙهندا آهن. هي روايت عام مشاعري کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته عام مشاعري ۾ شاعرن لاءِ هڪ ئي بحر يا قافيي جي پابندي ضروري نه هوندي آهي، جڏهن ته طرحي مشاعري ۾ اها پابندي ان جي بنيادي خصوصيت هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;RekhtaMushaira&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=طرحي مشاعره |يوآرايل=https://rekhtadictionary.com/meaning-of-tarahii-mushaaira |ويب سائيٽ=ريخته ڊڪشنري |ٻولي=ur}}&lt;/ref&gt;
روايتي طرحي مشاعري ۾ مصرعِ طرح اڳواٽ مقرر ڪيو ويندو آهي، جنهن کان پوءِ شاعر ساڳي زمين ۾ شعر يا غزل تيار ڪندا آهن. محفل دوران شاعر پنهنجو ڪلام ٻڌائيندا آهن ۽ سامعين کي ساڳي فني پابنديءَ اندر مختلف شاعرن جي اظهار جو تقابلي جائزو وٺڻ جو موقعو ملندو آهي.&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;/&gt;

== طرحي مشاعري ۽ عام مشاعري ۾ فرق ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b8cedf;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | طرحي مشاعرو
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | عام مشاعرو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | مصرعِ طرح
| عام طور اڳواٽ مقرر ڪيل
| لازمي ناهي
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | بحر
| مقرر ڪيل بحر جي پابندي
| هر شاعر پنهنجي ڪلام جي بحر چونڊي سگهي ٿو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | قافيو ۽ رديف
| مقرر ڪيل طرح موجب
| هر غزل جا پنهنجا قافيا ۽ رديف ٿي سگهن ٿا
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | شعري زمين
| عام طور سڀني شاعرن لاءِ ساڳي
| مختلف ٿي سگهي ٿي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | تخليقي اظهار
| ساڳي فني سانچي ۾ مختلف مضمون
| مختلف فني صورتن ۽ مضمونن ۾ اظهار
|}
&lt;ref name=&quot;RekhtaMushaira&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
طرحي مشاعري جي روايت ڏکڻ ايشيا جي فارسي ۽ اردو ادبي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اردو شاعريءَ جي روايتي مشاعرن ۾ شاعرن لاءِ هڪ مخصوص طرح مقرر ڪرڻ جو رواج رهيو آهي. اهڙين محفلن ۾ شاعر هڪجهڙي بحر ۽ قافيي جي بنياد تي غزل پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;/&gt;
اردو شاعريءَ جي تاريخ بابت تحقيقي مواد ۾ مصرعِ طرح ۽ طرحي مشاعري کي روايتي مشاعري جي اهم خصوصيتن طور بيان ڪيو ويو آهي. مغل دور جي مشاعرن جي دعوتن ۾ پڻ مقرر ڪيل طرح يا شعري زمين جو ذڪر ملندو هو.&lt;ref name=&quot;MushairaHistory&quot;&gt;{{حوالو رسالو |عنوان=Mushaira: Pakistan's Festival of Poetry |رسالو=AramcoWorld |سال=2008 |يوآرايل=https://www.aramcolife.com/-/media/aramco-life/publications/aramcoworld/editions/2008/2008-march-april-aramcoworld.pdf |ٻولي=en}}&lt;/ref&gt;
وقت سان گڏ مشاعرن ۾ مختلف صنفن ۽ موضوعن تي ٻڌل شاعري پڙهڻ جو رواج پڻ وڌيو، پر طرحي مشاعري جي الڳ سڃاڻپ مقرر ڪيل شعري زمين سان وابسته رهي.&lt;ref name=&quot;MushairaHistory&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ طرحي شاعري ==
[[سنڌي شاعري]]ءَ جي روايتي دور ۾ طرحي شاعريءَ جو رواج رهيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ طرحي شاعريءَ کي سنڌي ادب جي روايتي شعري سرگرمين مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;/&gt;
سنڌي شاعريءَ ۾ غزل ۽ عروضي شاعريءَ جي روايت سان گڏ بحر، قافيي ۽ رديف جي پابنديءَ تي ٻڌل فني مشقون پڻ لاڳاپيل آهن. طرحي شاعري انهن اصولن کي هڪ مقرر ڪيل شعري نموني تحت استعمال ڪرڻ جو طريقو آهي.
سنڌي ادب جي تاريخ بابت مختيار احمد ملاح جي تحقيق ۾ سنڌي شاعريءَ تي مختلف دورن ۾ فارسي ٻولي ۽ ادبي روايتن جي اثر جو ذڪر ملي ٿو. تنهن هوندي به، انهيءَ عام تاريخي اثر مان ڪنهن مخصوص سنڌي طرحي مشاعري جي تاريخ يا شروعات جو سال متعين نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;SindhiHistory&quot;&gt;{{حوالو ويب |عنوان=سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ جي پهرين علمي ۽ ادبي تحريڪ |ليکڪ=مختيار احمد ملاح |يوآرايل=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-203-the-first-ever-educational-and-literary-movement-in-sindhi-literature |ويب سائيٽ=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل |ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

== ادبي اهميت ==
طرحي شاعريءَ جي فني بناوت شاعرن کي هڪ ئي بحر، قافيي ۽ رديف جي اندر مختلف خيال پيش ڪرڻ جو موقعو ڏئي ٿي. اهڙيءَ ريت هڪ ئي مقرر ڪيل شعري زمين ۾ لفظن جي چونڊ، تشبيهن، استعارن ۽ مضمونن جي ترتيب ۾ فرق نمايان ٿي سگهي ٿو.
روايتي طرحي مشاعري ۾ مقرر ڪيل فني اصولن جي پابندي شاعريءَ جي عروضي ۽ لساني صلاحيتن جي مشق سان لاڳاپيل آهي. ان سان گڏ هڪ ئي نموني تي مختلف شاعرن جي ڪلام کي ٻڌڻ ۽ ڀيٽڻ جو موقعو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryCriticism&quot;/&gt;

== لاڳاپيل اصطلاح ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | معنيٰ
|-
| [[مصرعِ طرح]]
| اڳواٽ مقرر ڪيل شعري مصرع، جنهن جي فني نموني موجب شعر لکيا وڃن
|-
| [[بحر (شاعري)|بحر]]
| شعر جي وزن جو مقرر عروضي نمونو
|-
| [[قافيو]]
| شعر جي مقرر هنڌن تي ايندڙ هم آواز لفظ يا آواز
|-
| [[رديف]]
| قافيي کان پوءِ ساڳي صورت ۾ ورجائجندڙ لفظ يا لفظن جو مجموعو
|-
| [[زمين (شاعري)|زمين]]
| بحر ۽ قافيي تي ٻڌل شعري بناوت
|-
| [[مشاعرو]]
| شاعري پڙهڻ ۽ ٻڌڻ جي ادبي محفل
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[مشاعرو]]
* [[غزل]]
* [[علم عروض]]
* [[بحر (شاعري)|بحر]]
* [[قافيو]]
* [[رديف]]
* [[فارسي ادب]]
* [[اردو شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ملاح، مختيار احمد (مرتب). ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.
* ''Nets of Awareness: Urdu Poetry and Its Critics''. University of California Press.
* ''ĀB-E ḤAYĀT: Shaping the Canon of Urdu Poetry''. Digital South Asia Library، University of Chicago.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=طرحي%20شاعري طرحي شاعري — سنڌي آن لائين لغتون]
* [https://rekhtadictionary.com/meaning-of-tarahii-mushaaira طرحي مشاعري جي تعريف — ريخته]
* [https://rekhtadictionary.com/meaning-of-tarah-misra مصرعِ طرح جي تعريف — ريخته]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mushaira_(Poetry_session)_in_early_1820%27s_(Hyderabad_India).jpg تاريخي مشاعري جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:علم عروض]]</text>
      <sha1>jt2r6i5in8nodcvkhf2m04adevi54mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برڪڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37453</id>
    <revision>
      <id>426956</id>
      <parentid>94158</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13283" sha1="sbv6ygjnfze7mjvkjshi1l2yf73t2zl" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ ۾ اونهاري دوران اتر اولهه کان لڳندڙ مقامي هوا}}
{{معلوماتي خانو
| عنوان = برڪَڻِ
| تصوير = Kotri Barrage Indus River.jpg
| تصوير_جي_ويڪر = 270px
| تصوير_جو_عنوان = سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون؛ برڪَڻِ جي تيز وهڪري سان لاڳاپيل روايتي خطرن جي نمائندگي ڪندڙ منظر
| قسم = مقامي موسمي هوا
| علائقو = [[سنڌ]]
| موسم = [[اونهارو]]
| رخ = اتر اولهه کان
| اثر = ٻيڙين جي آمدرفت ۽ زرعي فصلن لاءِ امڪاني نقصان
| بنيادي_حوالو = [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
}}
'''برڪَڻِ''' سنڌ جي مقامي موسمي اصطلاحن ۾ [[اونهارو|اونهاري]] جي مند دوران اتر اولهه کان لڳندڙ هوا کي چيو ويندو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته [[ٻيڙي|ٻيڙين]] ۽ [[ملاح|ملاحن]] لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي. ساڳئي روايتي بيان موجب، ان جي اثر هيٺ سنگن ۾ بيٺل اَنُ پڻ متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB|title=برڪڻ|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|date=28 فيبروري 2012|accessdate=17 آڪٽوبر 2017}}&lt;/ref&gt;
برڪَڻِ جو ذڪر سنڌ جي انهن روايتي موسمي نالن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي هوا جي رخ، موسم ۽ مقامي تجربن جي بنياد تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن نالن ذريعي مختلف هوائن جي سڃاڻپ سان گڏ انهن جي زرعي ۽ درياهي سرگرمين تي پوندڙ اثرن کي پڻ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
== نالي جي معنيٰ ۽ موسمي سڃاڻپ ==
سنڌي موسمي اصطلاح موجب برڪَڻِ جي بنيادي سڃاڻپ ان جي اتر اولهه واري رخ ۽ اونهاري ۾ لڳڻ سان ٿئي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هن هوا کي خاص طور تي ان جي تيز وهڪري ۽ نقصانڪار اثرن جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ کي هڪ مقامي موسمي نالي طور سمجهڻ گهرجي. دستياب بنيادي ماخذ ۾ ان جي رفتار، گرمي پد، هوا جي دٻاءَ يا مخصوص موسمي نظام بابت عددي معلومات ڏنل نه آهي. انهيءَ ڪري ان کي ڪنهن مخصوص سائنسي درجي، طوفان يا عالمي موسمي نظام سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.
== سنڌ ۾ هوائن جا موسمي رخ ==
[[سنڌ]] ۾ هوا جي رخ ۽ نوعيت ۾ موسم، علائقي ۽ مقامي حالتن موجب تبديليون اينديون آهن. سنڌيانا جي روايتي بيان ۾ خاص طور [[لاڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين حصن ۾ لڳندڙ هوائن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== اونهاري جون هوائون ===
اونهاري ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي، يعني لاڙ ۾، ڏکڻ اولهه کان هوا لڳڻ جو ذڪر ملي ٿو. ساڳئي موسم ۾ اتر اولهه کان لڳندڙ برڪَڻِ کي هڪ الڳ مقامي نالي سان سڃاتو ويو آهي. ان جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== سانوڻيءَ جون هوائون ===
[[سانوڻ]] جي موسم ۾ سنڌيانا موجب اوڀر کان لڳندڙ هوا مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي. ساڳئي روايتي بيان ۾ اتر کان لڳندڙ هڪ اهڙي هوا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا جهڪ ۽ مينهن آڻيندي آهي ۽ جنهن کي «ٻڪروال» چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
پاڪستان جي موسميات کاتي موجب ملڪ ۾ اونهاري جي برساتن جو اهم ذريعو ڏکڻ اولهه وارو [[چؤماسي]] نظام آهي، جنهن جو وڏو اثر جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ڏسڻ ۾ ايندو آهي. چؤماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ علائقائي ۽ وقتي فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://weather.gov.pk/storage/uploads/ndmc/bulletins/pdfs/quar.pdf|title=Historical Background: Monsoon Climate and Rainfall Variability|website=Pakistan Meteorological Department|publisher=National Drought Monitoring Centre|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
=== سياري جون هوائون ===
سياري جي موسم بابت سنڌيانا ۾ اتر ۽ اتر اولهه کان لڳندڙ ٿڌين هوائن جو ذڪر آهي. ان بيان موجب، انهن مان ڪجهه هوائون سخت سيءُ آڻينديون آهن، جڏهن ته سر اتر کان لڳندڙ هوا کي مينهن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
جديد موسميات موجب پاڪستان ۾ سياري دوران برساتون اولهه کان ايندڙ موسمي نظامن، يعني مغربي هوائن سان لاڳاپيل موسمي خللن، سبب پڻ پونديون آهن. هيءَ سائنسي وضاحت مقامي هوائن جي روايتي نالن کان الڳ موسمي پسمنظر فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
== سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو تقابلي جائزو ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ سنڌيانا ۾ بيان ڪيل مقامي موسمي هوائن جي رخن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتي خاصيتن جو خلاصو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #9db7c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو جائزو
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | هوا يا موسمي حالت
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | موسم
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | رخ
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | روايتي بيان
|-
| style=&quot;background:#fff1d6;font-weight:bold;&quot; | برڪَڻِ
| اونهارو
| اتر اولهه
| تيز لڳڻ جي صورت ۾ ٻيڙين، ملاحن ۽ سنگن ۾ بيٺل اَنُ لاءِ نقصانڪار
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | لاڙ جي اونهاري واري هوا
| اونهارو
| ڏکڻ اولهه
| سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ اونهاري دوران لڳندڙ هوا
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سانوڻيءَ جي برساتي هوا
| سانوڻ
| اوڀر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | ٻڪروال
| روايتي بيان ۾ سانوڻيءَ سان لاڳاپيل
| اتر
| جهڪ ۽ مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سياري جي ٿڌي هوا
| سيارو
| اتر ۽ اتر اولهه
| سخت سيءُ آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سر اتر واري هوا
| سيارو
| اتر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|}
== ٻيڙين ۽ ملاحن تي اثر ==
[[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|left|270px|[[ڪوٽڙي بئراج]] ڀرسان سنڌو درياهه ۾ مهاڻن جون ٻيڙيون.]]
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي مقامي موسمي ڄاڻ ۾ هوا جي رخ ۽ شدت کي درياهي سفر ۽ ٻيڙين جي هلائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
تيز هوا پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ ننڍين ٻيڙين جي هلائڻ ۾ ڏکيائي آڻي سگهي ٿي. بهرحال، برڪَڻِ جي مخصوص رفتار، ان سبب ٿيندڙ حادثن يا ان جي اثرن بابت جداگانه ماپيل انگ اکر دستياب بنيادي ماخذ ۾ شامل نه آهن.
== زراعت تي اثر ==
[[File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|270px|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل؛ برڪَڻِ بابت روايتي بيان ۾ سنگن ۾ بيٺل اَنُ جي متاثر ٿيڻ جو ذڪر آهي.]]
برڪَڻِ بابت سنڌيانا جي بيان ۾ هڪ اهم پهلو ان جو زرعي فصلن تي اثر آهي. انهيءَ ماخذ موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته سنگن ۾ بيٺل اَنُ مري وڃڻ جو انديشو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
اهو بيان مقامي زرعي مشاهدي طور اهميت رکي ٿو، پر ماخذ ۾ اهو واضح نه ڪيو ويو آهي ته نقصان جو بنيادي سبب هوا جي رفتار، گرمي، خشڪي، فصل جي واڌ جي مرحلي يا انهن عنصرن جو گڏيل اثر هوندو آهي. انهيءَ ڪري برڪَڻِ سان لاڳاپيل فصلن جي نقصان جي مخصوص سائنسي سببن بابت وڌيڪ زرعي ۽ موسمي تحقيق گهربل آهي.
== جديد موسميات جي پسمنظر ۾ ==
[[پاڪستان جو موسميات کاتو]] ملڪ جي موسمي حالتن، برساتن ۽ هوائن جي رخن بابت سرڪاري معلومات فراهم ڪندو آهي. ان جي تحقيق موجب پاڪستان ۾ اونهاري جون برساتون وڏي حد تائين چؤماسي نظام سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته سياري ۾ مغربي موسمي خلل پڻ برسات جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
سنڌ ۾ هوائن جي رخن جي تبديليءَ جو مثال صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري وٽ موجود موسمي اڳڪٿيءَ مان پڻ ملي ٿو. 21 جولاءِ 2024ع جي سرڪاري موسمي دستاويز ۾ مختلف علائقن لاءِ اتر، اتر اوڀر، اتر اولهه، اولهه ۽ ڏکڻ اولهه کان هوائن جا رخ ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;PDMAWind&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pdma.gos.pk/Documents/Warings_%26_Alerts/Weather%20forecast%2021-07-2024.pdf|title=Weather Forecast, 21 July 2024|website=Provincial Disaster Management Authority Sindh|publisher=Government of Sindh|date=21 جولاءِ 2024|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙي جديد موسمي معلومات هوا جي رخن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهي، پر اها پاڻمرادو برڪَڻِ جي مقامي نالي يا ان جي روايتي خاصيتن جي سائنسي تصديق نٿي ڪري.
== ثقافتي ۽ مقامي موسمي ڄاڻ ==
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ، ٻڪروال ۽ ٻين موسمي هوائن جو ذڪر سنڌي ٻوليءَ ۾ موسم جي مقامي سڃاڻپ کي ظاهر ڪري ٿو. انهن اصطلاحن ۾ هوا جي رخ سان گڏ ان جي امڪاني اثرن کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ جو نالو خاص طور تي ان ڪري نمايان آهي جو ان جي وصف ۾ هڪ ئي وقت درياهي آمدرفت ۽ زرعي فصلن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي طرح هي اصطلاح سنڌ جي روايتي موسمي لغت ۽ مقامي ماحولياتي ڄاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ مثال آهي.
== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;سنڌ جي درياهي ۽ زرعي ماحول جا نمائندگي ڪندڙ منظر&quot;&gt;
File:Kotri Barrage Indus River.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون
File:Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان مهاڻن جون ٻيڙيون
File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|ڏهرڪي ڀرسان ڪڻڪ جو فصل
&lt;/gallery&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جي موسم]]
* [[هوا]]
* [[اونهارو]]
* [[سانوڻ]]
* [[چؤماسي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[زراعت]]
* [[موسميات]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — برڪڻ]
* [https://weather.gov.pk/ پاڪستان جو موسميات کاتو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boats_in_Sindh,_Pakistan وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جون ٻيڙيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Fields_in_Sindh وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جا زرعي ميدان]
[[زمرو:موسم]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>sbv6ygjnfze7mjvkjshi1l2yf73t2zl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426957</id>
      <parentid>426956</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13205" sha1="pttoo91w58jn5y0w47cm1t5so6i4ba8" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ ۾ اونهاري دوران اتر اولهه کان لڳندڙ مقامي هوا}}

{{Infobox
| title = برڪَڻِ
| image = Kotri Barrage Indus River.jpg
| image_size = 270px
| caption = سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون؛ برڪَڻِ جي تيز وهڪري سان لاڳاپيل روايتي خطرن جي نمائندگي ڪندڙ منظر
| type = مقامي موسمي هوا
| region = [[سنڌ]]
| season = [[اونهارو]]
| direction = اتر اولهه کان
| effects = ٻيڙين جي آمدرفت ۽ زرعي فصلن لاءِ امڪاني نقصان
| source = [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
}}


'''برڪَڻِ''' سنڌ جي مقامي موسمي اصطلاحن ۾ [[اونهارو|اونهاري]] جي مند دوران اتر اولهه کان لڳندڙ هوا کي چيو ويندو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته [[ٻيڙي|ٻيڙين]] ۽ [[ملاح|ملاحن]] لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي. ساڳئي روايتي بيان موجب، ان جي اثر هيٺ سنگن ۾ بيٺل اَنُ پڻ متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB|title=برڪڻ|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|date=28 فيبروري 2012|accessdate=17 آڪٽوبر 2017}}&lt;/ref&gt;
برڪَڻِ جو ذڪر سنڌ جي انهن روايتي موسمي نالن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي هوا جي رخ، موسم ۽ مقامي تجربن جي بنياد تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن نالن ذريعي مختلف هوائن جي سڃاڻپ سان گڏ انهن جي زرعي ۽ درياهي سرگرمين تي پوندڙ اثرن کي پڻ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ موسمي سڃاڻپ ==
سنڌي موسمي اصطلاح موجب برڪَڻِ جي بنيادي سڃاڻپ ان جي اتر اولهه واري رخ ۽ اونهاري ۾ لڳڻ سان ٿئي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هن هوا کي خاص طور تي ان جي تيز وهڪري ۽ نقصانڪار اثرن جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ کي هڪ مقامي موسمي نالي طور سمجهڻ گهرجي. دستياب بنيادي ماخذ ۾ ان جي رفتار، گرمي پد، هوا جي دٻاءَ يا مخصوص موسمي نظام بابت عددي معلومات ڏنل نه آهي. انهيءَ ڪري ان کي ڪنهن مخصوص سائنسي درجي، طوفان يا عالمي موسمي نظام سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.
== سنڌ ۾ هوائن جا موسمي رخ ==
[[سنڌ]] ۾ هوا جي رخ ۽ نوعيت ۾ موسم، علائقي ۽ مقامي حالتن موجب تبديليون اينديون آهن. سنڌيانا جي روايتي بيان ۾ خاص طور [[لاڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين حصن ۾ لڳندڙ هوائن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== اونهاري جون هوائون ===
اونهاري ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي، يعني لاڙ ۾، ڏکڻ اولهه کان هوا لڳڻ جو ذڪر ملي ٿو. ساڳئي موسم ۾ اتر اولهه کان لڳندڙ برڪَڻِ کي هڪ الڳ مقامي نالي سان سڃاتو ويو آهي. ان جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== سانوڻيءَ جون هوائون ===
[[سانوڻ]] جي موسم ۾ سنڌيانا موجب اوڀر کان لڳندڙ هوا مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي. ساڳئي روايتي بيان ۾ اتر کان لڳندڙ هڪ اهڙي هوا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا جهڪ ۽ مينهن آڻيندي آهي ۽ جنهن کي «ٻڪروال» چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
پاڪستان جي موسميات کاتي موجب ملڪ ۾ اونهاري جي برساتن جو اهم ذريعو ڏکڻ اولهه وارو [[چؤماسي]] نظام آهي، جنهن جو وڏو اثر جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ڏسڻ ۾ ايندو آهي. چؤماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ علائقائي ۽ وقتي فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://weather.gov.pk/storage/uploads/ndmc/bulletins/pdfs/quar.pdf|title=Historical Background: Monsoon Climate and Rainfall Variability|website=Pakistan Meteorological Department|publisher=National Drought Monitoring Centre|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
=== سياري جون هوائون ===
سياري جي موسم بابت سنڌيانا ۾ اتر ۽ اتر اولهه کان لڳندڙ ٿڌين هوائن جو ذڪر آهي. ان بيان موجب، انهن مان ڪجهه هوائون سخت سيءُ آڻينديون آهن، جڏهن ته سر اتر کان لڳندڙ هوا کي مينهن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
جديد موسميات موجب پاڪستان ۾ سياري دوران برساتون اولهه کان ايندڙ موسمي نظامن، يعني مغربي هوائن سان لاڳاپيل موسمي خللن، سبب پڻ پونديون آهن. هيءَ سائنسي وضاحت مقامي هوائن جي روايتي نالن کان الڳ موسمي پسمنظر فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
== سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو تقابلي جائزو ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ سنڌيانا ۾ بيان ڪيل مقامي موسمي هوائن جي رخن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتي خاصيتن جو خلاصو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #9db7c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو جائزو
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | هوا يا موسمي حالت
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | موسم
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | رخ
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | روايتي بيان
|-
| style=&quot;background:#fff1d6;font-weight:bold;&quot; | برڪَڻِ
| اونهارو
| اتر اولهه
| تيز لڳڻ جي صورت ۾ ٻيڙين، ملاحن ۽ سنگن ۾ بيٺل اَنُ لاءِ نقصانڪار
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | لاڙ جي اونهاري واري هوا
| اونهارو
| ڏکڻ اولهه
| سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ اونهاري دوران لڳندڙ هوا
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سانوڻيءَ جي برساتي هوا
| سانوڻ
| اوڀر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | ٻڪروال
| روايتي بيان ۾ سانوڻيءَ سان لاڳاپيل
| اتر
| جهڪ ۽ مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سياري جي ٿڌي هوا
| سيارو
| اتر ۽ اتر اولهه
| سخت سيءُ آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سر اتر واري هوا
| سيارو
| اتر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|}
== ٻيڙين ۽ ملاحن تي اثر ==
[[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|left|270px|[[ڪوٽڙي بئراج]] ڀرسان سنڌو درياهه ۾ مهاڻن جون ٻيڙيون.]]
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي مقامي موسمي ڄاڻ ۾ هوا جي رخ ۽ شدت کي درياهي سفر ۽ ٻيڙين جي هلائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
تيز هوا پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ ننڍين ٻيڙين جي هلائڻ ۾ ڏکيائي آڻي سگهي ٿي. بهرحال، برڪَڻِ جي مخصوص رفتار، ان سبب ٿيندڙ حادثن يا ان جي اثرن بابت جداگانه ماپيل انگ اکر دستياب بنيادي ماخذ ۾ شامل نه آهن.
== زراعت تي اثر ==
[[File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|270px|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل؛ برڪَڻِ بابت روايتي بيان ۾ سنگن ۾ بيٺل اَنُ جي متاثر ٿيڻ جو ذڪر آهي.]]
برڪَڻِ بابت سنڌيانا جي بيان ۾ هڪ اهم پهلو ان جو زرعي فصلن تي اثر آهي. انهيءَ ماخذ موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته سنگن ۾ بيٺل اَنُ مري وڃڻ جو انديشو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
اهو بيان مقامي زرعي مشاهدي طور اهميت رکي ٿو، پر ماخذ ۾ اهو واضح نه ڪيو ويو آهي ته نقصان جو بنيادي سبب هوا جي رفتار، گرمي، خشڪي، فصل جي واڌ جي مرحلي يا انهن عنصرن جو گڏيل اثر هوندو آهي. انهيءَ ڪري برڪَڻِ سان لاڳاپيل فصلن جي نقصان جي مخصوص سائنسي سببن بابت وڌيڪ زرعي ۽ موسمي تحقيق گهربل آهي.
== جديد موسميات جي پسمنظر ۾ ==
[[پاڪستان جو موسميات کاتو]] ملڪ جي موسمي حالتن، برساتن ۽ هوائن جي رخن بابت سرڪاري معلومات فراهم ڪندو آهي. ان جي تحقيق موجب پاڪستان ۾ اونهاري جون برساتون وڏي حد تائين چؤماسي نظام سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته سياري ۾ مغربي موسمي خلل پڻ برسات جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
سنڌ ۾ هوائن جي رخن جي تبديليءَ جو مثال صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري وٽ موجود موسمي اڳڪٿيءَ مان پڻ ملي ٿو. 21 جولاءِ 2024ع جي سرڪاري موسمي دستاويز ۾ مختلف علائقن لاءِ اتر، اتر اوڀر، اتر اولهه، اولهه ۽ ڏکڻ اولهه کان هوائن جا رخ ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;PDMAWind&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pdma.gos.pk/Documents/Warings_%26_Alerts/Weather%20forecast%2021-07-2024.pdf|title=Weather Forecast, 21 July 2024|website=Provincial Disaster Management Authority Sindh|publisher=Government of Sindh|date=21 جولاءِ 2024|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙي جديد موسمي معلومات هوا جي رخن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهي، پر اها پاڻمرادو برڪَڻِ جي مقامي نالي يا ان جي روايتي خاصيتن جي سائنسي تصديق نٿي ڪري.
== ثقافتي ۽ مقامي موسمي ڄاڻ ==
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ، ٻڪروال ۽ ٻين موسمي هوائن جو ذڪر سنڌي ٻوليءَ ۾ موسم جي مقامي سڃاڻپ کي ظاهر ڪري ٿو. انهن اصطلاحن ۾ هوا جي رخ سان گڏ ان جي امڪاني اثرن کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ جو نالو خاص طور تي ان ڪري نمايان آهي جو ان جي وصف ۾ هڪ ئي وقت درياهي آمدرفت ۽ زرعي فصلن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي طرح هي اصطلاح سنڌ جي روايتي موسمي لغت ۽ مقامي ماحولياتي ڄاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ مثال آهي.
== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;سنڌ جي درياهي ۽ زرعي ماحول جا نمائندگي ڪندڙ منظر&quot;&gt;
File:Kotri Barrage Indus River.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون
File:Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان مهاڻن جون ٻيڙيون
File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|ڏهرڪي ڀرسان ڪڻڪ جو فصل
&lt;/gallery&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جي موسم]]
* [[هوا]]
* [[اونهارو]]
* [[سانوڻ]]
* [[چؤماسي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[زراعت]]
* [[موسميات]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — برڪڻ]
* [https://weather.gov.pk/ پاڪستان جو موسميات کاتو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boats_in_Sindh,_Pakistan وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جون ٻيڙيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Fields_in_Sindh وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جا زرعي ميدان]
[[زمرو:موسم]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>pttoo91w58jn5y0w47cm1t5so6i4ba8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426958</id>
      <parentid>426957</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13552" sha1="iati48jynz807hmkv69d7jchh4lj6su" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ ۾ اونهاري دوران اتر اولهه کان لڳندڙ مقامي هوا}}

{{Infobox
| name = برڪَڻِ
| above = برڪَڻِ
| image = [[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|270px]]
| caption = سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون؛ برڪَڻِ جي تيز وهڪري سان لاڳاپيل روايتي خطرن جي نمائندگي ڪندڙ منظر
| header1 = موسمي ڄاڻ
| label2 = قسم
| data2 = مقامي موسمي هوا
| label3 = علائقو
| data3 = [[سنڌ]]
| label4 = موسم
| data4 = [[اونهارو]]
| label5 = هوا جو رخ
| data5 = اتر اولهه کان
| header6 = اثر ۽ اهميت
| label7 = ٻيڙين تي اثر
| data7 = تيز وهڪري سبب ٻيڙين ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار
| label8 = زراعت تي اثر
| data8 = سنگن ۾ بيٺل اَنُ لاءِ نقصانڪار
| header9 = حوالو
| label10 = بنيادي ماخذ
| data10 = [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
}}


'''برڪَڻِ''' سنڌ جي مقامي موسمي اصطلاحن ۾ [[اونهارو|اونهاري]] جي مند دوران اتر اولهه کان لڳندڙ هوا کي چيو ويندو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته [[ٻيڙي|ٻيڙين]] ۽ [[ملاح|ملاحن]] لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي. ساڳئي روايتي بيان موجب، ان جي اثر هيٺ سنگن ۾ بيٺل اَنُ پڻ متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB|title=برڪڻ|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|date=28 فيبروري 2012|accessdate=17 آڪٽوبر 2017}}&lt;/ref&gt;
برڪَڻِ جو ذڪر سنڌ جي انهن روايتي موسمي نالن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي هوا جي رخ، موسم ۽ مقامي تجربن جي بنياد تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن نالن ذريعي مختلف هوائن جي سڃاڻپ سان گڏ انهن جي زرعي ۽ درياهي سرگرمين تي پوندڙ اثرن کي پڻ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ موسمي سڃاڻپ ==
سنڌي موسمي اصطلاح موجب برڪَڻِ جي بنيادي سڃاڻپ ان جي اتر اولهه واري رخ ۽ اونهاري ۾ لڳڻ سان ٿئي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هن هوا کي خاص طور تي ان جي تيز وهڪري ۽ نقصانڪار اثرن جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ کي هڪ مقامي موسمي نالي طور سمجهڻ گهرجي. دستياب بنيادي ماخذ ۾ ان جي رفتار، گرمي پد، هوا جي دٻاءَ يا مخصوص موسمي نظام بابت عددي معلومات ڏنل نه آهي. انهيءَ ڪري ان کي ڪنهن مخصوص سائنسي درجي، طوفان يا عالمي موسمي نظام سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.
== سنڌ ۾ هوائن جا موسمي رخ ==
[[سنڌ]] ۾ هوا جي رخ ۽ نوعيت ۾ موسم، علائقي ۽ مقامي حالتن موجب تبديليون اينديون آهن. سنڌيانا جي روايتي بيان ۾ خاص طور [[لاڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين حصن ۾ لڳندڙ هوائن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== اونهاري جون هوائون ===
اونهاري ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي، يعني لاڙ ۾، ڏکڻ اولهه کان هوا لڳڻ جو ذڪر ملي ٿو. ساڳئي موسم ۾ اتر اولهه کان لڳندڙ برڪَڻِ کي هڪ الڳ مقامي نالي سان سڃاتو ويو آهي. ان جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== سانوڻيءَ جون هوائون ===
[[سانوڻ]] جي موسم ۾ سنڌيانا موجب اوڀر کان لڳندڙ هوا مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي. ساڳئي روايتي بيان ۾ اتر کان لڳندڙ هڪ اهڙي هوا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا جهڪ ۽ مينهن آڻيندي آهي ۽ جنهن کي «ٻڪروال» چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
پاڪستان جي موسميات کاتي موجب ملڪ ۾ اونهاري جي برساتن جو اهم ذريعو ڏکڻ اولهه وارو [[چؤماسي]] نظام آهي، جنهن جو وڏو اثر جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ڏسڻ ۾ ايندو آهي. چؤماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ علائقائي ۽ وقتي فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://weather.gov.pk/storage/uploads/ndmc/bulletins/pdfs/quar.pdf|title=Historical Background: Monsoon Climate and Rainfall Variability|website=Pakistan Meteorological Department|publisher=National Drought Monitoring Centre|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
=== سياري جون هوائون ===
سياري جي موسم بابت سنڌيانا ۾ اتر ۽ اتر اولهه کان لڳندڙ ٿڌين هوائن جو ذڪر آهي. ان بيان موجب، انهن مان ڪجهه هوائون سخت سيءُ آڻينديون آهن، جڏهن ته سر اتر کان لڳندڙ هوا کي مينهن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
جديد موسميات موجب پاڪستان ۾ سياري دوران برساتون اولهه کان ايندڙ موسمي نظامن، يعني مغربي هوائن سان لاڳاپيل موسمي خللن، سبب پڻ پونديون آهن. هيءَ سائنسي وضاحت مقامي هوائن جي روايتي نالن کان الڳ موسمي پسمنظر فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
== سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو تقابلي جائزو ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ سنڌيانا ۾ بيان ڪيل مقامي موسمي هوائن جي رخن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتي خاصيتن جو خلاصو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #9db7c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو جائزو
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | هوا يا موسمي حالت
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | موسم
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | رخ
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | روايتي بيان
|-
| style=&quot;background:#fff1d6;font-weight:bold;&quot; | برڪَڻِ
| اونهارو
| اتر اولهه
| تيز لڳڻ جي صورت ۾ ٻيڙين، ملاحن ۽ سنگن ۾ بيٺل اَنُ لاءِ نقصانڪار
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | لاڙ جي اونهاري واري هوا
| اونهارو
| ڏکڻ اولهه
| سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ اونهاري دوران لڳندڙ هوا
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سانوڻيءَ جي برساتي هوا
| سانوڻ
| اوڀر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | ٻڪروال
| روايتي بيان ۾ سانوڻيءَ سان لاڳاپيل
| اتر
| جهڪ ۽ مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سياري جي ٿڌي هوا
| سيارو
| اتر ۽ اتر اولهه
| سخت سيءُ آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سر اتر واري هوا
| سيارو
| اتر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|}
== ٻيڙين ۽ ملاحن تي اثر ==
[[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|left|270px|[[ڪوٽڙي بئراج]] ڀرسان سنڌو درياهه ۾ مهاڻن جون ٻيڙيون.]]
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي مقامي موسمي ڄاڻ ۾ هوا جي رخ ۽ شدت کي درياهي سفر ۽ ٻيڙين جي هلائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
تيز هوا پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ ننڍين ٻيڙين جي هلائڻ ۾ ڏکيائي آڻي سگهي ٿي. بهرحال، برڪَڻِ جي مخصوص رفتار، ان سبب ٿيندڙ حادثن يا ان جي اثرن بابت جداگانه ماپيل انگ اکر دستياب بنيادي ماخذ ۾ شامل نه آهن.
== زراعت تي اثر ==
[[File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|270px|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل؛ برڪَڻِ بابت روايتي بيان ۾ سنگن ۾ بيٺل اَنُ جي متاثر ٿيڻ جو ذڪر آهي.]]
برڪَڻِ بابت سنڌيانا جي بيان ۾ هڪ اهم پهلو ان جو زرعي فصلن تي اثر آهي. انهيءَ ماخذ موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته سنگن ۾ بيٺل اَنُ مري وڃڻ جو انديشو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
اهو بيان مقامي زرعي مشاهدي طور اهميت رکي ٿو، پر ماخذ ۾ اهو واضح نه ڪيو ويو آهي ته نقصان جو بنيادي سبب هوا جي رفتار، گرمي، خشڪي، فصل جي واڌ جي مرحلي يا انهن عنصرن جو گڏيل اثر هوندو آهي. انهيءَ ڪري برڪَڻِ سان لاڳاپيل فصلن جي نقصان جي مخصوص سائنسي سببن بابت وڌيڪ زرعي ۽ موسمي تحقيق گهربل آهي.
== جديد موسميات جي پسمنظر ۾ ==
[[پاڪستان جو موسميات کاتو]] ملڪ جي موسمي حالتن، برساتن ۽ هوائن جي رخن بابت سرڪاري معلومات فراهم ڪندو آهي. ان جي تحقيق موجب پاڪستان ۾ اونهاري جون برساتون وڏي حد تائين چؤماسي نظام سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته سياري ۾ مغربي موسمي خلل پڻ برسات جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
سنڌ ۾ هوائن جي رخن جي تبديليءَ جو مثال صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري وٽ موجود موسمي اڳڪٿيءَ مان پڻ ملي ٿو. 21 جولاءِ 2024ع جي سرڪاري موسمي دستاويز ۾ مختلف علائقن لاءِ اتر، اتر اوڀر، اتر اولهه، اولهه ۽ ڏکڻ اولهه کان هوائن جا رخ ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;PDMAWind&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pdma.gos.pk/Documents/Warings_%26_Alerts/Weather%20forecast%2021-07-2024.pdf|title=Weather Forecast, 21 July 2024|website=Provincial Disaster Management Authority Sindh|publisher=Government of Sindh|date=21 جولاءِ 2024|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙي جديد موسمي معلومات هوا جي رخن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهي، پر اها پاڻمرادو برڪَڻِ جي مقامي نالي يا ان جي روايتي خاصيتن جي سائنسي تصديق نٿي ڪري.
== ثقافتي ۽ مقامي موسمي ڄاڻ ==
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ، ٻڪروال ۽ ٻين موسمي هوائن جو ذڪر سنڌي ٻوليءَ ۾ موسم جي مقامي سڃاڻپ کي ظاهر ڪري ٿو. انهن اصطلاحن ۾ هوا جي رخ سان گڏ ان جي امڪاني اثرن کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ جو نالو خاص طور تي ان ڪري نمايان آهي جو ان جي وصف ۾ هڪ ئي وقت درياهي آمدرفت ۽ زرعي فصلن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي طرح هي اصطلاح سنڌ جي روايتي موسمي لغت ۽ مقامي ماحولياتي ڄاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ مثال آهي.
== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;سنڌ جي درياهي ۽ زرعي ماحول جا نمائندگي ڪندڙ منظر&quot;&gt;
File:Kotri Barrage Indus River.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون
File:Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان مهاڻن جون ٻيڙيون
File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|ڏهرڪي ڀرسان ڪڻڪ جو فصل
&lt;/gallery&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جي موسم]]
* [[هوا]]
* [[اونهارو]]
* [[سانوڻ]]
* [[چؤماسي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[زراعت]]
* [[موسميات]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — برڪڻ]
* [https://weather.gov.pk/ پاڪستان جو موسميات کاتو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boats_in_Sindh,_Pakistan وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جون ٻيڙيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Fields_in_Sindh وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جا زرعي ميدان]
[[زمرو:موسم]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>iati48jynz807hmkv69d7jchh4lj6su</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426961</id>
      <parentid>426958</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13560" sha1="5rm7h9n2wwxw24m4sgeh6znqlgbufuu" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ ۾ اونهاري دوران اتر اولهه کان لڳندڙ مقامي هوا}}

{{Infobox modren 
| name = برڪَڻِ
| above = برڪَڻِ
| image = [[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|270px]]
| caption = سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون؛ برڪَڻِ جي تيز وهڪري سان لاڳاپيل روايتي خطرن جي نمائندگي ڪندڙ منظر
| header1 = موسمي ڄاڻ
| label2 = قسم
| data2 = مقامي موسمي هوا
| label3 = علائقو
| data3 = [[سنڌ]]
| label4 = موسم
| data4 = [[اونهارو]]
| label5 = هوا جو رخ
| data5 = اتر اولهه کان
| header6 = اثر ۽ اهميت
| label7 = ٻيڙين تي اثر
| data7 = تيز وهڪري سبب ٻيڙين ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار
| label8 = زراعت تي اثر
| data8 = سنگن ۾ بيٺل اَنُ لاءِ نقصانڪار
| header9 = حوالو
| label10 = بنيادي ماخذ
| data10 = [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]
}}


'''برڪَڻِ''' سنڌ جي مقامي موسمي اصطلاحن ۾ [[اونهارو|اونهاري]] جي مند دوران اتر اولهه کان لڳندڙ هوا کي چيو ويندو آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته [[ٻيڙي|ٻيڙين]] ۽ [[ملاح|ملاحن]] لاءِ نقصانڪار ٿي سگهي ٿي. ساڳئي روايتي بيان موجب، ان جي اثر هيٺ سنگن ۾ بيٺل اَنُ پڻ متاثر ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB|title=برڪڻ|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|date=28 فيبروري 2012|accessdate=17 آڪٽوبر 2017}}&lt;/ref&gt;
برڪَڻِ جو ذڪر سنڌ جي انهن روايتي موسمي نالن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي هوا جي رخ، موسم ۽ مقامي تجربن جي بنياد تي استعمال ٿيندا رهيا آهن. اهڙن نالن ذريعي مختلف هوائن جي سڃاڻپ سان گڏ انهن جي زرعي ۽ درياهي سرگرمين تي پوندڙ اثرن کي پڻ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ موسمي سڃاڻپ ==
سنڌي موسمي اصطلاح موجب برڪَڻِ جي بنيادي سڃاڻپ ان جي اتر اولهه واري رخ ۽ اونهاري ۾ لڳڻ سان ٿئي ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هن هوا کي خاص طور تي ان جي تيز وهڪري ۽ نقصانڪار اثرن جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ کي هڪ مقامي موسمي نالي طور سمجهڻ گهرجي. دستياب بنيادي ماخذ ۾ ان جي رفتار، گرمي پد، هوا جي دٻاءَ يا مخصوص موسمي نظام بابت عددي معلومات ڏنل نه آهي. انهيءَ ڪري ان کي ڪنهن مخصوص سائنسي درجي، طوفان يا عالمي موسمي نظام سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.
== سنڌ ۾ هوائن جا موسمي رخ ==
[[سنڌ]] ۾ هوا جي رخ ۽ نوعيت ۾ موسم، علائقي ۽ مقامي حالتن موجب تبديليون اينديون آهن. سنڌيانا جي روايتي بيان ۾ خاص طور [[لاڙ]] ۽ سنڌ جي ٻين حصن ۾ لڳندڙ هوائن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== اونهاري جون هوائون ===
اونهاري ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي، يعني لاڙ ۾، ڏکڻ اولهه کان هوا لڳڻ جو ذڪر ملي ٿو. ساڳئي موسم ۾ اتر اولهه کان لڳندڙ برڪَڻِ کي هڪ الڳ مقامي نالي سان سڃاتو ويو آهي. ان جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== سانوڻيءَ جون هوائون ===
[[سانوڻ]] جي موسم ۾ سنڌيانا موجب اوڀر کان لڳندڙ هوا مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل سمجهي ويندي آهي. ساڳئي روايتي بيان ۾ اتر کان لڳندڙ هڪ اهڙي هوا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جيڪا جهڪ ۽ مينهن آڻيندي آهي ۽ جنهن کي «ٻڪروال» چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
پاڪستان جي موسميات کاتي موجب ملڪ ۾ اونهاري جي برساتن جو اهم ذريعو ڏکڻ اولهه وارو [[چؤماسي]] نظام آهي، جنهن جو وڏو اثر جولاءِ کان سيپٽمبر تائين ڏسڻ ۾ ايندو آهي. چؤماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ علائقائي ۽ وقتي فرق موجود هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://weather.gov.pk/storage/uploads/ndmc/bulletins/pdfs/quar.pdf|title=Historical Background: Monsoon Climate and Rainfall Variability|website=Pakistan Meteorological Department|publisher=National Drought Monitoring Centre|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
=== سياري جون هوائون ===
سياري جي موسم بابت سنڌيانا ۾ اتر ۽ اتر اولهه کان لڳندڙ ٿڌين هوائن جو ذڪر آهي. ان بيان موجب، انهن مان ڪجهه هوائون سخت سيءُ آڻينديون آهن، جڏهن ته سر اتر کان لڳندڙ هوا کي مينهن سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
جديد موسميات موجب پاڪستان ۾ سياري دوران برساتون اولهه کان ايندڙ موسمي نظامن، يعني مغربي هوائن سان لاڳاپيل موسمي خللن، سبب پڻ پونديون آهن. هيءَ سائنسي وضاحت مقامي هوائن جي روايتي نالن کان الڳ موسمي پسمنظر فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
== سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو تقابلي جائزو ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ سنڌيانا ۾ بيان ڪيل مقامي موسمي هوائن جي رخن ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتي خاصيتن جو خلاصو ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #9db7c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;font-size:110%;&quot; | سنڌ جي روايتي موسمي هوائن جو جائزو
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | هوا يا موسمي حالت
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | موسم
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | رخ
! style=&quot;background:#dceef5;color:#173b4d;&quot; | روايتي بيان
|-
| style=&quot;background:#fff1d6;font-weight:bold;&quot; | برڪَڻِ
| اونهارو
| اتر اولهه
| تيز لڳڻ جي صورت ۾ ٻيڙين، ملاحن ۽ سنگن ۾ بيٺل اَنُ لاءِ نقصانڪار
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | لاڙ جي اونهاري واري هوا
| اونهارو
| ڏکڻ اولهه
| سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ اونهاري دوران لڳندڙ هوا
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سانوڻيءَ جي برساتي هوا
| سانوڻ
| اوڀر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | ٻڪروال
| روايتي بيان ۾ سانوڻيءَ سان لاڳاپيل
| اتر
| جهڪ ۽ مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سياري جي ٿڌي هوا
| سيارو
| اتر ۽ اتر اولهه
| سخت سيءُ آڻڻ سان لاڳاپيل
|-
| style=&quot;background:#edf7fb;&quot; | سر اتر واري هوا
| سيارو
| اتر
| مينهن آڻڻ سان لاڳاپيل
|}
== ٻيڙين ۽ ملاحن تي اثر ==
[[File:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|left|270px|[[ڪوٽڙي بئراج]] ڀرسان سنڌو درياهه ۾ مهاڻن جون ٻيڙيون.]]
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ جي تيز وهڪري کي ٻيڙياتن ۽ ملاحن لاءِ نقصانڪار قرار ڏنو ويو آهي. هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي مقامي موسمي ڄاڻ ۾ هوا جي رخ ۽ شدت کي درياهي سفر ۽ ٻيڙين جي هلائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
تيز هوا پاڻيءَ جي مٿاڇري تي لهرون پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ ننڍين ٻيڙين جي هلائڻ ۾ ڏکيائي آڻي سگهي ٿي. بهرحال، برڪَڻِ جي مخصوص رفتار، ان سبب ٿيندڙ حادثن يا ان جي اثرن بابت جداگانه ماپيل انگ اکر دستياب بنيادي ماخذ ۾ شامل نه آهن.
== زراعت تي اثر ==
[[File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|270px|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل؛ برڪَڻِ بابت روايتي بيان ۾ سنگن ۾ بيٺل اَنُ جي متاثر ٿيڻ جو ذڪر آهي.]]
برڪَڻِ بابت سنڌيانا جي بيان ۾ هڪ اهم پهلو ان جو زرعي فصلن تي اثر آهي. انهيءَ ماخذ موجب، جڏهن اها هوا تيز لڳندي آهي ته سنگن ۾ بيٺل اَنُ مري وڃڻ جو انديشو هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
اهو بيان مقامي زرعي مشاهدي طور اهميت رکي ٿو، پر ماخذ ۾ اهو واضح نه ڪيو ويو آهي ته نقصان جو بنيادي سبب هوا جي رفتار، گرمي، خشڪي، فصل جي واڌ جي مرحلي يا انهن عنصرن جو گڏيل اثر هوندو آهي. انهيءَ ڪري برڪَڻِ سان لاڳاپيل فصلن جي نقصان جي مخصوص سائنسي سببن بابت وڌيڪ زرعي ۽ موسمي تحقيق گهربل آهي.
== جديد موسميات جي پسمنظر ۾ ==
[[پاڪستان جو موسميات کاتو]] ملڪ جي موسمي حالتن، برساتن ۽ هوائن جي رخن بابت سرڪاري معلومات فراهم ڪندو آهي. ان جي تحقيق موجب پاڪستان ۾ اونهاري جون برساتون وڏي حد تائين چؤماسي نظام سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته سياري ۾ مغربي موسمي خلل پڻ برسات جو سبب بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;PMDMonsoon&quot;/&gt;
سنڌ ۾ هوائن جي رخن جي تبديليءَ جو مثال صوبائي آفتن جي انتظام واري اداري وٽ موجود موسمي اڳڪٿيءَ مان پڻ ملي ٿو. 21 جولاءِ 2024ع جي سرڪاري موسمي دستاويز ۾ مختلف علائقن لاءِ اتر، اتر اوڀر، اتر اولهه، اولهه ۽ ڏکڻ اولهه کان هوائن جا رخ ڄاڻايا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;PDMAWind&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pdma.gos.pk/Documents/Warings_%26_Alerts/Weather%20forecast%2021-07-2024.pdf|title=Weather Forecast, 21 July 2024|website=Provincial Disaster Management Authority Sindh|publisher=Government of Sindh|date=21 جولاءِ 2024|language=en|accessdate=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
اهڙي جديد موسمي معلومات هوا جي رخن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهي، پر اها پاڻمرادو برڪَڻِ جي مقامي نالي يا ان جي روايتي خاصيتن جي سائنسي تصديق نٿي ڪري.
== ثقافتي ۽ مقامي موسمي ڄاڻ ==
سنڌيانا ۾ برڪَڻِ، ٻڪروال ۽ ٻين موسمي هوائن جو ذڪر سنڌي ٻوليءَ ۾ موسم جي مقامي سڃاڻپ کي ظاهر ڪري ٿو. انهن اصطلاحن ۾ هوا جي رخ سان گڏ ان جي امڪاني اثرن کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
برڪَڻِ جو نالو خاص طور تي ان ڪري نمايان آهي جو ان جي وصف ۾ هڪ ئي وقت درياهي آمدرفت ۽ زرعي فصلن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي طرح هي اصطلاح سنڌ جي روايتي موسمي لغت ۽ مقامي ماحولياتي ڄاڻ جي مطالعي لاءِ هڪ مثال آهي.
== تصويرون ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot; caption=&quot;سنڌ جي درياهي ۽ زرعي ماحول جا نمائندگي ڪندڙ منظر&quot;&gt;
File:Kotri Barrage Indus River.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان سنڌو درياهه ۾ ٻيڙيون
File:Fisherman while fishing at Kotri Barrage.jpg|ڪوٽڙي بئراج ڀرسان مهاڻن جون ٻيڙيون
File:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|ڏهرڪي ڀرسان ڪڻڪ جو فصل
&lt;/gallery&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جي موسم]]
* [[هوا]]
* [[اونهارو]]
* [[سانوڻ]]
* [[چؤماسي]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[زراعت]]
* [[موسميات]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%B1%DA%AA%DA%BB انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — برڪڻ]
* [https://weather.gov.pk/ پاڪستان جو موسميات کاتو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Boats_in_Sindh,_Pakistan وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جون ٻيڙيون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Fields_in_Sindh وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌ جا زرعي ميدان]
[[زمرو:موسم]]
[[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>5rm7h9n2wwxw24m4sgeh6znqlgbufuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٿيلس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39178</id>
    <revision>
      <id>426881</id>
      <parentid>284836</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29969" sha1="m014p8i3wx9k5nbeywbqm27z3vmy90s" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
| name = ٿيلس آف مليٽس
| image = Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg
| birth_date = {{circa}} 624 BC
| death_date = {{circa}} 546 BC (aged {{circa|78}}) &lt;!--PLEASE SEE TALK BEFORE CHANGING DATE (no, really) --&gt;
| era = [[سقراط کان اڳ واري فلاسافي]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = {{hlist|class=nowrap |
|[[آئنين]]{{\}}[[Milesian school|مليسيئن فلاسافي اسڪول ۽]] [[Naturalism (philosophy)|نيچرلزم]]}}
| main_interests = {{hlist |[[اخلاقيات]]| [[مابعدالطبعيات]]| [[رياضي]] |[[فلڪيات]]}}
| notable_ideas = {{ublist|class=nowrap |Water is the ''[[arche]]'' |[[Thales' theorem]] |[[Intercept theorem]]}}
| influences = {{ublist |[[Babylonian astronomy]] |[[Ancient Egyptian mathematics]] |[[Ancient Egyptian religion]]}}
| influenced = {{hlist |[[فيثاغورث]]([[پئٿاگورس]]) |[[اناڪسي مئنڊر]]| [[اناڪسي مينز]]|}}
}}

'''ٿيلس آف مليٽس''' ( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. [[فائل:Solar eclipse 1999 4.jpg|380px|thumb|کاٻو|[[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;


== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell&quot;/&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.

== ٿيلس ٿيوريم ==

[[فائل:Thales theorem 1.png|thumb|300px|[[Intercept theorem|Thales' theorem]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}&lt;/math&gt;]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>m014p8i3wx9k5nbeywbqm27z3vmy90s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426883</id>
      <parentid>426881</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77202" sha1="ti773hxfjad8e4e4zg9ksgk8ay6yqf9" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
| name = ٿيلس آف مليٽس
| image = Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg
| birth_date = {{circa}} 624 BC
| death_date = {{circa}} 546 BC (aged {{circa|78}}) &lt;!--PLEASE SEE TALK BEFORE CHANGING DATE (no, really) --&gt;
| era = [[سقراط کان اڳ واري فلاسافي]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = {{hlist|class=nowrap |
|[[آئنين]]{{\}}[[Milesian school|مليسيئن فلاسافي اسڪول ۽]] [[Naturalism (philosophy)|نيچرلزم]]}}
| main_interests = {{hlist |[[اخلاقيات]]| [[مابعدالطبعيات]]| [[رياضي]] |[[فلڪيات]]}}
| notable_ideas = {{ublist|class=nowrap |Water is the ''[[arche]]'' |[[Thales' theorem]] |[[Intercept theorem]]}}
| influences = {{ublist |[[Babylonian astronomy]] |[[Ancient Egyptian mathematics]] |[[Ancient Egyptian religion]]}}
| influenced = {{hlist |[[فيثاغورث]]([[پئٿاگورس]]) |[[اناڪسي مئنڊر]]| [[اناڪسي مينز]]|}}
}}

'''ٿيلس آف مليٽس''' ( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. [[فائل:Solar eclipse 1999 4.jpg|380px|thumb|کاٻو|[[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;


== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell&quot;/&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.


== نظريا ۽ اڀياس ==
ابتدائي يوناني ۽ کانئن اڳ وارين ٻين تهذيبن جا ماڻهو اڪثر قدرتي واقعن جون مخصوص ۽ غيرمعمولي وضاحتون پيش ڪندا هئا، جن ۾ انهن واقعن کي [[انساني روپ ڏيڻ|انساني صورت ۽ خاصيتون رکندڙ]] [[ديوتا|ديوتائن]] ۽ [[سورمو|سورمن]] جي مرضيءَ سان منسوب ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ، [[ٿيلس]] قدرتي واقعن کي اهڙن عقلي مفروضن وسيلي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي خود فطري عملن تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;&gt;{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=fElBDgAAQBAJ&amp;pg=PT102 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89536-1 |page=102 |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي}}&lt;/ref&gt; يعني ''[[لوگوس]]'' يا عقلي دليل کي ''[[ڏندڪٿا|ميٿوس]]'' يا ڏندڪٿائي بيانن تي ترجيح ڏيڻ.

[[ارسطو]] ان خيال جي حمايت ڪئي ته ٿيلس پهريون فطري فلسفي، يعني ''فزيولوگوئي'' ([[آيوني فلسفي جو مڪتب]])، هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ارسطو]], [[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]] Alpha, 983b. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg025.perseus-eng1:1.983b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM|title=Thales|year=1870|url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016|page=1016}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ارسطوءَ جي [[مشائي فلسفي جو مڪتب|مشائي مڪتب]] سان لاڳاپيل ليکڪن سميت ٻين ليکڪن ۾ هي موقف عام طور قبول نه ڪيو ويندو هو، تان جو ارڙهين صديءَ جي تاريخدانن ۾ اهو وڌيڪ نمايان ٿيو.{{Sfn|Cantor|2022}} ان کان سواءِ، جڏهن ته ٻين [[يونان جا ست ڏاها|ستن ڏاهن]] جو تعلق بنيادي طور قانون سازي ۽ رياستي معاملن سان هو ۽ اهي نظرياتي فلسفي نه هئا، [[پلوٽارڪ]] لکيو ته «ائين لڳي ٿو ته ٿيلس پنهنجي زماني جو واحد ڏاهو هو، جنهن پنهنجن فڪري ويچارن کي عملي معاملن جي دائري کان اڳتي وڌايو».&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon, 3.5 &amp;nbsp;&lt;/ref&gt;

=== پاڻي بنيادي اصل طور ===
{{See also|ڪلاسيڪي عنصر#هيلينستي فلسفو}}
[[File:Ostia, Baths of the Seven Sages (II) (4687819515).jpg|thumb|upright=1.25|[[اوستيا جا ستن ڏاهن وارا حمام|ستن ڏاهن جي حمامن]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس جو سڀ کان مشهور خيال سندس فلسفياڻو ۽ [[ڪائناتيات|ڪائناتي]] نظريو هو ته هر شيءِ جو بنياد پاڻي آهي. هي نظريو اسان تائين [[ارسطو]] جي ڪتاب ''[[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]]'' جي هڪ عبارت وسيلي پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ ارسطو ٿيلس جو اهو نظريو بيان ڪيو آهي ته فطرت جو ''[[آرخي]]''، يعني ابتدائي اصل يا بنيادي اصول، [[مادي وحدت پسندي|هڪ ئي مادي جوهر]] آهي، ۽ اهو پاڻي آهي. ان کان پوءِ ارسطو پنهنجن مشاهدن جي بنياد تي ڪيترائي امڪاني دليل پيش ڪيا ته ٿيلس اهڙو خيال ڇو اختيار ڪيو هوندو، جيتوڻيڪ ارسطو پاڻ انهيءَ نظريي جو قائل نه هو.

جيتوڻيڪ ٿيلس پاران پاڻيءَ کي مادي جو بنيادي اصل قرار ڏيڻ بابت ارسطو جا پيش ڪيل سبب سندس پنهنجا اندازا آهن، پر سندس اها شاهدي ته ٿيلس پاڻيءَ کي بنيادي اصل سمجهندو هو، عام طور ٿيلس جي حقيقي تعليم طور قبول ڪئي ويندي آهي. ڪيترين صدين کان پوءِ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] پڻ لکيو ته ٿيلس جي تعليم موجب «پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول هو»، جنهن لاءِ يوناني لفظ {{lang|grc|ὑπεστήσατο}} استعمال ٿيو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هيٺان قائم هئڻ» آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Diogenes Laërtius |url=https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales |title=Lives of the Eminent Philosophers |others=Book 1, paragraph 27 |author-link=ڊائوجينس لائيرٽيس}}&lt;/ref&gt;{{efn|تاريخدان ابراهام فيلڊمين موجب، ٿيلس لاءِ «پاڻي سڀني شين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيندو هو... هر شيءِ جي ماهيت آلاڻ هئي».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feldman |first=Abraham |title=Thoughts on Thales |journal=[[The Classical Journal]] |volume=41 |date=October 1945 |pages=4–6 |issue=1 |issn=0009-8353 |jstor=3292119}}&lt;/ref&gt;}}

ارسطو موجب:&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

{{blockquote|جنهن مان هر موجود شيءِ پيدا ٿئي ٿي، جنهن مان اها پهريون ڀيرو وجود ۾ اچي ٿي ۽ جنهن ۾ آخرڪار واپس تبديل ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جو بنيادي جوهر برقرار رهي ٿو پر خاصيتون بدلجن ٿيون، تنهن کي اهي موجود شين جو عنصر ۽ بنيادي اصول چون ٿا... ڇاڪاڻ ته ضروري آهي ته ڪا اهڙي فطرت ({{lang|el|φύσις}}) هجي، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ، جنهن مان ٻيون شيون وجود ۾ اچن ۽ بنيادي وجود برقرار رهي... [ابتدائي فلسفي] انهن اصولن جي تعداد ۽ نوعيت بابت هڪ ٻئي سان متفق نه آهن. هن قسم جي فلسفي جو باني ٿيلس چوي ٿو ته اهو پاڻي آهي.}}

ارسطو وڌيڪ لکي ٿو:

{{blockquote|غالباً هن اهو مفروضو ان مشاهدي مان اخذ ڪيو ته هر شيءِ جي غذا آلي هوندي آهي، ۽ گرمي پاڻ به آلاڻ مان پيدا ٿئي ٿي ۽ پنهنجي وجود لاءِ ان تي دارومدار رکي ٿي؛ ۽ جنهن مان ڪا شيءِ پيدا ٿئي، اهو ئي ان جو بنيادي اصول هوندو آهي. هن انهيءَ بنياد تي پنهنجو مفروضو قائم ڪيو؛ ۽ ان حقيقت مان پڻ ته هر شيءِ جي ٻج جي فطرت آلي هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي آلي شين جي فطرت جو بنيادي اصول آهي.&lt;ref name=&quot;AristotleMeta&quot;&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=Aristotle, Metaphysics |publisher=[[Perseus Project]] |chapter=Book I 983b |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0052%3Abook%3D1%3Asection%3D983b}}&lt;/ref&gt;{{efn|فيلڊمين لکي ٿو ته «ٿيلس جي زماني ۾ پاڻيءَ جي سماجي اهميت کيس سخت سامان ۽ خشڪ شين، مٽي ۽ نطفي، رت، پگهر ۽ ڳوڙهن ۾ هڪ بنيادي پاڻياٺ واري مادي کي سڃاڻڻ ڏانهن مائل ڪيو... پاڻي، جيڪو سندس ڄاڻ ۾ سڀ کان عام ۽ طاقتور مادو هو».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;/&gt;}}}}

1870ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[يوناني ۽ رومي سوانح ۽ ڏندڪٿائن جي لغت]]'' ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;CPM&quot;/&gt;

{{blockquote|پنهنجي انهيءَ نظريي ۾ ته پاڻي سڀني شين جو اصل آهي، يعني اهو مادو جنهن مان هر شيءِ پيدا ٿئي ٿي ۽ جنهن ۾ هر شيءِ آخرڪار واپس ملي وڃي ٿي، ٿيلس ممڪن آهي ته [[اورفزم (مذهب)|اورفڪ]] ڪائناتي تصورن جي پيروي ڪئي هجي. پر انهن جي ابتڙ، هن انهيءَ دعويٰ جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهنڪري ارسطو، کيس فلسفي جو باني قرار ڏيڻ کان فوراً پوءِ، اهي سبب پيش ڪري ٿو، جيڪي ٿيلس پنهنجي دعويٰ جي تصديق لاءِ ڏنا هوندا. ارسطو جڏهن ميليتس جي هن فلسفي جا نظريا ۽ دليل پيش ڪري ٿو ته سندس استعمال ڪيل لفظن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان نظريي جي ڪا لکيل تشريح، بلڪه ٿيلس جو ڪو ڪتاب به موجود نه هو. (ص 1016)}}

گهڻا عالم ان ڳالهه تي متفق آهن ته فلسفي جي تاريخ تي ٿيلس جو بنيادي اثر مادي جي وحدت وارو تصور آهي. اهو رڳو هڪ تجربي تي ٻڌل دعويٰ نه هئي ته هر شيءِ پاڻي آهي، پر ان کان وڌيڪ گهرو فلسفياڻو خيال هو ته سڀ شيون بنيادي طور هڪ آهن. مثال طور، [[فريڊرڪ نٽشي]] پنهنجي ڪتاب ''[[يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو]]'' ۾ لکيو:&lt;ref&gt;§ 3&lt;/ref&gt;

{{blockquote|يوناني فلسفو بظاهر هڪ بي معنيٰ خيال سان شروع ٿئي ٿو، يعني انهيءَ دعويٰ سان ته پاڻي سڀني شين جو ابتدائي اصل ۽ جنم جو سرچشمو آهي. ڇا واقعي اسان لاءِ ضروري آهي ته هن دعويٰ کي سنجيدگيءَ سان وٺون؟ ها، ۽ ان جا ٽي سبب آهن. پهريون، ڇاڪاڻ ته اها اسان کي سڀني شين جي ابتدائي اصل بابت ڪجهه ٻڌائي ٿي؛ ٻيو، ڇاڪاڻ ته اها ڳالهه تصويري تمثيل يا ڏندڪٿا کان سواءِ بيان ڪري ٿي؛ ۽ ٽيون، ڇاڪاڻ ته ان ۾، ڀلي ابتدائي صورت ۾ ئي سهي، اهو خيال موجود آهي ته «سڀ شيون هڪ آهن».}}

=== رياضيات ===
{{quote_box|quote={{transliteration|el|''Megiston topos: apanta gar chorei''}} {{br}} ({{lang|el|Μέγιστον τόπος· ἄπαντα γὰρ χωρεῖ.}}) {{pb}} «سڀ کان عظيم شيءِ مڪان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سڀني شين کي پاڻ ۾ سمائي ٿو.» |author=— ٿيلس ڏانهن منسوب&lt;ref&gt;{{cite LotEP |chapter=Thales|loc=§ 35}}&lt;/ref&gt; |salign=right}}

ٿيلس کي يونان ۾ [[جاميٽري]] جي نظرياتي ۽ عملي استعمال کي متعارف ڪرائڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. کيس مغربي دنيا جو پهريون شخص پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جاميٽريءَ ۾ [[استنتاجي استدلال]] استعمال ڪيو، جنهن سبب کيس مغرب جو «پهريون رياضيدان» سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Boyer|1989|p=43 (3rd ed.)|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite journal |last=Fletcher |first=Colin R. |date=December 1982 |title=Thales – our founder? |journal=The Mathematical Gazette |volume=66 |issue=438 |page=267 |doi=10.2307/3615512 |jstor=3615512 |s2cid=125626522}}&lt;/ref&gt; کيس مغربي روايت ۾ [[عدد]] جي سڀ کان پراڻي وصف پيش ڪرڻ جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن موجب عدد «واحدن جو مجموعو» آهي؛ اها وصف مصري تصور جي پيروي ڪندي پيش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=wdhMAAAAMAAJ |title=Introduction to Arithmetic|last=Nicomachus of Gerasa |year=1926 |publisher=Macmillan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A History of Greek Mathematics, Heath, p. 70&lt;/ref&gt;

ٿيلس جي اوليت بابت شاهدي [[پروڪلس]] جي هڪ ڪتاب مان ملي ٿي. پروڪلس ٿيلس کان لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پوءِ رهندو هو، پر سمجهيو وڃي ٿو ته وٽس [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] جي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ لکيل، هاڻي گم ٿيل ڪتاب ''جاميٽريءَ جي تاريخ'' جو نسخو موجود هو.{{efn|ڪجهه تاريخدان، جهڙوڪ ڪولن آر. فليچر، نشاندهي ڪن ٿا ته ممڪن آهي يوڊيمس ٿيلس کان اڳ ڪنهن ٻئي شخص جو ذڪر ڪيو هجي، پر اصل ڪتاب جي غيرموجودگيءَ ۾ «هي سوال محض قياس آرائي بڻجي وڃي ٿو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; فليچر مڃي ٿو ته پهرئين يوناني رياضيدان جي لقب لاءِ ٻيو ڪو مضبوط اميدوار موجود نه آهي ۽ ٿيلس هن شعبي جو عملي ماهر هو. سندس لفظن ۾، «ٿيلس وٽ مشاهدي، تجربي، هڪ شڪل کي ٻيءَ تي رکي ڀيٽڻ ۽ استنتاج جون فني صلاحيتون موجود هيون... هن پاڻ کي رياضيدان ثابت ڪيو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;}} پروڪلس لکيو ته ٿيلس پهريون شخص هو، جيڪو مصر ويو ۽ اتان جي رياضياتي مطالعي کي يونان آندو. هن «پاڻ ڪيترائي قضيا دريافت ڪيا ۽ ٻين ڪيترن جي بنيادي اصولن کي پنهنجن جانشينن آڏو واضح ڪيو؛ ڪن حالتن ۾ سندس طريقو وڌيڪ عام نوعيت جو هو، جڏهن ته ٻين ۾ وڌيڪ تجربي تي ٻڌل هو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; پروڪلس کان سواءِ، [[روڊس جو هيرونيمس]]، جيڪو ٽين صدي قبل مسيح ۾ رهندو هو، پڻ ٿيلس کي پهريون يوناني رياضيدان قرار ڏئي ٿو.{{full cn|date=March 2026}}

پروڪلس ٿيلس ڏانهن انهن دريافتن کي منسوب ڪري ٿو ته دائرو پنهنجي [[قطر]] سان ٻن برابر حصن ۾ ورهائجي ٿو، [[هم پاسن واري ٽڪنڊي|ٻن برابر پاسن واري ٽڪنڊي]] جا بنيادي ڪنڊ برابر هوندا آهن ۽ [[آمهون سامهون ڪنڊ|هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ سڌين ليڪن جا آمهون سامهون ڪنڊ]] برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |author-link=آئيور بلمر ٿامس |year=1939 |title=Selections Illustrating the History of Greek Mathematics |volume=1 |chapter=Thales |pages=164–169 |publisher=Harvard University Press |chapter-url=https://archive.org/details/selectionsillust01bulmuoft/page/164/ }}&lt;/ref&gt; ابتدائي جاميٽريءَ جا ٻه بنيادي [[نظريو (رياضيات)|نظريا]] عام طور ''ٿيلس جا نظريا'' سڏجن ٿا. [[ٿيلس جو نظريو|پهريون نظريو]] اهڙي ٽڪنڊي سان تعلق رکي ٿو، جيڪا دائري ۾ ٺهيل هجي ۽ جنهن جو هڪ پاسو دائري جو قطر هجي؛&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;/&gt; جڏهن ته ٻيو نظريو، جنهن کي [[متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو]] پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڪنڊ سان لاڳاپيل آهي جنهن کي ٻه متوازي ليڪون ڪٽينديون هجن ۽ نتيجي ۾ [[هم شڪل ٽڪنڊا|هم شڪل ٽڪنڊن]] جو هڪ جوڙو ٺهندو هجي.

جديد محقق ان ڳالهه بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا ته ٿيلس جي زماني ۾ ڪو شخص پوءِ واري يوناني رياضيات جي معيار مطابق رياضياتي ثبوت پيش ڪندو هو. تنهن هوندي به، ايتري سڌي شاهدي موجود نه آهي جو قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي. ممڪن آهي ته ٿيلس ڪجهه بنيادي جاميٽري لاڳاپا دريافت ڪيا هجن ۽ انهن لاءِ ڪي دليل پڻ ڏنا هجن، پر رسمي رياضياتي ثبوتن کي سندس نالي سان منسوب ڪرڻ کي هاڻي گهڻو ڪري پوءِ جي ليکڪن جي قياسي تشريح ۽ نئين سر جوڙيل بيان طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ٿيلس يا سندس همعصرن جي يقيني طور ثابت ٿيل ڪاميابيءَ طور.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sidoli |first=Nathan |year=2018 |chapter=Greek mathematics |editor1-last=Jones |editor1-first=A. |editor2-last=Taub |editor2-first=L. |title=The Cambridge History of Science: Vol. 1, Ancient Science |publisher=Cambridge University Press |pages=345–373 |chapter-url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Sidoli_2018c.pdf }}&lt;/ref&gt;

==== آمهون سامهون ڪنڊ ====
هڪ ليکڪ موجب، مصر جي دوري دوران،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; ٿيلس ڏٺو ته مصري جڏهن هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ٻه سڌيون ليڪون ٺاهيندا هئا ته آمهون سامهون ڪنڊن کي ماپي انهن جي برابريءَ جي پڪ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shute |first1=William George |url=https://books.google.com/books?id=DIENAQAAIAAJ |title=Plane and Solid Geometry |last2=Shirk |first2=William W. |last3=Porter |first3=George F. |publisher=[[American Book Company (1890)|American Book Company]] |year=1960 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ٿيلس اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ڪجهه عام اصول قبول ڪجن، جهڙوڪ سڀ سڌا ڪنڊ برابر آهن، برابر مقدارن ۾ برابر مقدار شامل ڪرڻ سان نتيجا برابر رهن ٿا، ۽ برابر مقدارن مان برابر مقدار گهٽائڻ سان به نتيجا برابر رهن ٿا، ته سڀني آمهون سامهون ڪنڊن جي برابري ثابت ڪري سگهجي ٿي.

==== دائري ۾ ٺهيل قائم الزاويه ٽڪنڊو ====
{{Main|ٿيلس جو نظريو}}
[[File:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|upright=0.8|ٿيلس جو نظريو: جيڪڏهن {{mvar|{{overline|AC}}}} دائري جو قطر هجي ۽ {{mvar|B}} دائري جي گهيري تي واقع نقطو هجي ته ڪنڊ {{math|1=∠ ''ABC''}} هڪ [[قائم ڪنڊ]] هوندو.]]

[[ايپيڊاورس جي پامفيلا|پامفيلا]] موجب، مصرين کان جاميٽري سکڻ کان پوءِ ٿيلس پهريون شخص هو، جنهن هڪ دائري ۾ قائم الزاويه ٽڪنڊو ٺاهيو، ۽ ان موقعي تي هن هڪ ڏاند جي [[جانور جي قرباني|قرباني]] ڏني.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; ڪڏهن ڪڏهن هن واقعي کي تاريخ جي پهرين رياضياتي دريافت قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Boyer|1989|p=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}} تنهن هوندي به، مختلف روايتن ۾ اختلاف آهن. مثال طور، ڏاند جي قربانيءَ واري ڪهاڻي ڪڏهن ٿيلس بدران [[فيثاغورث]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن اها قرباني [[فيثاغورث جو نظريو]] دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڏني هئي. انهيءَ سبب ڊي. آر. ڊڪس جهڙا ڪي تاريخدان سوال اٿارين ٿا ته اهڙين روايتن جي ڪا تاريخي اهميت آهي به يا نه.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;&gt;{{cite journal |last=Dicks |first=D. R. |title=Thales |pages=294–309 |journal=The Classical Quarterly |volume=9 |date=November 1959 |issue=2 |doi=10.1017/S0009838800041586|s2cid=246881067 }}&lt;/ref&gt;

سمجهيو وڃي ٿو ته بابلي ماڻهو هن نظريي کي ڪجهه خاص صورتن ۾ ڄاڻندا هئا.&lt;ref&gt;de Laet, Siegfried J. (1996). ''History of Humanity: Scientific and Cultural Development''. [[يونيسڪو]], Volume 3, p. 14. {{isbn|92-3-102812-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. and [[يوٽا ميرزباخ|Merzbach, Uta C.]] (2010). ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons, Chapter IV. {{isbn|0-470-63056-6}}&lt;/ref&gt; هي نظريو [[اقليدس]] جي ڪتاب ''[[اقليدس جا اصول|اصول]]'' جي ٽئين ڪتاب جي 31هين قضيئي ۾ بيان ۽ ثابت ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heath |first=Thomas L. |date=1956 |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=2 (Books 3–9) |edition=2nd |publisher=Dover |isbn=0486600890 |page=61 |url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl/page/61}} Originally published by Cambridge University Press. 1st edition 1908, 2nd edition 1926.&lt;/ref&gt; [[دانتي]] جي ''[[پرديسو]]'' ۾ پڻ هڪ تقرير دوران ٿيلس جي نظريي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;canto 13, lines 101–102&lt;/ref&gt;

==== هم شڪل ٽڪنڊا ====
{{Main|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو}}
[[File:Thales theorem 1.png|thumb|upright=0.8|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو: {{math|1=''DE''/''BC'' = ''AE''/''AC'' = ''AD''/''AB''}}.]]

[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[پليني بزرگ]] ۽ [[پلوٽارڪ]] هڪ روايت بيان ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, Moralia, The Dinner of the Seven Wise Men, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html#ref5 147A]&lt;/ref&gt; جنهن جو اصل ماخذ [[روڊس جو هيرونيمس]] ڄاڻايو وڃي ٿو. ان موجب، جڏهن ٿيلس [[قديم مصر|مصر]] ويو،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; تڏهن هن [[مصر جا اهرام|اهرامن]] جي اوچائي انهن جي پاڇن وسيلي ان وقت ماپي، جڏهن سندس پنهنجي پاڇي جي ڊيگهه سندس قد جي برابر هئي.{{efn|اهڙو قائم الزاويه ٽڪنڊو، جنهن جا ٻه قائم پاسا برابر هجن، 45 درجن وارن ڪنڊن تي ٻڌل هوندو آهي، ۽ اهڙا سڀ ٽڪنڊا هڪ ٻئي سان هم شڪل هوندا آهن. انهيءَ مهل اهرام جي مرڪز کان ماپيل ان جي پاڇي جي ڊيگهه، اهرام جي اوچائيءَ جي برابر هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;J J O'Connor and E F Robertson&lt;/ref&gt;}} پلوٽارڪ موجب، هن عمل مصر جي فرعون [[اماسيس ٻيو|اماسيس]] کي خوش ڪيو. عملي لحاظ کان اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس سمنڊ ۾ موجود جهازن تائين فاصلو ماپي سگهندو هو.

اهي روايتون متوازي ليڪن جي تناسب واري نظريي سان واقفيت ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب اقليدس جي ڪتاب ''اصول'' جي پهرئين ڪتاب جو 26هون قضيو ٿيلس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=0xY_AQAAMAAJ|title=Ars Quatuor Coronatorum: Being the Transactions of the Quatuor Coronati Lodge No. 2076, London|date=10 June 1897|publisher=W. J. Parre H, Limited }}&lt;/ref&gt; انهن روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هو مصري ''[[سيڪيڊ]]'' يا ''سيڪيڊ'' جي تصور کان واقف هو، جيڪو ڪنهن [[ڍلوان]] جي افقي فاصلي ۽ عمودي اوچائيءَ جي تناسب، يعني [[ڪوٽينجنٽ]]، کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;History of Astronomy, by Richard Perason, p. 65&lt;/ref&gt;{{efn|''سيڪيڊ'' جو تصور قديم مصري رياضياتي دستاويز [[رائنڊ پيپائرس]] جي مسئلن 56، 57، 58، 59 ۽ 60 جو بنياد آهي.}} ڪرڪ ۽ ريون موجب،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt; اهڙي ماپ لاءِ رڳو ٽي سڌيون لٺيون، جيڪي هڪ ڇيڙي تي ڳنڍيل هجن، ۽ پنهنجي اوچائيءَ جي ڄاڻ ضروري آهي. هڪ لٺ زمين ۾ عمودي لڳائجي ٿي، ٻيءَ کي افقي رکيو وڃي ٿو، ۽ ٽين لٺ سان جهاز ڏانهن نظر جي سڌائي قائم ڪري لٺ جي اوچائي ۽ ان جي بنياد کان نظر جي ليڪ تائين فاصلي جي مدد سان ''سيڪيڊ'' جو حساب لڳائجي ٿو.&lt;ref&gt;Proclus, ''In Euclidem'', 352&lt;/ref&gt;

=== فلڪيات ===
[[File:Canova - Urania, the Muse of Astronomy Reveals to Thales the Secrets of the Skies, 1798-1799 (crop).jpg|thumb|فلڪيات جي الهامي ديوي يورانيا، ٿيلس کي آسمان جا راز ٻڌائيندي.]]

ٿيلس هڪ مشهور [[فلڪيات دان]] پڻ هو. قديم زماني ۾ کيس [[دب اصغر]] جي بيهڪ بيان ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو، ۽ سندس خيال هو ته هي تارن جو مجموعو سمنڊ ۾ جهاز رانيءَ لاءِ رهنمائي طور ڪم اچي سگهي ٿو. هن سال جي مدت ۽ [[اعتدالين]] ۽ [[انقلابين]] جي وقتن جو حساب پڻ لڳايو. ان کان سواءِ، [[ثريا (ستارن جو جهڳٽو)|ثريا]] جي بيهڪ جي حساب کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;

[[پلوٽارڪ]] اشارو ڪري ٿو ته سندس زماني، يعني لڳ ڀڳ 100ع ۾، نظم جي صورت ۾ لکيل ''فلڪيات'' نالي هڪ تصنيف موجود هئي، جيڪا ٿيلس ڏانهن منسوب هئي.&lt;ref&gt;Plutarch, ''[[موراليا#ڪتاب|De Pythiae oraculis]]'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0247%3Asection%3D18 18.]&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن موجب ٿيلس ڪا به لکڻي نه ڇڏي، جڏهن ته ٻين موجب هن ''انقلابِ شمسي بابت'' ۽ ''اعتدال بابت'' ڪتاب لکيا. ''جهاز رانيءَ لاءِ تارن جي رهنمائي'' نالي تصنيف پڻ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر انهيءَ نسبت بابت قديم زماني ۾ به اختلاف موجود هو.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;{{efn|ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس ڏانهن منسوب ''جهاز رانيءَ جي فلڪيات'' دراصل ساموس جي [[فوڪوس]] لکيو هو.}} ٿيلس ڏانهن منسوب ڪا به لکڻي محفوظ نه رهي آهي. آرگوس جي لوبون دعويٰ ڪئي ته ٿيلس جون لکڻيون مجموعي طور ٻه سئو سٽن تي مشتمل هيون.&lt;ref&gt;D.L. I.34&lt;/ref&gt;

==== ڪائناتي نمونو ====
[[File:Floating_Earth_Thales_Anaximander.svg|thumb|ٿيلس (کاٻي پاسي) ۽ سندس شاگرد [[ايناڪسيمينڊر]] (ساڄي پاسي) جا ڪائنات بابت تصور.]]

ٿيلس جو خيال هو ته [[ڌرتي]] مٽيءَ ۽ زمين جو هڪ هموار گول تختو يا ڍير آهي، جيڪو پاڻيءَ جي وسيع پکيڙ تي تري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Allman|first=George Johnston|wstitle=Thales of Miletus|volume=26|page=721}}&lt;/ref&gt; [[هيراڪليٽس هوميريڪس]] موجب، ٿيلس اهو نتيجو آلي مادي کي هوا، گاري ۽ زمين ۾ تبديل ٿيندي ڏسي ڪڍيو. امڪان آهي ته ٿيلس زمين کي ان پاڻيءَ مان پيدا ٿيل سمجهندو هو، جنهن تي اها تري ٿي ۽ جنهن جا سمنڊ ان کي چوڌاري گهيرين ٿا. ممڪن آهي ته هو [[درياهي لٽ]] جي تهن جي مشاهدن کان متاثر ٿيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Roy |last=Harris|date=2005 |title=The Semantics of Science|page=31|publisher=Continuum International}}&lt;/ref&gt;

سندس خيال هو ته تارا ٻرندڙ مٽيءَ جا گولا آهن.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.13&lt;/ref&gt; اهو پڻ لڳي ٿو ته هن صحيح طور سمجهيو هو ته [[چنڊ]] [[سج]] جي روشني موٽائي ٿو.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.28&lt;/ref&gt; چنڊ تي موجود هڪ [[ٿيلس (چنڊ جو کڏو)|کڏي]] کي سندس اعزاز ۾ ٿيلس جو نالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thales |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=International Astronomical Union (IAU) / USGS Astrogeology Science Center |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5945 |access-date=13 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar Eclipse Newsletter, Volume 7, Issue 2 |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |date=February 2002 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SENL/SENL200202.pdf#page=3 |format=PDF |page=3 |access-date=13 January 2026 |quote=Thales is also honored by a lunar crater.}}&lt;/ref&gt;

==== موسميات ====
[[زلزلو|زلزلن]] کي مافوق الفطرت قوتن جي مرضيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران، ٿيلس اهو نظريو پيش ڪيو ته ڌرتي پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ جڏهن پاڻيءَ جون لهرون ان کي لوڏين ٿيون ته زلزلا اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2003 |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |publisher=Routledge |editor-last=Krech III |editor-first=Shepard |volume=1: A–G |pages=358–364 |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;/&gt; کيس [[هائيڊيز (ستارن جو جهڳٽو)|هائيڊيز]] تارن جي جهڳٽي جي پهرئين مشاهدي جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جي سج سان گڏ اڀرڻ کي قديم ماڻهو مينهن جي اچڻ جي نشاني سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 3&lt;/ref&gt; [[سينيڪا نوجوان]] موجب، ٿيلس [[نيل درياهه]] جي ٻوڏن جي وضاحت ڪندي چيو ته اهي [[ايٽيسيائي هوائون|ايٽيسيائي هوائن]] جي درياهه جي وهڪري کي پوئتي ڌڪڻ سبب ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 4&lt;/ref&gt;

==== زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون ====
[[File:Capernaum roman olive press by David Shankbone.jpg|thumb|[[ڪفرناحوم، اسرائيل]] ۾ رومي دور جي زيتون پيهڻ واري چڪي ۽ تيل ڪڍڻ واري مشين.]]

ارسطوءَ جي بيان ڪيل هڪ روايت موجب،&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt; ٿيلس [[موسم جي اڳڪٿي]] وسيلي زيتون جي فصل مان دولت حاصل ڪئي. هڪ سياري ۾ ٿيلس موسم ۽ سٺي فصل جي اڳڪٿي ڪرڻ کان پوءِ ميليتس جون سڀ [[زيتون جو تيل ڪڍڻ|زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون]] اڳواٽ پنهنجي استعمال لاءِ مخصوص ڪرائي ڇڏيون. پوءِ جڏهن غيرمعمولي طور وڏي فصل سبب انهن مشينن جي طلب پنهنجي عروج تي پهتي، تڏهن هن اهي مشينون وڏي مسواڙ تي ٻين کي استعمال لاءِ ڏنيون.

انهيءَ واقعي کي تاريخ ۾ [[مستقبلي معاهدو|مستقبلي معاهدن]] يا [[اختياري معاهدو (ماليات)|اختياري معاهدن]] جي ابتدائي ڄاتل استعمال طور بيان ڪيو ويندو آهي. اهو فرق ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٿيلس جي اڳواٽ ڪيل معاهدن موجب فصل جي وقت مشينون مسواڙ تي وٺڻ سندس لاءِ لازمي هو يا کيس رڳو اهو اختيار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;deriv&quot;&gt;George Crawford, Bidyut Sen – ''[https://books.google.com/books?id=NIIVeirctosC&amp;pg=PA7 Derivatives for Decision Makers: Strategic Management Issues]'', John Wiley &amp; Sons, 1996 {{isbn|978-0471129943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

ارسطو وضاحت ڪري ٿو ته ٿيلس جو مقصد پاڻ کي دولتمند بنائڻ نه هو، پر ميليتس جي رهواسين کي اهو ثابت ڪرڻ هو ته سندن خيال جي ابتڙ فلسفو عملي طور فائديمند ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن انهن طعنن کي غلط ثابت ڪرڻ چاهيو، جن موجب فلسفو بيڪار هو.&lt;ref name=&quot;apol&quot;&gt;Aristotle, [[سياست (ارسطو)|Politics]] 1259a [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+1.1259a]&lt;/ref&gt; هن انهيءَ مشهور اعتراض جو جواب ڏنو هو ته «[[جيڪڏهن تون ايترو هوشيار آهين ته پوءِ امير ڇو نه آهين؟]]».&lt;ref name=&quot;deriv&quot;/&gt; ارسطو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته [[بازار تي مڪمل قبضو]] ڪري [[اجاره داريءَ واري قيمت]] مقرر ڪرڻ دولت حاصل ڪرڻ جي هڪ عام حڪمت عملي آهي، جنهن لاءِ غيرمعمولي ڏاهپ يا اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت ضروري نه آهي.&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

==== سج گرهڻ جي اڳڪٿي ====
{{Main|ٿيلس جو سج گرهڻ}}
جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هيروڊوٽس موجب ٿيلس هڪ اهڙي [[سج گرهڻ]] جي اڳڪٿي ڪئي هئي، جيڪو [[سج گرهڻ واري جنگ|ليڊيائي ۽ ميديائي قومن جي وچ ۾ جنگ]] دوران ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;/&gt; ان دور جي سج گرهڻن مان رڳو 28 مئي 585 ق.م. وارو گرهڻ [[اناطوليا]] ۾ مڪمل سج گرهڻ جي صورت ۾ نظر آيو هو، جتي اها جنگ وڙهي وئي هئي. آمريڪي ليکڪ [[آئزڪ عظيموف]] هن جنگ کي تاريخ جو سڀ کان پراڻو اهڙو واقعو قرار ڏنو، جنهن جي تاريخ ڏينهن جي درستگيءَ سان معلوم آهي، ۽ هن اڳڪٿيءَ کي «سائنس جي پيدائش» سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |publisher=Loose Leaf |year=1978 |isbn=978-0-398-03754-3 |page=75}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|upright=0.8|[[سج]] جو مڪمل [[سج گرهڻ|گرهڻ]].]]

[[هيروڊوٽس]] لکي ٿو ته جنگ جي ڇهين سال ۾، بادشاهه [[ليڊيا جو الياٽيس|الياٽيس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ليڊيائي فوج ۽ [[ڪياڪساريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ميديائي فوج وچ ۾ هڪ اهڙي جنگ هلي رهي هئي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي هئي. اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن سبب ٻنهي ڌرين جنگ بند ڪري امن معاهدي بابت ڳالهيون شروع ڪيون. هيروڊوٽس اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته ٿيلس ڏينهن جي روشني ختم ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. تنهن هوندي به، هو جنگ جو هنڌ بيان نٿو ڪري.&lt;ref&gt;[[هيروڊوٽس]]: ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]'' 1,74,2 ([https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D74%3Asection%3D2 online])&lt;/ref&gt;

{{blockquote|ان کان پوءِ، جڏهن ڪياڪساريس الياٽيس ڏانهن پنهنجا پناهه گهرندڙ ماڻهو واپس ڪرڻ جو مطالبو موڪليو ۽ الياٽيس کين حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن ليڊيائين ۽ ميدين وچ ۾ جنگ شروع ٿي. اها جنگ پنج سال جاري رهي ۽ ڪڏهن هڪ ڌر ته ڪڏهن ٻي ڌر ڪاميابي حاصل ڪندي رهي. انهيءَ عرصي ۾ ميدين ليڊيائين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون ۽ ليڊيائين پڻ ميدين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون. سندن جنگين ۾ هڪ رات واري لڙائي پڻ شامل هئي. تنهن هوندي به، جڏهن ڪنهن به قوم کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي، تڏهن ڇهين سال ۾ هڪ ٻي جنگ ٿي. ان جنگ دوران، جڏهن لڙائي زور وٺي رهي هئي، تڏهن اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو. هن واقعي جي اڳڪٿي ميليتس جي ٿيلس ڪئي هئي، جنهن آيوني ماڻهن کي اڳواٽ خبردار ڪندي اهو ئي سال مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ واقعو پيش آيو. ميدين ۽ ليڊيائين جڏهن اها تبديلي ڏٺي ته جنگ بند ڪري ڇڏيائون، ۽ ٻئي ڌريون امن جون شرطون طئي ڪرڻ لاءِ هڪجهڙيون خواهشمند ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;{{cite book |url=https://classics.mit.edu/Herodotus/history.mb.txt |title=The Histories |author=Herodotus |translator-first=George |translator-last=Rawlinson}}&lt;/ref&gt;}}

تنهن هوندي به، هيروڊوٽس جي ٻين هنڌن تي ڏنل [[ميديائي گهراڻي|ميديائي بادشاهن]] جي فهرست ۽ سندن حڪومتن جي مدتن موجب، ڪياڪساريس سج گرهڻ کان ڏهه سال اڳ وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;Alden A. Mosshammer: ''Thales' Eclipse''. Transactions of the American Philological Association, Vol. 111, 1981, pp.&amp;nbsp;145–155 ([https://www.jstor.org/stable/284125 JSTOR])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenskus |first=Otta |author-link=اوٽا وينسڪوس |year=2016 |title=Die angebliche Vorhersage einer Sonnenfinsternis durch Thales von Milet. Warum sich diese Legende so hartnäckig hält und warum es wichtig ist, ihr nicht zu glauben |url=https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |pages=2–17 |language=de |volume=144 |issue=1 |access-date=18 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174340/https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ڊي. آر. ڊڪس ٻين تاريخدانن، جهڙوڪ ايف. مارٽيني، جي. ايل. اي. ڊريئر ۽ [[اوٽو نوئگيباور]]، سان گڏ سج گرهڻ واري روايت جي تاريخي صداقت کي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ڊڪس ٿيلس جي سج گرهڻ جو سبب معلوم ڪرڻ واري روايت کي هيروڊوٽس جي انهيءَ دعويٰ سان ڳنڍي ٿو ته ٿيلس انقلابِ شمسي جي حوالي سان سج جو چڪر دريافت ڪيو هو. ڊڪس نتيجو ڪڍي ٿو ته «ممڪن ئي نه هو ته وٽس اها ڄاڻ هجي، جيڪا نه مصرين وٽ هئي، نه بابلي ماڻهن وٽ ۽ نه ئي سندس فوري جانشينن وٽ».&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ٿامس ورٿن ان جي ابتڙ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته اها جنگ ساڳي «رات واري لڙائي» ٿي سگهي ٿي، جنهن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ جيڪا اڳڪٿي ڪيل [[چنڊ گرهڻ]] سبب متاثر ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Worthen&quot;&gt;Thomas D. Worthen, &quot;Herodotus's Report on Thales's Eclipse,&quot; ''Electronic Antiquity'' vol. 3.7 (May 1997), [https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V3N7/worthen.html] and Thomas De Voe Worthen, &quot;[http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc The Eclipse of 585 BCE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134827/http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc|date=August 30, 2011}}&quot;&lt;/ref&gt;

==== کوهه ۾ ڪرڻ ====
{{See also|کوهه ۾ ڪري پيل نجومي}}
[[افلاطون]]، ڊائوجينس لائيرٽيس ۽ هيپوليٽس سڀ هڪ روايت بيان ڪن ٿا ته ٿيلس تارن جي مشاهدي ۾ ايترو محو هو جو هن پنهنجي هلڻ واري رستي ڏانهن ڌيان نه ڏنو ۽ هڪ کوهه ۾ ڪري پيو.&lt;ref&gt;Theaetetus (174 A)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D.L. II.4–5&lt;/ref&gt;{{efn|اسڪاٽش فلسفي [[ايڊم سمٿ]] بابت پڻ اهڙي روايت آهي ته هو هڪ ڀيري بي خياليءَ ۾ [[چمڙي رڱڻ|چمڙي رڱڻ واري ڪارخاني]] جي کڏ ۾ ڪري پيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fee.org/articles/adam-smith-i-had-almost-forgot-that-i-was-the-author-of-the-inquiry-concerning-the-wealth-of-nations/|title=Brilliant but Absent-Minded Adam Smith &amp;#124; Jim Powell|first=Jim|last=Powell|date=1 March 1995|website=fee.org}}&lt;/ref&gt;}}

&lt;blockquote&gt;«ٿيلس تارن جو مطالعو ڪري رهيو هو ۽ آسمان ڏانهن نهاري رهيو هو، تڏهن هو هڪ کوهه ۾ ڪري پيو. هڪ خوش مزاج ۽ حاضر جواب ٿريسيائي نوڪرياڻي مٿس ٺٺولي ڪندي چيو ته هو آسمان ۾ مٿي موجود شين بابت ڄاڻڻ لاءِ ته بيحد بيتاب آهي، پر پنهنجي پيرن هيٺان سامهون موجود شيءِ به نٿو ڏسي سگهي.»&lt;ref&gt;Theaetetus 174a&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== انجنيئرنگ ===
[[File:Kızılırmak River from Kapıkaya Köyü.jpg|thumb|هاليس درياهه.]]

فلڪيات کان سواءِ، ٿيلس رياضيات جي ٻين عملي استعمالن، جن ۾ [[انجنيئرنگ]] پڻ شامل هئي، سان به لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{MacTutor|id=Thales|title=Thales of Miletus|mode=cs1}}&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس جي بيان ڪيل هڪ ٻي روايت موجب، [[ڪروئسس]] پنهنجي فوج کي فارسي علائقي ڏانهن موڪليو، پر [[هاليس درياهه]] وٽ فوج جي اڳڀرائي رڪجي وئي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا پل نه هئي. پوءِ ٿيلس درياهه جي مٿئين وهڪري وٽ پاڻيءَ جو هڪ متبادل رستو کوٽي وهڪري کي گهٽايو، جنهن سان فوج لاءِ درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Herodotus |translator-last=Godley |translator-first=A. D. |title=Herodotus |publisher=Harvard University Press |chapter=Ch. 75 |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1b*.html#75 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ هيروڊوٽس ٻڌايو ته سندس گهڻا يوناني همعصر مڃيندا هئا ته ٿيلس بادشاهه ڪروئسس جي فوجي مهم ۾ مدد لاءِ هاليس درياهه جو رخ موڙيو هو، پر هيروڊوٽس پاڻ ان روايت کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; افلاطون ٿيلس جي واکاڻ [[اناخارسس]] سان گڏ ڪئي، جنهن کي ڪنڀار جي چڪ ۽ لنگر جو موجد قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Plato, Republic, Book 10, section 600a&lt;/ref&gt;

=== الوهيت ===
[[File:Louisstgaudens1.jpg|thumb|upright|''ٿيلس (بجلي)''، مجسمي سازيءَ جو هڪ نمونو، جيڪو «ريلوي جي ترقي» (1908ع) نالي مجموعي جو حصو آهي ۽ [[واشنگٽن يونين اسٽيشن]] جي مکيه مهاڙي تي واقع آهي.]]

ارسطو موجب، ٿيلس جو خيال هو ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن»،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=De Anima |title-link=De Anima |page=411a7 |author-link=ارسطو}}&lt;/ref&gt; يعني [[مقناطيسي پٿر]] ۾ [[روح]] موجود آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[مقناطيسيت]] جي قوت وسيلي لوهه کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref&gt;Nathan Ida, [https://books.google.com/books?id=YtmIBwAAQBAJ&amp;pg=PA427 ''Engineering Electromagnetics''], Springer, 2015 {{isbn|3319078062}}&lt;/ref&gt; ساڳيو تصور [[ڪهربا]] تي پڻ لاڳو ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[ساڪن بجلي]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. اهڙي [[مادي حياتيت]] يا [[نامياتي فلسفو|نامياتي تصور]] جي پٺيان بظاهر اهو استدلال هو ته جيڪڏهن ڪا شيءِ حرڪت ڪري ٿي ته اها زنده آهي، ۽ جيڪڏهن اها زنده آهي ته ان ۾ روح ضرور موجود هوندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sandywell |first1=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse C. 600-450 BC|page=97 |date=1996 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-10170-7 |url=https://books.google.com/books?id=_zWqCBdNQNMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farrington, B., 1944 Greek Science. Pelican&lt;/ref&gt;

انهن ديوتائن کان سواءِ، جن جي موجودگيءَ کي انهن حرڪتن ۾ ڏٺو ويندو هو، جن کي پوءِ [[برق مقناطيسيت|مقناطيسيت ۽ بجلي]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو، لڳي ٿو ته ٿيلس هڪ اعليٰ خدا جو تصور پڻ رکندو هو، جنهن ڪائنات کي ترتيب ڏني هئي:

{{blockquote|«ٿيلس»، [[سسرو]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cicero |author-link=سسرو |title=De Natura Deorum |page=i.,10|title-link=De Natura Deorum }}&lt;/ref&gt; «ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿو ته پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول آهي، ۽ خدا اها عقل رکندڙ هستي آهي، جنهن پاڻيءَ مان سڀني شين کي صورت ڏني ۽ پيدا ڪيو».}}

[[هينري فيلڊنگ]] (1775ع) موجب، [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] (1.35) بيان ڪيو ته ٿيلس خدا جي ازلي ۽ آزاد وجود جو تصور پيش ڪيو هو. هن موجب، «خدا سڀني موجود هستين کان قديم ترين آهي، ڇاڪاڻ ته سندس وجود کان اڳ ڪو سبب موجود نه هو، ايتري قدر جو پيدائش جي لحاظ کان به نه؛ ۽ دنيا سڀني شين کان وڌيڪ سهڻي آهي، ڇاڪاڻ ته اها خدا پيدا ڪئي آهي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fielding |first=Henry |author-link=هينري فيلڊنگ |year=1775 |url=https://books.google.com/books?id=C2RVAAAAcAAJ |title=An essay on conversation |publisher=[[John Bell (publisher)|John Bell]] |page=346}}&lt;/ref&gt;

تازو نڪولس موليناري اهو دليل پيش ڪيو آهي ته ٿيلس قديم پاڻيءَ جي ديوتا [[اخيلوس|اخيلوئيوس]] کان متاثر ٿيو هو. هن ديوتا کي پاڻيءَ سان هڪجهڙو سمجهيو ويندو هو ۽ ٿيلس جي زندگيءَ دوران ميليتس ۾ سندس پوڄا ڪئي ويندي هئي. پنهنجي دليل جي حمايت ۾ موليناري نشاندهي ڪري ٿو ته يوناني لفظ ''هائڊور'' خاص طور «مٺو پاڻي» ظاهر ڪندو هو. ان کان سواءِ، ڏندڪٿائن ۽ فن ۾ اخيلوئيوس کي روپ بدلائيندڙ هستي سمجهيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن به شيءِ جي صورت اختيار ڪري سگهندي هئي. هو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته قديم زماني ۾ دنيا جي درياهن کي «اخيلوئيوس جون نسون» چيو ويندو هو، ۽ ديوتائن جي اها گهڻائي ٿيلس جي انهيءَ خيال ۾ ظاهر ٿئي ٿي ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن».&lt;ref&gt;Nicholas J. Molinari, Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians. Oxford: Archaeopress, 2022 https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270869; cf. also Nicholas J. Molinari, Concerning Water as the Archai: Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy. A Dissertation Providing Philosophical, Mythological, and Archaeological Responses to the Neo-Marxians, Doctoral Dissertation, Newport, RI: Salve Regina University, 2020 https://philpapers.org/rec/MOLCWA-2&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ti773hxfjad8e4e4zg9ksgk8ay6yqf9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426884</id>
      <parentid>426883</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90518" sha1="14haq4uiad7cntxi9rskp6j4cv02ajx" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
| name = ٿيلس آف مليٽس
| image = Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg
| birth_date = {{circa}} 624 BC
| death_date = {{circa}} 546 BC (aged {{circa|78}}) &lt;!--PLEASE SEE TALK BEFORE CHANGING DATE (no, really) --&gt;
| era = [[سقراط کان اڳ واري فلاسافي]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = {{hlist|class=nowrap |
|[[آئنين]]{{\}}[[Milesian school|مليسيئن فلاسافي اسڪول ۽]] [[Naturalism (philosophy)|نيچرلزم]]}}
| main_interests = {{hlist |[[اخلاقيات]]| [[مابعدالطبعيات]]| [[رياضي]] |[[فلڪيات]]}}
| notable_ideas = {{ublist|class=nowrap |Water is the ''[[arche]]'' |[[Thales' theorem]] |[[Intercept theorem]]}}
| influences = {{ublist |[[Babylonian astronomy]] |[[Ancient Egyptian mathematics]] |[[Ancient Egyptian religion]]}}
| influenced = {{hlist |[[فيثاغورث]]([[پئٿاگورس]]) |[[اناڪسي مئنڊر]]| [[اناڪسي مينز]]|}}
}}

'''ٿيلس آف مليٽس''' ( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. [[فائل:Solar eclipse 1999 4.jpg|380px|thumb|کاٻو|[[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;


== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Russell&quot;/&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.


== نظريا ۽ اڀياس ==
ابتدائي يوناني ۽ کانئن اڳ وارين ٻين تهذيبن جا ماڻهو اڪثر قدرتي واقعن جون مخصوص ۽ غيرمعمولي وضاحتون پيش ڪندا هئا، جن ۾ انهن واقعن کي [[انساني روپ ڏيڻ|انساني صورت ۽ خاصيتون رکندڙ]] [[ديوتا|ديوتائن]] ۽ [[سورمو|سورمن]] جي مرضيءَ سان منسوب ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ، [[ٿيلس]] قدرتي واقعن کي اهڙن عقلي مفروضن وسيلي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي خود فطري عملن تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;&gt;{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=fElBDgAAQBAJ&amp;pg=PT102 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89536-1 |page=102 |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي}}&lt;/ref&gt; يعني ''[[لوگوس]]'' يا عقلي دليل کي ''[[ڏندڪٿا|ميٿوس]]'' يا ڏندڪٿائي بيانن تي ترجيح ڏيڻ.

[[ارسطو]] ان خيال جي حمايت ڪئي ته ٿيلس پهريون فطري فلسفي، يعني ''فزيولوگوئي'' ([[آيوني فلسفي جو مڪتب]])، هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ارسطو]], [[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]] Alpha, 983b. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg025.perseus-eng1:1.983b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM|title=Thales|year=1870|url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016|page=1016}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ارسطوءَ جي [[مشائي فلسفي جو مڪتب|مشائي مڪتب]] سان لاڳاپيل ليکڪن سميت ٻين ليکڪن ۾ هي موقف عام طور قبول نه ڪيو ويندو هو، تان جو ارڙهين صديءَ جي تاريخدانن ۾ اهو وڌيڪ نمايان ٿيو.{{Sfn|Cantor|2022}} ان کان سواءِ، جڏهن ته ٻين [[يونان جا ست ڏاها|ستن ڏاهن]] جو تعلق بنيادي طور قانون سازي ۽ رياستي معاملن سان هو ۽ اهي نظرياتي فلسفي نه هئا، [[پلوٽارڪ]] لکيو ته «ائين لڳي ٿو ته ٿيلس پنهنجي زماني جو واحد ڏاهو هو، جنهن پنهنجن فڪري ويچارن کي عملي معاملن جي دائري کان اڳتي وڌايو».&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon, 3.5 &amp;nbsp;&lt;/ref&gt;

=== پاڻي بنيادي اصل طور ===
{{See also|ڪلاسيڪي عنصر#هيلينستي فلسفو}}
[[File:Ostia, Baths of the Seven Sages (II) (4687819515).jpg|thumb|upright=1.25|[[اوستيا جا ستن ڏاهن وارا حمام|ستن ڏاهن جي حمامن]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس جو سڀ کان مشهور خيال سندس فلسفياڻو ۽ [[ڪائناتيات|ڪائناتي]] نظريو هو ته هر شيءِ جو بنياد پاڻي آهي. هي نظريو اسان تائين [[ارسطو]] جي ڪتاب ''[[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]]'' جي هڪ عبارت وسيلي پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ ارسطو ٿيلس جو اهو نظريو بيان ڪيو آهي ته فطرت جو ''[[آرخي]]''، يعني ابتدائي اصل يا بنيادي اصول، [[مادي وحدت پسندي|هڪ ئي مادي جوهر]] آهي، ۽ اهو پاڻي آهي. ان کان پوءِ ارسطو پنهنجن مشاهدن جي بنياد تي ڪيترائي امڪاني دليل پيش ڪيا ته ٿيلس اهڙو خيال ڇو اختيار ڪيو هوندو، جيتوڻيڪ ارسطو پاڻ انهيءَ نظريي جو قائل نه هو.

جيتوڻيڪ ٿيلس پاران پاڻيءَ کي مادي جو بنيادي اصل قرار ڏيڻ بابت ارسطو جا پيش ڪيل سبب سندس پنهنجا اندازا آهن، پر سندس اها شاهدي ته ٿيلس پاڻيءَ کي بنيادي اصل سمجهندو هو، عام طور ٿيلس جي حقيقي تعليم طور قبول ڪئي ويندي آهي. ڪيترين صدين کان پوءِ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] پڻ لکيو ته ٿيلس جي تعليم موجب «پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول هو»، جنهن لاءِ يوناني لفظ {{lang|grc|ὑπεστήσατο}} استعمال ٿيو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هيٺان قائم هئڻ» آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Diogenes Laërtius |url=https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales |title=Lives of the Eminent Philosophers |others=Book 1, paragraph 27 |author-link=ڊائوجينس لائيرٽيس}}&lt;/ref&gt;{{efn|تاريخدان ابراهام فيلڊمين موجب، ٿيلس لاءِ «پاڻي سڀني شين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيندو هو... هر شيءِ جي ماهيت آلاڻ هئي».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feldman |first=Abraham |title=Thoughts on Thales |journal=[[The Classical Journal]] |volume=41 |date=October 1945 |pages=4–6 |issue=1 |issn=0009-8353 |jstor=3292119}}&lt;/ref&gt;}}

ارسطو موجب:&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

{{blockquote|جنهن مان هر موجود شيءِ پيدا ٿئي ٿي، جنهن مان اها پهريون ڀيرو وجود ۾ اچي ٿي ۽ جنهن ۾ آخرڪار واپس تبديل ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جو بنيادي جوهر برقرار رهي ٿو پر خاصيتون بدلجن ٿيون، تنهن کي اهي موجود شين جو عنصر ۽ بنيادي اصول چون ٿا... ڇاڪاڻ ته ضروري آهي ته ڪا اهڙي فطرت ({{lang|el|φύσις}}) هجي، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ، جنهن مان ٻيون شيون وجود ۾ اچن ۽ بنيادي وجود برقرار رهي... [ابتدائي فلسفي] انهن اصولن جي تعداد ۽ نوعيت بابت هڪ ٻئي سان متفق نه آهن. هن قسم جي فلسفي جو باني ٿيلس چوي ٿو ته اهو پاڻي آهي.}}

ارسطو وڌيڪ لکي ٿو:

{{blockquote|غالباً هن اهو مفروضو ان مشاهدي مان اخذ ڪيو ته هر شيءِ جي غذا آلي هوندي آهي، ۽ گرمي پاڻ به آلاڻ مان پيدا ٿئي ٿي ۽ پنهنجي وجود لاءِ ان تي دارومدار رکي ٿي؛ ۽ جنهن مان ڪا شيءِ پيدا ٿئي، اهو ئي ان جو بنيادي اصول هوندو آهي. هن انهيءَ بنياد تي پنهنجو مفروضو قائم ڪيو؛ ۽ ان حقيقت مان پڻ ته هر شيءِ جي ٻج جي فطرت آلي هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي آلي شين جي فطرت جو بنيادي اصول آهي.&lt;ref name=&quot;AristotleMeta&quot;&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=Aristotle, Metaphysics |publisher=[[Perseus Project]] |chapter=Book I 983b |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0052%3Abook%3D1%3Asection%3D983b}}&lt;/ref&gt;{{efn|فيلڊمين لکي ٿو ته «ٿيلس جي زماني ۾ پاڻيءَ جي سماجي اهميت کيس سخت سامان ۽ خشڪ شين، مٽي ۽ نطفي، رت، پگهر ۽ ڳوڙهن ۾ هڪ بنيادي پاڻياٺ واري مادي کي سڃاڻڻ ڏانهن مائل ڪيو... پاڻي، جيڪو سندس ڄاڻ ۾ سڀ کان عام ۽ طاقتور مادو هو».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;/&gt;}}}}

1870ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[يوناني ۽ رومي سوانح ۽ ڏندڪٿائن جي لغت]]'' ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;CPM&quot;/&gt;

{{blockquote|پنهنجي انهيءَ نظريي ۾ ته پاڻي سڀني شين جو اصل آهي، يعني اهو مادو جنهن مان هر شيءِ پيدا ٿئي ٿي ۽ جنهن ۾ هر شيءِ آخرڪار واپس ملي وڃي ٿي، ٿيلس ممڪن آهي ته [[اورفزم (مذهب)|اورفڪ]] ڪائناتي تصورن جي پيروي ڪئي هجي. پر انهن جي ابتڙ، هن انهيءَ دعويٰ جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهنڪري ارسطو، کيس فلسفي جو باني قرار ڏيڻ کان فوراً پوءِ، اهي سبب پيش ڪري ٿو، جيڪي ٿيلس پنهنجي دعويٰ جي تصديق لاءِ ڏنا هوندا. ارسطو جڏهن ميليتس جي هن فلسفي جا نظريا ۽ دليل پيش ڪري ٿو ته سندس استعمال ڪيل لفظن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان نظريي جي ڪا لکيل تشريح، بلڪه ٿيلس جو ڪو ڪتاب به موجود نه هو. (ص 1016)}}

گهڻا عالم ان ڳالهه تي متفق آهن ته فلسفي جي تاريخ تي ٿيلس جو بنيادي اثر مادي جي وحدت وارو تصور آهي. اهو رڳو هڪ تجربي تي ٻڌل دعويٰ نه هئي ته هر شيءِ پاڻي آهي، پر ان کان وڌيڪ گهرو فلسفياڻو خيال هو ته سڀ شيون بنيادي طور هڪ آهن. مثال طور، [[فريڊرڪ نٽشي]] پنهنجي ڪتاب ''[[يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو]]'' ۾ لکيو:&lt;ref&gt;§ 3&lt;/ref&gt;

{{blockquote|يوناني فلسفو بظاهر هڪ بي معنيٰ خيال سان شروع ٿئي ٿو، يعني انهيءَ دعويٰ سان ته پاڻي سڀني شين جو ابتدائي اصل ۽ جنم جو سرچشمو آهي. ڇا واقعي اسان لاءِ ضروري آهي ته هن دعويٰ کي سنجيدگيءَ سان وٺون؟ ها، ۽ ان جا ٽي سبب آهن. پهريون، ڇاڪاڻ ته اها اسان کي سڀني شين جي ابتدائي اصل بابت ڪجهه ٻڌائي ٿي؛ ٻيو، ڇاڪاڻ ته اها ڳالهه تصويري تمثيل يا ڏندڪٿا کان سواءِ بيان ڪري ٿي؛ ۽ ٽيون، ڇاڪاڻ ته ان ۾، ڀلي ابتدائي صورت ۾ ئي سهي، اهو خيال موجود آهي ته «سڀ شيون هڪ آهن».}}

=== رياضيات ===
{{quote_box|quote={{transliteration|el|''Megiston topos: apanta gar chorei''}} {{br}} ({{lang|el|Μέγιστον τόπος· ἄπαντα γὰρ χωρεῖ.}}) {{pb}} «سڀ کان عظيم شيءِ مڪان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سڀني شين کي پاڻ ۾ سمائي ٿو.» |author=— ٿيلس ڏانهن منسوب&lt;ref&gt;{{cite LotEP |chapter=Thales|loc=§ 35}}&lt;/ref&gt; |salign=right}}

ٿيلس کي يونان ۾ [[جاميٽري]] جي نظرياتي ۽ عملي استعمال کي متعارف ڪرائڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. کيس مغربي دنيا جو پهريون شخص پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جاميٽريءَ ۾ [[استنتاجي استدلال]] استعمال ڪيو، جنهن سبب کيس مغرب جو «پهريون رياضيدان» سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Boyer|1989|p=43 (3rd ed.)|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite journal |last=Fletcher |first=Colin R. |date=December 1982 |title=Thales – our founder? |journal=The Mathematical Gazette |volume=66 |issue=438 |page=267 |doi=10.2307/3615512 |jstor=3615512 |s2cid=125626522}}&lt;/ref&gt; کيس مغربي روايت ۾ [[عدد]] جي سڀ کان پراڻي وصف پيش ڪرڻ جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن موجب عدد «واحدن جو مجموعو» آهي؛ اها وصف مصري تصور جي پيروي ڪندي پيش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=wdhMAAAAMAAJ |title=Introduction to Arithmetic|last=Nicomachus of Gerasa |year=1926 |publisher=Macmillan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A History of Greek Mathematics, Heath, p. 70&lt;/ref&gt;

ٿيلس جي اوليت بابت شاهدي [[پروڪلس]] جي هڪ ڪتاب مان ملي ٿي. پروڪلس ٿيلس کان لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پوءِ رهندو هو، پر سمجهيو وڃي ٿو ته وٽس [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] جي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ لکيل، هاڻي گم ٿيل ڪتاب ''جاميٽريءَ جي تاريخ'' جو نسخو موجود هو.{{efn|ڪجهه تاريخدان، جهڙوڪ ڪولن آر. فليچر، نشاندهي ڪن ٿا ته ممڪن آهي يوڊيمس ٿيلس کان اڳ ڪنهن ٻئي شخص جو ذڪر ڪيو هجي، پر اصل ڪتاب جي غيرموجودگيءَ ۾ «هي سوال محض قياس آرائي بڻجي وڃي ٿو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; فليچر مڃي ٿو ته پهرئين يوناني رياضيدان جي لقب لاءِ ٻيو ڪو مضبوط اميدوار موجود نه آهي ۽ ٿيلس هن شعبي جو عملي ماهر هو. سندس لفظن ۾، «ٿيلس وٽ مشاهدي، تجربي، هڪ شڪل کي ٻيءَ تي رکي ڀيٽڻ ۽ استنتاج جون فني صلاحيتون موجود هيون... هن پاڻ کي رياضيدان ثابت ڪيو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;}} پروڪلس لکيو ته ٿيلس پهريون شخص هو، جيڪو مصر ويو ۽ اتان جي رياضياتي مطالعي کي يونان آندو. هن «پاڻ ڪيترائي قضيا دريافت ڪيا ۽ ٻين ڪيترن جي بنيادي اصولن کي پنهنجن جانشينن آڏو واضح ڪيو؛ ڪن حالتن ۾ سندس طريقو وڌيڪ عام نوعيت جو هو، جڏهن ته ٻين ۾ وڌيڪ تجربي تي ٻڌل هو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; پروڪلس کان سواءِ، [[روڊس جو هيرونيمس]]، جيڪو ٽين صدي قبل مسيح ۾ رهندو هو، پڻ ٿيلس کي پهريون يوناني رياضيدان قرار ڏئي ٿو.{{full cn|date=March 2026}}

پروڪلس ٿيلس ڏانهن انهن دريافتن کي منسوب ڪري ٿو ته دائرو پنهنجي [[قطر]] سان ٻن برابر حصن ۾ ورهائجي ٿو، [[هم پاسن واري ٽڪنڊي|ٻن برابر پاسن واري ٽڪنڊي]] جا بنيادي ڪنڊ برابر هوندا آهن ۽ [[آمهون سامهون ڪنڊ|هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ سڌين ليڪن جا آمهون سامهون ڪنڊ]] برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |author-link=آئيور بلمر ٿامس |year=1939 |title=Selections Illustrating the History of Greek Mathematics |volume=1 |chapter=Thales |pages=164–169 |publisher=Harvard University Press |chapter-url=https://archive.org/details/selectionsillust01bulmuoft/page/164/ }}&lt;/ref&gt; ابتدائي جاميٽريءَ جا ٻه بنيادي [[نظريو (رياضيات)|نظريا]] عام طور ''ٿيلس جا نظريا'' سڏجن ٿا. [[ٿيلس جو نظريو|پهريون نظريو]] اهڙي ٽڪنڊي سان تعلق رکي ٿو، جيڪا دائري ۾ ٺهيل هجي ۽ جنهن جو هڪ پاسو دائري جو قطر هجي؛&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;/&gt; جڏهن ته ٻيو نظريو، جنهن کي [[متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو]] پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڪنڊ سان لاڳاپيل آهي جنهن کي ٻه متوازي ليڪون ڪٽينديون هجن ۽ نتيجي ۾ [[هم شڪل ٽڪنڊا|هم شڪل ٽڪنڊن]] جو هڪ جوڙو ٺهندو هجي.

جديد محقق ان ڳالهه بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا ته ٿيلس جي زماني ۾ ڪو شخص پوءِ واري يوناني رياضيات جي معيار مطابق رياضياتي ثبوت پيش ڪندو هو. تنهن هوندي به، ايتري سڌي شاهدي موجود نه آهي جو قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي. ممڪن آهي ته ٿيلس ڪجهه بنيادي جاميٽري لاڳاپا دريافت ڪيا هجن ۽ انهن لاءِ ڪي دليل پڻ ڏنا هجن، پر رسمي رياضياتي ثبوتن کي سندس نالي سان منسوب ڪرڻ کي هاڻي گهڻو ڪري پوءِ جي ليکڪن جي قياسي تشريح ۽ نئين سر جوڙيل بيان طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ٿيلس يا سندس همعصرن جي يقيني طور ثابت ٿيل ڪاميابيءَ طور.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sidoli |first=Nathan |year=2018 |chapter=Greek mathematics |editor1-last=Jones |editor1-first=A. |editor2-last=Taub |editor2-first=L. |title=The Cambridge History of Science: Vol. 1, Ancient Science |publisher=Cambridge University Press |pages=345–373 |chapter-url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Sidoli_2018c.pdf }}&lt;/ref&gt;

==== آمهون سامهون ڪنڊ ====
هڪ ليکڪ موجب، مصر جي دوري دوران،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; ٿيلس ڏٺو ته مصري جڏهن هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ٻه سڌيون ليڪون ٺاهيندا هئا ته آمهون سامهون ڪنڊن کي ماپي انهن جي برابريءَ جي پڪ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shute |first1=William George |url=https://books.google.com/books?id=DIENAQAAIAAJ |title=Plane and Solid Geometry |last2=Shirk |first2=William W. |last3=Porter |first3=George F. |publisher=[[American Book Company (1890)|American Book Company]] |year=1960 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ٿيلس اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ڪجهه عام اصول قبول ڪجن، جهڙوڪ سڀ سڌا ڪنڊ برابر آهن، برابر مقدارن ۾ برابر مقدار شامل ڪرڻ سان نتيجا برابر رهن ٿا، ۽ برابر مقدارن مان برابر مقدار گهٽائڻ سان به نتيجا برابر رهن ٿا، ته سڀني آمهون سامهون ڪنڊن جي برابري ثابت ڪري سگهجي ٿي.

==== دائري ۾ ٺهيل قائم الزاويه ٽڪنڊو ====
{{Main|ٿيلس جو نظريو}}
[[File:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|upright=0.8|ٿيلس جو نظريو: جيڪڏهن {{mvar|{{overline|AC}}}} دائري جو قطر هجي ۽ {{mvar|B}} دائري جي گهيري تي واقع نقطو هجي ته ڪنڊ {{math|1=∠ ''ABC''}} هڪ [[قائم ڪنڊ]] هوندو.]]

[[ايپيڊاورس جي پامفيلا|پامفيلا]] موجب، مصرين کان جاميٽري سکڻ کان پوءِ ٿيلس پهريون شخص هو، جنهن هڪ دائري ۾ قائم الزاويه ٽڪنڊو ٺاهيو، ۽ ان موقعي تي هن هڪ ڏاند جي [[جانور جي قرباني|قرباني]] ڏني.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; ڪڏهن ڪڏهن هن واقعي کي تاريخ جي پهرين رياضياتي دريافت قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Boyer|1989|p=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}} تنهن هوندي به، مختلف روايتن ۾ اختلاف آهن. مثال طور، ڏاند جي قربانيءَ واري ڪهاڻي ڪڏهن ٿيلس بدران [[فيثاغورث]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن اها قرباني [[فيثاغورث جو نظريو]] دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڏني هئي. انهيءَ سبب ڊي. آر. ڊڪس جهڙا ڪي تاريخدان سوال اٿارين ٿا ته اهڙين روايتن جي ڪا تاريخي اهميت آهي به يا نه.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;&gt;{{cite journal |last=Dicks |first=D. R. |title=Thales |pages=294–309 |journal=The Classical Quarterly |volume=9 |date=November 1959 |issue=2 |doi=10.1017/S0009838800041586|s2cid=246881067 }}&lt;/ref&gt;

سمجهيو وڃي ٿو ته بابلي ماڻهو هن نظريي کي ڪجهه خاص صورتن ۾ ڄاڻندا هئا.&lt;ref&gt;de Laet, Siegfried J. (1996). ''History of Humanity: Scientific and Cultural Development''. [[يونيسڪو]], Volume 3, p. 14. {{isbn|92-3-102812-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. and [[يوٽا ميرزباخ|Merzbach, Uta C.]] (2010). ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons, Chapter IV. {{isbn|0-470-63056-6}}&lt;/ref&gt; هي نظريو [[اقليدس]] جي ڪتاب ''[[اقليدس جا اصول|اصول]]'' جي ٽئين ڪتاب جي 31هين قضيئي ۾ بيان ۽ ثابت ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heath |first=Thomas L. |date=1956 |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=2 (Books 3–9) |edition=2nd |publisher=Dover |isbn=0486600890 |page=61 |url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl/page/61}} Originally published by Cambridge University Press. 1st edition 1908, 2nd edition 1926.&lt;/ref&gt; [[دانتي]] جي ''[[پرديسو]]'' ۾ پڻ هڪ تقرير دوران ٿيلس جي نظريي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;canto 13, lines 101–102&lt;/ref&gt;

==== هم شڪل ٽڪنڊا ====
{{Main|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو}}
[[File:Thales theorem 1.png|thumb|upright=0.8|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو: {{math|1=''DE''/''BC'' = ''AE''/''AC'' = ''AD''/''AB''}}.]]

[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[پليني بزرگ]] ۽ [[پلوٽارڪ]] هڪ روايت بيان ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, Moralia, The Dinner of the Seven Wise Men, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html#ref5 147A]&lt;/ref&gt; جنهن جو اصل ماخذ [[روڊس جو هيرونيمس]] ڄاڻايو وڃي ٿو. ان موجب، جڏهن ٿيلس [[قديم مصر|مصر]] ويو،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; تڏهن هن [[مصر جا اهرام|اهرامن]] جي اوچائي انهن جي پاڇن وسيلي ان وقت ماپي، جڏهن سندس پنهنجي پاڇي جي ڊيگهه سندس قد جي برابر هئي.{{efn|اهڙو قائم الزاويه ٽڪنڊو، جنهن جا ٻه قائم پاسا برابر هجن، 45 درجن وارن ڪنڊن تي ٻڌل هوندو آهي، ۽ اهڙا سڀ ٽڪنڊا هڪ ٻئي سان هم شڪل هوندا آهن. انهيءَ مهل اهرام جي مرڪز کان ماپيل ان جي پاڇي جي ڊيگهه، اهرام جي اوچائيءَ جي برابر هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;J J O'Connor and E F Robertson&lt;/ref&gt;}} پلوٽارڪ موجب، هن عمل مصر جي فرعون [[اماسيس ٻيو|اماسيس]] کي خوش ڪيو. عملي لحاظ کان اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس سمنڊ ۾ موجود جهازن تائين فاصلو ماپي سگهندو هو.

اهي روايتون متوازي ليڪن جي تناسب واري نظريي سان واقفيت ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب اقليدس جي ڪتاب ''اصول'' جي پهرئين ڪتاب جو 26هون قضيو ٿيلس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=0xY_AQAAMAAJ|title=Ars Quatuor Coronatorum: Being the Transactions of the Quatuor Coronati Lodge No. 2076, London|date=10 June 1897|publisher=W. J. Parre H, Limited }}&lt;/ref&gt; انهن روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هو مصري ''[[سيڪيڊ]]'' يا ''سيڪيڊ'' جي تصور کان واقف هو، جيڪو ڪنهن [[ڍلوان]] جي افقي فاصلي ۽ عمودي اوچائيءَ جي تناسب، يعني [[ڪوٽينجنٽ]]، کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;History of Astronomy, by Richard Perason, p. 65&lt;/ref&gt;{{efn|''سيڪيڊ'' جو تصور قديم مصري رياضياتي دستاويز [[رائنڊ پيپائرس]] جي مسئلن 56، 57، 58، 59 ۽ 60 جو بنياد آهي.}} ڪرڪ ۽ ريون موجب،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt; اهڙي ماپ لاءِ رڳو ٽي سڌيون لٺيون، جيڪي هڪ ڇيڙي تي ڳنڍيل هجن، ۽ پنهنجي اوچائيءَ جي ڄاڻ ضروري آهي. هڪ لٺ زمين ۾ عمودي لڳائجي ٿي، ٻيءَ کي افقي رکيو وڃي ٿو، ۽ ٽين لٺ سان جهاز ڏانهن نظر جي سڌائي قائم ڪري لٺ جي اوچائي ۽ ان جي بنياد کان نظر جي ليڪ تائين فاصلي جي مدد سان ''سيڪيڊ'' جو حساب لڳائجي ٿو.&lt;ref&gt;Proclus, ''In Euclidem'', 352&lt;/ref&gt;

=== فلڪيات ===
[[File:Canova - Urania, the Muse of Astronomy Reveals to Thales the Secrets of the Skies, 1798-1799 (crop).jpg|thumb|فلڪيات جي الهامي ديوي يورانيا، ٿيلس کي آسمان جا راز ٻڌائيندي.]]

ٿيلس هڪ مشهور [[فلڪيات دان]] پڻ هو. قديم زماني ۾ کيس [[دب اصغر]] جي بيهڪ بيان ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو، ۽ سندس خيال هو ته هي تارن جو مجموعو سمنڊ ۾ جهاز رانيءَ لاءِ رهنمائي طور ڪم اچي سگهي ٿو. هن سال جي مدت ۽ [[اعتدالين]] ۽ [[انقلابين]] جي وقتن جو حساب پڻ لڳايو. ان کان سواءِ، [[ثريا (ستارن جو جهڳٽو)|ثريا]] جي بيهڪ جي حساب کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;

[[پلوٽارڪ]] اشارو ڪري ٿو ته سندس زماني، يعني لڳ ڀڳ 100ع ۾، نظم جي صورت ۾ لکيل ''فلڪيات'' نالي هڪ تصنيف موجود هئي، جيڪا ٿيلس ڏانهن منسوب هئي.&lt;ref&gt;Plutarch, ''[[موراليا#ڪتاب|De Pythiae oraculis]]'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0247%3Asection%3D18 18.]&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن موجب ٿيلس ڪا به لکڻي نه ڇڏي، جڏهن ته ٻين موجب هن ''انقلابِ شمسي بابت'' ۽ ''اعتدال بابت'' ڪتاب لکيا. ''جهاز رانيءَ لاءِ تارن جي رهنمائي'' نالي تصنيف پڻ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر انهيءَ نسبت بابت قديم زماني ۾ به اختلاف موجود هو.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;{{efn|ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس ڏانهن منسوب ''جهاز رانيءَ جي فلڪيات'' دراصل ساموس جي [[فوڪوس]] لکيو هو.}} ٿيلس ڏانهن منسوب ڪا به لکڻي محفوظ نه رهي آهي. آرگوس جي لوبون دعويٰ ڪئي ته ٿيلس جون لکڻيون مجموعي طور ٻه سئو سٽن تي مشتمل هيون.&lt;ref&gt;D.L. I.34&lt;/ref&gt;

==== ڪائناتي نمونو ====
[[File:Floating_Earth_Thales_Anaximander.svg|thumb|ٿيلس (کاٻي پاسي) ۽ سندس شاگرد [[ايناڪسيمينڊر]] (ساڄي پاسي) جا ڪائنات بابت تصور.]]

ٿيلس جو خيال هو ته [[ڌرتي]] مٽيءَ ۽ زمين جو هڪ هموار گول تختو يا ڍير آهي، جيڪو پاڻيءَ جي وسيع پکيڙ تي تري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Allman|first=George Johnston|wstitle=Thales of Miletus|volume=26|page=721}}&lt;/ref&gt; [[هيراڪليٽس هوميريڪس]] موجب، ٿيلس اهو نتيجو آلي مادي کي هوا، گاري ۽ زمين ۾ تبديل ٿيندي ڏسي ڪڍيو. امڪان آهي ته ٿيلس زمين کي ان پاڻيءَ مان پيدا ٿيل سمجهندو هو، جنهن تي اها تري ٿي ۽ جنهن جا سمنڊ ان کي چوڌاري گهيرين ٿا. ممڪن آهي ته هو [[درياهي لٽ]] جي تهن جي مشاهدن کان متاثر ٿيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Roy |last=Harris|date=2005 |title=The Semantics of Science|page=31|publisher=Continuum International}}&lt;/ref&gt;

سندس خيال هو ته تارا ٻرندڙ مٽيءَ جا گولا آهن.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.13&lt;/ref&gt; اهو پڻ لڳي ٿو ته هن صحيح طور سمجهيو هو ته [[چنڊ]] [[سج]] جي روشني موٽائي ٿو.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.28&lt;/ref&gt; چنڊ تي موجود هڪ [[ٿيلس (چنڊ جو کڏو)|کڏي]] کي سندس اعزاز ۾ ٿيلس جو نالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thales |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=International Astronomical Union (IAU) / USGS Astrogeology Science Center |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5945 |access-date=13 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar Eclipse Newsletter, Volume 7, Issue 2 |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |date=February 2002 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SENL/SENL200202.pdf#page=3 |format=PDF |page=3 |access-date=13 January 2026 |quote=Thales is also honored by a lunar crater.}}&lt;/ref&gt;

==== موسميات ====
[[زلزلو|زلزلن]] کي مافوق الفطرت قوتن جي مرضيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران، ٿيلس اهو نظريو پيش ڪيو ته ڌرتي پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ جڏهن پاڻيءَ جون لهرون ان کي لوڏين ٿيون ته زلزلا اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2003 |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |publisher=Routledge |editor-last=Krech III |editor-first=Shepard |volume=1: A–G |pages=358–364 |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;/&gt; کيس [[هائيڊيز (ستارن جو جهڳٽو)|هائيڊيز]] تارن جي جهڳٽي جي پهرئين مشاهدي جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جي سج سان گڏ اڀرڻ کي قديم ماڻهو مينهن جي اچڻ جي نشاني سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 3&lt;/ref&gt; [[سينيڪا نوجوان]] موجب، ٿيلس [[نيل درياهه]] جي ٻوڏن جي وضاحت ڪندي چيو ته اهي [[ايٽيسيائي هوائون|ايٽيسيائي هوائن]] جي درياهه جي وهڪري کي پوئتي ڌڪڻ سبب ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 4&lt;/ref&gt;

==== زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون ====
[[File:Capernaum roman olive press by David Shankbone.jpg|thumb|[[ڪفرناحوم، اسرائيل]] ۾ رومي دور جي زيتون پيهڻ واري چڪي ۽ تيل ڪڍڻ واري مشين.]]

ارسطوءَ جي بيان ڪيل هڪ روايت موجب،&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt; ٿيلس [[موسم جي اڳڪٿي]] وسيلي زيتون جي فصل مان دولت حاصل ڪئي. هڪ سياري ۾ ٿيلس موسم ۽ سٺي فصل جي اڳڪٿي ڪرڻ کان پوءِ ميليتس جون سڀ [[زيتون جو تيل ڪڍڻ|زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون]] اڳواٽ پنهنجي استعمال لاءِ مخصوص ڪرائي ڇڏيون. پوءِ جڏهن غيرمعمولي طور وڏي فصل سبب انهن مشينن جي طلب پنهنجي عروج تي پهتي، تڏهن هن اهي مشينون وڏي مسواڙ تي ٻين کي استعمال لاءِ ڏنيون.

انهيءَ واقعي کي تاريخ ۾ [[مستقبلي معاهدو|مستقبلي معاهدن]] يا [[اختياري معاهدو (ماليات)|اختياري معاهدن]] جي ابتدائي ڄاتل استعمال طور بيان ڪيو ويندو آهي. اهو فرق ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٿيلس جي اڳواٽ ڪيل معاهدن موجب فصل جي وقت مشينون مسواڙ تي وٺڻ سندس لاءِ لازمي هو يا کيس رڳو اهو اختيار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;deriv&quot;&gt;George Crawford, Bidyut Sen – ''[https://books.google.com/books?id=NIIVeirctosC&amp;pg=PA7 Derivatives for Decision Makers: Strategic Management Issues]'', John Wiley &amp; Sons, 1996 {{isbn|978-0471129943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

ارسطو وضاحت ڪري ٿو ته ٿيلس جو مقصد پاڻ کي دولتمند بنائڻ نه هو، پر ميليتس جي رهواسين کي اهو ثابت ڪرڻ هو ته سندن خيال جي ابتڙ فلسفو عملي طور فائديمند ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن انهن طعنن کي غلط ثابت ڪرڻ چاهيو، جن موجب فلسفو بيڪار هو.&lt;ref name=&quot;apol&quot;&gt;Aristotle, [[سياست (ارسطو)|Politics]] 1259a [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+1.1259a]&lt;/ref&gt; هن انهيءَ مشهور اعتراض جو جواب ڏنو هو ته «[[جيڪڏهن تون ايترو هوشيار آهين ته پوءِ امير ڇو نه آهين؟]]».&lt;ref name=&quot;deriv&quot;/&gt; ارسطو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته [[بازار تي مڪمل قبضو]] ڪري [[اجاره داريءَ واري قيمت]] مقرر ڪرڻ دولت حاصل ڪرڻ جي هڪ عام حڪمت عملي آهي، جنهن لاءِ غيرمعمولي ڏاهپ يا اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت ضروري نه آهي.&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

==== سج گرهڻ جي اڳڪٿي ====
{{Main|ٿيلس جو سج گرهڻ}}
جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هيروڊوٽس موجب ٿيلس هڪ اهڙي [[سج گرهڻ]] جي اڳڪٿي ڪئي هئي، جيڪو [[سج گرهڻ واري جنگ|ليڊيائي ۽ ميديائي قومن جي وچ ۾ جنگ]] دوران ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;/&gt; ان دور جي سج گرهڻن مان رڳو 28 مئي 585 ق.م. وارو گرهڻ [[اناطوليا]] ۾ مڪمل سج گرهڻ جي صورت ۾ نظر آيو هو، جتي اها جنگ وڙهي وئي هئي. آمريڪي ليکڪ [[آئزڪ عظيموف]] هن جنگ کي تاريخ جو سڀ کان پراڻو اهڙو واقعو قرار ڏنو، جنهن جي تاريخ ڏينهن جي درستگيءَ سان معلوم آهي، ۽ هن اڳڪٿيءَ کي «سائنس جي پيدائش» سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |publisher=Loose Leaf |year=1978 |isbn=978-0-398-03754-3 |page=75}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|upright=0.8|[[سج]] جو مڪمل [[سج گرهڻ|گرهڻ]].]]

[[هيروڊوٽس]] لکي ٿو ته جنگ جي ڇهين سال ۾، بادشاهه [[ليڊيا جو الياٽيس|الياٽيس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ليڊيائي فوج ۽ [[ڪياڪساريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ميديائي فوج وچ ۾ هڪ اهڙي جنگ هلي رهي هئي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي هئي. اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن سبب ٻنهي ڌرين جنگ بند ڪري امن معاهدي بابت ڳالهيون شروع ڪيون. هيروڊوٽس اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته ٿيلس ڏينهن جي روشني ختم ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. تنهن هوندي به، هو جنگ جو هنڌ بيان نٿو ڪري.&lt;ref&gt;[[هيروڊوٽس]]: ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]'' 1,74,2 ([https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D74%3Asection%3D2 online])&lt;/ref&gt;

{{blockquote|ان کان پوءِ، جڏهن ڪياڪساريس الياٽيس ڏانهن پنهنجا پناهه گهرندڙ ماڻهو واپس ڪرڻ جو مطالبو موڪليو ۽ الياٽيس کين حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن ليڊيائين ۽ ميدين وچ ۾ جنگ شروع ٿي. اها جنگ پنج سال جاري رهي ۽ ڪڏهن هڪ ڌر ته ڪڏهن ٻي ڌر ڪاميابي حاصل ڪندي رهي. انهيءَ عرصي ۾ ميدين ليڊيائين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون ۽ ليڊيائين پڻ ميدين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون. سندن جنگين ۾ هڪ رات واري لڙائي پڻ شامل هئي. تنهن هوندي به، جڏهن ڪنهن به قوم کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي، تڏهن ڇهين سال ۾ هڪ ٻي جنگ ٿي. ان جنگ دوران، جڏهن لڙائي زور وٺي رهي هئي، تڏهن اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو. هن واقعي جي اڳڪٿي ميليتس جي ٿيلس ڪئي هئي، جنهن آيوني ماڻهن کي اڳواٽ خبردار ڪندي اهو ئي سال مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ واقعو پيش آيو. ميدين ۽ ليڊيائين جڏهن اها تبديلي ڏٺي ته جنگ بند ڪري ڇڏيائون، ۽ ٻئي ڌريون امن جون شرطون طئي ڪرڻ لاءِ هڪجهڙيون خواهشمند ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;{{cite book |url=https://classics.mit.edu/Herodotus/history.mb.txt |title=The Histories |author=Herodotus |translator-first=George |translator-last=Rawlinson}}&lt;/ref&gt;}}

تنهن هوندي به، هيروڊوٽس جي ٻين هنڌن تي ڏنل [[ميديائي گهراڻي|ميديائي بادشاهن]] جي فهرست ۽ سندن حڪومتن جي مدتن موجب، ڪياڪساريس سج گرهڻ کان ڏهه سال اڳ وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;Alden A. Mosshammer: ''Thales' Eclipse''. Transactions of the American Philological Association, Vol. 111, 1981, pp.&amp;nbsp;145–155 ([https://www.jstor.org/stable/284125 JSTOR])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenskus |first=Otta |author-link=اوٽا وينسڪوس |year=2016 |title=Die angebliche Vorhersage einer Sonnenfinsternis durch Thales von Milet. Warum sich diese Legende so hartnäckig hält und warum es wichtig ist, ihr nicht zu glauben |url=https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |pages=2–17 |language=de |volume=144 |issue=1 |access-date=18 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174340/https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ڊي. آر. ڊڪس ٻين تاريخدانن، جهڙوڪ ايف. مارٽيني، جي. ايل. اي. ڊريئر ۽ [[اوٽو نوئگيباور]]، سان گڏ سج گرهڻ واري روايت جي تاريخي صداقت کي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ڊڪس ٿيلس جي سج گرهڻ جو سبب معلوم ڪرڻ واري روايت کي هيروڊوٽس جي انهيءَ دعويٰ سان ڳنڍي ٿو ته ٿيلس انقلابِ شمسي جي حوالي سان سج جو چڪر دريافت ڪيو هو. ڊڪس نتيجو ڪڍي ٿو ته «ممڪن ئي نه هو ته وٽس اها ڄاڻ هجي، جيڪا نه مصرين وٽ هئي، نه بابلي ماڻهن وٽ ۽ نه ئي سندس فوري جانشينن وٽ».&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ٿامس ورٿن ان جي ابتڙ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته اها جنگ ساڳي «رات واري لڙائي» ٿي سگهي ٿي، جنهن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ جيڪا اڳڪٿي ڪيل [[چنڊ گرهڻ]] سبب متاثر ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Worthen&quot;&gt;Thomas D. Worthen, &quot;Herodotus's Report on Thales's Eclipse,&quot; ''Electronic Antiquity'' vol. 3.7 (May 1997), [https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V3N7/worthen.html] and Thomas De Voe Worthen, &quot;[http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc The Eclipse of 585 BCE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134827/http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc|date=August 30, 2011}}&quot;&lt;/ref&gt;

==== کوهه ۾ ڪرڻ ====
{{See also|کوهه ۾ ڪري پيل نجومي}}
[[افلاطون]]، ڊائوجينس لائيرٽيس ۽ هيپوليٽس سڀ هڪ روايت بيان ڪن ٿا ته ٿيلس تارن جي مشاهدي ۾ ايترو محو هو جو هن پنهنجي هلڻ واري رستي ڏانهن ڌيان نه ڏنو ۽ هڪ کوهه ۾ ڪري پيو.&lt;ref&gt;Theaetetus (174 A)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D.L. II.4–5&lt;/ref&gt;{{efn|اسڪاٽش فلسفي [[ايڊم سمٿ]] بابت پڻ اهڙي روايت آهي ته هو هڪ ڀيري بي خياليءَ ۾ [[چمڙي رڱڻ|چمڙي رڱڻ واري ڪارخاني]] جي کڏ ۾ ڪري پيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fee.org/articles/adam-smith-i-had-almost-forgot-that-i-was-the-author-of-the-inquiry-concerning-the-wealth-of-nations/|title=Brilliant but Absent-Minded Adam Smith &amp;#124; Jim Powell|first=Jim|last=Powell|date=1 March 1995|website=fee.org}}&lt;/ref&gt;}}

&lt;blockquote&gt;«ٿيلس تارن جو مطالعو ڪري رهيو هو ۽ آسمان ڏانهن نهاري رهيو هو، تڏهن هو هڪ کوهه ۾ ڪري پيو. هڪ خوش مزاج ۽ حاضر جواب ٿريسيائي نوڪرياڻي مٿس ٺٺولي ڪندي چيو ته هو آسمان ۾ مٿي موجود شين بابت ڄاڻڻ لاءِ ته بيحد بيتاب آهي، پر پنهنجي پيرن هيٺان سامهون موجود شيءِ به نٿو ڏسي سگهي.»&lt;ref&gt;Theaetetus 174a&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== انجنيئرنگ ===
[[File:Kızılırmak River from Kapıkaya Köyü.jpg|thumb|هاليس درياهه.]]

فلڪيات کان سواءِ، ٿيلس رياضيات جي ٻين عملي استعمالن، جن ۾ [[انجنيئرنگ]] پڻ شامل هئي، سان به لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{MacTutor|id=Thales|title=Thales of Miletus|mode=cs1}}&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس جي بيان ڪيل هڪ ٻي روايت موجب، [[ڪروئسس]] پنهنجي فوج کي فارسي علائقي ڏانهن موڪليو، پر [[هاليس درياهه]] وٽ فوج جي اڳڀرائي رڪجي وئي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا پل نه هئي. پوءِ ٿيلس درياهه جي مٿئين وهڪري وٽ پاڻيءَ جو هڪ متبادل رستو کوٽي وهڪري کي گهٽايو، جنهن سان فوج لاءِ درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Herodotus |translator-last=Godley |translator-first=A. D. |title=Herodotus |publisher=Harvard University Press |chapter=Ch. 75 |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1b*.html#75 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ هيروڊوٽس ٻڌايو ته سندس گهڻا يوناني همعصر مڃيندا هئا ته ٿيلس بادشاهه ڪروئسس جي فوجي مهم ۾ مدد لاءِ هاليس درياهه جو رخ موڙيو هو، پر هيروڊوٽس پاڻ ان روايت کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; افلاطون ٿيلس جي واکاڻ [[اناخارسس]] سان گڏ ڪئي، جنهن کي ڪنڀار جي چڪ ۽ لنگر جو موجد قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Plato, Republic, Book 10, section 600a&lt;/ref&gt;

=== الوهيت ===
[[File:Louisstgaudens1.jpg|thumb|upright|''ٿيلس (بجلي)''، مجسمي سازيءَ جو هڪ نمونو، جيڪو «ريلوي جي ترقي» (1908ع) نالي مجموعي جو حصو آهي ۽ [[واشنگٽن يونين اسٽيشن]] جي مکيه مهاڙي تي واقع آهي.]]

ارسطو موجب، ٿيلس جو خيال هو ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن»،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=De Anima |title-link=De Anima |page=411a7 |author-link=ارسطو}}&lt;/ref&gt; يعني [[مقناطيسي پٿر]] ۾ [[روح]] موجود آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[مقناطيسيت]] جي قوت وسيلي لوهه کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref&gt;Nathan Ida, [https://books.google.com/books?id=YtmIBwAAQBAJ&amp;pg=PA427 ''Engineering Electromagnetics''], Springer, 2015 {{isbn|3319078062}}&lt;/ref&gt; ساڳيو تصور [[ڪهربا]] تي پڻ لاڳو ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[ساڪن بجلي]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. اهڙي [[مادي حياتيت]] يا [[نامياتي فلسفو|نامياتي تصور]] جي پٺيان بظاهر اهو استدلال هو ته جيڪڏهن ڪا شيءِ حرڪت ڪري ٿي ته اها زنده آهي، ۽ جيڪڏهن اها زنده آهي ته ان ۾ روح ضرور موجود هوندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sandywell |first1=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse C. 600-450 BC|page=97 |date=1996 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-10170-7 |url=https://books.google.com/books?id=_zWqCBdNQNMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farrington, B., 1944 Greek Science. Pelican&lt;/ref&gt;

انهن ديوتائن کان سواءِ، جن جي موجودگيءَ کي انهن حرڪتن ۾ ڏٺو ويندو هو، جن کي پوءِ [[برق مقناطيسيت|مقناطيسيت ۽ بجلي]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو، لڳي ٿو ته ٿيلس هڪ اعليٰ خدا جو تصور پڻ رکندو هو، جنهن ڪائنات کي ترتيب ڏني هئي:

{{blockquote|«ٿيلس»، [[سسرو]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cicero |author-link=سسرو |title=De Natura Deorum |page=i.,10|title-link=De Natura Deorum }}&lt;/ref&gt; «ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿو ته پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول آهي، ۽ خدا اها عقل رکندڙ هستي آهي، جنهن پاڻيءَ مان سڀني شين کي صورت ڏني ۽ پيدا ڪيو».}}

[[هينري فيلڊنگ]] (1775ع) موجب، [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] (1.35) بيان ڪيو ته ٿيلس خدا جي ازلي ۽ آزاد وجود جو تصور پيش ڪيو هو. هن موجب، «خدا سڀني موجود هستين کان قديم ترين آهي، ڇاڪاڻ ته سندس وجود کان اڳ ڪو سبب موجود نه هو، ايتري قدر جو پيدائش جي لحاظ کان به نه؛ ۽ دنيا سڀني شين کان وڌيڪ سهڻي آهي، ڇاڪاڻ ته اها خدا پيدا ڪئي آهي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fielding |first=Henry |author-link=هينري فيلڊنگ |year=1775 |url=https://books.google.com/books?id=C2RVAAAAcAAJ |title=An essay on conversation |publisher=[[John Bell (publisher)|John Bell]] |page=346}}&lt;/ref&gt;

تازو نڪولس موليناري اهو دليل پيش ڪيو آهي ته ٿيلس قديم پاڻيءَ جي ديوتا [[اخيلوس|اخيلوئيوس]] کان متاثر ٿيو هو. هن ديوتا کي پاڻيءَ سان هڪجهڙو سمجهيو ويندو هو ۽ ٿيلس جي زندگيءَ دوران ميليتس ۾ سندس پوڄا ڪئي ويندي هئي. پنهنجي دليل جي حمايت ۾ موليناري نشاندهي ڪري ٿو ته يوناني لفظ ''هائڊور'' خاص طور «مٺو پاڻي» ظاهر ڪندو هو. ان کان سواءِ، ڏندڪٿائن ۽ فن ۾ اخيلوئيوس کي روپ بدلائيندڙ هستي سمجهيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن به شيءِ جي صورت اختيار ڪري سگهندي هئي. هو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته قديم زماني ۾ دنيا جي درياهن کي «اخيلوئيوس جون نسون» چيو ويندو هو، ۽ ديوتائن جي اها گهڻائي ٿيلس جي انهيءَ خيال ۾ ظاهر ٿئي ٿي ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن».&lt;ref&gt;Nicholas J. Molinari, Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians. Oxford: Archaeopress, 2022 https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270869; cf. also Nicholas J. Molinari, Concerning Water as the Archai: Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy. A Dissertation Providing Philosophical, Mythological, and Archaeological Responses to the Neo-Marxians, Doctoral Dissertation, Newport, RI: Salve Regina University, 2020 https://philpapers.org/rec/MOLCWA-2&lt;/ref&gt;


== وفات ۽ ورثو ==
[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[اپولوڊورس آف ايٿنس|اپولوڊورس]] جي حوالي سان لکي ٿو ته ٿيلس 78 ورهين جي عمر ۾ 58هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (548ع کان 545ع ق.م.) دوران وفات ڪئي. سندس بيان موجب، راندين جو مقابلو ڏسندي [[گرميءَ جو جهٽڪو|سخت گرميءَ جي اثر]] ۽ اڃ سبب ٿيلس جي وفات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Diogenes Laërtius |title=Lives of Eminent Philosophers |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D1%3Achapter%3D1}}&lt;/ref&gt;

=== اثر ۽ اهميت ===
[[File:Tales de Mileto (1906) - Veloso Salgado.png|thumb|upright=0.8|[[ويلوسو سالگادو]] جي 1906ع واري تصوير ''سائنس جي شروعات'' ۾ ٿيلس جي تصوير جو تفصيلي حصو.]]

ٿيلس ٻين يوناني مفڪرن تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ ان وسيلي [[مغربي دنيا]] جي فڪري تاريخ تي پڻ اثرانداز ٿيو. تنهن هوندي به، ٿيلس بابت تاريخي ماخذن جي کوٽ ۽ محفوظ رهيل روايتن ۾ اختلافن سبب عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي ته سندس اثر جو حقيقي دائرو ڪيترو هو ۽ کانئس پوءِ ايندڙ ڪهڙن يوناني فلسفين ۽ رياضيدانن تي هن ڪيترو اثر وڌو.{{efn|[[ايڊمنڊ هسرل]]&lt;ref&gt;''The Vienna Lecture''&lt;/ref&gt; هن نئين فڪري تحريڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس موجب، فلسفياڻو انسان هڪ «نئين ثقافتي تشڪيل» جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪا اڳواٽ مليل روايت کان فاصلو اختيار ڪري «انهيءَ ڳالهه جي عقلي تحقيق» شروع ڪري ٿي ته «پاڻ ۾ سچ ڇا آهي»؛ يعني سچائيءَ جي هڪ مثالي تصور جي ڳولا.}}

مغربي فلسفي جي روايت جا پهريان ٽي فلسفي [[ميليتس]] سان تعلق رکندڙ [[طبعي ڪائناتيات|ڪائناتيات جا مفڪر]] هئا. انهن ۾ سڀ کان پهريون ٿيلس هو، جنهن کان پوءِ [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ پوءِ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] آيا. انهن ٽنهي کي گڏيل طور [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ''[[سودا (انسائيڪلوپيڊيا)|سودا]]'' موجب، ٿيلس ايناڪسيمينڊر جو «استاد ۽ مائٽ» هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kirk |first=G. S. |author-link=جي. ايس. ڪرڪ |title=Popper on Science and Presocratics |year=1960 |journal=Mind |series=New Series |volume=67 |number=275 |page=330 |doi=10.1093/mind/LXIX.275.318 |doi-access=free |jstor=2251995 }}&lt;/ref&gt;

ايناڪسيمينڊر، ٿيلس جي پاڻيءَ واري نظريي جي ابتڙ، اهو خيال رکندو هو ته سڀ شيون ''[[اپيرون]]''، يعني لامحدود يا غيرمتعین بنيادي اصل، مان وجود ۾ آيون آهن. ايناڪسيمينڊر جو جانشين ايناڪسيمينس، جيڪو بنيادي مادي جي تصور ۾ ڪنهن حد تائين ٿيلس سان مشابهت رکندو هو، اهو سمجهندو هو ته سڀ شيون [[هوا]] مان ٺهيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Graham |first=Daniel W. |title=Anaximenes (d. 528 B.C.E.) |url=https://www.iep.utm.edu/anaximen/ |access-date=20 July 2019 |work=IEP}}&lt;/ref&gt;

[[جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر)|جان برنيٽ]] (1892ع) لکيو:&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burnet |first=John |url=https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog |title=Early Greek Philosophy |page=[https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog/page/n41 29] |year=1892|publisher=A. and C. Black }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|آخر ۾، اسان وٽ فلسفياڻي جماعت جو هڪ تسليم ٿيل مثال موجود آهي، يعني [[فيثاغورثي مڪتب|فيثاغورثين]] جو. اهو واضح ٿيندو ته سائنسي سرگرمين جي باقاعدي تنظيم جو مفروضو، جيڪڏهن ان کي مفروضو چئي سگهجي، ئي سڀني حقيقتن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو. مثال طور، ٿيلس، [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] جي هٿان فلسفياڻي تعليم جي ترقيءَ کي رڳو هڪ اهڙي مڪتب ۾ هڪ بنيادي خيال جي مسلسل تشريح ۽ توسيع طور سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جي پنهنجي لڳاتار روايت موجود هئي.}}

ابتدائي يوناني رياضيدانن مان ٻن اهم شخصيتن جي حيثيت ۾، ٿيلس کي [[فيثاغورث]] تي اثرانداز ٿيندڙ مفڪر پڻ سمجهيو ويندو آهي. [[يامبليڪس]] موجب، فيثاغورث «ٿيلس جي تعليم مان ڪيترن ئي لحاظن کان فائدو حاصل ڪيو، پر هن جو سڀ کان وڏو سبق وقت بچائڻ جي اهميت سکڻ هو».&lt;ref&gt;Life of Pythagoras 3.13&lt;/ref&gt;

ابتدائي ماخذن{{which|date=October 2021}} موجب، هن روايت ۾ فيثاغورث کي ايناڪسيمينڊر جو شاگرد ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو نوجوانيءَ ۾ ٿيلس سان ملڻ ويو. چيو وڃي ٿو ته ٿيلس کيس صلاح ڏني ته هو پنهنجي فلسفياڻي ۽ رياضياتي تعليم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ مصر جو سفر ڪري.

ٿيلس کي [[پريني جو مينڊروليٽس|پريني جي فلڪيات دان مينڊروليٽس]] جو استاد پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6lnwAgAAQBAJ|title=The Philosophers of the Ancient World: An A–Z Guide|first=Trevor|last=Curnow|date=22 June 2006|publisher=A&amp;C Black |isbn=9780715634974 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ممڪن آهي ته هو [[ٽينيڊوس جو ڪليوسٽراٽس|ٽينيڊوس جي ڪليوسٽراٽس]] جو استاد رهيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Cleostratus Redivivus |last=Webb |first=E. J. |year=1921 |journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=41|pages=70–85 |doi=10.2307/624797 |jstor=624797 |s2cid=250254883 |url=https://archive.org/details/journalofhelleni41sociuoft/page/n147/ }}&lt;/ref&gt;

== حوالن ۾ استعمال ٿيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
* {{cite EB1911 |last=Allman |first=George Johnston |wstitle=Thales of Miletus |volume=26 |page=721}}
* {{cite book |first=C.B. |last=Boyer |author-link=ڪارل بينجمن بوئر |title=A History of Mathematics |edition=2nd |place=New York |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=1989 |isbn=978-0-471-09763-1}} (1991ع جي پيپر بيڪ ڇاپي جو {{isbn|0-471-54397-7}}؛ [https://atiekubaidillah.files.wordpress.com/2013/03/a-history-of-mathematics-3rded.pdf 2011ع جو ٽيون ڇاپو])
* {{cite book |last=Burnet |first=John |author-link=جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر) |title=Early Greek Philosophy |publisher=[[A &amp; C Black Ltd.]] |year=1920 |orig-year=1892}} [https://web.archive.org/web/20060807104846/http://www.classicpersuasion.org/pw/burnet/index.htm ٽيون ڇاپو]
* {{Cite journal |last=Cantor |first=Lea |date=2022 |title=Thales – the 'first philosopher'? A troubled chapter in the historiography of philosophy |journal=[[British Journal for the History of Philosophy]] |volume=30 |issue=5 |pages=727–750 |doi=10.1080/09608788.2022.2029347 |doi-access=free}}
* [[هيروڊوٽس]]، ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]''، [[اي. ڊي. گاڊلي]] (مترجم)، ڪيمبرج: [[Harvard University Press]]، 1920ع؛ {{isbn|0-674-99133-8}}. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.1.0 پرسيوس تي آن لائين نسخو]
* [[هانس يوآخيم شٽورگ|Störig, Hans Joachim]]، ''Kleine Weltgeschichte der Philosophie''. Fischer، فرينڪفرٽ، 2004ع، {{isbn|3-596-50832-0}}.
* {{cite book |last=Lloyd |first=G. E. R. |author-link=جي. اي. آر. لائيڊ |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle}}
* {{cite book |last=Nahm |first=Milton C. |title=Selections from Early Greek Philosophy |publisher=[[Appleton-Century-Crofts]] |year=1962 |orig-year=1934}}
* [[پليني بزرگ]]، ''[[پليني جي قدرتي تاريخ|The Natural History]]''، مرتب: جان بوسٽڪ ۽ ايڇ. ٽي. رائلي، لنڊن: [[Taylor and Francis]]، 1855ع. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+toc پرسيوس ڊجيٽل لائبريريءَ تي آن لائين نسخو].
* {{cite CE1913 |last=Turner |first=William |wstitle=Ionian School of Philosophy}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Couprie |first=Dirk L. |title=Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1441981158}}
* Enache, Cătălin (2025). ''Thales, Hippias, Aristotle and the Beginnings of Greek Philosophy''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-3-031-81156-2}}
* {{cite book |last=Luchte |first=James |title=Early Greek Thought: Before the Dawn |year=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |location=London |isbn=978-0567353313}}
* {{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2002 |publisher=Ashgate |isbn=978-0754605331 |series=Western Philosophy Series |volume=58}}
* {{cite book |last=Mazzeo |first=Pietro |title=Talete, il primo filosofo |publisher=Editrice Tipografica |location=Bari |year=2010}}
* {{cite book |last=Molinari |first=Nicholas J. |title=Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians |year=2022 |publisher=Archaeopress |isbn=9781803270869}}
* Priou, Alex (2016). &quot;[https://www.academia.edu/13053487/_...Going_Further_On_Down_the_Road..._The_Origin_and_Foundations_of_Milesian_Thought '...Going Further On Down the Road...': The Origin and Foundations of Milesian Thought].&quot; ''The Review of Metaphysics'' 70، ص 3–31.
* {{cite book |title=A History of Western Philosophy |year=1947 |publisher=Simon &amp; Schuster publisher |isbn=0-415-32505-6 |series=Traditio Praesocratica |location=US |language=en |last=Russell |first=Bertrand}}
* {{cite book |editor-last=Wöhrle |editor-first=Georg |title=The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan |year=2014 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-031525-7 |series=Traditio Praesocratica |volume=1}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Thales}}
{{Wikiquote|Thales}}
* {{wikisource-inline|Portal:Thales of Miletus|Thales of Miletus}}
* [https://www.iep.utm.edu/t/thales.htm انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ ٿيلس بابت مضمون]
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Thales/ ميڪ ٽيوٽر رياضيات جي تاريخ ۾ ٿيلس جي سوانح]
* [https://www.mathopenref.com/thalestheorem.html ٿيلس جو نظريو — ميٿ اوپن ريفرنس] (متحرڪ تشريح سان)
* [https://www.mathopenref.com/thales.html چارلين ڊگلس پاران ٿيلس جي سوانح] (تفصيلي ڪتابيات سميت)
* [https://philosophy.gr/presocratics/thales.htm گيانس اسٽاماٽيلوس پاران ٿيلس جي زندگي، تصنيفات ۽ تاريخي شاهديون]
* [http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments ٿيلس سان منسوب متن جا ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424142803/http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments |date=24 April 2022}}

{{Seven Sages of Greece}}
{{Ancient Greek astronomy}}
{{Ancient Greek mathematics}}
{{Ancient Greek schools of philosophy}}
{{Ancient Greece topics|people}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا يوناني فلسفي]]
[[زمرو:620ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ ڄاول]]
[[زمرو:540ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ وفاتون]]
[[زمرو:قديم يوناني فلڪيات دان]]
[[زمرو:قديم يوناني جاميٽري دان]]
[[زمرو:قديم يوناني مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم يوناني طبعيات دان]]
[[زمرو:قديم ميليتس جا رهواسي]]
[[زمرو:علميات جا فلسفي]]
[[زمرو:فلسفي بابت فلسفو]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ليکڪ]]
[[زمرو:فطري فلسفي]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم آيونيا جا فلسفي]]
[[زمرو:تعليم جا فلسفي]]
[[زمرو:رياضيات جا فلسفي]]
[[زمرو:ذهن جا فلسفي]]
[[زمرو:سائنس جا فلسفي]]
[[زمرو:سقراط کان اڳ جا فلسفي]]
[[زمرو:يونان جا ست ڏاها]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا رياضيدان]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا فلڪيات دان]]

[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>14haq4uiad7cntxi9rskp6j4cv02ajx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426885</id>
      <parentid>426884</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90497" sha1="1zrarxa1cki98127jhuaemw7978ton5" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
| name = ٿيلس آف مليٽس
| image = Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg
| birth_date = {{circa}} 624 BC
| death_date = {{circa}} 546 BC (aged {{circa|78}}) &lt;!--PLEASE SEE TALK BEFORE CHANGING DATE (no, really) --&gt;
| era = [[سقراط کان اڳ واري فلاسافي]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = {{hlist|class=nowrap |
|[[آئنين]]{{\}}[[Milesian school|مليسيئن فلاسافي اسڪول ۽]] [[Naturalism (philosophy)|نيچرلزم]]}}
| main_interests = {{hlist |[[اخلاقيات]]| [[مابعدالطبعيات]]| [[رياضي]] |[[فلڪيات]]}}
| notable_ideas = {{ublist|class=nowrap |Water is the ''[[arche]]'' |[[Thales' theorem]] |[[Intercept theorem]]}}
| influences = {{ublist |[[Babylonian astronomy]] |[[Ancient Egyptian mathematics]] |[[Ancient Egyptian religion]]}}
| influenced = {{hlist |[[فيثاغورث]]([[پئٿاگورس]]) |[[اناڪسي مئنڊر]]| [[اناڪسي مينز]]|}}
}}

'''ٿيلس آف مليٽس''' ( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. [[فائل:Solar eclipse 1999 4.jpg|380px|thumb|کاٻو|[[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;


== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.


== نظريا ۽ اڀياس ==
ابتدائي يوناني ۽ کانئن اڳ وارين ٻين تهذيبن جا ماڻهو اڪثر قدرتي واقعن جون مخصوص ۽ غيرمعمولي وضاحتون پيش ڪندا هئا، جن ۾ انهن واقعن کي [[انساني روپ ڏيڻ|انساني صورت ۽ خاصيتون رکندڙ]] [[ديوتا|ديوتائن]] ۽ [[سورمو|سورمن]] جي مرضيءَ سان منسوب ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ، [[ٿيلس]] قدرتي واقعن کي اهڙن عقلي مفروضن وسيلي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي خود فطري عملن تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;&gt;{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=fElBDgAAQBAJ&amp;pg=PT102 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89536-1 |page=102 |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي}}&lt;/ref&gt; يعني ''[[لوگوس]]'' يا عقلي دليل کي ''[[ڏندڪٿا|ميٿوس]]'' يا ڏندڪٿائي بيانن تي ترجيح ڏيڻ.

[[ارسطو]] ان خيال جي حمايت ڪئي ته ٿيلس پهريون فطري فلسفي، يعني ''فزيولوگوئي'' ([[آيوني فلسفي جو مڪتب]])، هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ارسطو]], [[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]] Alpha, 983b. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg025.perseus-eng1:1.983b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM|title=Thales|year=1870|url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016|page=1016}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ارسطوءَ جي [[مشائي فلسفي جو مڪتب|مشائي مڪتب]] سان لاڳاپيل ليکڪن سميت ٻين ليکڪن ۾ هي موقف عام طور قبول نه ڪيو ويندو هو، تان جو ارڙهين صديءَ جي تاريخدانن ۾ اهو وڌيڪ نمايان ٿيو.{{Sfn|Cantor|2022}} ان کان سواءِ، جڏهن ته ٻين [[يونان جا ست ڏاها|ستن ڏاهن]] جو تعلق بنيادي طور قانون سازي ۽ رياستي معاملن سان هو ۽ اهي نظرياتي فلسفي نه هئا، [[پلوٽارڪ]] لکيو ته «ائين لڳي ٿو ته ٿيلس پنهنجي زماني جو واحد ڏاهو هو، جنهن پنهنجن فڪري ويچارن کي عملي معاملن جي دائري کان اڳتي وڌايو».&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon, 3.5 &amp;nbsp;&lt;/ref&gt;

=== پاڻي بنيادي اصل طور ===
{{See also|ڪلاسيڪي عنصر#هيلينستي فلسفو}}
[[File:Ostia, Baths of the Seven Sages (II) (4687819515).jpg|thumb|upright=1.25|[[اوستيا جا ستن ڏاهن وارا حمام|ستن ڏاهن جي حمامن]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس جو سڀ کان مشهور خيال سندس فلسفياڻو ۽ [[ڪائناتيات|ڪائناتي]] نظريو هو ته هر شيءِ جو بنياد پاڻي آهي. هي نظريو اسان تائين [[ارسطو]] جي ڪتاب ''[[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]]'' جي هڪ عبارت وسيلي پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ ارسطو ٿيلس جو اهو نظريو بيان ڪيو آهي ته فطرت جو ''[[آرخي]]''، يعني ابتدائي اصل يا بنيادي اصول، [[مادي وحدت پسندي|هڪ ئي مادي جوهر]] آهي، ۽ اهو پاڻي آهي. ان کان پوءِ ارسطو پنهنجن مشاهدن جي بنياد تي ڪيترائي امڪاني دليل پيش ڪيا ته ٿيلس اهڙو خيال ڇو اختيار ڪيو هوندو، جيتوڻيڪ ارسطو پاڻ انهيءَ نظريي جو قائل نه هو.

جيتوڻيڪ ٿيلس پاران پاڻيءَ کي مادي جو بنيادي اصل قرار ڏيڻ بابت ارسطو جا پيش ڪيل سبب سندس پنهنجا اندازا آهن، پر سندس اها شاهدي ته ٿيلس پاڻيءَ کي بنيادي اصل سمجهندو هو، عام طور ٿيلس جي حقيقي تعليم طور قبول ڪئي ويندي آهي. ڪيترين صدين کان پوءِ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] پڻ لکيو ته ٿيلس جي تعليم موجب «پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول هو»، جنهن لاءِ يوناني لفظ {{lang|grc|ὑπεστήσατο}} استعمال ٿيو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هيٺان قائم هئڻ» آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Diogenes Laërtius |url=https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales |title=Lives of the Eminent Philosophers |others=Book 1, paragraph 27 |author-link=ڊائوجينس لائيرٽيس}}&lt;/ref&gt;{{efn|تاريخدان ابراهام فيلڊمين موجب، ٿيلس لاءِ «پاڻي سڀني شين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيندو هو... هر شيءِ جي ماهيت آلاڻ هئي».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feldman |first=Abraham |title=Thoughts on Thales |journal=[[The Classical Journal]] |volume=41 |date=October 1945 |pages=4–6 |issue=1 |issn=0009-8353 |jstor=3292119}}&lt;/ref&gt;}}

ارسطو موجب:&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

{{blockquote|جنهن مان هر موجود شيءِ پيدا ٿئي ٿي، جنهن مان اها پهريون ڀيرو وجود ۾ اچي ٿي ۽ جنهن ۾ آخرڪار واپس تبديل ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جو بنيادي جوهر برقرار رهي ٿو پر خاصيتون بدلجن ٿيون، تنهن کي اهي موجود شين جو عنصر ۽ بنيادي اصول چون ٿا... ڇاڪاڻ ته ضروري آهي ته ڪا اهڙي فطرت ({{lang|el|φύσις}}) هجي، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ، جنهن مان ٻيون شيون وجود ۾ اچن ۽ بنيادي وجود برقرار رهي... [ابتدائي فلسفي] انهن اصولن جي تعداد ۽ نوعيت بابت هڪ ٻئي سان متفق نه آهن. هن قسم جي فلسفي جو باني ٿيلس چوي ٿو ته اهو پاڻي آهي.}}

ارسطو وڌيڪ لکي ٿو:

{{blockquote|غالباً هن اهو مفروضو ان مشاهدي مان اخذ ڪيو ته هر شيءِ جي غذا آلي هوندي آهي، ۽ گرمي پاڻ به آلاڻ مان پيدا ٿئي ٿي ۽ پنهنجي وجود لاءِ ان تي دارومدار رکي ٿي؛ ۽ جنهن مان ڪا شيءِ پيدا ٿئي، اهو ئي ان جو بنيادي اصول هوندو آهي. هن انهيءَ بنياد تي پنهنجو مفروضو قائم ڪيو؛ ۽ ان حقيقت مان پڻ ته هر شيءِ جي ٻج جي فطرت آلي هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي آلي شين جي فطرت جو بنيادي اصول آهي.&lt;ref name=&quot;AristotleMeta&quot;&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=Aristotle, Metaphysics |publisher=[[Perseus Project]] |chapter=Book I 983b |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0052%3Abook%3D1%3Asection%3D983b}}&lt;/ref&gt;{{efn|فيلڊمين لکي ٿو ته «ٿيلس جي زماني ۾ پاڻيءَ جي سماجي اهميت کيس سخت سامان ۽ خشڪ شين، مٽي ۽ نطفي، رت، پگهر ۽ ڳوڙهن ۾ هڪ بنيادي پاڻياٺ واري مادي کي سڃاڻڻ ڏانهن مائل ڪيو... پاڻي، جيڪو سندس ڄاڻ ۾ سڀ کان عام ۽ طاقتور مادو هو».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;/&gt;}}}}

1870ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[يوناني ۽ رومي سوانح ۽ ڏندڪٿائن جي لغت]]'' ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;CPM&quot;/&gt;

{{blockquote|پنهنجي انهيءَ نظريي ۾ ته پاڻي سڀني شين جو اصل آهي، يعني اهو مادو جنهن مان هر شيءِ پيدا ٿئي ٿي ۽ جنهن ۾ هر شيءِ آخرڪار واپس ملي وڃي ٿي، ٿيلس ممڪن آهي ته [[اورفزم (مذهب)|اورفڪ]] ڪائناتي تصورن جي پيروي ڪئي هجي. پر انهن جي ابتڙ، هن انهيءَ دعويٰ جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهنڪري ارسطو، کيس فلسفي جو باني قرار ڏيڻ کان فوراً پوءِ، اهي سبب پيش ڪري ٿو، جيڪي ٿيلس پنهنجي دعويٰ جي تصديق لاءِ ڏنا هوندا. ارسطو جڏهن ميليتس جي هن فلسفي جا نظريا ۽ دليل پيش ڪري ٿو ته سندس استعمال ڪيل لفظن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان نظريي جي ڪا لکيل تشريح، بلڪه ٿيلس جو ڪو ڪتاب به موجود نه هو. (ص 1016)}}

گهڻا عالم ان ڳالهه تي متفق آهن ته فلسفي جي تاريخ تي ٿيلس جو بنيادي اثر مادي جي وحدت وارو تصور آهي. اهو رڳو هڪ تجربي تي ٻڌل دعويٰ نه هئي ته هر شيءِ پاڻي آهي، پر ان کان وڌيڪ گهرو فلسفياڻو خيال هو ته سڀ شيون بنيادي طور هڪ آهن. مثال طور، [[فريڊرڪ نٽشي]] پنهنجي ڪتاب ''[[يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو]]'' ۾ لکيو:&lt;ref&gt;§ 3&lt;/ref&gt;

{{blockquote|يوناني فلسفو بظاهر هڪ بي معنيٰ خيال سان شروع ٿئي ٿو، يعني انهيءَ دعويٰ سان ته پاڻي سڀني شين جو ابتدائي اصل ۽ جنم جو سرچشمو آهي. ڇا واقعي اسان لاءِ ضروري آهي ته هن دعويٰ کي سنجيدگيءَ سان وٺون؟ ها، ۽ ان جا ٽي سبب آهن. پهريون، ڇاڪاڻ ته اها اسان کي سڀني شين جي ابتدائي اصل بابت ڪجهه ٻڌائي ٿي؛ ٻيو، ڇاڪاڻ ته اها ڳالهه تصويري تمثيل يا ڏندڪٿا کان سواءِ بيان ڪري ٿي؛ ۽ ٽيون، ڇاڪاڻ ته ان ۾، ڀلي ابتدائي صورت ۾ ئي سهي، اهو خيال موجود آهي ته «سڀ شيون هڪ آهن».}}

=== رياضيات ===
{{quote_box|quote={{transliteration|el|''Megiston topos: apanta gar chorei''}} {{br}} ({{lang|el|Μέγιστον τόπος· ἄπαντα γὰρ χωρεῖ.}}) {{pb}} «سڀ کان عظيم شيءِ مڪان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سڀني شين کي پاڻ ۾ سمائي ٿو.» |author=— ٿيلس ڏانهن منسوب&lt;ref&gt;{{cite LotEP |chapter=Thales|loc=§ 35}}&lt;/ref&gt; |salign=right}}

ٿيلس کي يونان ۾ [[جاميٽري]] جي نظرياتي ۽ عملي استعمال کي متعارف ڪرائڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. کيس مغربي دنيا جو پهريون شخص پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جاميٽريءَ ۾ [[استنتاجي استدلال]] استعمال ڪيو، جنهن سبب کيس مغرب جو «پهريون رياضيدان» سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Boyer|1989|p=43 (3rd ed.)|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite journal |last=Fletcher |first=Colin R. |date=December 1982 |title=Thales – our founder? |journal=The Mathematical Gazette |volume=66 |issue=438 |page=267 |doi=10.2307/3615512 |jstor=3615512 |s2cid=125626522}}&lt;/ref&gt; کيس مغربي روايت ۾ [[عدد]] جي سڀ کان پراڻي وصف پيش ڪرڻ جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن موجب عدد «واحدن جو مجموعو» آهي؛ اها وصف مصري تصور جي پيروي ڪندي پيش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=wdhMAAAAMAAJ |title=Introduction to Arithmetic|last=Nicomachus of Gerasa |year=1926 |publisher=Macmillan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A History of Greek Mathematics, Heath, p. 70&lt;/ref&gt;

ٿيلس جي اوليت بابت شاهدي [[پروڪلس]] جي هڪ ڪتاب مان ملي ٿي. پروڪلس ٿيلس کان لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پوءِ رهندو هو، پر سمجهيو وڃي ٿو ته وٽس [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] جي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ لکيل، هاڻي گم ٿيل ڪتاب ''جاميٽريءَ جي تاريخ'' جو نسخو موجود هو.{{efn|ڪجهه تاريخدان، جهڙوڪ ڪولن آر. فليچر، نشاندهي ڪن ٿا ته ممڪن آهي يوڊيمس ٿيلس کان اڳ ڪنهن ٻئي شخص جو ذڪر ڪيو هجي، پر اصل ڪتاب جي غيرموجودگيءَ ۾ «هي سوال محض قياس آرائي بڻجي وڃي ٿو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; فليچر مڃي ٿو ته پهرئين يوناني رياضيدان جي لقب لاءِ ٻيو ڪو مضبوط اميدوار موجود نه آهي ۽ ٿيلس هن شعبي جو عملي ماهر هو. سندس لفظن ۾، «ٿيلس وٽ مشاهدي، تجربي، هڪ شڪل کي ٻيءَ تي رکي ڀيٽڻ ۽ استنتاج جون فني صلاحيتون موجود هيون... هن پاڻ کي رياضيدان ثابت ڪيو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;}} پروڪلس لکيو ته ٿيلس پهريون شخص هو، جيڪو مصر ويو ۽ اتان جي رياضياتي مطالعي کي يونان آندو. هن «پاڻ ڪيترائي قضيا دريافت ڪيا ۽ ٻين ڪيترن جي بنيادي اصولن کي پنهنجن جانشينن آڏو واضح ڪيو؛ ڪن حالتن ۾ سندس طريقو وڌيڪ عام نوعيت جو هو، جڏهن ته ٻين ۾ وڌيڪ تجربي تي ٻڌل هو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; پروڪلس کان سواءِ، [[روڊس جو هيرونيمس]]، جيڪو ٽين صدي قبل مسيح ۾ رهندو هو، پڻ ٿيلس کي پهريون يوناني رياضيدان قرار ڏئي ٿو.{{full cn|date=March 2026}}

پروڪلس ٿيلس ڏانهن انهن دريافتن کي منسوب ڪري ٿو ته دائرو پنهنجي [[قطر]] سان ٻن برابر حصن ۾ ورهائجي ٿو، [[هم پاسن واري ٽڪنڊي|ٻن برابر پاسن واري ٽڪنڊي]] جا بنيادي ڪنڊ برابر هوندا آهن ۽ [[آمهون سامهون ڪنڊ|هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ سڌين ليڪن جا آمهون سامهون ڪنڊ]] برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |author-link=آئيور بلمر ٿامس |year=1939 |title=Selections Illustrating the History of Greek Mathematics |volume=1 |chapter=Thales |pages=164–169 |publisher=Harvard University Press |chapter-url=https://archive.org/details/selectionsillust01bulmuoft/page/164/ }}&lt;/ref&gt; ابتدائي جاميٽريءَ جا ٻه بنيادي [[نظريو (رياضيات)|نظريا]] عام طور ''ٿيلس جا نظريا'' سڏجن ٿا. [[ٿيلس جو نظريو|پهريون نظريو]] اهڙي ٽڪنڊي سان تعلق رکي ٿو، جيڪا دائري ۾ ٺهيل هجي ۽ جنهن جو هڪ پاسو دائري جو قطر هجي؛&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;/&gt; جڏهن ته ٻيو نظريو، جنهن کي [[متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو]] پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڪنڊ سان لاڳاپيل آهي جنهن کي ٻه متوازي ليڪون ڪٽينديون هجن ۽ نتيجي ۾ [[هم شڪل ٽڪنڊا|هم شڪل ٽڪنڊن]] جو هڪ جوڙو ٺهندو هجي.

جديد محقق ان ڳالهه بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا ته ٿيلس جي زماني ۾ ڪو شخص پوءِ واري يوناني رياضيات جي معيار مطابق رياضياتي ثبوت پيش ڪندو هو. تنهن هوندي به، ايتري سڌي شاهدي موجود نه آهي جو قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي. ممڪن آهي ته ٿيلس ڪجهه بنيادي جاميٽري لاڳاپا دريافت ڪيا هجن ۽ انهن لاءِ ڪي دليل پڻ ڏنا هجن، پر رسمي رياضياتي ثبوتن کي سندس نالي سان منسوب ڪرڻ کي هاڻي گهڻو ڪري پوءِ جي ليکڪن جي قياسي تشريح ۽ نئين سر جوڙيل بيان طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ٿيلس يا سندس همعصرن جي يقيني طور ثابت ٿيل ڪاميابيءَ طور.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sidoli |first=Nathan |year=2018 |chapter=Greek mathematics |editor1-last=Jones |editor1-first=A. |editor2-last=Taub |editor2-first=L. |title=The Cambridge History of Science: Vol. 1, Ancient Science |publisher=Cambridge University Press |pages=345–373 |chapter-url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Sidoli_2018c.pdf }}&lt;/ref&gt;

==== آمهون سامهون ڪنڊ ====
هڪ ليکڪ موجب، مصر جي دوري دوران،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; ٿيلس ڏٺو ته مصري جڏهن هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ٻه سڌيون ليڪون ٺاهيندا هئا ته آمهون سامهون ڪنڊن کي ماپي انهن جي برابريءَ جي پڪ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shute |first1=William George |url=https://books.google.com/books?id=DIENAQAAIAAJ |title=Plane and Solid Geometry |last2=Shirk |first2=William W. |last3=Porter |first3=George F. |publisher=[[American Book Company (1890)|American Book Company]] |year=1960 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ٿيلس اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ڪجهه عام اصول قبول ڪجن، جهڙوڪ سڀ سڌا ڪنڊ برابر آهن، برابر مقدارن ۾ برابر مقدار شامل ڪرڻ سان نتيجا برابر رهن ٿا، ۽ برابر مقدارن مان برابر مقدار گهٽائڻ سان به نتيجا برابر رهن ٿا، ته سڀني آمهون سامهون ڪنڊن جي برابري ثابت ڪري سگهجي ٿي.

==== دائري ۾ ٺهيل قائم الزاويه ٽڪنڊو ====
{{Main|ٿيلس جو نظريو}}
[[File:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|upright=0.8|ٿيلس جو نظريو: جيڪڏهن {{mvar|{{overline|AC}}}} دائري جو قطر هجي ۽ {{mvar|B}} دائري جي گهيري تي واقع نقطو هجي ته ڪنڊ {{math|1=∠ ''ABC''}} هڪ [[قائم ڪنڊ]] هوندو.]]

[[ايپيڊاورس جي پامفيلا|پامفيلا]] موجب، مصرين کان جاميٽري سکڻ کان پوءِ ٿيلس پهريون شخص هو، جنهن هڪ دائري ۾ قائم الزاويه ٽڪنڊو ٺاهيو، ۽ ان موقعي تي هن هڪ ڏاند جي [[جانور جي قرباني|قرباني]] ڏني.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; ڪڏهن ڪڏهن هن واقعي کي تاريخ جي پهرين رياضياتي دريافت قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Boyer|1989|p=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}} تنهن هوندي به، مختلف روايتن ۾ اختلاف آهن. مثال طور، ڏاند جي قربانيءَ واري ڪهاڻي ڪڏهن ٿيلس بدران [[فيثاغورث]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن اها قرباني [[فيثاغورث جو نظريو]] دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڏني هئي. انهيءَ سبب ڊي. آر. ڊڪس جهڙا ڪي تاريخدان سوال اٿارين ٿا ته اهڙين روايتن جي ڪا تاريخي اهميت آهي به يا نه.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;&gt;{{cite journal |last=Dicks |first=D. R. |title=Thales |pages=294–309 |journal=The Classical Quarterly |volume=9 |date=November 1959 |issue=2 |doi=10.1017/S0009838800041586|s2cid=246881067 }}&lt;/ref&gt;

سمجهيو وڃي ٿو ته بابلي ماڻهو هن نظريي کي ڪجهه خاص صورتن ۾ ڄاڻندا هئا.&lt;ref&gt;de Laet, Siegfried J. (1996). ''History of Humanity: Scientific and Cultural Development''. [[يونيسڪو]], Volume 3, p. 14. {{isbn|92-3-102812-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. and [[يوٽا ميرزباخ|Merzbach, Uta C.]] (2010). ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons, Chapter IV. {{isbn|0-470-63056-6}}&lt;/ref&gt; هي نظريو [[اقليدس]] جي ڪتاب ''[[اقليدس جا اصول|اصول]]'' جي ٽئين ڪتاب جي 31هين قضيئي ۾ بيان ۽ ثابت ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heath |first=Thomas L. |date=1956 |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=2 (Books 3–9) |edition=2nd |publisher=Dover |isbn=0486600890 |page=61 |url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl/page/61}} Originally published by Cambridge University Press. 1st edition 1908, 2nd edition 1926.&lt;/ref&gt; [[دانتي]] جي ''[[پرديسو]]'' ۾ پڻ هڪ تقرير دوران ٿيلس جي نظريي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;canto 13, lines 101–102&lt;/ref&gt;

==== هم شڪل ٽڪنڊا ====
{{Main|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو}}
[[File:Thales theorem 1.png|thumb|upright=0.8|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو: {{math|1=''DE''/''BC'' = ''AE''/''AC'' = ''AD''/''AB''}}.]]

[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[پليني بزرگ]] ۽ [[پلوٽارڪ]] هڪ روايت بيان ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, Moralia, The Dinner of the Seven Wise Men, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html#ref5 147A]&lt;/ref&gt; جنهن جو اصل ماخذ [[روڊس جو هيرونيمس]] ڄاڻايو وڃي ٿو. ان موجب، جڏهن ٿيلس [[قديم مصر|مصر]] ويو،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; تڏهن هن [[مصر جا اهرام|اهرامن]] جي اوچائي انهن جي پاڇن وسيلي ان وقت ماپي، جڏهن سندس پنهنجي پاڇي جي ڊيگهه سندس قد جي برابر هئي.{{efn|اهڙو قائم الزاويه ٽڪنڊو، جنهن جا ٻه قائم پاسا برابر هجن، 45 درجن وارن ڪنڊن تي ٻڌل هوندو آهي، ۽ اهڙا سڀ ٽڪنڊا هڪ ٻئي سان هم شڪل هوندا آهن. انهيءَ مهل اهرام جي مرڪز کان ماپيل ان جي پاڇي جي ڊيگهه، اهرام جي اوچائيءَ جي برابر هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;J J O'Connor and E F Robertson&lt;/ref&gt;}} پلوٽارڪ موجب، هن عمل مصر جي فرعون [[اماسيس ٻيو|اماسيس]] کي خوش ڪيو. عملي لحاظ کان اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس سمنڊ ۾ موجود جهازن تائين فاصلو ماپي سگهندو هو.

اهي روايتون متوازي ليڪن جي تناسب واري نظريي سان واقفيت ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب اقليدس جي ڪتاب ''اصول'' جي پهرئين ڪتاب جو 26هون قضيو ٿيلس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=0xY_AQAAMAAJ|title=Ars Quatuor Coronatorum: Being the Transactions of the Quatuor Coronati Lodge No. 2076, London|date=10 June 1897|publisher=W. J. Parre H, Limited }}&lt;/ref&gt; انهن روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هو مصري ''[[سيڪيڊ]]'' يا ''سيڪيڊ'' جي تصور کان واقف هو، جيڪو ڪنهن [[ڍلوان]] جي افقي فاصلي ۽ عمودي اوچائيءَ جي تناسب، يعني [[ڪوٽينجنٽ]]، کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;History of Astronomy, by Richard Perason, p. 65&lt;/ref&gt;{{efn|''سيڪيڊ'' جو تصور قديم مصري رياضياتي دستاويز [[رائنڊ پيپائرس]] جي مسئلن 56، 57، 58، 59 ۽ 60 جو بنياد آهي.}} ڪرڪ ۽ ريون موجب،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt; اهڙي ماپ لاءِ رڳو ٽي سڌيون لٺيون، جيڪي هڪ ڇيڙي تي ڳنڍيل هجن، ۽ پنهنجي اوچائيءَ جي ڄاڻ ضروري آهي. هڪ لٺ زمين ۾ عمودي لڳائجي ٿي، ٻيءَ کي افقي رکيو وڃي ٿو، ۽ ٽين لٺ سان جهاز ڏانهن نظر جي سڌائي قائم ڪري لٺ جي اوچائي ۽ ان جي بنياد کان نظر جي ليڪ تائين فاصلي جي مدد سان ''سيڪيڊ'' جو حساب لڳائجي ٿو.&lt;ref&gt;Proclus, ''In Euclidem'', 352&lt;/ref&gt;

=== فلڪيات ===
[[File:Canova - Urania, the Muse of Astronomy Reveals to Thales the Secrets of the Skies, 1798-1799 (crop).jpg|thumb|فلڪيات جي الهامي ديوي يورانيا، ٿيلس کي آسمان جا راز ٻڌائيندي.]]

ٿيلس هڪ مشهور [[فلڪيات دان]] پڻ هو. قديم زماني ۾ کيس [[دب اصغر]] جي بيهڪ بيان ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو، ۽ سندس خيال هو ته هي تارن جو مجموعو سمنڊ ۾ جهاز رانيءَ لاءِ رهنمائي طور ڪم اچي سگهي ٿو. هن سال جي مدت ۽ [[اعتدالين]] ۽ [[انقلابين]] جي وقتن جو حساب پڻ لڳايو. ان کان سواءِ، [[ثريا (ستارن جو جهڳٽو)|ثريا]] جي بيهڪ جي حساب کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;

[[پلوٽارڪ]] اشارو ڪري ٿو ته سندس زماني، يعني لڳ ڀڳ 100ع ۾، نظم جي صورت ۾ لکيل ''فلڪيات'' نالي هڪ تصنيف موجود هئي، جيڪا ٿيلس ڏانهن منسوب هئي.&lt;ref&gt;Plutarch, ''[[موراليا#ڪتاب|De Pythiae oraculis]]'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0247%3Asection%3D18 18.]&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن موجب ٿيلس ڪا به لکڻي نه ڇڏي، جڏهن ته ٻين موجب هن ''انقلابِ شمسي بابت'' ۽ ''اعتدال بابت'' ڪتاب لکيا. ''جهاز رانيءَ لاءِ تارن جي رهنمائي'' نالي تصنيف پڻ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر انهيءَ نسبت بابت قديم زماني ۾ به اختلاف موجود هو.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;{{efn|ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس ڏانهن منسوب ''جهاز رانيءَ جي فلڪيات'' دراصل ساموس جي [[فوڪوس]] لکيو هو.}} ٿيلس ڏانهن منسوب ڪا به لکڻي محفوظ نه رهي آهي. آرگوس جي لوبون دعويٰ ڪئي ته ٿيلس جون لکڻيون مجموعي طور ٻه سئو سٽن تي مشتمل هيون.&lt;ref&gt;D.L. I.34&lt;/ref&gt;

==== ڪائناتي نمونو ====
[[File:Floating_Earth_Thales_Anaximander.svg|thumb|ٿيلس (کاٻي پاسي) ۽ سندس شاگرد [[ايناڪسيمينڊر]] (ساڄي پاسي) جا ڪائنات بابت تصور.]]

ٿيلس جو خيال هو ته [[ڌرتي]] مٽيءَ ۽ زمين جو هڪ هموار گول تختو يا ڍير آهي، جيڪو پاڻيءَ جي وسيع پکيڙ تي تري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Allman|first=George Johnston|wstitle=Thales of Miletus|volume=26|page=721}}&lt;/ref&gt; [[هيراڪليٽس هوميريڪس]] موجب، ٿيلس اهو نتيجو آلي مادي کي هوا، گاري ۽ زمين ۾ تبديل ٿيندي ڏسي ڪڍيو. امڪان آهي ته ٿيلس زمين کي ان پاڻيءَ مان پيدا ٿيل سمجهندو هو، جنهن تي اها تري ٿي ۽ جنهن جا سمنڊ ان کي چوڌاري گهيرين ٿا. ممڪن آهي ته هو [[درياهي لٽ]] جي تهن جي مشاهدن کان متاثر ٿيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Roy |last=Harris|date=2005 |title=The Semantics of Science|page=31|publisher=Continuum International}}&lt;/ref&gt;

سندس خيال هو ته تارا ٻرندڙ مٽيءَ جا گولا آهن.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.13&lt;/ref&gt; اهو پڻ لڳي ٿو ته هن صحيح طور سمجهيو هو ته [[چنڊ]] [[سج]] جي روشني موٽائي ٿو.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.28&lt;/ref&gt; چنڊ تي موجود هڪ [[ٿيلس (چنڊ جو کڏو)|کڏي]] کي سندس اعزاز ۾ ٿيلس جو نالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thales |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=International Astronomical Union (IAU) / USGS Astrogeology Science Center |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5945 |access-date=13 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar Eclipse Newsletter, Volume 7, Issue 2 |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |date=February 2002 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SENL/SENL200202.pdf#page=3 |format=PDF |page=3 |access-date=13 January 2026 |quote=Thales is also honored by a lunar crater.}}&lt;/ref&gt;

==== موسميات ====
[[زلزلو|زلزلن]] کي مافوق الفطرت قوتن جي مرضيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران، ٿيلس اهو نظريو پيش ڪيو ته ڌرتي پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ جڏهن پاڻيءَ جون لهرون ان کي لوڏين ٿيون ته زلزلا اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2003 |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |publisher=Routledge |editor-last=Krech III |editor-first=Shepard |volume=1: A–G |pages=358–364 |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;/&gt; کيس [[هائيڊيز (ستارن جو جهڳٽو)|هائيڊيز]] تارن جي جهڳٽي جي پهرئين مشاهدي جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جي سج سان گڏ اڀرڻ کي قديم ماڻهو مينهن جي اچڻ جي نشاني سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 3&lt;/ref&gt; [[سينيڪا نوجوان]] موجب، ٿيلس [[نيل درياهه]] جي ٻوڏن جي وضاحت ڪندي چيو ته اهي [[ايٽيسيائي هوائون|ايٽيسيائي هوائن]] جي درياهه جي وهڪري کي پوئتي ڌڪڻ سبب ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 4&lt;/ref&gt;

==== زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون ====
[[File:Capernaum roman olive press by David Shankbone.jpg|thumb|[[ڪفرناحوم، اسرائيل]] ۾ رومي دور جي زيتون پيهڻ واري چڪي ۽ تيل ڪڍڻ واري مشين.]]

ارسطوءَ جي بيان ڪيل هڪ روايت موجب،&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt; ٿيلس [[موسم جي اڳڪٿي]] وسيلي زيتون جي فصل مان دولت حاصل ڪئي. هڪ سياري ۾ ٿيلس موسم ۽ سٺي فصل جي اڳڪٿي ڪرڻ کان پوءِ ميليتس جون سڀ [[زيتون جو تيل ڪڍڻ|زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون]] اڳواٽ پنهنجي استعمال لاءِ مخصوص ڪرائي ڇڏيون. پوءِ جڏهن غيرمعمولي طور وڏي فصل سبب انهن مشينن جي طلب پنهنجي عروج تي پهتي، تڏهن هن اهي مشينون وڏي مسواڙ تي ٻين کي استعمال لاءِ ڏنيون.

انهيءَ واقعي کي تاريخ ۾ [[مستقبلي معاهدو|مستقبلي معاهدن]] يا [[اختياري معاهدو (ماليات)|اختياري معاهدن]] جي ابتدائي ڄاتل استعمال طور بيان ڪيو ويندو آهي. اهو فرق ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٿيلس جي اڳواٽ ڪيل معاهدن موجب فصل جي وقت مشينون مسواڙ تي وٺڻ سندس لاءِ لازمي هو يا کيس رڳو اهو اختيار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;deriv&quot;&gt;George Crawford, Bidyut Sen – ''[https://books.google.com/books?id=NIIVeirctosC&amp;pg=PA7 Derivatives for Decision Makers: Strategic Management Issues]'', John Wiley &amp; Sons, 1996 {{isbn|978-0471129943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

ارسطو وضاحت ڪري ٿو ته ٿيلس جو مقصد پاڻ کي دولتمند بنائڻ نه هو، پر ميليتس جي رهواسين کي اهو ثابت ڪرڻ هو ته سندن خيال جي ابتڙ فلسفو عملي طور فائديمند ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن انهن طعنن کي غلط ثابت ڪرڻ چاهيو، جن موجب فلسفو بيڪار هو.&lt;ref name=&quot;apol&quot;&gt;Aristotle, [[سياست (ارسطو)|Politics]] 1259a [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+1.1259a]&lt;/ref&gt; هن انهيءَ مشهور اعتراض جو جواب ڏنو هو ته «[[جيڪڏهن تون ايترو هوشيار آهين ته پوءِ امير ڇو نه آهين؟]]».&lt;ref name=&quot;deriv&quot;/&gt; ارسطو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته [[بازار تي مڪمل قبضو]] ڪري [[اجاره داريءَ واري قيمت]] مقرر ڪرڻ دولت حاصل ڪرڻ جي هڪ عام حڪمت عملي آهي، جنهن لاءِ غيرمعمولي ڏاهپ يا اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت ضروري نه آهي.&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

==== سج گرهڻ جي اڳڪٿي ====
{{Main|ٿيلس جو سج گرهڻ}}
جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هيروڊوٽس موجب ٿيلس هڪ اهڙي [[سج گرهڻ]] جي اڳڪٿي ڪئي هئي، جيڪو [[سج گرهڻ واري جنگ|ليڊيائي ۽ ميديائي قومن جي وچ ۾ جنگ]] دوران ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;/&gt; ان دور جي سج گرهڻن مان رڳو 28 مئي 585 ق.م. وارو گرهڻ [[اناطوليا]] ۾ مڪمل سج گرهڻ جي صورت ۾ نظر آيو هو، جتي اها جنگ وڙهي وئي هئي. آمريڪي ليکڪ [[آئزڪ عظيموف]] هن جنگ کي تاريخ جو سڀ کان پراڻو اهڙو واقعو قرار ڏنو، جنهن جي تاريخ ڏينهن جي درستگيءَ سان معلوم آهي، ۽ هن اڳڪٿيءَ کي «سائنس جي پيدائش» سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |publisher=Loose Leaf |year=1978 |isbn=978-0-398-03754-3 |page=75}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|upright=0.8|[[سج]] جو مڪمل [[سج گرهڻ|گرهڻ]].]]

[[هيروڊوٽس]] لکي ٿو ته جنگ جي ڇهين سال ۾، بادشاهه [[ليڊيا جو الياٽيس|الياٽيس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ليڊيائي فوج ۽ [[ڪياڪساريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ميديائي فوج وچ ۾ هڪ اهڙي جنگ هلي رهي هئي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي هئي. اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن سبب ٻنهي ڌرين جنگ بند ڪري امن معاهدي بابت ڳالهيون شروع ڪيون. هيروڊوٽس اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته ٿيلس ڏينهن جي روشني ختم ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. تنهن هوندي به، هو جنگ جو هنڌ بيان نٿو ڪري.&lt;ref&gt;[[هيروڊوٽس]]: ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]'' 1,74,2 ([https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D74%3Asection%3D2 online])&lt;/ref&gt;

{{blockquote|ان کان پوءِ، جڏهن ڪياڪساريس الياٽيس ڏانهن پنهنجا پناهه گهرندڙ ماڻهو واپس ڪرڻ جو مطالبو موڪليو ۽ الياٽيس کين حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن ليڊيائين ۽ ميدين وچ ۾ جنگ شروع ٿي. اها جنگ پنج سال جاري رهي ۽ ڪڏهن هڪ ڌر ته ڪڏهن ٻي ڌر ڪاميابي حاصل ڪندي رهي. انهيءَ عرصي ۾ ميدين ليڊيائين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون ۽ ليڊيائين پڻ ميدين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون. سندن جنگين ۾ هڪ رات واري لڙائي پڻ شامل هئي. تنهن هوندي به، جڏهن ڪنهن به قوم کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي، تڏهن ڇهين سال ۾ هڪ ٻي جنگ ٿي. ان جنگ دوران، جڏهن لڙائي زور وٺي رهي هئي، تڏهن اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو. هن واقعي جي اڳڪٿي ميليتس جي ٿيلس ڪئي هئي، جنهن آيوني ماڻهن کي اڳواٽ خبردار ڪندي اهو ئي سال مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ واقعو پيش آيو. ميدين ۽ ليڊيائين جڏهن اها تبديلي ڏٺي ته جنگ بند ڪري ڇڏيائون، ۽ ٻئي ڌريون امن جون شرطون طئي ڪرڻ لاءِ هڪجهڙيون خواهشمند ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;{{cite book |url=https://classics.mit.edu/Herodotus/history.mb.txt |title=The Histories |author=Herodotus |translator-first=George |translator-last=Rawlinson}}&lt;/ref&gt;}}

تنهن هوندي به، هيروڊوٽس جي ٻين هنڌن تي ڏنل [[ميديائي گهراڻي|ميديائي بادشاهن]] جي فهرست ۽ سندن حڪومتن جي مدتن موجب، ڪياڪساريس سج گرهڻ کان ڏهه سال اڳ وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;Alden A. Mosshammer: ''Thales' Eclipse''. Transactions of the American Philological Association, Vol. 111, 1981, pp.&amp;nbsp;145–155 ([https://www.jstor.org/stable/284125 JSTOR])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenskus |first=Otta |author-link=اوٽا وينسڪوس |year=2016 |title=Die angebliche Vorhersage einer Sonnenfinsternis durch Thales von Milet. Warum sich diese Legende so hartnäckig hält und warum es wichtig ist, ihr nicht zu glauben |url=https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |pages=2–17 |language=de |volume=144 |issue=1 |access-date=18 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174340/https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ڊي. آر. ڊڪس ٻين تاريخدانن، جهڙوڪ ايف. مارٽيني، جي. ايل. اي. ڊريئر ۽ [[اوٽو نوئگيباور]]، سان گڏ سج گرهڻ واري روايت جي تاريخي صداقت کي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ڊڪس ٿيلس جي سج گرهڻ جو سبب معلوم ڪرڻ واري روايت کي هيروڊوٽس جي انهيءَ دعويٰ سان ڳنڍي ٿو ته ٿيلس انقلابِ شمسي جي حوالي سان سج جو چڪر دريافت ڪيو هو. ڊڪس نتيجو ڪڍي ٿو ته «ممڪن ئي نه هو ته وٽس اها ڄاڻ هجي، جيڪا نه مصرين وٽ هئي، نه بابلي ماڻهن وٽ ۽ نه ئي سندس فوري جانشينن وٽ».&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ٿامس ورٿن ان جي ابتڙ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته اها جنگ ساڳي «رات واري لڙائي» ٿي سگهي ٿي، جنهن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ جيڪا اڳڪٿي ڪيل [[چنڊ گرهڻ]] سبب متاثر ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Worthen&quot;&gt;Thomas D. Worthen, &quot;Herodotus's Report on Thales's Eclipse,&quot; ''Electronic Antiquity'' vol. 3.7 (May 1997), [https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V3N7/worthen.html] and Thomas De Voe Worthen, &quot;[http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc The Eclipse of 585 BCE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134827/http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc|date=August 30, 2011}}&quot;&lt;/ref&gt;

==== کوهه ۾ ڪرڻ ====
{{See also|کوهه ۾ ڪري پيل نجومي}}
[[افلاطون]]، ڊائوجينس لائيرٽيس ۽ هيپوليٽس سڀ هڪ روايت بيان ڪن ٿا ته ٿيلس تارن جي مشاهدي ۾ ايترو محو هو جو هن پنهنجي هلڻ واري رستي ڏانهن ڌيان نه ڏنو ۽ هڪ کوهه ۾ ڪري پيو.&lt;ref&gt;Theaetetus (174 A)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D.L. II.4–5&lt;/ref&gt;{{efn|اسڪاٽش فلسفي [[ايڊم سمٿ]] بابت پڻ اهڙي روايت آهي ته هو هڪ ڀيري بي خياليءَ ۾ [[چمڙي رڱڻ|چمڙي رڱڻ واري ڪارخاني]] جي کڏ ۾ ڪري پيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fee.org/articles/adam-smith-i-had-almost-forgot-that-i-was-the-author-of-the-inquiry-concerning-the-wealth-of-nations/|title=Brilliant but Absent-Minded Adam Smith &amp;#124; Jim Powell|first=Jim|last=Powell|date=1 March 1995|website=fee.org}}&lt;/ref&gt;}}

&lt;blockquote&gt;«ٿيلس تارن جو مطالعو ڪري رهيو هو ۽ آسمان ڏانهن نهاري رهيو هو، تڏهن هو هڪ کوهه ۾ ڪري پيو. هڪ خوش مزاج ۽ حاضر جواب ٿريسيائي نوڪرياڻي مٿس ٺٺولي ڪندي چيو ته هو آسمان ۾ مٿي موجود شين بابت ڄاڻڻ لاءِ ته بيحد بيتاب آهي، پر پنهنجي پيرن هيٺان سامهون موجود شيءِ به نٿو ڏسي سگهي.»&lt;ref&gt;Theaetetus 174a&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== انجنيئرنگ ===
[[File:Kızılırmak River from Kapıkaya Köyü.jpg|thumb|هاليس درياهه.]]

فلڪيات کان سواءِ، ٿيلس رياضيات جي ٻين عملي استعمالن، جن ۾ [[انجنيئرنگ]] پڻ شامل هئي، سان به لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{MacTutor|id=Thales|title=Thales of Miletus|mode=cs1}}&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس جي بيان ڪيل هڪ ٻي روايت موجب، [[ڪروئسس]] پنهنجي فوج کي فارسي علائقي ڏانهن موڪليو، پر [[هاليس درياهه]] وٽ فوج جي اڳڀرائي رڪجي وئي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا پل نه هئي. پوءِ ٿيلس درياهه جي مٿئين وهڪري وٽ پاڻيءَ جو هڪ متبادل رستو کوٽي وهڪري کي گهٽايو، جنهن سان فوج لاءِ درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Herodotus |translator-last=Godley |translator-first=A. D. |title=Herodotus |publisher=Harvard University Press |chapter=Ch. 75 |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1b*.html#75 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ هيروڊوٽس ٻڌايو ته سندس گهڻا يوناني همعصر مڃيندا هئا ته ٿيلس بادشاهه ڪروئسس جي فوجي مهم ۾ مدد لاءِ هاليس درياهه جو رخ موڙيو هو، پر هيروڊوٽس پاڻ ان روايت کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; افلاطون ٿيلس جي واکاڻ [[اناخارسس]] سان گڏ ڪئي، جنهن کي ڪنڀار جي چڪ ۽ لنگر جو موجد قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Plato, Republic, Book 10, section 600a&lt;/ref&gt;

=== الوهيت ===
[[File:Louisstgaudens1.jpg|thumb|upright|''ٿيلس (بجلي)''، مجسمي سازيءَ جو هڪ نمونو، جيڪو «ريلوي جي ترقي» (1908ع) نالي مجموعي جو حصو آهي ۽ [[واشنگٽن يونين اسٽيشن]] جي مکيه مهاڙي تي واقع آهي.]]

ارسطو موجب، ٿيلس جو خيال هو ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن»،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=De Anima |title-link=De Anima |page=411a7 |author-link=ارسطو}}&lt;/ref&gt; يعني [[مقناطيسي پٿر]] ۾ [[روح]] موجود آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[مقناطيسيت]] جي قوت وسيلي لوهه کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref&gt;Nathan Ida, [https://books.google.com/books?id=YtmIBwAAQBAJ&amp;pg=PA427 ''Engineering Electromagnetics''], Springer, 2015 {{isbn|3319078062}}&lt;/ref&gt; ساڳيو تصور [[ڪهربا]] تي پڻ لاڳو ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[ساڪن بجلي]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. اهڙي [[مادي حياتيت]] يا [[نامياتي فلسفو|نامياتي تصور]] جي پٺيان بظاهر اهو استدلال هو ته جيڪڏهن ڪا شيءِ حرڪت ڪري ٿي ته اها زنده آهي، ۽ جيڪڏهن اها زنده آهي ته ان ۾ روح ضرور موجود هوندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sandywell |first1=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse C. 600-450 BC|page=97 |date=1996 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-10170-7 |url=https://books.google.com/books?id=_zWqCBdNQNMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farrington, B., 1944 Greek Science. Pelican&lt;/ref&gt;

انهن ديوتائن کان سواءِ، جن جي موجودگيءَ کي انهن حرڪتن ۾ ڏٺو ويندو هو، جن کي پوءِ [[برق مقناطيسيت|مقناطيسيت ۽ بجلي]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو، لڳي ٿو ته ٿيلس هڪ اعليٰ خدا جو تصور پڻ رکندو هو، جنهن ڪائنات کي ترتيب ڏني هئي:

{{blockquote|«ٿيلس»، [[سسرو]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cicero |author-link=سسرو |title=De Natura Deorum |page=i.,10|title-link=De Natura Deorum }}&lt;/ref&gt; «ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿو ته پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول آهي، ۽ خدا اها عقل رکندڙ هستي آهي، جنهن پاڻيءَ مان سڀني شين کي صورت ڏني ۽ پيدا ڪيو».}}

[[هينري فيلڊنگ]] (1775ع) موجب، [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] (1.35) بيان ڪيو ته ٿيلس خدا جي ازلي ۽ آزاد وجود جو تصور پيش ڪيو هو. هن موجب، «خدا سڀني موجود هستين کان قديم ترين آهي، ڇاڪاڻ ته سندس وجود کان اڳ ڪو سبب موجود نه هو، ايتري قدر جو پيدائش جي لحاظ کان به نه؛ ۽ دنيا سڀني شين کان وڌيڪ سهڻي آهي، ڇاڪاڻ ته اها خدا پيدا ڪئي آهي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fielding |first=Henry |author-link=هينري فيلڊنگ |year=1775 |url=https://books.google.com/books?id=C2RVAAAAcAAJ |title=An essay on conversation |publisher=[[John Bell (publisher)|John Bell]] |page=346}}&lt;/ref&gt;

تازو نڪولس موليناري اهو دليل پيش ڪيو آهي ته ٿيلس قديم پاڻيءَ جي ديوتا [[اخيلوس|اخيلوئيوس]] کان متاثر ٿيو هو. هن ديوتا کي پاڻيءَ سان هڪجهڙو سمجهيو ويندو هو ۽ ٿيلس جي زندگيءَ دوران ميليتس ۾ سندس پوڄا ڪئي ويندي هئي. پنهنجي دليل جي حمايت ۾ موليناري نشاندهي ڪري ٿو ته يوناني لفظ ''هائڊور'' خاص طور «مٺو پاڻي» ظاهر ڪندو هو. ان کان سواءِ، ڏندڪٿائن ۽ فن ۾ اخيلوئيوس کي روپ بدلائيندڙ هستي سمجهيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن به شيءِ جي صورت اختيار ڪري سگهندي هئي. هو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته قديم زماني ۾ دنيا جي درياهن کي «اخيلوئيوس جون نسون» چيو ويندو هو، ۽ ديوتائن جي اها گهڻائي ٿيلس جي انهيءَ خيال ۾ ظاهر ٿئي ٿي ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن».&lt;ref&gt;Nicholas J. Molinari, Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians. Oxford: Archaeopress, 2022 https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270869; cf. also Nicholas J. Molinari, Concerning Water as the Archai: Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy. A Dissertation Providing Philosophical, Mythological, and Archaeological Responses to the Neo-Marxians, Doctoral Dissertation, Newport, RI: Salve Regina University, 2020 https://philpapers.org/rec/MOLCWA-2&lt;/ref&gt;


== وفات ۽ ورثو ==
[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[اپولوڊورس آف ايٿنس|اپولوڊورس]] جي حوالي سان لکي ٿو ته ٿيلس 78 ورهين جي عمر ۾ 58هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (548ع کان 545ع ق.م.) دوران وفات ڪئي. سندس بيان موجب، راندين جو مقابلو ڏسندي [[گرميءَ جو جهٽڪو|سخت گرميءَ جي اثر]] ۽ اڃ سبب ٿيلس جي وفات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Diogenes Laërtius |title=Lives of Eminent Philosophers |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D1%3Achapter%3D1}}&lt;/ref&gt;

=== اثر ۽ اهميت ===
[[File:Tales de Mileto (1906) - Veloso Salgado.png|thumb|upright=0.8|[[ويلوسو سالگادو]] جي 1906ع واري تصوير ''سائنس جي شروعات'' ۾ ٿيلس جي تصوير جو تفصيلي حصو.]]

ٿيلس ٻين يوناني مفڪرن تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ ان وسيلي [[مغربي دنيا]] جي فڪري تاريخ تي پڻ اثرانداز ٿيو. تنهن هوندي به، ٿيلس بابت تاريخي ماخذن جي کوٽ ۽ محفوظ رهيل روايتن ۾ اختلافن سبب عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي ته سندس اثر جو حقيقي دائرو ڪيترو هو ۽ کانئس پوءِ ايندڙ ڪهڙن يوناني فلسفين ۽ رياضيدانن تي هن ڪيترو اثر وڌو.{{efn|[[ايڊمنڊ هسرل]]&lt;ref&gt;''The Vienna Lecture''&lt;/ref&gt; هن نئين فڪري تحريڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس موجب، فلسفياڻو انسان هڪ «نئين ثقافتي تشڪيل» جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪا اڳواٽ مليل روايت کان فاصلو اختيار ڪري «انهيءَ ڳالهه جي عقلي تحقيق» شروع ڪري ٿي ته «پاڻ ۾ سچ ڇا آهي»؛ يعني سچائيءَ جي هڪ مثالي تصور جي ڳولا.}}

مغربي فلسفي جي روايت جا پهريان ٽي فلسفي [[ميليتس]] سان تعلق رکندڙ [[طبعي ڪائناتيات|ڪائناتيات جا مفڪر]] هئا. انهن ۾ سڀ کان پهريون ٿيلس هو، جنهن کان پوءِ [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ پوءِ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] آيا. انهن ٽنهي کي گڏيل طور [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ''[[سودا (انسائيڪلوپيڊيا)|سودا]]'' موجب، ٿيلس ايناڪسيمينڊر جو «استاد ۽ مائٽ» هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kirk |first=G. S. |author-link=جي. ايس. ڪرڪ |title=Popper on Science and Presocratics |year=1960 |journal=Mind |series=New Series |volume=67 |number=275 |page=330 |doi=10.1093/mind/LXIX.275.318 |doi-access=free |jstor=2251995 }}&lt;/ref&gt;

ايناڪسيمينڊر، ٿيلس جي پاڻيءَ واري نظريي جي ابتڙ، اهو خيال رکندو هو ته سڀ شيون ''[[اپيرون]]''، يعني لامحدود يا غيرمتعین بنيادي اصل، مان وجود ۾ آيون آهن. ايناڪسيمينڊر جو جانشين ايناڪسيمينس، جيڪو بنيادي مادي جي تصور ۾ ڪنهن حد تائين ٿيلس سان مشابهت رکندو هو، اهو سمجهندو هو ته سڀ شيون [[هوا]] مان ٺهيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Graham |first=Daniel W. |title=Anaximenes (d. 528 B.C.E.) |url=https://www.iep.utm.edu/anaximen/ |access-date=20 July 2019 |work=IEP}}&lt;/ref&gt;

[[جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر)|جان برنيٽ]] (1892ع) لکيو:&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burnet |first=John |url=https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog |title=Early Greek Philosophy |page=[https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog/page/n41 29] |year=1892|publisher=A. and C. Black }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|آخر ۾، اسان وٽ فلسفياڻي جماعت جو هڪ تسليم ٿيل مثال موجود آهي، يعني [[فيثاغورثي مڪتب|فيثاغورثين]] جو. اهو واضح ٿيندو ته سائنسي سرگرمين جي باقاعدي تنظيم جو مفروضو، جيڪڏهن ان کي مفروضو چئي سگهجي، ئي سڀني حقيقتن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو. مثال طور، ٿيلس، [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] جي هٿان فلسفياڻي تعليم جي ترقيءَ کي رڳو هڪ اهڙي مڪتب ۾ هڪ بنيادي خيال جي مسلسل تشريح ۽ توسيع طور سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جي پنهنجي لڳاتار روايت موجود هئي.}}

ابتدائي يوناني رياضيدانن مان ٻن اهم شخصيتن جي حيثيت ۾، ٿيلس کي [[فيثاغورث]] تي اثرانداز ٿيندڙ مفڪر پڻ سمجهيو ويندو آهي. [[يامبليڪس]] موجب، فيثاغورث «ٿيلس جي تعليم مان ڪيترن ئي لحاظن کان فائدو حاصل ڪيو، پر هن جو سڀ کان وڏو سبق وقت بچائڻ جي اهميت سکڻ هو».&lt;ref&gt;Life of Pythagoras 3.13&lt;/ref&gt;

ابتدائي ماخذن{{which|date=October 2021}} موجب، هن روايت ۾ فيثاغورث کي ايناڪسيمينڊر جو شاگرد ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو نوجوانيءَ ۾ ٿيلس سان ملڻ ويو. چيو وڃي ٿو ته ٿيلس کيس صلاح ڏني ته هو پنهنجي فلسفياڻي ۽ رياضياتي تعليم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ مصر جو سفر ڪري.

ٿيلس کي [[پريني جو مينڊروليٽس|پريني جي فلڪيات دان مينڊروليٽس]] جو استاد پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6lnwAgAAQBAJ|title=The Philosophers of the Ancient World: An A–Z Guide|first=Trevor|last=Curnow|date=22 June 2006|publisher=A&amp;C Black |isbn=9780715634974 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ممڪن آهي ته هو [[ٽينيڊوس جو ڪليوسٽراٽس|ٽينيڊوس جي ڪليوسٽراٽس]] جو استاد رهيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Cleostratus Redivivus |last=Webb |first=E. J. |year=1921 |journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=41|pages=70–85 |doi=10.2307/624797 |jstor=624797 |s2cid=250254883 |url=https://archive.org/details/journalofhelleni41sociuoft/page/n147/ }}&lt;/ref&gt;

== حوالن ۾ استعمال ٿيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
* {{cite EB1911 |last=Allman |first=George Johnston |wstitle=Thales of Miletus |volume=26 |page=721}}
* {{cite book |first=C.B. |last=Boyer |author-link=ڪارل بينجمن بوئر |title=A History of Mathematics |edition=2nd |place=New York |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=1989 |isbn=978-0-471-09763-1}} (1991ع جي پيپر بيڪ ڇاپي جو {{isbn|0-471-54397-7}}؛ [https://atiekubaidillah.files.wordpress.com/2013/03/a-history-of-mathematics-3rded.pdf 2011ع جو ٽيون ڇاپو])
* {{cite book |last=Burnet |first=John |author-link=جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر) |title=Early Greek Philosophy |publisher=[[A &amp; C Black Ltd.]] |year=1920 |orig-year=1892}} [https://web.archive.org/web/20060807104846/http://www.classicpersuasion.org/pw/burnet/index.htm ٽيون ڇاپو]
* {{Cite journal |last=Cantor |first=Lea |date=2022 |title=Thales – the 'first philosopher'? A troubled chapter in the historiography of philosophy |journal=[[British Journal for the History of Philosophy]] |volume=30 |issue=5 |pages=727–750 |doi=10.1080/09608788.2022.2029347 |doi-access=free}}
* [[هيروڊوٽس]]، ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]''، [[اي. ڊي. گاڊلي]] (مترجم)، ڪيمبرج: [[Harvard University Press]]، 1920ع؛ {{isbn|0-674-99133-8}}. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.1.0 پرسيوس تي آن لائين نسخو]
* [[هانس يوآخيم شٽورگ|Störig, Hans Joachim]]، ''Kleine Weltgeschichte der Philosophie''. Fischer، فرينڪفرٽ، 2004ع، {{isbn|3-596-50832-0}}.
* {{cite book |last=Lloyd |first=G. E. R. |author-link=جي. اي. آر. لائيڊ |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle}}
* {{cite book |last=Nahm |first=Milton C. |title=Selections from Early Greek Philosophy |publisher=[[Appleton-Century-Crofts]] |year=1962 |orig-year=1934}}
* [[پليني بزرگ]]، ''[[پليني جي قدرتي تاريخ|The Natural History]]''، مرتب: جان بوسٽڪ ۽ ايڇ. ٽي. رائلي، لنڊن: [[Taylor and Francis]]، 1855ع. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+toc پرسيوس ڊجيٽل لائبريريءَ تي آن لائين نسخو].
* {{cite CE1913 |last=Turner |first=William |wstitle=Ionian School of Philosophy}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Couprie |first=Dirk L. |title=Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1441981158}}
* Enache, Cătălin (2025). ''Thales, Hippias, Aristotle and the Beginnings of Greek Philosophy''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-3-031-81156-2}}
* {{cite book |last=Luchte |first=James |title=Early Greek Thought: Before the Dawn |year=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |location=London |isbn=978-0567353313}}
* {{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2002 |publisher=Ashgate |isbn=978-0754605331 |series=Western Philosophy Series |volume=58}}
* {{cite book |last=Mazzeo |first=Pietro |title=Talete, il primo filosofo |publisher=Editrice Tipografica |location=Bari |year=2010}}
* {{cite book |last=Molinari |first=Nicholas J. |title=Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians |year=2022 |publisher=Archaeopress |isbn=9781803270869}}
* Priou, Alex (2016). &quot;[https://www.academia.edu/13053487/_...Going_Further_On_Down_the_Road..._The_Origin_and_Foundations_of_Milesian_Thought '...Going Further On Down the Road...': The Origin and Foundations of Milesian Thought].&quot; ''The Review of Metaphysics'' 70، ص 3–31.
* {{cite book |title=A History of Western Philosophy |year=1947 |publisher=Simon &amp; Schuster publisher |isbn=0-415-32505-6 |series=Traditio Praesocratica |location=US |language=en |last=Russell |first=Bertrand}}
* {{cite book |editor-last=Wöhrle |editor-first=Georg |title=The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan |year=2014 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-031525-7 |series=Traditio Praesocratica |volume=1}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Thales}}
{{Wikiquote|Thales}}
* {{wikisource-inline|Portal:Thales of Miletus|Thales of Miletus}}
* [https://www.iep.utm.edu/t/thales.htm انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ ٿيلس بابت مضمون]
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Thales/ ميڪ ٽيوٽر رياضيات جي تاريخ ۾ ٿيلس جي سوانح]
* [https://www.mathopenref.com/thalestheorem.html ٿيلس جو نظريو — ميٿ اوپن ريفرنس] (متحرڪ تشريح سان)
* [https://www.mathopenref.com/thales.html چارلين ڊگلس پاران ٿيلس جي سوانح] (تفصيلي ڪتابيات سميت)
* [https://philosophy.gr/presocratics/thales.htm گيانس اسٽاماٽيلوس پاران ٿيلس جي زندگي، تصنيفات ۽ تاريخي شاهديون]
* [http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments ٿيلس سان منسوب متن جا ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424142803/http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments |date=24 April 2022}}

{{Seven Sages of Greece}}
{{Ancient Greek astronomy}}
{{Ancient Greek mathematics}}
{{Ancient Greek schools of philosophy}}
{{Ancient Greece topics|people}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا يوناني فلسفي]]
[[زمرو:620ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ ڄاول]]
[[زمرو:540ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ وفاتون]]
[[زمرو:قديم يوناني فلڪيات دان]]
[[زمرو:قديم يوناني جاميٽري دان]]
[[زمرو:قديم يوناني مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم يوناني طبعيات دان]]
[[زمرو:قديم ميليتس جا رهواسي]]
[[زمرو:علميات جا فلسفي]]
[[زمرو:فلسفي بابت فلسفو]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ليکڪ]]
[[زمرو:فطري فلسفي]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم آيونيا جا فلسفي]]
[[زمرو:تعليم جا فلسفي]]
[[زمرو:رياضيات جا فلسفي]]
[[زمرو:ذهن جا فلسفي]]
[[زمرو:سائنس جا فلسفي]]
[[زمرو:سقراط کان اڳ جا فلسفي]]
[[زمرو:يونان جا ست ڏاها]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا رياضيدان]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا فلڪيات دان]]

[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>1zrarxa1cki98127jhuaemw7978ton5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426896</id>
      <parentid>426885</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91581" sha1="ncuborikl9b84n1jnpnelhvo1pdra3f" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
| name = ٿيلس
| native_name = Θαλῆς
| image = Arte romana, testa di talete di mileto, II sec..JPG
| caption = ٿيلس جي مجسمي جي مٿي جو ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٺهيل رومي نقل
| birth_date = تقريباً 626ع يا 623ع ق.م.
| birth_place = [[ميليتس]]، [[آيونيائي اتحاد]]
| death_date = تقريباً 548ع يا 545ع ق.م. (عمر لڳ ڀڳ 78 سال)
| era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = [[آيونيائي فلسفي جو مڪتب|آيونيائي]] / [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي]]
| main_interests = [[مابعدالطبيعات]]، [[رياضيات]]، [[فلڪيات]]
| notable_ideas = [[فلسفياڻي تحقيق]]، پاڻيءَ کي بنيادي اصل (''[[آرخي]]'') قرار ڏيڻ، [[ٿيلس جي سج گرهڻ واري اڳڪٿي]]، [[ٿيلس جو نظريو]]، [[تناسب جو نظريو]]، [[پاڻ کي سڃاڻو]]، [[جامد بجلي]]
}}


{{Infobox philosopher
| name = ٿيلس آف مليٽس
| image = Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg
| birth_date = {{circa}} 624 BC
| death_date = {{circa}} 546 BC (aged {{circa|78}}) &lt;!--PLEASE SEE TALK BEFORE CHANGING DATE (no, really) --&gt;
| era = [[سقراط کان اڳ واري فلاسافي]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = {{hlist|class=nowrap |
|[[آئنين]]{{\}}[[Milesian school|مليسيئن فلاسافي اسڪول ۽]] [[Naturalism (philosophy)|نيچرلزم]]}}
| main_interests = {{hlist |[[اخلاقيات]]| [[مابعدالطبعيات]]| [[رياضي]] |[[فلڪيات]]}}
| notable_ideas = {{ublist|class=nowrap |Water is the ''[[arche]]'' |[[Thales' theorem]] |[[Intercept theorem]]}}
| influences = {{ublist |[[Babylonian astronomy]] |[[Ancient Egyptian mathematics]] |[[Ancient Egyptian religion]]}}
| influenced = {{hlist |[[فيثاغورث]]([[پئٿاگورس]]) |[[اناڪسي مئنڊر]]| [[اناڪسي مينز]]|}}
}}

'''ٿيلس آف مليٽس''' ( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. [[فائل:Solar eclipse 1999 4.jpg|380px|thumb|کاٻو|[[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.


== نظريا ۽ اڀياس ==
ابتدائي يوناني ۽ کانئن اڳ وارين ٻين تهذيبن جا ماڻهو اڪثر قدرتي واقعن جون مخصوص ۽ غيرمعمولي وضاحتون پيش ڪندا هئا، جن ۾ انهن واقعن کي [[انساني روپ ڏيڻ|انساني صورت ۽ خاصيتون رکندڙ]] [[ديوتا|ديوتائن]] ۽ [[سورمو|سورمن]] جي مرضيءَ سان منسوب ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ، [[ٿيلس]] قدرتي واقعن کي اهڙن عقلي مفروضن وسيلي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي خود فطري عملن تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;&gt;{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=fElBDgAAQBAJ&amp;pg=PT102 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89536-1 |page=102 |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي}}&lt;/ref&gt; يعني ''[[لوگوس]]'' يا عقلي دليل کي ''[[ڏندڪٿا|ميٿوس]]'' يا ڏندڪٿائي بيانن تي ترجيح ڏيڻ.

[[ارسطو]] ان خيال جي حمايت ڪئي ته ٿيلس پهريون فطري فلسفي، يعني ''فزيولوگوئي'' ([[آيوني فلسفي جو مڪتب]])، هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ارسطو]], [[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]] Alpha, 983b. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg025.perseus-eng1:1.983b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM|title=Thales|year=1870|url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016|page=1016}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ارسطوءَ جي [[مشائي فلسفي جو مڪتب|مشائي مڪتب]] سان لاڳاپيل ليکڪن سميت ٻين ليکڪن ۾ هي موقف عام طور قبول نه ڪيو ويندو هو، تان جو ارڙهين صديءَ جي تاريخدانن ۾ اهو وڌيڪ نمايان ٿيو.{{Sfn|Cantor|2022}} ان کان سواءِ، جڏهن ته ٻين [[يونان جا ست ڏاها|ستن ڏاهن]] جو تعلق بنيادي طور قانون سازي ۽ رياستي معاملن سان هو ۽ اهي نظرياتي فلسفي نه هئا، [[پلوٽارڪ]] لکيو ته «ائين لڳي ٿو ته ٿيلس پنهنجي زماني جو واحد ڏاهو هو، جنهن پنهنجن فڪري ويچارن کي عملي معاملن جي دائري کان اڳتي وڌايو».&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon, 3.5 &amp;nbsp;&lt;/ref&gt;

=== پاڻي بنيادي اصل طور ===
{{See also|ڪلاسيڪي عنصر#هيلينستي فلسفو}}
[[File:Ostia, Baths of the Seven Sages (II) (4687819515).jpg|thumb|upright=1.25|[[اوستيا جا ستن ڏاهن وارا حمام|ستن ڏاهن جي حمامن]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس جو سڀ کان مشهور خيال سندس فلسفياڻو ۽ [[ڪائناتيات|ڪائناتي]] نظريو هو ته هر شيءِ جو بنياد پاڻي آهي. هي نظريو اسان تائين [[ارسطو]] جي ڪتاب ''[[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]]'' جي هڪ عبارت وسيلي پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ ارسطو ٿيلس جو اهو نظريو بيان ڪيو آهي ته فطرت جو ''[[آرخي]]''، يعني ابتدائي اصل يا بنيادي اصول، [[مادي وحدت پسندي|هڪ ئي مادي جوهر]] آهي، ۽ اهو پاڻي آهي. ان کان پوءِ ارسطو پنهنجن مشاهدن جي بنياد تي ڪيترائي امڪاني دليل پيش ڪيا ته ٿيلس اهڙو خيال ڇو اختيار ڪيو هوندو، جيتوڻيڪ ارسطو پاڻ انهيءَ نظريي جو قائل نه هو.

جيتوڻيڪ ٿيلس پاران پاڻيءَ کي مادي جو بنيادي اصل قرار ڏيڻ بابت ارسطو جا پيش ڪيل سبب سندس پنهنجا اندازا آهن، پر سندس اها شاهدي ته ٿيلس پاڻيءَ کي بنيادي اصل سمجهندو هو، عام طور ٿيلس جي حقيقي تعليم طور قبول ڪئي ويندي آهي. ڪيترين صدين کان پوءِ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] پڻ لکيو ته ٿيلس جي تعليم موجب «پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول هو»، جنهن لاءِ يوناني لفظ {{lang|grc|ὑπεστήσατο}} استعمال ٿيو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هيٺان قائم هئڻ» آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Diogenes Laërtius |url=https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales |title=Lives of the Eminent Philosophers |others=Book 1, paragraph 27 |author-link=ڊائوجينس لائيرٽيس}}&lt;/ref&gt;{{efn|تاريخدان ابراهام فيلڊمين موجب، ٿيلس لاءِ «پاڻي سڀني شين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيندو هو... هر شيءِ جي ماهيت آلاڻ هئي».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feldman |first=Abraham |title=Thoughts on Thales |journal=[[The Classical Journal]] |volume=41 |date=October 1945 |pages=4–6 |issue=1 |issn=0009-8353 |jstor=3292119}}&lt;/ref&gt;}}

ارسطو موجب:&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

{{blockquote|جنهن مان هر موجود شيءِ پيدا ٿئي ٿي، جنهن مان اها پهريون ڀيرو وجود ۾ اچي ٿي ۽ جنهن ۾ آخرڪار واپس تبديل ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جو بنيادي جوهر برقرار رهي ٿو پر خاصيتون بدلجن ٿيون، تنهن کي اهي موجود شين جو عنصر ۽ بنيادي اصول چون ٿا... ڇاڪاڻ ته ضروري آهي ته ڪا اهڙي فطرت ({{lang|el|φύσις}}) هجي، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ، جنهن مان ٻيون شيون وجود ۾ اچن ۽ بنيادي وجود برقرار رهي... [ابتدائي فلسفي] انهن اصولن جي تعداد ۽ نوعيت بابت هڪ ٻئي سان متفق نه آهن. هن قسم جي فلسفي جو باني ٿيلس چوي ٿو ته اهو پاڻي آهي.}}

ارسطو وڌيڪ لکي ٿو:

{{blockquote|غالباً هن اهو مفروضو ان مشاهدي مان اخذ ڪيو ته هر شيءِ جي غذا آلي هوندي آهي، ۽ گرمي پاڻ به آلاڻ مان پيدا ٿئي ٿي ۽ پنهنجي وجود لاءِ ان تي دارومدار رکي ٿي؛ ۽ جنهن مان ڪا شيءِ پيدا ٿئي، اهو ئي ان جو بنيادي اصول هوندو آهي. هن انهيءَ بنياد تي پنهنجو مفروضو قائم ڪيو؛ ۽ ان حقيقت مان پڻ ته هر شيءِ جي ٻج جي فطرت آلي هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي آلي شين جي فطرت جو بنيادي اصول آهي.&lt;ref name=&quot;AristotleMeta&quot;&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=Aristotle, Metaphysics |publisher=[[Perseus Project]] |chapter=Book I 983b |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0052%3Abook%3D1%3Asection%3D983b}}&lt;/ref&gt;{{efn|فيلڊمين لکي ٿو ته «ٿيلس جي زماني ۾ پاڻيءَ جي سماجي اهميت کيس سخت سامان ۽ خشڪ شين، مٽي ۽ نطفي، رت، پگهر ۽ ڳوڙهن ۾ هڪ بنيادي پاڻياٺ واري مادي کي سڃاڻڻ ڏانهن مائل ڪيو... پاڻي، جيڪو سندس ڄاڻ ۾ سڀ کان عام ۽ طاقتور مادو هو».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;/&gt;}}}}

1870ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[يوناني ۽ رومي سوانح ۽ ڏندڪٿائن جي لغت]]'' ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;CPM&quot;/&gt;

{{blockquote|پنهنجي انهيءَ نظريي ۾ ته پاڻي سڀني شين جو اصل آهي، يعني اهو مادو جنهن مان هر شيءِ پيدا ٿئي ٿي ۽ جنهن ۾ هر شيءِ آخرڪار واپس ملي وڃي ٿي، ٿيلس ممڪن آهي ته [[اورفزم (مذهب)|اورفڪ]] ڪائناتي تصورن جي پيروي ڪئي هجي. پر انهن جي ابتڙ، هن انهيءَ دعويٰ جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهنڪري ارسطو، کيس فلسفي جو باني قرار ڏيڻ کان فوراً پوءِ، اهي سبب پيش ڪري ٿو، جيڪي ٿيلس پنهنجي دعويٰ جي تصديق لاءِ ڏنا هوندا. ارسطو جڏهن ميليتس جي هن فلسفي جا نظريا ۽ دليل پيش ڪري ٿو ته سندس استعمال ڪيل لفظن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان نظريي جي ڪا لکيل تشريح، بلڪه ٿيلس جو ڪو ڪتاب به موجود نه هو. (ص 1016)}}

گهڻا عالم ان ڳالهه تي متفق آهن ته فلسفي جي تاريخ تي ٿيلس جو بنيادي اثر مادي جي وحدت وارو تصور آهي. اهو رڳو هڪ تجربي تي ٻڌل دعويٰ نه هئي ته هر شيءِ پاڻي آهي، پر ان کان وڌيڪ گهرو فلسفياڻو خيال هو ته سڀ شيون بنيادي طور هڪ آهن. مثال طور، [[فريڊرڪ نٽشي]] پنهنجي ڪتاب ''[[يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو]]'' ۾ لکيو:&lt;ref&gt;§ 3&lt;/ref&gt;

{{blockquote|يوناني فلسفو بظاهر هڪ بي معنيٰ خيال سان شروع ٿئي ٿو، يعني انهيءَ دعويٰ سان ته پاڻي سڀني شين جو ابتدائي اصل ۽ جنم جو سرچشمو آهي. ڇا واقعي اسان لاءِ ضروري آهي ته هن دعويٰ کي سنجيدگيءَ سان وٺون؟ ها، ۽ ان جا ٽي سبب آهن. پهريون، ڇاڪاڻ ته اها اسان کي سڀني شين جي ابتدائي اصل بابت ڪجهه ٻڌائي ٿي؛ ٻيو، ڇاڪاڻ ته اها ڳالهه تصويري تمثيل يا ڏندڪٿا کان سواءِ بيان ڪري ٿي؛ ۽ ٽيون، ڇاڪاڻ ته ان ۾، ڀلي ابتدائي صورت ۾ ئي سهي، اهو خيال موجود آهي ته «سڀ شيون هڪ آهن».}}

=== رياضيات ===
{{quote_box|quote={{transliteration|el|''Megiston topos: apanta gar chorei''}} {{br}} ({{lang|el|Μέγιστον τόπος· ἄπαντα γὰρ χωρεῖ.}}) {{pb}} «سڀ کان عظيم شيءِ مڪان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سڀني شين کي پاڻ ۾ سمائي ٿو.» |author=— ٿيلس ڏانهن منسوب&lt;ref&gt;{{cite LotEP |chapter=Thales|loc=§ 35}}&lt;/ref&gt; |salign=right}}

ٿيلس کي يونان ۾ [[جاميٽري]] جي نظرياتي ۽ عملي استعمال کي متعارف ڪرائڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. کيس مغربي دنيا جو پهريون شخص پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جاميٽريءَ ۾ [[استنتاجي استدلال]] استعمال ڪيو، جنهن سبب کيس مغرب جو «پهريون رياضيدان» سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Boyer|1989|p=43 (3rd ed.)|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite journal |last=Fletcher |first=Colin R. |date=December 1982 |title=Thales – our founder? |journal=The Mathematical Gazette |volume=66 |issue=438 |page=267 |doi=10.2307/3615512 |jstor=3615512 |s2cid=125626522}}&lt;/ref&gt; کيس مغربي روايت ۾ [[عدد]] جي سڀ کان پراڻي وصف پيش ڪرڻ جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن موجب عدد «واحدن جو مجموعو» آهي؛ اها وصف مصري تصور جي پيروي ڪندي پيش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=wdhMAAAAMAAJ |title=Introduction to Arithmetic|last=Nicomachus of Gerasa |year=1926 |publisher=Macmillan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A History of Greek Mathematics, Heath, p. 70&lt;/ref&gt;

ٿيلس جي اوليت بابت شاهدي [[پروڪلس]] جي هڪ ڪتاب مان ملي ٿي. پروڪلس ٿيلس کان لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پوءِ رهندو هو، پر سمجهيو وڃي ٿو ته وٽس [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] جي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ لکيل، هاڻي گم ٿيل ڪتاب ''جاميٽريءَ جي تاريخ'' جو نسخو موجود هو.{{efn|ڪجهه تاريخدان، جهڙوڪ ڪولن آر. فليچر، نشاندهي ڪن ٿا ته ممڪن آهي يوڊيمس ٿيلس کان اڳ ڪنهن ٻئي شخص جو ذڪر ڪيو هجي، پر اصل ڪتاب جي غيرموجودگيءَ ۾ «هي سوال محض قياس آرائي بڻجي وڃي ٿو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; فليچر مڃي ٿو ته پهرئين يوناني رياضيدان جي لقب لاءِ ٻيو ڪو مضبوط اميدوار موجود نه آهي ۽ ٿيلس هن شعبي جو عملي ماهر هو. سندس لفظن ۾، «ٿيلس وٽ مشاهدي، تجربي، هڪ شڪل کي ٻيءَ تي رکي ڀيٽڻ ۽ استنتاج جون فني صلاحيتون موجود هيون... هن پاڻ کي رياضيدان ثابت ڪيو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;}} پروڪلس لکيو ته ٿيلس پهريون شخص هو، جيڪو مصر ويو ۽ اتان جي رياضياتي مطالعي کي يونان آندو. هن «پاڻ ڪيترائي قضيا دريافت ڪيا ۽ ٻين ڪيترن جي بنيادي اصولن کي پنهنجن جانشينن آڏو واضح ڪيو؛ ڪن حالتن ۾ سندس طريقو وڌيڪ عام نوعيت جو هو، جڏهن ته ٻين ۾ وڌيڪ تجربي تي ٻڌل هو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; پروڪلس کان سواءِ، [[روڊس جو هيرونيمس]]، جيڪو ٽين صدي قبل مسيح ۾ رهندو هو، پڻ ٿيلس کي پهريون يوناني رياضيدان قرار ڏئي ٿو.{{full cn|date=March 2026}}

پروڪلس ٿيلس ڏانهن انهن دريافتن کي منسوب ڪري ٿو ته دائرو پنهنجي [[قطر]] سان ٻن برابر حصن ۾ ورهائجي ٿو، [[هم پاسن واري ٽڪنڊي|ٻن برابر پاسن واري ٽڪنڊي]] جا بنيادي ڪنڊ برابر هوندا آهن ۽ [[آمهون سامهون ڪنڊ|هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ سڌين ليڪن جا آمهون سامهون ڪنڊ]] برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |author-link=آئيور بلمر ٿامس |year=1939 |title=Selections Illustrating the History of Greek Mathematics |volume=1 |chapter=Thales |pages=164–169 |publisher=Harvard University Press |chapter-url=https://archive.org/details/selectionsillust01bulmuoft/page/164/ }}&lt;/ref&gt; ابتدائي جاميٽريءَ جا ٻه بنيادي [[نظريو (رياضيات)|نظريا]] عام طور ''ٿيلس جا نظريا'' سڏجن ٿا. [[ٿيلس جو نظريو|پهريون نظريو]] اهڙي ٽڪنڊي سان تعلق رکي ٿو، جيڪا دائري ۾ ٺهيل هجي ۽ جنهن جو هڪ پاسو دائري جو قطر هجي؛&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;/&gt; جڏهن ته ٻيو نظريو، جنهن کي [[متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو]] پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڪنڊ سان لاڳاپيل آهي جنهن کي ٻه متوازي ليڪون ڪٽينديون هجن ۽ نتيجي ۾ [[هم شڪل ٽڪنڊا|هم شڪل ٽڪنڊن]] جو هڪ جوڙو ٺهندو هجي.

جديد محقق ان ڳالهه بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا ته ٿيلس جي زماني ۾ ڪو شخص پوءِ واري يوناني رياضيات جي معيار مطابق رياضياتي ثبوت پيش ڪندو هو. تنهن هوندي به، ايتري سڌي شاهدي موجود نه آهي جو قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي. ممڪن آهي ته ٿيلس ڪجهه بنيادي جاميٽري لاڳاپا دريافت ڪيا هجن ۽ انهن لاءِ ڪي دليل پڻ ڏنا هجن، پر رسمي رياضياتي ثبوتن کي سندس نالي سان منسوب ڪرڻ کي هاڻي گهڻو ڪري پوءِ جي ليکڪن جي قياسي تشريح ۽ نئين سر جوڙيل بيان طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ٿيلس يا سندس همعصرن جي يقيني طور ثابت ٿيل ڪاميابيءَ طور.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sidoli |first=Nathan |year=2018 |chapter=Greek mathematics |editor1-last=Jones |editor1-first=A. |editor2-last=Taub |editor2-first=L. |title=The Cambridge History of Science: Vol. 1, Ancient Science |publisher=Cambridge University Press |pages=345–373 |chapter-url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Sidoli_2018c.pdf }}&lt;/ref&gt;

==== آمهون سامهون ڪنڊ ====
هڪ ليکڪ موجب، مصر جي دوري دوران،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; ٿيلس ڏٺو ته مصري جڏهن هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ٻه سڌيون ليڪون ٺاهيندا هئا ته آمهون سامهون ڪنڊن کي ماپي انهن جي برابريءَ جي پڪ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shute |first1=William George |url=https://books.google.com/books?id=DIENAQAAIAAJ |title=Plane and Solid Geometry |last2=Shirk |first2=William W. |last3=Porter |first3=George F. |publisher=[[American Book Company (1890)|American Book Company]] |year=1960 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ٿيلس اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ڪجهه عام اصول قبول ڪجن، جهڙوڪ سڀ سڌا ڪنڊ برابر آهن، برابر مقدارن ۾ برابر مقدار شامل ڪرڻ سان نتيجا برابر رهن ٿا، ۽ برابر مقدارن مان برابر مقدار گهٽائڻ سان به نتيجا برابر رهن ٿا، ته سڀني آمهون سامهون ڪنڊن جي برابري ثابت ڪري سگهجي ٿي.

==== دائري ۾ ٺهيل قائم الزاويه ٽڪنڊو ====
{{Main|ٿيلس جو نظريو}}
[[File:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|upright=0.8|ٿيلس جو نظريو: جيڪڏهن {{mvar|{{overline|AC}}}} دائري جو قطر هجي ۽ {{mvar|B}} دائري جي گهيري تي واقع نقطو هجي ته ڪنڊ {{math|1=∠ ''ABC''}} هڪ [[قائم ڪنڊ]] هوندو.]]

[[ايپيڊاورس جي پامفيلا|پامفيلا]] موجب، مصرين کان جاميٽري سکڻ کان پوءِ ٿيلس پهريون شخص هو، جنهن هڪ دائري ۾ قائم الزاويه ٽڪنڊو ٺاهيو، ۽ ان موقعي تي هن هڪ ڏاند جي [[جانور جي قرباني|قرباني]] ڏني.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; ڪڏهن ڪڏهن هن واقعي کي تاريخ جي پهرين رياضياتي دريافت قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Boyer|1989|p=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}} تنهن هوندي به، مختلف روايتن ۾ اختلاف آهن. مثال طور، ڏاند جي قربانيءَ واري ڪهاڻي ڪڏهن ٿيلس بدران [[فيثاغورث]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن اها قرباني [[فيثاغورث جو نظريو]] دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڏني هئي. انهيءَ سبب ڊي. آر. ڊڪس جهڙا ڪي تاريخدان سوال اٿارين ٿا ته اهڙين روايتن جي ڪا تاريخي اهميت آهي به يا نه.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;&gt;{{cite journal |last=Dicks |first=D. R. |title=Thales |pages=294–309 |journal=The Classical Quarterly |volume=9 |date=November 1959 |issue=2 |doi=10.1017/S0009838800041586|s2cid=246881067 }}&lt;/ref&gt;

سمجهيو وڃي ٿو ته بابلي ماڻهو هن نظريي کي ڪجهه خاص صورتن ۾ ڄاڻندا هئا.&lt;ref&gt;de Laet, Siegfried J. (1996). ''History of Humanity: Scientific and Cultural Development''. [[يونيسڪو]], Volume 3, p. 14. {{isbn|92-3-102812-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. and [[يوٽا ميرزباخ|Merzbach, Uta C.]] (2010). ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons, Chapter IV. {{isbn|0-470-63056-6}}&lt;/ref&gt; هي نظريو [[اقليدس]] جي ڪتاب ''[[اقليدس جا اصول|اصول]]'' جي ٽئين ڪتاب جي 31هين قضيئي ۾ بيان ۽ ثابت ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heath |first=Thomas L. |date=1956 |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=2 (Books 3–9) |edition=2nd |publisher=Dover |isbn=0486600890 |page=61 |url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl/page/61}} Originally published by Cambridge University Press. 1st edition 1908, 2nd edition 1926.&lt;/ref&gt; [[دانتي]] جي ''[[پرديسو]]'' ۾ پڻ هڪ تقرير دوران ٿيلس جي نظريي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;canto 13, lines 101–102&lt;/ref&gt;

==== هم شڪل ٽڪنڊا ====
{{Main|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو}}
[[File:Thales theorem 1.png|thumb|upright=0.8|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو: {{math|1=''DE''/''BC'' = ''AE''/''AC'' = ''AD''/''AB''}}.]]

[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[پليني بزرگ]] ۽ [[پلوٽارڪ]] هڪ روايت بيان ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, Moralia, The Dinner of the Seven Wise Men, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html#ref5 147A]&lt;/ref&gt; جنهن جو اصل ماخذ [[روڊس جو هيرونيمس]] ڄاڻايو وڃي ٿو. ان موجب، جڏهن ٿيلس [[قديم مصر|مصر]] ويو،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; تڏهن هن [[مصر جا اهرام|اهرامن]] جي اوچائي انهن جي پاڇن وسيلي ان وقت ماپي، جڏهن سندس پنهنجي پاڇي جي ڊيگهه سندس قد جي برابر هئي.{{efn|اهڙو قائم الزاويه ٽڪنڊو، جنهن جا ٻه قائم پاسا برابر هجن، 45 درجن وارن ڪنڊن تي ٻڌل هوندو آهي، ۽ اهڙا سڀ ٽڪنڊا هڪ ٻئي سان هم شڪل هوندا آهن. انهيءَ مهل اهرام جي مرڪز کان ماپيل ان جي پاڇي جي ڊيگهه، اهرام جي اوچائيءَ جي برابر هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;J J O'Connor and E F Robertson&lt;/ref&gt;}} پلوٽارڪ موجب، هن عمل مصر جي فرعون [[اماسيس ٻيو|اماسيس]] کي خوش ڪيو. عملي لحاظ کان اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس سمنڊ ۾ موجود جهازن تائين فاصلو ماپي سگهندو هو.

اهي روايتون متوازي ليڪن جي تناسب واري نظريي سان واقفيت ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب اقليدس جي ڪتاب ''اصول'' جي پهرئين ڪتاب جو 26هون قضيو ٿيلس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=0xY_AQAAMAAJ|title=Ars Quatuor Coronatorum: Being the Transactions of the Quatuor Coronati Lodge No. 2076, London|date=10 June 1897|publisher=W. J. Parre H, Limited }}&lt;/ref&gt; انهن روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هو مصري ''[[سيڪيڊ]]'' يا ''سيڪيڊ'' جي تصور کان واقف هو، جيڪو ڪنهن [[ڍلوان]] جي افقي فاصلي ۽ عمودي اوچائيءَ جي تناسب، يعني [[ڪوٽينجنٽ]]، کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;History of Astronomy, by Richard Perason, p. 65&lt;/ref&gt;{{efn|''سيڪيڊ'' جو تصور قديم مصري رياضياتي دستاويز [[رائنڊ پيپائرس]] جي مسئلن 56، 57، 58، 59 ۽ 60 جو بنياد آهي.}} ڪرڪ ۽ ريون موجب،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt; اهڙي ماپ لاءِ رڳو ٽي سڌيون لٺيون، جيڪي هڪ ڇيڙي تي ڳنڍيل هجن، ۽ پنهنجي اوچائيءَ جي ڄاڻ ضروري آهي. هڪ لٺ زمين ۾ عمودي لڳائجي ٿي، ٻيءَ کي افقي رکيو وڃي ٿو، ۽ ٽين لٺ سان جهاز ڏانهن نظر جي سڌائي قائم ڪري لٺ جي اوچائي ۽ ان جي بنياد کان نظر جي ليڪ تائين فاصلي جي مدد سان ''سيڪيڊ'' جو حساب لڳائجي ٿو.&lt;ref&gt;Proclus, ''In Euclidem'', 352&lt;/ref&gt;

=== فلڪيات ===
[[File:Canova - Urania, the Muse of Astronomy Reveals to Thales the Secrets of the Skies, 1798-1799 (crop).jpg|thumb|فلڪيات جي الهامي ديوي يورانيا، ٿيلس کي آسمان جا راز ٻڌائيندي.]]

ٿيلس هڪ مشهور [[فلڪيات دان]] پڻ هو. قديم زماني ۾ کيس [[دب اصغر]] جي بيهڪ بيان ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو، ۽ سندس خيال هو ته هي تارن جو مجموعو سمنڊ ۾ جهاز رانيءَ لاءِ رهنمائي طور ڪم اچي سگهي ٿو. هن سال جي مدت ۽ [[اعتدالين]] ۽ [[انقلابين]] جي وقتن جو حساب پڻ لڳايو. ان کان سواءِ، [[ثريا (ستارن جو جهڳٽو)|ثريا]] جي بيهڪ جي حساب کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;

[[پلوٽارڪ]] اشارو ڪري ٿو ته سندس زماني، يعني لڳ ڀڳ 100ع ۾، نظم جي صورت ۾ لکيل ''فلڪيات'' نالي هڪ تصنيف موجود هئي، جيڪا ٿيلس ڏانهن منسوب هئي.&lt;ref&gt;Plutarch, ''[[موراليا#ڪتاب|De Pythiae oraculis]]'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0247%3Asection%3D18 18.]&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن موجب ٿيلس ڪا به لکڻي نه ڇڏي، جڏهن ته ٻين موجب هن ''انقلابِ شمسي بابت'' ۽ ''اعتدال بابت'' ڪتاب لکيا. ''جهاز رانيءَ لاءِ تارن جي رهنمائي'' نالي تصنيف پڻ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر انهيءَ نسبت بابت قديم زماني ۾ به اختلاف موجود هو.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;{{efn|ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس ڏانهن منسوب ''جهاز رانيءَ جي فلڪيات'' دراصل ساموس جي [[فوڪوس]] لکيو هو.}} ٿيلس ڏانهن منسوب ڪا به لکڻي محفوظ نه رهي آهي. آرگوس جي لوبون دعويٰ ڪئي ته ٿيلس جون لکڻيون مجموعي طور ٻه سئو سٽن تي مشتمل هيون.&lt;ref&gt;D.L. I.34&lt;/ref&gt;

==== ڪائناتي نمونو ====
[[File:Floating_Earth_Thales_Anaximander.svg|thumb|ٿيلس (کاٻي پاسي) ۽ سندس شاگرد [[ايناڪسيمينڊر]] (ساڄي پاسي) جا ڪائنات بابت تصور.]]

ٿيلس جو خيال هو ته [[ڌرتي]] مٽيءَ ۽ زمين جو هڪ هموار گول تختو يا ڍير آهي، جيڪو پاڻيءَ جي وسيع پکيڙ تي تري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Allman|first=George Johnston|wstitle=Thales of Miletus|volume=26|page=721}}&lt;/ref&gt; [[هيراڪليٽس هوميريڪس]] موجب، ٿيلس اهو نتيجو آلي مادي کي هوا، گاري ۽ زمين ۾ تبديل ٿيندي ڏسي ڪڍيو. امڪان آهي ته ٿيلس زمين کي ان پاڻيءَ مان پيدا ٿيل سمجهندو هو، جنهن تي اها تري ٿي ۽ جنهن جا سمنڊ ان کي چوڌاري گهيرين ٿا. ممڪن آهي ته هو [[درياهي لٽ]] جي تهن جي مشاهدن کان متاثر ٿيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Roy |last=Harris|date=2005 |title=The Semantics of Science|page=31|publisher=Continuum International}}&lt;/ref&gt;

سندس خيال هو ته تارا ٻرندڙ مٽيءَ جا گولا آهن.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.13&lt;/ref&gt; اهو پڻ لڳي ٿو ته هن صحيح طور سمجهيو هو ته [[چنڊ]] [[سج]] جي روشني موٽائي ٿو.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.28&lt;/ref&gt; چنڊ تي موجود هڪ [[ٿيلس (چنڊ جو کڏو)|کڏي]] کي سندس اعزاز ۾ ٿيلس جو نالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thales |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=International Astronomical Union (IAU) / USGS Astrogeology Science Center |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5945 |access-date=13 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar Eclipse Newsletter, Volume 7, Issue 2 |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |date=February 2002 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SENL/SENL200202.pdf#page=3 |format=PDF |page=3 |access-date=13 January 2026 |quote=Thales is also honored by a lunar crater.}}&lt;/ref&gt;

==== موسميات ====
[[زلزلو|زلزلن]] کي مافوق الفطرت قوتن جي مرضيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران، ٿيلس اهو نظريو پيش ڪيو ته ڌرتي پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ جڏهن پاڻيءَ جون لهرون ان کي لوڏين ٿيون ته زلزلا اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2003 |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |publisher=Routledge |editor-last=Krech III |editor-first=Shepard |volume=1: A–G |pages=358–364 |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;/&gt; کيس [[هائيڊيز (ستارن جو جهڳٽو)|هائيڊيز]] تارن جي جهڳٽي جي پهرئين مشاهدي جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جي سج سان گڏ اڀرڻ کي قديم ماڻهو مينهن جي اچڻ جي نشاني سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 3&lt;/ref&gt; [[سينيڪا نوجوان]] موجب، ٿيلس [[نيل درياهه]] جي ٻوڏن جي وضاحت ڪندي چيو ته اهي [[ايٽيسيائي هوائون|ايٽيسيائي هوائن]] جي درياهه جي وهڪري کي پوئتي ڌڪڻ سبب ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 4&lt;/ref&gt;

==== زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون ====
[[File:Capernaum roman olive press by David Shankbone.jpg|thumb|[[ڪفرناحوم، اسرائيل]] ۾ رومي دور جي زيتون پيهڻ واري چڪي ۽ تيل ڪڍڻ واري مشين.]]

ارسطوءَ جي بيان ڪيل هڪ روايت موجب،&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt; ٿيلس [[موسم جي اڳڪٿي]] وسيلي زيتون جي فصل مان دولت حاصل ڪئي. هڪ سياري ۾ ٿيلس موسم ۽ سٺي فصل جي اڳڪٿي ڪرڻ کان پوءِ ميليتس جون سڀ [[زيتون جو تيل ڪڍڻ|زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون]] اڳواٽ پنهنجي استعمال لاءِ مخصوص ڪرائي ڇڏيون. پوءِ جڏهن غيرمعمولي طور وڏي فصل سبب انهن مشينن جي طلب پنهنجي عروج تي پهتي، تڏهن هن اهي مشينون وڏي مسواڙ تي ٻين کي استعمال لاءِ ڏنيون.

انهيءَ واقعي کي تاريخ ۾ [[مستقبلي معاهدو|مستقبلي معاهدن]] يا [[اختياري معاهدو (ماليات)|اختياري معاهدن]] جي ابتدائي ڄاتل استعمال طور بيان ڪيو ويندو آهي. اهو فرق ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٿيلس جي اڳواٽ ڪيل معاهدن موجب فصل جي وقت مشينون مسواڙ تي وٺڻ سندس لاءِ لازمي هو يا کيس رڳو اهو اختيار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;deriv&quot;&gt;George Crawford, Bidyut Sen – ''[https://books.google.com/books?id=NIIVeirctosC&amp;pg=PA7 Derivatives for Decision Makers: Strategic Management Issues]'', John Wiley &amp; Sons, 1996 {{isbn|978-0471129943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

ارسطو وضاحت ڪري ٿو ته ٿيلس جو مقصد پاڻ کي دولتمند بنائڻ نه هو، پر ميليتس جي رهواسين کي اهو ثابت ڪرڻ هو ته سندن خيال جي ابتڙ فلسفو عملي طور فائديمند ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن انهن طعنن کي غلط ثابت ڪرڻ چاهيو، جن موجب فلسفو بيڪار هو.&lt;ref name=&quot;apol&quot;&gt;Aristotle, [[سياست (ارسطو)|Politics]] 1259a [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+1.1259a]&lt;/ref&gt; هن انهيءَ مشهور اعتراض جو جواب ڏنو هو ته «[[جيڪڏهن تون ايترو هوشيار آهين ته پوءِ امير ڇو نه آهين؟]]».&lt;ref name=&quot;deriv&quot;/&gt; ارسطو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته [[بازار تي مڪمل قبضو]] ڪري [[اجاره داريءَ واري قيمت]] مقرر ڪرڻ دولت حاصل ڪرڻ جي هڪ عام حڪمت عملي آهي، جنهن لاءِ غيرمعمولي ڏاهپ يا اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت ضروري نه آهي.&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

==== سج گرهڻ جي اڳڪٿي ====
{{Main|ٿيلس جو سج گرهڻ}}
جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هيروڊوٽس موجب ٿيلس هڪ اهڙي [[سج گرهڻ]] جي اڳڪٿي ڪئي هئي، جيڪو [[سج گرهڻ واري جنگ|ليڊيائي ۽ ميديائي قومن جي وچ ۾ جنگ]] دوران ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;/&gt; ان دور جي سج گرهڻن مان رڳو 28 مئي 585 ق.م. وارو گرهڻ [[اناطوليا]] ۾ مڪمل سج گرهڻ جي صورت ۾ نظر آيو هو، جتي اها جنگ وڙهي وئي هئي. آمريڪي ليکڪ [[آئزڪ عظيموف]] هن جنگ کي تاريخ جو سڀ کان پراڻو اهڙو واقعو قرار ڏنو، جنهن جي تاريخ ڏينهن جي درستگيءَ سان معلوم آهي، ۽ هن اڳڪٿيءَ کي «سائنس جي پيدائش» سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |publisher=Loose Leaf |year=1978 |isbn=978-0-398-03754-3 |page=75}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|upright=0.8|[[سج]] جو مڪمل [[سج گرهڻ|گرهڻ]].]]

[[هيروڊوٽس]] لکي ٿو ته جنگ جي ڇهين سال ۾، بادشاهه [[ليڊيا جو الياٽيس|الياٽيس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ليڊيائي فوج ۽ [[ڪياڪساريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ميديائي فوج وچ ۾ هڪ اهڙي جنگ هلي رهي هئي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي هئي. اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن سبب ٻنهي ڌرين جنگ بند ڪري امن معاهدي بابت ڳالهيون شروع ڪيون. هيروڊوٽس اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته ٿيلس ڏينهن جي روشني ختم ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. تنهن هوندي به، هو جنگ جو هنڌ بيان نٿو ڪري.&lt;ref&gt;[[هيروڊوٽس]]: ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]'' 1,74,2 ([https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D74%3Asection%3D2 online])&lt;/ref&gt;

{{blockquote|ان کان پوءِ، جڏهن ڪياڪساريس الياٽيس ڏانهن پنهنجا پناهه گهرندڙ ماڻهو واپس ڪرڻ جو مطالبو موڪليو ۽ الياٽيس کين حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن ليڊيائين ۽ ميدين وچ ۾ جنگ شروع ٿي. اها جنگ پنج سال جاري رهي ۽ ڪڏهن هڪ ڌر ته ڪڏهن ٻي ڌر ڪاميابي حاصل ڪندي رهي. انهيءَ عرصي ۾ ميدين ليڊيائين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون ۽ ليڊيائين پڻ ميدين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون. سندن جنگين ۾ هڪ رات واري لڙائي پڻ شامل هئي. تنهن هوندي به، جڏهن ڪنهن به قوم کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي، تڏهن ڇهين سال ۾ هڪ ٻي جنگ ٿي. ان جنگ دوران، جڏهن لڙائي زور وٺي رهي هئي، تڏهن اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو. هن واقعي جي اڳڪٿي ميليتس جي ٿيلس ڪئي هئي، جنهن آيوني ماڻهن کي اڳواٽ خبردار ڪندي اهو ئي سال مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ واقعو پيش آيو. ميدين ۽ ليڊيائين جڏهن اها تبديلي ڏٺي ته جنگ بند ڪري ڇڏيائون، ۽ ٻئي ڌريون امن جون شرطون طئي ڪرڻ لاءِ هڪجهڙيون خواهشمند ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;{{cite book |url=https://classics.mit.edu/Herodotus/history.mb.txt |title=The Histories |author=Herodotus |translator-first=George |translator-last=Rawlinson}}&lt;/ref&gt;}}

تنهن هوندي به، هيروڊوٽس جي ٻين هنڌن تي ڏنل [[ميديائي گهراڻي|ميديائي بادشاهن]] جي فهرست ۽ سندن حڪومتن جي مدتن موجب، ڪياڪساريس سج گرهڻ کان ڏهه سال اڳ وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;Alden A. Mosshammer: ''Thales' Eclipse''. Transactions of the American Philological Association, Vol. 111, 1981, pp.&amp;nbsp;145–155 ([https://www.jstor.org/stable/284125 JSTOR])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenskus |first=Otta |author-link=اوٽا وينسڪوس |year=2016 |title=Die angebliche Vorhersage einer Sonnenfinsternis durch Thales von Milet. Warum sich diese Legende so hartnäckig hält und warum es wichtig ist, ihr nicht zu glauben |url=https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |pages=2–17 |language=de |volume=144 |issue=1 |access-date=18 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174340/https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ڊي. آر. ڊڪس ٻين تاريخدانن، جهڙوڪ ايف. مارٽيني، جي. ايل. اي. ڊريئر ۽ [[اوٽو نوئگيباور]]، سان گڏ سج گرهڻ واري روايت جي تاريخي صداقت کي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ڊڪس ٿيلس جي سج گرهڻ جو سبب معلوم ڪرڻ واري روايت کي هيروڊوٽس جي انهيءَ دعويٰ سان ڳنڍي ٿو ته ٿيلس انقلابِ شمسي جي حوالي سان سج جو چڪر دريافت ڪيو هو. ڊڪس نتيجو ڪڍي ٿو ته «ممڪن ئي نه هو ته وٽس اها ڄاڻ هجي، جيڪا نه مصرين وٽ هئي، نه بابلي ماڻهن وٽ ۽ نه ئي سندس فوري جانشينن وٽ».&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ٿامس ورٿن ان جي ابتڙ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته اها جنگ ساڳي «رات واري لڙائي» ٿي سگهي ٿي، جنهن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ جيڪا اڳڪٿي ڪيل [[چنڊ گرهڻ]] سبب متاثر ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Worthen&quot;&gt;Thomas D. Worthen, &quot;Herodotus's Report on Thales's Eclipse,&quot; ''Electronic Antiquity'' vol. 3.7 (May 1997), [https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V3N7/worthen.html] and Thomas De Voe Worthen, &quot;[http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc The Eclipse of 585 BCE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134827/http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc|date=August 30, 2011}}&quot;&lt;/ref&gt;

==== کوهه ۾ ڪرڻ ====
{{See also|کوهه ۾ ڪري پيل نجومي}}
[[افلاطون]]، ڊائوجينس لائيرٽيس ۽ هيپوليٽس سڀ هڪ روايت بيان ڪن ٿا ته ٿيلس تارن جي مشاهدي ۾ ايترو محو هو جو هن پنهنجي هلڻ واري رستي ڏانهن ڌيان نه ڏنو ۽ هڪ کوهه ۾ ڪري پيو.&lt;ref&gt;Theaetetus (174 A)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D.L. II.4–5&lt;/ref&gt;{{efn|اسڪاٽش فلسفي [[ايڊم سمٿ]] بابت پڻ اهڙي روايت آهي ته هو هڪ ڀيري بي خياليءَ ۾ [[چمڙي رڱڻ|چمڙي رڱڻ واري ڪارخاني]] جي کڏ ۾ ڪري پيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fee.org/articles/adam-smith-i-had-almost-forgot-that-i-was-the-author-of-the-inquiry-concerning-the-wealth-of-nations/|title=Brilliant but Absent-Minded Adam Smith &amp;#124; Jim Powell|first=Jim|last=Powell|date=1 March 1995|website=fee.org}}&lt;/ref&gt;}}

&lt;blockquote&gt;«ٿيلس تارن جو مطالعو ڪري رهيو هو ۽ آسمان ڏانهن نهاري رهيو هو، تڏهن هو هڪ کوهه ۾ ڪري پيو. هڪ خوش مزاج ۽ حاضر جواب ٿريسيائي نوڪرياڻي مٿس ٺٺولي ڪندي چيو ته هو آسمان ۾ مٿي موجود شين بابت ڄاڻڻ لاءِ ته بيحد بيتاب آهي، پر پنهنجي پيرن هيٺان سامهون موجود شيءِ به نٿو ڏسي سگهي.»&lt;ref&gt;Theaetetus 174a&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== انجنيئرنگ ===
[[File:Kızılırmak River from Kapıkaya Köyü.jpg|thumb|هاليس درياهه.]]

فلڪيات کان سواءِ، ٿيلس رياضيات جي ٻين عملي استعمالن، جن ۾ [[انجنيئرنگ]] پڻ شامل هئي، سان به لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{MacTutor|id=Thales|title=Thales of Miletus|mode=cs1}}&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس جي بيان ڪيل هڪ ٻي روايت موجب، [[ڪروئسس]] پنهنجي فوج کي فارسي علائقي ڏانهن موڪليو، پر [[هاليس درياهه]] وٽ فوج جي اڳڀرائي رڪجي وئي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا پل نه هئي. پوءِ ٿيلس درياهه جي مٿئين وهڪري وٽ پاڻيءَ جو هڪ متبادل رستو کوٽي وهڪري کي گهٽايو، جنهن سان فوج لاءِ درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Herodotus |translator-last=Godley |translator-first=A. D. |title=Herodotus |publisher=Harvard University Press |chapter=Ch. 75 |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1b*.html#75 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ هيروڊوٽس ٻڌايو ته سندس گهڻا يوناني همعصر مڃيندا هئا ته ٿيلس بادشاهه ڪروئسس جي فوجي مهم ۾ مدد لاءِ هاليس درياهه جو رخ موڙيو هو، پر هيروڊوٽس پاڻ ان روايت کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; افلاطون ٿيلس جي واکاڻ [[اناخارسس]] سان گڏ ڪئي، جنهن کي ڪنڀار جي چڪ ۽ لنگر جو موجد قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Plato, Republic, Book 10, section 600a&lt;/ref&gt;

=== الوهيت ===
[[File:Louisstgaudens1.jpg|thumb|upright|''ٿيلس (بجلي)''، مجسمي سازيءَ جو هڪ نمونو، جيڪو «ريلوي جي ترقي» (1908ع) نالي مجموعي جو حصو آهي ۽ [[واشنگٽن يونين اسٽيشن]] جي مکيه مهاڙي تي واقع آهي.]]

ارسطو موجب، ٿيلس جو خيال هو ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن»،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=De Anima |title-link=De Anima |page=411a7 |author-link=ارسطو}}&lt;/ref&gt; يعني [[مقناطيسي پٿر]] ۾ [[روح]] موجود آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[مقناطيسيت]] جي قوت وسيلي لوهه کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref&gt;Nathan Ida, [https://books.google.com/books?id=YtmIBwAAQBAJ&amp;pg=PA427 ''Engineering Electromagnetics''], Springer, 2015 {{isbn|3319078062}}&lt;/ref&gt; ساڳيو تصور [[ڪهربا]] تي پڻ لاڳو ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[ساڪن بجلي]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. اهڙي [[مادي حياتيت]] يا [[نامياتي فلسفو|نامياتي تصور]] جي پٺيان بظاهر اهو استدلال هو ته جيڪڏهن ڪا شيءِ حرڪت ڪري ٿي ته اها زنده آهي، ۽ جيڪڏهن اها زنده آهي ته ان ۾ روح ضرور موجود هوندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sandywell |first1=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse C. 600-450 BC|page=97 |date=1996 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-10170-7 |url=https://books.google.com/books?id=_zWqCBdNQNMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farrington, B., 1944 Greek Science. Pelican&lt;/ref&gt;

انهن ديوتائن کان سواءِ، جن جي موجودگيءَ کي انهن حرڪتن ۾ ڏٺو ويندو هو، جن کي پوءِ [[برق مقناطيسيت|مقناطيسيت ۽ بجلي]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو، لڳي ٿو ته ٿيلس هڪ اعليٰ خدا جو تصور پڻ رکندو هو، جنهن ڪائنات کي ترتيب ڏني هئي:

{{blockquote|«ٿيلس»، [[سسرو]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cicero |author-link=سسرو |title=De Natura Deorum |page=i.,10|title-link=De Natura Deorum }}&lt;/ref&gt; «ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿو ته پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول آهي، ۽ خدا اها عقل رکندڙ هستي آهي، جنهن پاڻيءَ مان سڀني شين کي صورت ڏني ۽ پيدا ڪيو».}}

[[هينري فيلڊنگ]] (1775ع) موجب، [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] (1.35) بيان ڪيو ته ٿيلس خدا جي ازلي ۽ آزاد وجود جو تصور پيش ڪيو هو. هن موجب، «خدا سڀني موجود هستين کان قديم ترين آهي، ڇاڪاڻ ته سندس وجود کان اڳ ڪو سبب موجود نه هو، ايتري قدر جو پيدائش جي لحاظ کان به نه؛ ۽ دنيا سڀني شين کان وڌيڪ سهڻي آهي، ڇاڪاڻ ته اها خدا پيدا ڪئي آهي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fielding |first=Henry |author-link=هينري فيلڊنگ |year=1775 |url=https://books.google.com/books?id=C2RVAAAAcAAJ |title=An essay on conversation |publisher=[[John Bell (publisher)|John Bell]] |page=346}}&lt;/ref&gt;

تازو نڪولس موليناري اهو دليل پيش ڪيو آهي ته ٿيلس قديم پاڻيءَ جي ديوتا [[اخيلوس|اخيلوئيوس]] کان متاثر ٿيو هو. هن ديوتا کي پاڻيءَ سان هڪجهڙو سمجهيو ويندو هو ۽ ٿيلس جي زندگيءَ دوران ميليتس ۾ سندس پوڄا ڪئي ويندي هئي. پنهنجي دليل جي حمايت ۾ موليناري نشاندهي ڪري ٿو ته يوناني لفظ ''هائڊور'' خاص طور «مٺو پاڻي» ظاهر ڪندو هو. ان کان سواءِ، ڏندڪٿائن ۽ فن ۾ اخيلوئيوس کي روپ بدلائيندڙ هستي سمجهيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن به شيءِ جي صورت اختيار ڪري سگهندي هئي. هو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته قديم زماني ۾ دنيا جي درياهن کي «اخيلوئيوس جون نسون» چيو ويندو هو، ۽ ديوتائن جي اها گهڻائي ٿيلس جي انهيءَ خيال ۾ ظاهر ٿئي ٿي ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن».&lt;ref&gt;Nicholas J. Molinari, Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians. Oxford: Archaeopress, 2022 https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270869; cf. also Nicholas J. Molinari, Concerning Water as the Archai: Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy. A Dissertation Providing Philosophical, Mythological, and Archaeological Responses to the Neo-Marxians, Doctoral Dissertation, Newport, RI: Salve Regina University, 2020 https://philpapers.org/rec/MOLCWA-2&lt;/ref&gt;


== وفات ۽ ورثو ==
[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[اپولوڊورس آف ايٿنس|اپولوڊورس]] جي حوالي سان لکي ٿو ته ٿيلس 78 ورهين جي عمر ۾ 58هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (548ع کان 545ع ق.م.) دوران وفات ڪئي. سندس بيان موجب، راندين جو مقابلو ڏسندي [[گرميءَ جو جهٽڪو|سخت گرميءَ جي اثر]] ۽ اڃ سبب ٿيلس جي وفات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Diogenes Laërtius |title=Lives of Eminent Philosophers |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D1%3Achapter%3D1}}&lt;/ref&gt;

=== اثر ۽ اهميت ===
[[File:Tales de Mileto (1906) - Veloso Salgado.png|thumb|upright=0.8|[[ويلوسو سالگادو]] جي 1906ع واري تصوير ''سائنس جي شروعات'' ۾ ٿيلس جي تصوير جو تفصيلي حصو.]]

ٿيلس ٻين يوناني مفڪرن تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ ان وسيلي [[مغربي دنيا]] جي فڪري تاريخ تي پڻ اثرانداز ٿيو. تنهن هوندي به، ٿيلس بابت تاريخي ماخذن جي کوٽ ۽ محفوظ رهيل روايتن ۾ اختلافن سبب عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي ته سندس اثر جو حقيقي دائرو ڪيترو هو ۽ کانئس پوءِ ايندڙ ڪهڙن يوناني فلسفين ۽ رياضيدانن تي هن ڪيترو اثر وڌو.{{efn|[[ايڊمنڊ هسرل]]&lt;ref&gt;''The Vienna Lecture''&lt;/ref&gt; هن نئين فڪري تحريڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس موجب، فلسفياڻو انسان هڪ «نئين ثقافتي تشڪيل» جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪا اڳواٽ مليل روايت کان فاصلو اختيار ڪري «انهيءَ ڳالهه جي عقلي تحقيق» شروع ڪري ٿي ته «پاڻ ۾ سچ ڇا آهي»؛ يعني سچائيءَ جي هڪ مثالي تصور جي ڳولا.}}

مغربي فلسفي جي روايت جا پهريان ٽي فلسفي [[ميليتس]] سان تعلق رکندڙ [[طبعي ڪائناتيات|ڪائناتيات جا مفڪر]] هئا. انهن ۾ سڀ کان پهريون ٿيلس هو، جنهن کان پوءِ [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ پوءِ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] آيا. انهن ٽنهي کي گڏيل طور [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ''[[سودا (انسائيڪلوپيڊيا)|سودا]]'' موجب، ٿيلس ايناڪسيمينڊر جو «استاد ۽ مائٽ» هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kirk |first=G. S. |author-link=جي. ايس. ڪرڪ |title=Popper on Science and Presocratics |year=1960 |journal=Mind |series=New Series |volume=67 |number=275 |page=330 |doi=10.1093/mind/LXIX.275.318 |doi-access=free |jstor=2251995 }}&lt;/ref&gt;

ايناڪسيمينڊر، ٿيلس جي پاڻيءَ واري نظريي جي ابتڙ، اهو خيال رکندو هو ته سڀ شيون ''[[اپيرون]]''، يعني لامحدود يا غيرمتعین بنيادي اصل، مان وجود ۾ آيون آهن. ايناڪسيمينڊر جو جانشين ايناڪسيمينس، جيڪو بنيادي مادي جي تصور ۾ ڪنهن حد تائين ٿيلس سان مشابهت رکندو هو، اهو سمجهندو هو ته سڀ شيون [[هوا]] مان ٺهيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Graham |first=Daniel W. |title=Anaximenes (d. 528 B.C.E.) |url=https://www.iep.utm.edu/anaximen/ |access-date=20 July 2019 |work=IEP}}&lt;/ref&gt;

[[جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر)|جان برنيٽ]] (1892ع) لکيو:&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burnet |first=John |url=https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog |title=Early Greek Philosophy |page=[https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog/page/n41 29] |year=1892|publisher=A. and C. Black }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|آخر ۾، اسان وٽ فلسفياڻي جماعت جو هڪ تسليم ٿيل مثال موجود آهي، يعني [[فيثاغورثي مڪتب|فيثاغورثين]] جو. اهو واضح ٿيندو ته سائنسي سرگرمين جي باقاعدي تنظيم جو مفروضو، جيڪڏهن ان کي مفروضو چئي سگهجي، ئي سڀني حقيقتن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو. مثال طور، ٿيلس، [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] جي هٿان فلسفياڻي تعليم جي ترقيءَ کي رڳو هڪ اهڙي مڪتب ۾ هڪ بنيادي خيال جي مسلسل تشريح ۽ توسيع طور سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جي پنهنجي لڳاتار روايت موجود هئي.}}

ابتدائي يوناني رياضيدانن مان ٻن اهم شخصيتن جي حيثيت ۾، ٿيلس کي [[فيثاغورث]] تي اثرانداز ٿيندڙ مفڪر پڻ سمجهيو ويندو آهي. [[يامبليڪس]] موجب، فيثاغورث «ٿيلس جي تعليم مان ڪيترن ئي لحاظن کان فائدو حاصل ڪيو، پر هن جو سڀ کان وڏو سبق وقت بچائڻ جي اهميت سکڻ هو».&lt;ref&gt;Life of Pythagoras 3.13&lt;/ref&gt;

ابتدائي ماخذن{{which|date=October 2021}} موجب، هن روايت ۾ فيثاغورث کي ايناڪسيمينڊر جو شاگرد ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو نوجوانيءَ ۾ ٿيلس سان ملڻ ويو. چيو وڃي ٿو ته ٿيلس کيس صلاح ڏني ته هو پنهنجي فلسفياڻي ۽ رياضياتي تعليم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ مصر جو سفر ڪري.

ٿيلس کي [[پريني جو مينڊروليٽس|پريني جي فلڪيات دان مينڊروليٽس]] جو استاد پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6lnwAgAAQBAJ|title=The Philosophers of the Ancient World: An A–Z Guide|first=Trevor|last=Curnow|date=22 June 2006|publisher=A&amp;C Black |isbn=9780715634974 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ممڪن آهي ته هو [[ٽينيڊوس جو ڪليوسٽراٽس|ٽينيڊوس جي ڪليوسٽراٽس]] جو استاد رهيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Cleostratus Redivivus |last=Webb |first=E. J. |year=1921 |journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=41|pages=70–85 |doi=10.2307/624797 |jstor=624797 |s2cid=250254883 |url=https://archive.org/details/journalofhelleni41sociuoft/page/n147/ }}&lt;/ref&gt;

== حوالن ۾ استعمال ٿيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
* {{cite EB1911 |last=Allman |first=George Johnston |wstitle=Thales of Miletus |volume=26 |page=721}}
* {{cite book |first=C.B. |last=Boyer |author-link=ڪارل بينجمن بوئر |title=A History of Mathematics |edition=2nd |place=New York |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=1989 |isbn=978-0-471-09763-1}} (1991ع جي پيپر بيڪ ڇاپي جو {{isbn|0-471-54397-7}}؛ [https://atiekubaidillah.files.wordpress.com/2013/03/a-history-of-mathematics-3rded.pdf 2011ع جو ٽيون ڇاپو])
* {{cite book |last=Burnet |first=John |author-link=جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر) |title=Early Greek Philosophy |publisher=[[A &amp; C Black Ltd.]] |year=1920 |orig-year=1892}} [https://web.archive.org/web/20060807104846/http://www.classicpersuasion.org/pw/burnet/index.htm ٽيون ڇاپو]
* {{Cite journal |last=Cantor |first=Lea |date=2022 |title=Thales – the 'first philosopher'? A troubled chapter in the historiography of philosophy |journal=[[British Journal for the History of Philosophy]] |volume=30 |issue=5 |pages=727–750 |doi=10.1080/09608788.2022.2029347 |doi-access=free}}
* [[هيروڊوٽس]]، ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]''، [[اي. ڊي. گاڊلي]] (مترجم)، ڪيمبرج: [[Harvard University Press]]، 1920ع؛ {{isbn|0-674-99133-8}}. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.1.0 پرسيوس تي آن لائين نسخو]
* [[هانس يوآخيم شٽورگ|Störig, Hans Joachim]]، ''Kleine Weltgeschichte der Philosophie''. Fischer، فرينڪفرٽ، 2004ع، {{isbn|3-596-50832-0}}.
* {{cite book |last=Lloyd |first=G. E. R. |author-link=جي. اي. آر. لائيڊ |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle}}
* {{cite book |last=Nahm |first=Milton C. |title=Selections from Early Greek Philosophy |publisher=[[Appleton-Century-Crofts]] |year=1962 |orig-year=1934}}
* [[پليني بزرگ]]، ''[[پليني جي قدرتي تاريخ|The Natural History]]''، مرتب: جان بوسٽڪ ۽ ايڇ. ٽي. رائلي، لنڊن: [[Taylor and Francis]]، 1855ع. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+toc پرسيوس ڊجيٽل لائبريريءَ تي آن لائين نسخو].
* {{cite CE1913 |last=Turner |first=William |wstitle=Ionian School of Philosophy}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Couprie |first=Dirk L. |title=Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1441981158}}
* Enache, Cătălin (2025). ''Thales, Hippias, Aristotle and the Beginnings of Greek Philosophy''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-3-031-81156-2}}
* {{cite book |last=Luchte |first=James |title=Early Greek Thought: Before the Dawn |year=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |location=London |isbn=978-0567353313}}
* {{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2002 |publisher=Ashgate |isbn=978-0754605331 |series=Western Philosophy Series |volume=58}}
* {{cite book |last=Mazzeo |first=Pietro |title=Talete, il primo filosofo |publisher=Editrice Tipografica |location=Bari |year=2010}}
* {{cite book |last=Molinari |first=Nicholas J. |title=Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians |year=2022 |publisher=Archaeopress |isbn=9781803270869}}
* Priou, Alex (2016). &quot;[https://www.academia.edu/13053487/_...Going_Further_On_Down_the_Road..._The_Origin_and_Foundations_of_Milesian_Thought '...Going Further On Down the Road...': The Origin and Foundations of Milesian Thought].&quot; ''The Review of Metaphysics'' 70، ص 3–31.
* {{cite book |title=A History of Western Philosophy |year=1947 |publisher=Simon &amp; Schuster publisher |isbn=0-415-32505-6 |series=Traditio Praesocratica |location=US |language=en |last=Russell |first=Bertrand}}
* {{cite book |editor-last=Wöhrle |editor-first=Georg |title=The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan |year=2014 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-031525-7 |series=Traditio Praesocratica |volume=1}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Thales}}
{{Wikiquote|Thales}}
* {{wikisource-inline|Portal:Thales of Miletus|Thales of Miletus}}
* [https://www.iep.utm.edu/t/thales.htm انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ ٿيلس بابت مضمون]
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Thales/ ميڪ ٽيوٽر رياضيات جي تاريخ ۾ ٿيلس جي سوانح]
* [https://www.mathopenref.com/thalestheorem.html ٿيلس جو نظريو — ميٿ اوپن ريفرنس] (متحرڪ تشريح سان)
* [https://www.mathopenref.com/thales.html چارلين ڊگلس پاران ٿيلس جي سوانح] (تفصيلي ڪتابيات سميت)
* [https://philosophy.gr/presocratics/thales.htm گيانس اسٽاماٽيلوس پاران ٿيلس جي زندگي، تصنيفات ۽ تاريخي شاهديون]
* [http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments ٿيلس سان منسوب متن جا ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424142803/http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments |date=24 April 2022}}

{{Seven Sages of Greece}}
{{Ancient Greek astronomy}}
{{Ancient Greek mathematics}}
{{Ancient Greek schools of philosophy}}
{{Ancient Greece topics|people}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا يوناني فلسفي]]
[[زمرو:620ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ ڄاول]]
[[زمرو:540ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ وفاتون]]
[[زمرو:قديم يوناني فلڪيات دان]]
[[زمرو:قديم يوناني جاميٽري دان]]
[[زمرو:قديم يوناني مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم يوناني طبعيات دان]]
[[زمرو:قديم ميليتس جا رهواسي]]
[[زمرو:علميات جا فلسفي]]
[[زمرو:فلسفي بابت فلسفو]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ليکڪ]]
[[زمرو:فطري فلسفي]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم آيونيا جا فلسفي]]
[[زمرو:تعليم جا فلسفي]]
[[زمرو:رياضيات جا فلسفي]]
[[زمرو:ذهن جا فلسفي]]
[[زمرو:سائنس جا فلسفي]]
[[زمرو:سقراط کان اڳ جا فلسفي]]
[[زمرو:يونان جا ست ڏاها]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا رياضيدان]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا فلڪيات دان]]

[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ncuborikl9b84n1jnpnelhvo1pdra3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426900</id>
      <parentid>426896</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91226" sha1="h2lc2d83smhtrc32wl5hpoovfej641o" xml:space="preserve">
{{Infobox philosopher
| name = ميليتس جو ٿيلس
| native_name = Θαλῆς
| image = Arte romana, testa di talete di mileto, II sec..JPG
| image_size = 250px
| caption = ٿيلس جي مجسمي جي مٿي جو ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٺهيل رومي نقل
| birth_date = تقريباً 626ع يا 623ع ق.م.
| birth_place = [[ميليتس]]، [[آيونيائي اتحاد]]
| death_date = تقريباً 548ع يا 545ع ق.م. (عمر لڳ ڀڳ 78 سال)
| era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = [[آيونيائي فلسفي جو مڪتب|آيونيائي مڪتب]]، [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]]، [[فطرت پسندي (فلسفو)|فطرت پسندي]]
| main_interests = [[اخلاقيات]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[رياضيات]]، [[فلڪيات]]
| notable_ideas =
* [[فلسفياڻي تحقيق]]
* پاڻيءَ کي ڪائنات جو بنيادي اصل (''[[آرخي]]'') قرار ڏيڻ
* [[ٿيلس جي سج گرهڻ واري اڳڪٿي]]
* [[ٿيلس جو نظريو]]
* [[تناسب جو نظريو]]
* [[پاڻ کي سڃاڻو]]
* [[جامد بجلي]]
| influences =
* [[بابلي فلڪيات]]
* [[قديم مصري رياضيات]]
* [[قديم مصري مذهب]]
| influenced =
* [[فيثاغورث]]
* [[ايناڪسيمينڊر]]
* [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]]
}}

[[File:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg|thumb|250px|ميليتس جي ٿيلس جي هڪ تاريخي تصوير، جيڪا ''Illustrerad Verldshistoria'' ۾ شايع ٿيل آهي.]]


'''ٿيلس آف مليٽس''' يا  '''ميليتس جو ٿيلس'''( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. [[فائل:Solar eclipse 1999 4.jpg|380px|thumb|کاٻو|[[ڏينھن جي روشني رات جي اوندھ ۾ بدلجي وئي ۽ ان تبديلي بابت ٿيلز مليٽس پھريان ئي خبردار ڪري ڇڏيو ھو---ھيروڊوٽس]]]]
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.


== نظريا ۽ اڀياس ==
ابتدائي يوناني ۽ کانئن اڳ وارين ٻين تهذيبن جا ماڻهو اڪثر قدرتي واقعن جون مخصوص ۽ غيرمعمولي وضاحتون پيش ڪندا هئا، جن ۾ انهن واقعن کي [[انساني روپ ڏيڻ|انساني صورت ۽ خاصيتون رکندڙ]] [[ديوتا|ديوتائن]] ۽ [[سورمو|سورمن]] جي مرضيءَ سان منسوب ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ، [[ٿيلس]] قدرتي واقعن کي اهڙن عقلي مفروضن وسيلي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي خود فطري عملن تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;&gt;{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=fElBDgAAQBAJ&amp;pg=PT102 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89536-1 |page=102 |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي}}&lt;/ref&gt; يعني ''[[لوگوس]]'' يا عقلي دليل کي ''[[ڏندڪٿا|ميٿوس]]'' يا ڏندڪٿائي بيانن تي ترجيح ڏيڻ.

[[ارسطو]] ان خيال جي حمايت ڪئي ته ٿيلس پهريون فطري فلسفي، يعني ''فزيولوگوئي'' ([[آيوني فلسفي جو مڪتب]])، هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ارسطو]], [[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]] Alpha, 983b. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg025.perseus-eng1:1.983b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM|title=Thales|year=1870|url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016|page=1016}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ارسطوءَ جي [[مشائي فلسفي جو مڪتب|مشائي مڪتب]] سان لاڳاپيل ليکڪن سميت ٻين ليکڪن ۾ هي موقف عام طور قبول نه ڪيو ويندو هو، تان جو ارڙهين صديءَ جي تاريخدانن ۾ اهو وڌيڪ نمايان ٿيو.{{Sfn|Cantor|2022}} ان کان سواءِ، جڏهن ته ٻين [[يونان جا ست ڏاها|ستن ڏاهن]] جو تعلق بنيادي طور قانون سازي ۽ رياستي معاملن سان هو ۽ اهي نظرياتي فلسفي نه هئا، [[پلوٽارڪ]] لکيو ته «ائين لڳي ٿو ته ٿيلس پنهنجي زماني جو واحد ڏاهو هو، جنهن پنهنجن فڪري ويچارن کي عملي معاملن جي دائري کان اڳتي وڌايو».&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon, 3.5 &amp;nbsp;&lt;/ref&gt;

=== پاڻي بنيادي اصل طور ===
{{See also|ڪلاسيڪي عنصر#هيلينستي فلسفو}}
[[File:Ostia, Baths of the Seven Sages (II) (4687819515).jpg|thumb|upright=1.25|[[اوستيا جا ستن ڏاهن وارا حمام|ستن ڏاهن جي حمامن]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس جو سڀ کان مشهور خيال سندس فلسفياڻو ۽ [[ڪائناتيات|ڪائناتي]] نظريو هو ته هر شيءِ جو بنياد پاڻي آهي. هي نظريو اسان تائين [[ارسطو]] جي ڪتاب ''[[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]]'' جي هڪ عبارت وسيلي پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ ارسطو ٿيلس جو اهو نظريو بيان ڪيو آهي ته فطرت جو ''[[آرخي]]''، يعني ابتدائي اصل يا بنيادي اصول، [[مادي وحدت پسندي|هڪ ئي مادي جوهر]] آهي، ۽ اهو پاڻي آهي. ان کان پوءِ ارسطو پنهنجن مشاهدن جي بنياد تي ڪيترائي امڪاني دليل پيش ڪيا ته ٿيلس اهڙو خيال ڇو اختيار ڪيو هوندو، جيتوڻيڪ ارسطو پاڻ انهيءَ نظريي جو قائل نه هو.

جيتوڻيڪ ٿيلس پاران پاڻيءَ کي مادي جو بنيادي اصل قرار ڏيڻ بابت ارسطو جا پيش ڪيل سبب سندس پنهنجا اندازا آهن، پر سندس اها شاهدي ته ٿيلس پاڻيءَ کي بنيادي اصل سمجهندو هو، عام طور ٿيلس جي حقيقي تعليم طور قبول ڪئي ويندي آهي. ڪيترين صدين کان پوءِ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] پڻ لکيو ته ٿيلس جي تعليم موجب «پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول هو»، جنهن لاءِ يوناني لفظ {{lang|grc|ὑπεστήσατο}} استعمال ٿيو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هيٺان قائم هئڻ» آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Diogenes Laërtius |url=https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales |title=Lives of the Eminent Philosophers |others=Book 1, paragraph 27 |author-link=ڊائوجينس لائيرٽيس}}&lt;/ref&gt;{{efn|تاريخدان ابراهام فيلڊمين موجب، ٿيلس لاءِ «پاڻي سڀني شين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيندو هو... هر شيءِ جي ماهيت آلاڻ هئي».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feldman |first=Abraham |title=Thoughts on Thales |journal=[[The Classical Journal]] |volume=41 |date=October 1945 |pages=4–6 |issue=1 |issn=0009-8353 |jstor=3292119}}&lt;/ref&gt;}}

ارسطو موجب:&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

{{blockquote|جنهن مان هر موجود شيءِ پيدا ٿئي ٿي، جنهن مان اها پهريون ڀيرو وجود ۾ اچي ٿي ۽ جنهن ۾ آخرڪار واپس تبديل ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جو بنيادي جوهر برقرار رهي ٿو پر خاصيتون بدلجن ٿيون، تنهن کي اهي موجود شين جو عنصر ۽ بنيادي اصول چون ٿا... ڇاڪاڻ ته ضروري آهي ته ڪا اهڙي فطرت ({{lang|el|φύσις}}) هجي، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ، جنهن مان ٻيون شيون وجود ۾ اچن ۽ بنيادي وجود برقرار رهي... [ابتدائي فلسفي] انهن اصولن جي تعداد ۽ نوعيت بابت هڪ ٻئي سان متفق نه آهن. هن قسم جي فلسفي جو باني ٿيلس چوي ٿو ته اهو پاڻي آهي.}}

ارسطو وڌيڪ لکي ٿو:

{{blockquote|غالباً هن اهو مفروضو ان مشاهدي مان اخذ ڪيو ته هر شيءِ جي غذا آلي هوندي آهي، ۽ گرمي پاڻ به آلاڻ مان پيدا ٿئي ٿي ۽ پنهنجي وجود لاءِ ان تي دارومدار رکي ٿي؛ ۽ جنهن مان ڪا شيءِ پيدا ٿئي، اهو ئي ان جو بنيادي اصول هوندو آهي. هن انهيءَ بنياد تي پنهنجو مفروضو قائم ڪيو؛ ۽ ان حقيقت مان پڻ ته هر شيءِ جي ٻج جي فطرت آلي هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي آلي شين جي فطرت جو بنيادي اصول آهي.&lt;ref name=&quot;AristotleMeta&quot;&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=Aristotle, Metaphysics |publisher=[[Perseus Project]] |chapter=Book I 983b |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0052%3Abook%3D1%3Asection%3D983b}}&lt;/ref&gt;{{efn|فيلڊمين لکي ٿو ته «ٿيلس جي زماني ۾ پاڻيءَ جي سماجي اهميت کيس سخت سامان ۽ خشڪ شين، مٽي ۽ نطفي، رت، پگهر ۽ ڳوڙهن ۾ هڪ بنيادي پاڻياٺ واري مادي کي سڃاڻڻ ڏانهن مائل ڪيو... پاڻي، جيڪو سندس ڄاڻ ۾ سڀ کان عام ۽ طاقتور مادو هو».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;/&gt;}}}}

1870ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[يوناني ۽ رومي سوانح ۽ ڏندڪٿائن جي لغت]]'' ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;CPM&quot;/&gt;

{{blockquote|پنهنجي انهيءَ نظريي ۾ ته پاڻي سڀني شين جو اصل آهي، يعني اهو مادو جنهن مان هر شيءِ پيدا ٿئي ٿي ۽ جنهن ۾ هر شيءِ آخرڪار واپس ملي وڃي ٿي، ٿيلس ممڪن آهي ته [[اورفزم (مذهب)|اورفڪ]] ڪائناتي تصورن جي پيروي ڪئي هجي. پر انهن جي ابتڙ، هن انهيءَ دعويٰ جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهنڪري ارسطو، کيس فلسفي جو باني قرار ڏيڻ کان فوراً پوءِ، اهي سبب پيش ڪري ٿو، جيڪي ٿيلس پنهنجي دعويٰ جي تصديق لاءِ ڏنا هوندا. ارسطو جڏهن ميليتس جي هن فلسفي جا نظريا ۽ دليل پيش ڪري ٿو ته سندس استعمال ڪيل لفظن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان نظريي جي ڪا لکيل تشريح، بلڪه ٿيلس جو ڪو ڪتاب به موجود نه هو. (ص 1016)}}

گهڻا عالم ان ڳالهه تي متفق آهن ته فلسفي جي تاريخ تي ٿيلس جو بنيادي اثر مادي جي وحدت وارو تصور آهي. اهو رڳو هڪ تجربي تي ٻڌل دعويٰ نه هئي ته هر شيءِ پاڻي آهي، پر ان کان وڌيڪ گهرو فلسفياڻو خيال هو ته سڀ شيون بنيادي طور هڪ آهن. مثال طور، [[فريڊرڪ نٽشي]] پنهنجي ڪتاب ''[[يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو]]'' ۾ لکيو:&lt;ref&gt;§ 3&lt;/ref&gt;

{{blockquote|يوناني فلسفو بظاهر هڪ بي معنيٰ خيال سان شروع ٿئي ٿو، يعني انهيءَ دعويٰ سان ته پاڻي سڀني شين جو ابتدائي اصل ۽ جنم جو سرچشمو آهي. ڇا واقعي اسان لاءِ ضروري آهي ته هن دعويٰ کي سنجيدگيءَ سان وٺون؟ ها، ۽ ان جا ٽي سبب آهن. پهريون، ڇاڪاڻ ته اها اسان کي سڀني شين جي ابتدائي اصل بابت ڪجهه ٻڌائي ٿي؛ ٻيو، ڇاڪاڻ ته اها ڳالهه تصويري تمثيل يا ڏندڪٿا کان سواءِ بيان ڪري ٿي؛ ۽ ٽيون، ڇاڪاڻ ته ان ۾، ڀلي ابتدائي صورت ۾ ئي سهي، اهو خيال موجود آهي ته «سڀ شيون هڪ آهن».}}

=== رياضيات ===
{{quote_box|quote={{transliteration|el|''Megiston topos: apanta gar chorei''}} {{br}} ({{lang|el|Μέγιστον τόπος· ἄπαντα γὰρ χωρεῖ.}}) {{pb}} «سڀ کان عظيم شيءِ مڪان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سڀني شين کي پاڻ ۾ سمائي ٿو.» |author=— ٿيلس ڏانهن منسوب&lt;ref&gt;{{cite LotEP |chapter=Thales|loc=§ 35}}&lt;/ref&gt; |salign=right}}

ٿيلس کي يونان ۾ [[جاميٽري]] جي نظرياتي ۽ عملي استعمال کي متعارف ڪرائڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. کيس مغربي دنيا جو پهريون شخص پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جاميٽريءَ ۾ [[استنتاجي استدلال]] استعمال ڪيو، جنهن سبب کيس مغرب جو «پهريون رياضيدان» سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Boyer|1989|p=43 (3rd ed.)|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite journal |last=Fletcher |first=Colin R. |date=December 1982 |title=Thales – our founder? |journal=The Mathematical Gazette |volume=66 |issue=438 |page=267 |doi=10.2307/3615512 |jstor=3615512 |s2cid=125626522}}&lt;/ref&gt; کيس مغربي روايت ۾ [[عدد]] جي سڀ کان پراڻي وصف پيش ڪرڻ جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن موجب عدد «واحدن جو مجموعو» آهي؛ اها وصف مصري تصور جي پيروي ڪندي پيش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=wdhMAAAAMAAJ |title=Introduction to Arithmetic|last=Nicomachus of Gerasa |year=1926 |publisher=Macmillan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A History of Greek Mathematics, Heath, p. 70&lt;/ref&gt;

ٿيلس جي اوليت بابت شاهدي [[پروڪلس]] جي هڪ ڪتاب مان ملي ٿي. پروڪلس ٿيلس کان لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پوءِ رهندو هو، پر سمجهيو وڃي ٿو ته وٽس [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] جي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ لکيل، هاڻي گم ٿيل ڪتاب ''جاميٽريءَ جي تاريخ'' جو نسخو موجود هو.{{efn|ڪجهه تاريخدان، جهڙوڪ ڪولن آر. فليچر، نشاندهي ڪن ٿا ته ممڪن آهي يوڊيمس ٿيلس کان اڳ ڪنهن ٻئي شخص جو ذڪر ڪيو هجي، پر اصل ڪتاب جي غيرموجودگيءَ ۾ «هي سوال محض قياس آرائي بڻجي وڃي ٿو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; فليچر مڃي ٿو ته پهرئين يوناني رياضيدان جي لقب لاءِ ٻيو ڪو مضبوط اميدوار موجود نه آهي ۽ ٿيلس هن شعبي جو عملي ماهر هو. سندس لفظن ۾، «ٿيلس وٽ مشاهدي، تجربي، هڪ شڪل کي ٻيءَ تي رکي ڀيٽڻ ۽ استنتاج جون فني صلاحيتون موجود هيون... هن پاڻ کي رياضيدان ثابت ڪيو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;}} پروڪلس لکيو ته ٿيلس پهريون شخص هو، جيڪو مصر ويو ۽ اتان جي رياضياتي مطالعي کي يونان آندو. هن «پاڻ ڪيترائي قضيا دريافت ڪيا ۽ ٻين ڪيترن جي بنيادي اصولن کي پنهنجن جانشينن آڏو واضح ڪيو؛ ڪن حالتن ۾ سندس طريقو وڌيڪ عام نوعيت جو هو، جڏهن ته ٻين ۾ وڌيڪ تجربي تي ٻڌل هو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; پروڪلس کان سواءِ، [[روڊس جو هيرونيمس]]، جيڪو ٽين صدي قبل مسيح ۾ رهندو هو، پڻ ٿيلس کي پهريون يوناني رياضيدان قرار ڏئي ٿو.{{full cn|date=March 2026}}

پروڪلس ٿيلس ڏانهن انهن دريافتن کي منسوب ڪري ٿو ته دائرو پنهنجي [[قطر]] سان ٻن برابر حصن ۾ ورهائجي ٿو، [[هم پاسن واري ٽڪنڊي|ٻن برابر پاسن واري ٽڪنڊي]] جا بنيادي ڪنڊ برابر هوندا آهن ۽ [[آمهون سامهون ڪنڊ|هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ سڌين ليڪن جا آمهون سامهون ڪنڊ]] برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |author-link=آئيور بلمر ٿامس |year=1939 |title=Selections Illustrating the History of Greek Mathematics |volume=1 |chapter=Thales |pages=164–169 |publisher=Harvard University Press |chapter-url=https://archive.org/details/selectionsillust01bulmuoft/page/164/ }}&lt;/ref&gt; ابتدائي جاميٽريءَ جا ٻه بنيادي [[نظريو (رياضيات)|نظريا]] عام طور ''ٿيلس جا نظريا'' سڏجن ٿا. [[ٿيلس جو نظريو|پهريون نظريو]] اهڙي ٽڪنڊي سان تعلق رکي ٿو، جيڪا دائري ۾ ٺهيل هجي ۽ جنهن جو هڪ پاسو دائري جو قطر هجي؛&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;/&gt; جڏهن ته ٻيو نظريو، جنهن کي [[متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو]] پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڪنڊ سان لاڳاپيل آهي جنهن کي ٻه متوازي ليڪون ڪٽينديون هجن ۽ نتيجي ۾ [[هم شڪل ٽڪنڊا|هم شڪل ٽڪنڊن]] جو هڪ جوڙو ٺهندو هجي.

جديد محقق ان ڳالهه بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا ته ٿيلس جي زماني ۾ ڪو شخص پوءِ واري يوناني رياضيات جي معيار مطابق رياضياتي ثبوت پيش ڪندو هو. تنهن هوندي به، ايتري سڌي شاهدي موجود نه آهي جو قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي. ممڪن آهي ته ٿيلس ڪجهه بنيادي جاميٽري لاڳاپا دريافت ڪيا هجن ۽ انهن لاءِ ڪي دليل پڻ ڏنا هجن، پر رسمي رياضياتي ثبوتن کي سندس نالي سان منسوب ڪرڻ کي هاڻي گهڻو ڪري پوءِ جي ليکڪن جي قياسي تشريح ۽ نئين سر جوڙيل بيان طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ٿيلس يا سندس همعصرن جي يقيني طور ثابت ٿيل ڪاميابيءَ طور.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sidoli |first=Nathan |year=2018 |chapter=Greek mathematics |editor1-last=Jones |editor1-first=A. |editor2-last=Taub |editor2-first=L. |title=The Cambridge History of Science: Vol. 1, Ancient Science |publisher=Cambridge University Press |pages=345–373 |chapter-url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Sidoli_2018c.pdf }}&lt;/ref&gt;

==== آمهون سامهون ڪنڊ ====
هڪ ليکڪ موجب، مصر جي دوري دوران،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; ٿيلس ڏٺو ته مصري جڏهن هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ٻه سڌيون ليڪون ٺاهيندا هئا ته آمهون سامهون ڪنڊن کي ماپي انهن جي برابريءَ جي پڪ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shute |first1=William George |url=https://books.google.com/books?id=DIENAQAAIAAJ |title=Plane and Solid Geometry |last2=Shirk |first2=William W. |last3=Porter |first3=George F. |publisher=[[American Book Company (1890)|American Book Company]] |year=1960 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ٿيلس اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ڪجهه عام اصول قبول ڪجن، جهڙوڪ سڀ سڌا ڪنڊ برابر آهن، برابر مقدارن ۾ برابر مقدار شامل ڪرڻ سان نتيجا برابر رهن ٿا، ۽ برابر مقدارن مان برابر مقدار گهٽائڻ سان به نتيجا برابر رهن ٿا، ته سڀني آمهون سامهون ڪنڊن جي برابري ثابت ڪري سگهجي ٿي.

==== دائري ۾ ٺهيل قائم الزاويه ٽڪنڊو ====
{{Main|ٿيلس جو نظريو}}
[[File:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|upright=0.8|ٿيلس جو نظريو: جيڪڏهن {{mvar|{{overline|AC}}}} دائري جو قطر هجي ۽ {{mvar|B}} دائري جي گهيري تي واقع نقطو هجي ته ڪنڊ {{math|1=∠ ''ABC''}} هڪ [[قائم ڪنڊ]] هوندو.]]

[[ايپيڊاورس جي پامفيلا|پامفيلا]] موجب، مصرين کان جاميٽري سکڻ کان پوءِ ٿيلس پهريون شخص هو، جنهن هڪ دائري ۾ قائم الزاويه ٽڪنڊو ٺاهيو، ۽ ان موقعي تي هن هڪ ڏاند جي [[جانور جي قرباني|قرباني]] ڏني.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; ڪڏهن ڪڏهن هن واقعي کي تاريخ جي پهرين رياضياتي دريافت قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Boyer|1989|p=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}} تنهن هوندي به، مختلف روايتن ۾ اختلاف آهن. مثال طور، ڏاند جي قربانيءَ واري ڪهاڻي ڪڏهن ٿيلس بدران [[فيثاغورث]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن اها قرباني [[فيثاغورث جو نظريو]] دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڏني هئي. انهيءَ سبب ڊي. آر. ڊڪس جهڙا ڪي تاريخدان سوال اٿارين ٿا ته اهڙين روايتن جي ڪا تاريخي اهميت آهي به يا نه.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;&gt;{{cite journal |last=Dicks |first=D. R. |title=Thales |pages=294–309 |journal=The Classical Quarterly |volume=9 |date=November 1959 |issue=2 |doi=10.1017/S0009838800041586|s2cid=246881067 }}&lt;/ref&gt;

سمجهيو وڃي ٿو ته بابلي ماڻهو هن نظريي کي ڪجهه خاص صورتن ۾ ڄاڻندا هئا.&lt;ref&gt;de Laet, Siegfried J. (1996). ''History of Humanity: Scientific and Cultural Development''. [[يونيسڪو]], Volume 3, p. 14. {{isbn|92-3-102812-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. and [[يوٽا ميرزباخ|Merzbach, Uta C.]] (2010). ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons, Chapter IV. {{isbn|0-470-63056-6}}&lt;/ref&gt; هي نظريو [[اقليدس]] جي ڪتاب ''[[اقليدس جا اصول|اصول]]'' جي ٽئين ڪتاب جي 31هين قضيئي ۾ بيان ۽ ثابت ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heath |first=Thomas L. |date=1956 |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=2 (Books 3–9) |edition=2nd |publisher=Dover |isbn=0486600890 |page=61 |url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl/page/61}} Originally published by Cambridge University Press. 1st edition 1908, 2nd edition 1926.&lt;/ref&gt; [[دانتي]] جي ''[[پرديسو]]'' ۾ پڻ هڪ تقرير دوران ٿيلس جي نظريي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;canto 13, lines 101–102&lt;/ref&gt;

==== هم شڪل ٽڪنڊا ====
{{Main|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو}}
[[File:Thales theorem 1.png|thumb|upright=0.8|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو: {{math|1=''DE''/''BC'' = ''AE''/''AC'' = ''AD''/''AB''}}.]]

[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[پليني بزرگ]] ۽ [[پلوٽارڪ]] هڪ روايت بيان ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, Moralia, The Dinner of the Seven Wise Men, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html#ref5 147A]&lt;/ref&gt; جنهن جو اصل ماخذ [[روڊس جو هيرونيمس]] ڄاڻايو وڃي ٿو. ان موجب، جڏهن ٿيلس [[قديم مصر|مصر]] ويو،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; تڏهن هن [[مصر جا اهرام|اهرامن]] جي اوچائي انهن جي پاڇن وسيلي ان وقت ماپي، جڏهن سندس پنهنجي پاڇي جي ڊيگهه سندس قد جي برابر هئي.{{efn|اهڙو قائم الزاويه ٽڪنڊو، جنهن جا ٻه قائم پاسا برابر هجن، 45 درجن وارن ڪنڊن تي ٻڌل هوندو آهي، ۽ اهڙا سڀ ٽڪنڊا هڪ ٻئي سان هم شڪل هوندا آهن. انهيءَ مهل اهرام جي مرڪز کان ماپيل ان جي پاڇي جي ڊيگهه، اهرام جي اوچائيءَ جي برابر هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;J J O'Connor and E F Robertson&lt;/ref&gt;}} پلوٽارڪ موجب، هن عمل مصر جي فرعون [[اماسيس ٻيو|اماسيس]] کي خوش ڪيو. عملي لحاظ کان اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس سمنڊ ۾ موجود جهازن تائين فاصلو ماپي سگهندو هو.

اهي روايتون متوازي ليڪن جي تناسب واري نظريي سان واقفيت ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب اقليدس جي ڪتاب ''اصول'' جي پهرئين ڪتاب جو 26هون قضيو ٿيلس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=0xY_AQAAMAAJ|title=Ars Quatuor Coronatorum: Being the Transactions of the Quatuor Coronati Lodge No. 2076, London|date=10 June 1897|publisher=W. J. Parre H, Limited }}&lt;/ref&gt; انهن روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هو مصري ''[[سيڪيڊ]]'' يا ''سيڪيڊ'' جي تصور کان واقف هو، جيڪو ڪنهن [[ڍلوان]] جي افقي فاصلي ۽ عمودي اوچائيءَ جي تناسب، يعني [[ڪوٽينجنٽ]]، کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;History of Astronomy, by Richard Perason, p. 65&lt;/ref&gt;{{efn|''سيڪيڊ'' جو تصور قديم مصري رياضياتي دستاويز [[رائنڊ پيپائرس]] جي مسئلن 56، 57، 58، 59 ۽ 60 جو بنياد آهي.}} ڪرڪ ۽ ريون موجب،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt; اهڙي ماپ لاءِ رڳو ٽي سڌيون لٺيون، جيڪي هڪ ڇيڙي تي ڳنڍيل هجن، ۽ پنهنجي اوچائيءَ جي ڄاڻ ضروري آهي. هڪ لٺ زمين ۾ عمودي لڳائجي ٿي، ٻيءَ کي افقي رکيو وڃي ٿو، ۽ ٽين لٺ سان جهاز ڏانهن نظر جي سڌائي قائم ڪري لٺ جي اوچائي ۽ ان جي بنياد کان نظر جي ليڪ تائين فاصلي جي مدد سان ''سيڪيڊ'' جو حساب لڳائجي ٿو.&lt;ref&gt;Proclus, ''In Euclidem'', 352&lt;/ref&gt;

=== فلڪيات ===
[[File:Canova - Urania, the Muse of Astronomy Reveals to Thales the Secrets of the Skies, 1798-1799 (crop).jpg|thumb|فلڪيات جي الهامي ديوي يورانيا، ٿيلس کي آسمان جا راز ٻڌائيندي.]]

ٿيلس هڪ مشهور [[فلڪيات دان]] پڻ هو. قديم زماني ۾ کيس [[دب اصغر]] جي بيهڪ بيان ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو، ۽ سندس خيال هو ته هي تارن جو مجموعو سمنڊ ۾ جهاز رانيءَ لاءِ رهنمائي طور ڪم اچي سگهي ٿو. هن سال جي مدت ۽ [[اعتدالين]] ۽ [[انقلابين]] جي وقتن جو حساب پڻ لڳايو. ان کان سواءِ، [[ثريا (ستارن جو جهڳٽو)|ثريا]] جي بيهڪ جي حساب کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;

[[پلوٽارڪ]] اشارو ڪري ٿو ته سندس زماني، يعني لڳ ڀڳ 100ع ۾، نظم جي صورت ۾ لکيل ''فلڪيات'' نالي هڪ تصنيف موجود هئي، جيڪا ٿيلس ڏانهن منسوب هئي.&lt;ref&gt;Plutarch, ''[[موراليا#ڪتاب|De Pythiae oraculis]]'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0247%3Asection%3D18 18.]&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن موجب ٿيلس ڪا به لکڻي نه ڇڏي، جڏهن ته ٻين موجب هن ''انقلابِ شمسي بابت'' ۽ ''اعتدال بابت'' ڪتاب لکيا. ''جهاز رانيءَ لاءِ تارن جي رهنمائي'' نالي تصنيف پڻ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر انهيءَ نسبت بابت قديم زماني ۾ به اختلاف موجود هو.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;{{efn|ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس ڏانهن منسوب ''جهاز رانيءَ جي فلڪيات'' دراصل ساموس جي [[فوڪوس]] لکيو هو.}} ٿيلس ڏانهن منسوب ڪا به لکڻي محفوظ نه رهي آهي. آرگوس جي لوبون دعويٰ ڪئي ته ٿيلس جون لکڻيون مجموعي طور ٻه سئو سٽن تي مشتمل هيون.&lt;ref&gt;D.L. I.34&lt;/ref&gt;

==== ڪائناتي نمونو ====
[[File:Floating_Earth_Thales_Anaximander.svg|thumb|ٿيلس (کاٻي پاسي) ۽ سندس شاگرد [[ايناڪسيمينڊر]] (ساڄي پاسي) جا ڪائنات بابت تصور.]]

ٿيلس جو خيال هو ته [[ڌرتي]] مٽيءَ ۽ زمين جو هڪ هموار گول تختو يا ڍير آهي، جيڪو پاڻيءَ جي وسيع پکيڙ تي تري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Allman|first=George Johnston|wstitle=Thales of Miletus|volume=26|page=721}}&lt;/ref&gt; [[هيراڪليٽس هوميريڪس]] موجب، ٿيلس اهو نتيجو آلي مادي کي هوا، گاري ۽ زمين ۾ تبديل ٿيندي ڏسي ڪڍيو. امڪان آهي ته ٿيلس زمين کي ان پاڻيءَ مان پيدا ٿيل سمجهندو هو، جنهن تي اها تري ٿي ۽ جنهن جا سمنڊ ان کي چوڌاري گهيرين ٿا. ممڪن آهي ته هو [[درياهي لٽ]] جي تهن جي مشاهدن کان متاثر ٿيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Roy |last=Harris|date=2005 |title=The Semantics of Science|page=31|publisher=Continuum International}}&lt;/ref&gt;

سندس خيال هو ته تارا ٻرندڙ مٽيءَ جا گولا آهن.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.13&lt;/ref&gt; اهو پڻ لڳي ٿو ته هن صحيح طور سمجهيو هو ته [[چنڊ]] [[سج]] جي روشني موٽائي ٿو.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.28&lt;/ref&gt; چنڊ تي موجود هڪ [[ٿيلس (چنڊ جو کڏو)|کڏي]] کي سندس اعزاز ۾ ٿيلس جو نالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thales |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=International Astronomical Union (IAU) / USGS Astrogeology Science Center |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5945 |access-date=13 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar Eclipse Newsletter, Volume 7, Issue 2 |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |date=February 2002 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SENL/SENL200202.pdf#page=3 |format=PDF |page=3 |access-date=13 January 2026 |quote=Thales is also honored by a lunar crater.}}&lt;/ref&gt;

==== موسميات ====
[[زلزلو|زلزلن]] کي مافوق الفطرت قوتن جي مرضيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران، ٿيلس اهو نظريو پيش ڪيو ته ڌرتي پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ جڏهن پاڻيءَ جون لهرون ان کي لوڏين ٿيون ته زلزلا اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2003 |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |publisher=Routledge |editor-last=Krech III |editor-first=Shepard |volume=1: A–G |pages=358–364 |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;/&gt; کيس [[هائيڊيز (ستارن جو جهڳٽو)|هائيڊيز]] تارن جي جهڳٽي جي پهرئين مشاهدي جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جي سج سان گڏ اڀرڻ کي قديم ماڻهو مينهن جي اچڻ جي نشاني سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 3&lt;/ref&gt; [[سينيڪا نوجوان]] موجب، ٿيلس [[نيل درياهه]] جي ٻوڏن جي وضاحت ڪندي چيو ته اهي [[ايٽيسيائي هوائون|ايٽيسيائي هوائن]] جي درياهه جي وهڪري کي پوئتي ڌڪڻ سبب ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 4&lt;/ref&gt;

==== زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون ====
[[File:Capernaum roman olive press by David Shankbone.jpg|thumb|[[ڪفرناحوم، اسرائيل]] ۾ رومي دور جي زيتون پيهڻ واري چڪي ۽ تيل ڪڍڻ واري مشين.]]

ارسطوءَ جي بيان ڪيل هڪ روايت موجب،&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt; ٿيلس [[موسم جي اڳڪٿي]] وسيلي زيتون جي فصل مان دولت حاصل ڪئي. هڪ سياري ۾ ٿيلس موسم ۽ سٺي فصل جي اڳڪٿي ڪرڻ کان پوءِ ميليتس جون سڀ [[زيتون جو تيل ڪڍڻ|زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون]] اڳواٽ پنهنجي استعمال لاءِ مخصوص ڪرائي ڇڏيون. پوءِ جڏهن غيرمعمولي طور وڏي فصل سبب انهن مشينن جي طلب پنهنجي عروج تي پهتي، تڏهن هن اهي مشينون وڏي مسواڙ تي ٻين کي استعمال لاءِ ڏنيون.

انهيءَ واقعي کي تاريخ ۾ [[مستقبلي معاهدو|مستقبلي معاهدن]] يا [[اختياري معاهدو (ماليات)|اختياري معاهدن]] جي ابتدائي ڄاتل استعمال طور بيان ڪيو ويندو آهي. اهو فرق ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٿيلس جي اڳواٽ ڪيل معاهدن موجب فصل جي وقت مشينون مسواڙ تي وٺڻ سندس لاءِ لازمي هو يا کيس رڳو اهو اختيار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;deriv&quot;&gt;George Crawford, Bidyut Sen – ''[https://books.google.com/books?id=NIIVeirctosC&amp;pg=PA7 Derivatives for Decision Makers: Strategic Management Issues]'', John Wiley &amp; Sons, 1996 {{isbn|978-0471129943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

ارسطو وضاحت ڪري ٿو ته ٿيلس جو مقصد پاڻ کي دولتمند بنائڻ نه هو، پر ميليتس جي رهواسين کي اهو ثابت ڪرڻ هو ته سندن خيال جي ابتڙ فلسفو عملي طور فائديمند ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن انهن طعنن کي غلط ثابت ڪرڻ چاهيو، جن موجب فلسفو بيڪار هو.&lt;ref name=&quot;apol&quot;&gt;Aristotle, [[سياست (ارسطو)|Politics]] 1259a [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+1.1259a]&lt;/ref&gt; هن انهيءَ مشهور اعتراض جو جواب ڏنو هو ته «[[جيڪڏهن تون ايترو هوشيار آهين ته پوءِ امير ڇو نه آهين؟]]».&lt;ref name=&quot;deriv&quot;/&gt; ارسطو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته [[بازار تي مڪمل قبضو]] ڪري [[اجاره داريءَ واري قيمت]] مقرر ڪرڻ دولت حاصل ڪرڻ جي هڪ عام حڪمت عملي آهي، جنهن لاءِ غيرمعمولي ڏاهپ يا اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت ضروري نه آهي.&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

==== سج گرهڻ جي اڳڪٿي ====
{{Main|ٿيلس جو سج گرهڻ}}
جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هيروڊوٽس موجب ٿيلس هڪ اهڙي [[سج گرهڻ]] جي اڳڪٿي ڪئي هئي، جيڪو [[سج گرهڻ واري جنگ|ليڊيائي ۽ ميديائي قومن جي وچ ۾ جنگ]] دوران ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;/&gt; ان دور جي سج گرهڻن مان رڳو 28 مئي 585 ق.م. وارو گرهڻ [[اناطوليا]] ۾ مڪمل سج گرهڻ جي صورت ۾ نظر آيو هو، جتي اها جنگ وڙهي وئي هئي. آمريڪي ليکڪ [[آئزڪ عظيموف]] هن جنگ کي تاريخ جو سڀ کان پراڻو اهڙو واقعو قرار ڏنو، جنهن جي تاريخ ڏينهن جي درستگيءَ سان معلوم آهي، ۽ هن اڳڪٿيءَ کي «سائنس جي پيدائش» سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |publisher=Loose Leaf |year=1978 |isbn=978-0-398-03754-3 |page=75}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|upright=0.8|[[سج]] جو مڪمل [[سج گرهڻ|گرهڻ]].]]

[[هيروڊوٽس]] لکي ٿو ته جنگ جي ڇهين سال ۾، بادشاهه [[ليڊيا جو الياٽيس|الياٽيس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ليڊيائي فوج ۽ [[ڪياڪساريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ميديائي فوج وچ ۾ هڪ اهڙي جنگ هلي رهي هئي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي هئي. اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن سبب ٻنهي ڌرين جنگ بند ڪري امن معاهدي بابت ڳالهيون شروع ڪيون. هيروڊوٽس اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته ٿيلس ڏينهن جي روشني ختم ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. تنهن هوندي به، هو جنگ جو هنڌ بيان نٿو ڪري.&lt;ref&gt;[[هيروڊوٽس]]: ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]'' 1,74,2 ([https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D74%3Asection%3D2 online])&lt;/ref&gt;

{{blockquote|ان کان پوءِ، جڏهن ڪياڪساريس الياٽيس ڏانهن پنهنجا پناهه گهرندڙ ماڻهو واپس ڪرڻ جو مطالبو موڪليو ۽ الياٽيس کين حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن ليڊيائين ۽ ميدين وچ ۾ جنگ شروع ٿي. اها جنگ پنج سال جاري رهي ۽ ڪڏهن هڪ ڌر ته ڪڏهن ٻي ڌر ڪاميابي حاصل ڪندي رهي. انهيءَ عرصي ۾ ميدين ليڊيائين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون ۽ ليڊيائين پڻ ميدين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون. سندن جنگين ۾ هڪ رات واري لڙائي پڻ شامل هئي. تنهن هوندي به، جڏهن ڪنهن به قوم کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي، تڏهن ڇهين سال ۾ هڪ ٻي جنگ ٿي. ان جنگ دوران، جڏهن لڙائي زور وٺي رهي هئي، تڏهن اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو. هن واقعي جي اڳڪٿي ميليتس جي ٿيلس ڪئي هئي، جنهن آيوني ماڻهن کي اڳواٽ خبردار ڪندي اهو ئي سال مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ واقعو پيش آيو. ميدين ۽ ليڊيائين جڏهن اها تبديلي ڏٺي ته جنگ بند ڪري ڇڏيائون، ۽ ٻئي ڌريون امن جون شرطون طئي ڪرڻ لاءِ هڪجهڙيون خواهشمند ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;{{cite book |url=https://classics.mit.edu/Herodotus/history.mb.txt |title=The Histories |author=Herodotus |translator-first=George |translator-last=Rawlinson}}&lt;/ref&gt;}}

تنهن هوندي به، هيروڊوٽس جي ٻين هنڌن تي ڏنل [[ميديائي گهراڻي|ميديائي بادشاهن]] جي فهرست ۽ سندن حڪومتن جي مدتن موجب، ڪياڪساريس سج گرهڻ کان ڏهه سال اڳ وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;Alden A. Mosshammer: ''Thales' Eclipse''. Transactions of the American Philological Association, Vol. 111, 1981, pp.&amp;nbsp;145–155 ([https://www.jstor.org/stable/284125 JSTOR])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenskus |first=Otta |author-link=اوٽا وينسڪوس |year=2016 |title=Die angebliche Vorhersage einer Sonnenfinsternis durch Thales von Milet. Warum sich diese Legende so hartnäckig hält und warum es wichtig ist, ihr nicht zu glauben |url=https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |pages=2–17 |language=de |volume=144 |issue=1 |access-date=18 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174340/https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ڊي. آر. ڊڪس ٻين تاريخدانن، جهڙوڪ ايف. مارٽيني، جي. ايل. اي. ڊريئر ۽ [[اوٽو نوئگيباور]]، سان گڏ سج گرهڻ واري روايت جي تاريخي صداقت کي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ڊڪس ٿيلس جي سج گرهڻ جو سبب معلوم ڪرڻ واري روايت کي هيروڊوٽس جي انهيءَ دعويٰ سان ڳنڍي ٿو ته ٿيلس انقلابِ شمسي جي حوالي سان سج جو چڪر دريافت ڪيو هو. ڊڪس نتيجو ڪڍي ٿو ته «ممڪن ئي نه هو ته وٽس اها ڄاڻ هجي، جيڪا نه مصرين وٽ هئي، نه بابلي ماڻهن وٽ ۽ نه ئي سندس فوري جانشينن وٽ».&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ٿامس ورٿن ان جي ابتڙ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته اها جنگ ساڳي «رات واري لڙائي» ٿي سگهي ٿي، جنهن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ جيڪا اڳڪٿي ڪيل [[چنڊ گرهڻ]] سبب متاثر ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Worthen&quot;&gt;Thomas D. Worthen, &quot;Herodotus's Report on Thales's Eclipse,&quot; ''Electronic Antiquity'' vol. 3.7 (May 1997), [https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V3N7/worthen.html] and Thomas De Voe Worthen, &quot;[http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc The Eclipse of 585 BCE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134827/http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc|date=August 30, 2011}}&quot;&lt;/ref&gt;

==== کوهه ۾ ڪرڻ ====
{{See also|کوهه ۾ ڪري پيل نجومي}}
[[افلاطون]]، ڊائوجينس لائيرٽيس ۽ هيپوليٽس سڀ هڪ روايت بيان ڪن ٿا ته ٿيلس تارن جي مشاهدي ۾ ايترو محو هو جو هن پنهنجي هلڻ واري رستي ڏانهن ڌيان نه ڏنو ۽ هڪ کوهه ۾ ڪري پيو.&lt;ref&gt;Theaetetus (174 A)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D.L. II.4–5&lt;/ref&gt;{{efn|اسڪاٽش فلسفي [[ايڊم سمٿ]] بابت پڻ اهڙي روايت آهي ته هو هڪ ڀيري بي خياليءَ ۾ [[چمڙي رڱڻ|چمڙي رڱڻ واري ڪارخاني]] جي کڏ ۾ ڪري پيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fee.org/articles/adam-smith-i-had-almost-forgot-that-i-was-the-author-of-the-inquiry-concerning-the-wealth-of-nations/|title=Brilliant but Absent-Minded Adam Smith &amp;#124; Jim Powell|first=Jim|last=Powell|date=1 March 1995|website=fee.org}}&lt;/ref&gt;}}

&lt;blockquote&gt;«ٿيلس تارن جو مطالعو ڪري رهيو هو ۽ آسمان ڏانهن نهاري رهيو هو، تڏهن هو هڪ کوهه ۾ ڪري پيو. هڪ خوش مزاج ۽ حاضر جواب ٿريسيائي نوڪرياڻي مٿس ٺٺولي ڪندي چيو ته هو آسمان ۾ مٿي موجود شين بابت ڄاڻڻ لاءِ ته بيحد بيتاب آهي، پر پنهنجي پيرن هيٺان سامهون موجود شيءِ به نٿو ڏسي سگهي.»&lt;ref&gt;Theaetetus 174a&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== انجنيئرنگ ===
[[File:Kızılırmak River from Kapıkaya Köyü.jpg|thumb|هاليس درياهه.]]

فلڪيات کان سواءِ، ٿيلس رياضيات جي ٻين عملي استعمالن، جن ۾ [[انجنيئرنگ]] پڻ شامل هئي، سان به لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{MacTutor|id=Thales|title=Thales of Miletus|mode=cs1}}&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس جي بيان ڪيل هڪ ٻي روايت موجب، [[ڪروئسس]] پنهنجي فوج کي فارسي علائقي ڏانهن موڪليو، پر [[هاليس درياهه]] وٽ فوج جي اڳڀرائي رڪجي وئي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا پل نه هئي. پوءِ ٿيلس درياهه جي مٿئين وهڪري وٽ پاڻيءَ جو هڪ متبادل رستو کوٽي وهڪري کي گهٽايو، جنهن سان فوج لاءِ درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Herodotus |translator-last=Godley |translator-first=A. D. |title=Herodotus |publisher=Harvard University Press |chapter=Ch. 75 |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1b*.html#75 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ هيروڊوٽس ٻڌايو ته سندس گهڻا يوناني همعصر مڃيندا هئا ته ٿيلس بادشاهه ڪروئسس جي فوجي مهم ۾ مدد لاءِ هاليس درياهه جو رخ موڙيو هو، پر هيروڊوٽس پاڻ ان روايت کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; افلاطون ٿيلس جي واکاڻ [[اناخارسس]] سان گڏ ڪئي، جنهن کي ڪنڀار جي چڪ ۽ لنگر جو موجد قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Plato, Republic, Book 10, section 600a&lt;/ref&gt;

=== الوهيت ===
[[File:Louisstgaudens1.jpg|thumb|upright|''ٿيلس (بجلي)''، مجسمي سازيءَ جو هڪ نمونو، جيڪو «ريلوي جي ترقي» (1908ع) نالي مجموعي جو حصو آهي ۽ [[واشنگٽن يونين اسٽيشن]] جي مکيه مهاڙي تي واقع آهي.]]

ارسطو موجب، ٿيلس جو خيال هو ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن»،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=De Anima |title-link=De Anima |page=411a7 |author-link=ارسطو}}&lt;/ref&gt; يعني [[مقناطيسي پٿر]] ۾ [[روح]] موجود آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[مقناطيسيت]] جي قوت وسيلي لوهه کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref&gt;Nathan Ida, [https://books.google.com/books?id=YtmIBwAAQBAJ&amp;pg=PA427 ''Engineering Electromagnetics''], Springer, 2015 {{isbn|3319078062}}&lt;/ref&gt; ساڳيو تصور [[ڪهربا]] تي پڻ لاڳو ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[ساڪن بجلي]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. اهڙي [[مادي حياتيت]] يا [[نامياتي فلسفو|نامياتي تصور]] جي پٺيان بظاهر اهو استدلال هو ته جيڪڏهن ڪا شيءِ حرڪت ڪري ٿي ته اها زنده آهي، ۽ جيڪڏهن اها زنده آهي ته ان ۾ روح ضرور موجود هوندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sandywell |first1=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse C. 600-450 BC|page=97 |date=1996 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-10170-7 |url=https://books.google.com/books?id=_zWqCBdNQNMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farrington, B., 1944 Greek Science. Pelican&lt;/ref&gt;

انهن ديوتائن کان سواءِ، جن جي موجودگيءَ کي انهن حرڪتن ۾ ڏٺو ويندو هو، جن کي پوءِ [[برق مقناطيسيت|مقناطيسيت ۽ بجلي]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو، لڳي ٿو ته ٿيلس هڪ اعليٰ خدا جو تصور پڻ رکندو هو، جنهن ڪائنات کي ترتيب ڏني هئي:

{{blockquote|«ٿيلس»، [[سسرو]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cicero |author-link=سسرو |title=De Natura Deorum |page=i.,10|title-link=De Natura Deorum }}&lt;/ref&gt; «ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿو ته پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول آهي، ۽ خدا اها عقل رکندڙ هستي آهي، جنهن پاڻيءَ مان سڀني شين کي صورت ڏني ۽ پيدا ڪيو».}}

[[هينري فيلڊنگ]] (1775ع) موجب، [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] (1.35) بيان ڪيو ته ٿيلس خدا جي ازلي ۽ آزاد وجود جو تصور پيش ڪيو هو. هن موجب، «خدا سڀني موجود هستين کان قديم ترين آهي، ڇاڪاڻ ته سندس وجود کان اڳ ڪو سبب موجود نه هو، ايتري قدر جو پيدائش جي لحاظ کان به نه؛ ۽ دنيا سڀني شين کان وڌيڪ سهڻي آهي، ڇاڪاڻ ته اها خدا پيدا ڪئي آهي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fielding |first=Henry |author-link=هينري فيلڊنگ |year=1775 |url=https://books.google.com/books?id=C2RVAAAAcAAJ |title=An essay on conversation |publisher=[[John Bell (publisher)|John Bell]] |page=346}}&lt;/ref&gt;

تازو نڪولس موليناري اهو دليل پيش ڪيو آهي ته ٿيلس قديم پاڻيءَ جي ديوتا [[اخيلوس|اخيلوئيوس]] کان متاثر ٿيو هو. هن ديوتا کي پاڻيءَ سان هڪجهڙو سمجهيو ويندو هو ۽ ٿيلس جي زندگيءَ دوران ميليتس ۾ سندس پوڄا ڪئي ويندي هئي. پنهنجي دليل جي حمايت ۾ موليناري نشاندهي ڪري ٿو ته يوناني لفظ ''هائڊور'' خاص طور «مٺو پاڻي» ظاهر ڪندو هو. ان کان سواءِ، ڏندڪٿائن ۽ فن ۾ اخيلوئيوس کي روپ بدلائيندڙ هستي سمجهيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن به شيءِ جي صورت اختيار ڪري سگهندي هئي. هو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته قديم زماني ۾ دنيا جي درياهن کي «اخيلوئيوس جون نسون» چيو ويندو هو، ۽ ديوتائن جي اها گهڻائي ٿيلس جي انهيءَ خيال ۾ ظاهر ٿئي ٿي ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن».&lt;ref&gt;Nicholas J. Molinari, Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians. Oxford: Archaeopress, 2022 https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270869; cf. also Nicholas J. Molinari, Concerning Water as the Archai: Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy. A Dissertation Providing Philosophical, Mythological, and Archaeological Responses to the Neo-Marxians, Doctoral Dissertation, Newport, RI: Salve Regina University, 2020 https://philpapers.org/rec/MOLCWA-2&lt;/ref&gt;


== وفات ۽ ورثو ==
[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[اپولوڊورس آف ايٿنس|اپولوڊورس]] جي حوالي سان لکي ٿو ته ٿيلس 78 ورهين جي عمر ۾ 58هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (548ع کان 545ع ق.م.) دوران وفات ڪئي. سندس بيان موجب، راندين جو مقابلو ڏسندي [[گرميءَ جو جهٽڪو|سخت گرميءَ جي اثر]] ۽ اڃ سبب ٿيلس جي وفات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Diogenes Laërtius |title=Lives of Eminent Philosophers |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D1%3Achapter%3D1}}&lt;/ref&gt;

=== اثر ۽ اهميت ===
[[File:Tales de Mileto (1906) - Veloso Salgado.png|thumb|upright=0.8|[[ويلوسو سالگادو]] جي 1906ع واري تصوير ''سائنس جي شروعات'' ۾ ٿيلس جي تصوير جو تفصيلي حصو.]]

ٿيلس ٻين يوناني مفڪرن تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ ان وسيلي [[مغربي دنيا]] جي فڪري تاريخ تي پڻ اثرانداز ٿيو. تنهن هوندي به، ٿيلس بابت تاريخي ماخذن جي کوٽ ۽ محفوظ رهيل روايتن ۾ اختلافن سبب عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي ته سندس اثر جو حقيقي دائرو ڪيترو هو ۽ کانئس پوءِ ايندڙ ڪهڙن يوناني فلسفين ۽ رياضيدانن تي هن ڪيترو اثر وڌو.{{efn|[[ايڊمنڊ هسرل]]&lt;ref&gt;''The Vienna Lecture''&lt;/ref&gt; هن نئين فڪري تحريڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس موجب، فلسفياڻو انسان هڪ «نئين ثقافتي تشڪيل» جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪا اڳواٽ مليل روايت کان فاصلو اختيار ڪري «انهيءَ ڳالهه جي عقلي تحقيق» شروع ڪري ٿي ته «پاڻ ۾ سچ ڇا آهي»؛ يعني سچائيءَ جي هڪ مثالي تصور جي ڳولا.}}

مغربي فلسفي جي روايت جا پهريان ٽي فلسفي [[ميليتس]] سان تعلق رکندڙ [[طبعي ڪائناتيات|ڪائناتيات جا مفڪر]] هئا. انهن ۾ سڀ کان پهريون ٿيلس هو، جنهن کان پوءِ [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ پوءِ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] آيا. انهن ٽنهي کي گڏيل طور [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ''[[سودا (انسائيڪلوپيڊيا)|سودا]]'' موجب، ٿيلس ايناڪسيمينڊر جو «استاد ۽ مائٽ» هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kirk |first=G. S. |author-link=جي. ايس. ڪرڪ |title=Popper on Science and Presocratics |year=1960 |journal=Mind |series=New Series |volume=67 |number=275 |page=330 |doi=10.1093/mind/LXIX.275.318 |doi-access=free |jstor=2251995 }}&lt;/ref&gt;

ايناڪسيمينڊر، ٿيلس جي پاڻيءَ واري نظريي جي ابتڙ، اهو خيال رکندو هو ته سڀ شيون ''[[اپيرون]]''، يعني لامحدود يا غيرمتعین بنيادي اصل، مان وجود ۾ آيون آهن. ايناڪسيمينڊر جو جانشين ايناڪسيمينس، جيڪو بنيادي مادي جي تصور ۾ ڪنهن حد تائين ٿيلس سان مشابهت رکندو هو، اهو سمجهندو هو ته سڀ شيون [[هوا]] مان ٺهيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Graham |first=Daniel W. |title=Anaximenes (d. 528 B.C.E.) |url=https://www.iep.utm.edu/anaximen/ |access-date=20 July 2019 |work=IEP}}&lt;/ref&gt;

[[جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر)|جان برنيٽ]] (1892ع) لکيو:&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burnet |first=John |url=https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog |title=Early Greek Philosophy |page=[https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog/page/n41 29] |year=1892|publisher=A. and C. Black }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|آخر ۾، اسان وٽ فلسفياڻي جماعت جو هڪ تسليم ٿيل مثال موجود آهي، يعني [[فيثاغورثي مڪتب|فيثاغورثين]] جو. اهو واضح ٿيندو ته سائنسي سرگرمين جي باقاعدي تنظيم جو مفروضو، جيڪڏهن ان کي مفروضو چئي سگهجي، ئي سڀني حقيقتن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو. مثال طور، ٿيلس، [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] جي هٿان فلسفياڻي تعليم جي ترقيءَ کي رڳو هڪ اهڙي مڪتب ۾ هڪ بنيادي خيال جي مسلسل تشريح ۽ توسيع طور سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جي پنهنجي لڳاتار روايت موجود هئي.}}

ابتدائي يوناني رياضيدانن مان ٻن اهم شخصيتن جي حيثيت ۾، ٿيلس کي [[فيثاغورث]] تي اثرانداز ٿيندڙ مفڪر پڻ سمجهيو ويندو آهي. [[يامبليڪس]] موجب، فيثاغورث «ٿيلس جي تعليم مان ڪيترن ئي لحاظن کان فائدو حاصل ڪيو، پر هن جو سڀ کان وڏو سبق وقت بچائڻ جي اهميت سکڻ هو».&lt;ref&gt;Life of Pythagoras 3.13&lt;/ref&gt;

ابتدائي ماخذن{{which|date=October 2021}} موجب، هن روايت ۾ فيثاغورث کي ايناڪسيمينڊر جو شاگرد ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو نوجوانيءَ ۾ ٿيلس سان ملڻ ويو. چيو وڃي ٿو ته ٿيلس کيس صلاح ڏني ته هو پنهنجي فلسفياڻي ۽ رياضياتي تعليم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ مصر جو سفر ڪري.

ٿيلس کي [[پريني جو مينڊروليٽس|پريني جي فلڪيات دان مينڊروليٽس]] جو استاد پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6lnwAgAAQBAJ|title=The Philosophers of the Ancient World: An A–Z Guide|first=Trevor|last=Curnow|date=22 June 2006|publisher=A&amp;C Black |isbn=9780715634974 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ممڪن آهي ته هو [[ٽينيڊوس جو ڪليوسٽراٽس|ٽينيڊوس جي ڪليوسٽراٽس]] جو استاد رهيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Cleostratus Redivivus |last=Webb |first=E. J. |year=1921 |journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=41|pages=70–85 |doi=10.2307/624797 |jstor=624797 |s2cid=250254883 |url=https://archive.org/details/journalofhelleni41sociuoft/page/n147/ }}&lt;/ref&gt;

== حوالن ۾ استعمال ٿيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
* {{cite EB1911 |last=Allman |first=George Johnston |wstitle=Thales of Miletus |volume=26 |page=721}}
* {{cite book |first=C.B. |last=Boyer |author-link=ڪارل بينجمن بوئر |title=A History of Mathematics |edition=2nd |place=New York |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=1989 |isbn=978-0-471-09763-1}} (1991ع جي پيپر بيڪ ڇاپي جو {{isbn|0-471-54397-7}}؛ [https://atiekubaidillah.files.wordpress.com/2013/03/a-history-of-mathematics-3rded.pdf 2011ع جو ٽيون ڇاپو])
* {{cite book |last=Burnet |first=John |author-link=جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر) |title=Early Greek Philosophy |publisher=[[A &amp; C Black Ltd.]] |year=1920 |orig-year=1892}} [https://web.archive.org/web/20060807104846/http://www.classicpersuasion.org/pw/burnet/index.htm ٽيون ڇاپو]
* {{Cite journal |last=Cantor |first=Lea |date=2022 |title=Thales – the 'first philosopher'? A troubled chapter in the historiography of philosophy |journal=[[British Journal for the History of Philosophy]] |volume=30 |issue=5 |pages=727–750 |doi=10.1080/09608788.2022.2029347 |doi-access=free}}
* [[هيروڊوٽس]]، ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]''، [[اي. ڊي. گاڊلي]] (مترجم)، ڪيمبرج: [[Harvard University Press]]، 1920ع؛ {{isbn|0-674-99133-8}}. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.1.0 پرسيوس تي آن لائين نسخو]
* [[هانس يوآخيم شٽورگ|Störig, Hans Joachim]]، ''Kleine Weltgeschichte der Philosophie''. Fischer، فرينڪفرٽ، 2004ع، {{isbn|3-596-50832-0}}.
* {{cite book |last=Lloyd |first=G. E. R. |author-link=جي. اي. آر. لائيڊ |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle}}
* {{cite book |last=Nahm |first=Milton C. |title=Selections from Early Greek Philosophy |publisher=[[Appleton-Century-Crofts]] |year=1962 |orig-year=1934}}
* [[پليني بزرگ]]، ''[[پليني جي قدرتي تاريخ|The Natural History]]''، مرتب: جان بوسٽڪ ۽ ايڇ. ٽي. رائلي، لنڊن: [[Taylor and Francis]]، 1855ع. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+toc پرسيوس ڊجيٽل لائبريريءَ تي آن لائين نسخو].
* {{cite CE1913 |last=Turner |first=William |wstitle=Ionian School of Philosophy}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Couprie |first=Dirk L. |title=Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1441981158}}
* Enache, Cătălin (2025). ''Thales, Hippias, Aristotle and the Beginnings of Greek Philosophy''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-3-031-81156-2}}
* {{cite book |last=Luchte |first=James |title=Early Greek Thought: Before the Dawn |year=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |location=London |isbn=978-0567353313}}
* {{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2002 |publisher=Ashgate |isbn=978-0754605331 |series=Western Philosophy Series |volume=58}}
* {{cite book |last=Mazzeo |first=Pietro |title=Talete, il primo filosofo |publisher=Editrice Tipografica |location=Bari |year=2010}}
* {{cite book |last=Molinari |first=Nicholas J. |title=Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians |year=2022 |publisher=Archaeopress |isbn=9781803270869}}
* Priou, Alex (2016). &quot;[https://www.academia.edu/13053487/_...Going_Further_On_Down_the_Road..._The_Origin_and_Foundations_of_Milesian_Thought '...Going Further On Down the Road...': The Origin and Foundations of Milesian Thought].&quot; ''The Review of Metaphysics'' 70، ص 3–31.
* {{cite book |title=A History of Western Philosophy |year=1947 |publisher=Simon &amp; Schuster publisher |isbn=0-415-32505-6 |series=Traditio Praesocratica |location=US |language=en |last=Russell |first=Bertrand}}
* {{cite book |editor-last=Wöhrle |editor-first=Georg |title=The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan |year=2014 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-031525-7 |series=Traditio Praesocratica |volume=1}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Thales}}
{{Wikiquote|Thales}}
* {{wikisource-inline|Portal:Thales of Miletus|Thales of Miletus}}
* [https://www.iep.utm.edu/t/thales.htm انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ ٿيلس بابت مضمون]
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Thales/ ميڪ ٽيوٽر رياضيات جي تاريخ ۾ ٿيلس جي سوانح]
* [https://www.mathopenref.com/thalestheorem.html ٿيلس جو نظريو — ميٿ اوپن ريفرنس] (متحرڪ تشريح سان)
* [https://www.mathopenref.com/thales.html چارلين ڊگلس پاران ٿيلس جي سوانح] (تفصيلي ڪتابيات سميت)
* [https://philosophy.gr/presocratics/thales.htm گيانس اسٽاماٽيلوس پاران ٿيلس جي زندگي، تصنيفات ۽ تاريخي شاهديون]
* [http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments ٿيلس سان منسوب متن جا ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424142803/http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments |date=24 April 2022}}

{{Seven Sages of Greece}}
{{Ancient Greek astronomy}}
{{Ancient Greek mathematics}}
{{Ancient Greek schools of philosophy}}
{{Ancient Greece topics|people}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا يوناني فلسفي]]
[[زمرو:620ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ ڄاول]]
[[زمرو:540ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ وفاتون]]
[[زمرو:قديم يوناني فلڪيات دان]]
[[زمرو:قديم يوناني جاميٽري دان]]
[[زمرو:قديم يوناني مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم يوناني طبعيات دان]]
[[زمرو:قديم ميليتس جا رهواسي]]
[[زمرو:علميات جا فلسفي]]
[[زمرو:فلسفي بابت فلسفو]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ليکڪ]]
[[زمرو:فطري فلسفي]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم آيونيا جا فلسفي]]
[[زمرو:تعليم جا فلسفي]]
[[زمرو:رياضيات جا فلسفي]]
[[زمرو:ذهن جا فلسفي]]
[[زمرو:سائنس جا فلسفي]]
[[زمرو:سقراط کان اڳ جا فلسفي]]
[[زمرو:يونان جا ست ڏاها]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا رياضيدان]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا فلڪيات دان]]

[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>h2lc2d83smhtrc32wl5hpoovfej641o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426902</id>
      <parentid>426900</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90972" sha1="la7790ogxdncejcwaxu97ids2wablbb" xml:space="preserve">
{{Infobox philosopher
| name = ميليتس جو ٿيلس
| native_name = Θαλῆς
| image = Arte romana, testa di talete di mileto, II sec..JPG
| image_size = 250px
| caption = ٿيلس جي مجسمي جي مٿي جو ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٺهيل رومي نقل
| birth_date = تقريباً 626ع يا 623ع ق.م.
| birth_place = [[ميليتس]]، [[آيونيائي اتحاد]]
| death_date = تقريباً 548ع يا 545ع ق.م. (عمر لڳ ڀڳ 78 سال)
| era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]]
| region = [[مغربي فلسفو]]
| school_tradition = [[آيونيائي فلسفي جو مڪتب|آيونيائي مڪتب]]، [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]]، [[فطرت پسندي (فلسفو)|فطرت پسندي]]
| main_interests = [[اخلاقيات]]، [[مابعدالطبيعات]]، [[رياضيات]]، [[فلڪيات]]
| notable_ideas =
* [[فلسفياڻي تحقيق]]
* پاڻيءَ کي ڪائنات جو بنيادي اصل (''[[آرخي]]'') قرار ڏيڻ
* [[ٿيلس جي سج گرهڻ واري اڳڪٿي]]
* [[ٿيلس جو نظريو]]
* [[تناسب جو نظريو]]
* [[پاڻ کي سڃاڻو]]
* [[جامد بجلي]]
| influences =
* [[بابلي فلڪيات]]
* [[قديم مصري رياضيات]]
* [[قديم مصري مذهب]]
| influenced =
* [[فيثاغورث]]
* [[ايناڪسيمينڊر]]
* [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]]
}}

[[File:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.jpg|thumb|250px|ميليتس جي ٿيلس جي هڪ تاريخي تصوير، جيڪا ''Illustrerad Verldshistoria'' ۾ شايع ٿيل آهي.]]


'''ٿيلس آف مليٽس''' يا  '''ميليتس جو ٿيلس'''( Thales of Miletus)، مليٽس جو ٿيلس، ھڪ ماھر فلڪيات ھو 624 قبل مسيح ۾ ايشيا مائنر يعني موجوده ترڪيءَ ۾ يوناني نوآبادي ۾ پيدا ٿيو. کيس مغربي فلسفي جو باني سمجھيو ويندو آھي، پر ھي سائنس جي ابتدائي ترقيءَ جو محرڪ ھو. کيس پنھنجي زندگيءَ ۾ ئي رياضي، طبعيات ۽ فلڪيات جو عالم تسليم ڪيو ويو. ھي ھڪ سج گرهڻ جي پيشنگوئي جي ڪري مشھور ٿيو. ان پيشنگوئي سان موجوده ترڪيءَ ۾ موجود درياءَ ھيلائس جي ڪناري تي ميڊيا وارن ماڻهن ۽ لیڊيا جي ماڻهن جي وچ ۾  شروع ٿيڻ واري جنگ کي روڪي ڇڏيو ۽ انھن جي پندرهن سالن کان ھلندڙ دشمني ختم ٿي وئي. جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو اڳي ٿيلز اچي اعلان ڪيو تہ &quot;ديوتا توھان جي جنگ تي ناراض آهن ۽ آھي ڪجهه دير ۾ سج کي غائب ڪري ڇڏيندا ۽ جيڪڏھن توھان جنگ کان توبہ نہ ڪئي تہ ھميشہ لاءِ اوندھ ٿي ويندي&quot;. 
اھڙي طرح سج گرهڻ جي ڪري کين يقين ٿي ويو ۽ جنگ ٽري وئي. سئو سال بعد ھيروڊوٽس ان واقعي کي قلمبند ڪيو. ھن 546 ق.م. ۾ وفات ڪئي.&lt;ref&gt; ڪتاب:سائنس اور سائنسدان؛ ليکڪ:ايڊم ھارٽ،ڊيوس جان فرينڊن٬ ڊين گرين؛ ايڊيشن:،2018؛ تخليقات پبلشرز،لاھور &lt;/ref&gt; ھي مشھور ست يوناني ڏاھن مان ھو. ارسطو کيس يونان جو پھريون فلاسافر سمجھندو ھو.&lt;ref&gt;[[Aristotle]], Metaphysics Alpha, 983b18.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM |title=Thales |year=1870 |url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016  |page=1016}}&lt;/ref&gt; ھي پھريون شخص ھيو جنھن دنيا ۽ ڪائنات کي سمجھڻ جي ڏندڪٿائي طريقي جي بدران نظرئي يا مفروضي يا ٻين لفظن ۾ سائنسي طريقي سان سمجھڻ جي شروعات ڪئي. رياضي ۾ ھن پھريون دفعو اھرامن جي اوچائي ۽ پاڻيءَ جي جھازن جي سمنڊ ۾ دوري ماپڻ لاءِ جاميٽري جو استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{harv|Boyer|1991|loc=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==
[[File:MiletusIonicStoa.jpg|thumb|right|[[ميليتس]] ۾ مقدس رستي تي واقع آيوني طرز جو ستونن وارو ورانڊو.]]

[[ٿيلس]] جي زندگيءَ ۽ علمي سرگرمين بابت تفصيلن جو مکيه ماخذ ٽين صدي عيسويءَ جي سوانح نگار ۽ فلسفين جي راين کي گڏ ڪندڙ ليکڪ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] جو ڪتاب ''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' آهي.&lt;ref&gt;Translation of his biography on Thales: [http://www.classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm Thales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209023538/http://classicpersuasion.org/pw/diogenes/dlthales.htm|date=9 February 2008}}, classicpersuasion site; original Greek text, under [https://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl01.html#thales ΘΑΛΗΣ], the Library of Ancient Texts Online site.&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ ٿيلس جي زندگيءَ بابت هي اهم دستياب ماخذ آهي، پر ڊائوجينس سندس وفات کان لڳ ڀڳ اٺ صديون پوءِ لکيو هو، ۽ سندس استعمال ڪيل ماخذن ۾ اڪثر «ناقابل اعتماد يا ايتري قدر جو گهڙيل معلومات» پڻ موجود هوندي هئي.&lt;ref&gt;See {{Cite book |last=McKirahan |first=Richard D. Jr. |url=https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 |title=Philosophy Before Socrates |publisher=Hackett |year=1994 |isbn=978-0-87220-176-7 |location=Indianapolis |page=[https://archive.org/details/philosophybefore00mcki/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;{{efn|ٻڌل ڳالهين تي ڀاڙڻ ۽ اصل ماخذن جا حوالا نه ڏيڻ سبب ڊڪس ۽ ورنر ييگر جهڙا ڪي تاريخدان سقراط کان اڳ واري فلسفي جي سڄي تصور کي پوءِ واري دور جي هڪ تشڪيل سمجهن ٿا، جيڪا «افلاطون کان وٺي ارسطوءَ جي فوري شاگردن تائين ٻن يا ٽن نسلن دوران جوڙي وئي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jaeger |first=Werner |title=Aristotle |year=1948 |edition=2nd |page=454}}&lt;/ref&gt;}} اهو معلوم آهي ته ٿيلس جو تعلق [[ميليتس]] سان هو، جيڪو واپاري شهر هو ۽ موجوده [[ترڪي]] جي [[ديديم]] شهر جي ويجهو [[بويڪ ميندريس درياهه|ميئاندر درياهه]] جي ڇوڙ وٽ آباد هو.

ٿيلس جي ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، پر قديم ماخذن ۾ ذڪر ٿيل ڪجهه اهڙن واقعن جي بنياد تي سندس زندگيءَ جو زمانو لڳ ڀڳ مقرر ڪيو ويو آهي، جن جون تاريخون ڄاڻايل آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ لکندڙ تاريخدان [[هيروڊوٽس]] موجب، ٿيلس 585 ق.م. ۾ ٿيندڙ [[#سج گرهڻ جي اڳڪٿي|سج گرهڻ جي اڳڪٿي]] ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;&gt;Herodotus, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.74.1 1.74.2], and A. D. Godley's footnote 1; Pliny, [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+2.9 2.9 (12)] and Bostock's footnote 2.&lt;/ref&gt; ان مفروضي جي بنياد تي ته ڪنهن شخص جي علمي يا عملي عروج جو زمانو عام طور چاليهن سالن جي عمر ۾ هوندو آهي، ٻي صدي قبل مسيح ۾ لکيل [[ايٿنس جو اپولوڊورس|اپولوڊورس آف ايٿنس]] جي تاريخي سلسلي ۾ ٿيلس جي پيدائش لڳ ڀڳ 625 ق.م. ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;Cohenetal&quot;&gt;{{cite book |last1=Cohen |first1=Mark S. |url=https://books.google.com/books?id=pFEII68kmVsC |title=Readings in Ancient Greek Philosophy (Fourth Edition): From Thales to Aristotle |last2=Curd |first2=Patricia |last3=Reeve |first3=C. D. C. |date=2011 |publisher=Hackett Publishing |isbn=978-1603846073 |location=Indianapolis, Indiana |page=10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Frank N. Magill, [https://books.google.com/books?id=_CMl8ziTbKYC&amp;pg=PA1121 ''The Ancient World: Dictionary of World Biography'', Volume 1], Routledge, 2003 {{isbn|1135457395}}&lt;/ref&gt;

=== نسل ۽ خاندان ===
[[File:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|upright=1.5|اٺين کان ڇهين صدي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ فونيقي (پيلي رنگ ۾) ۽ يوناني (ڳاڙهي رنگ ۾) نوآبادين جو نقشو.]]

جيتوڻيڪ امڪان اهو آهي ته ٿيلس ٻين گهڻن ميليتس واسين وانگر يوناني نسل جو هو،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;&gt;{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |title=The Presocratic Philosophers |last2=Raven |first2=J. E. |publisher=Cambridge University Press |year=1957 |pages=74–98 |chapter=Chapter II: Thales of Miletus |chapter-url=https://archive.org/details/presocraticphilo033229mbp/page/74}}&lt;/ref&gt; پر [[هيروڊوٽس]] کيس «ڏورانهين نسبي تعلق جي لحاظ کان [[فونيقيا|فونيقي]]» قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Freely2012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e4ye9m3EflQC&amp;q=Thales+of+Miletus+Phoenician&amp;pg=PA7|title=The Flame of Miletus: The Birth of Science in Ancient Greece (And How It Changed the World)|last1=Freely|first1=John|date=2012|publisher=I. B. Tauris &amp; Co. Ltd.|isbn=978-1-78076-051-3|location=London|page=7|access-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس، هيروڊوٽس، [[ساموس جو ڊوريس|ڊوريس]] ۽ [[ڊيموڪريٽس]] جا حوالا ڏئي ٿو، جيڪي سڀ ان ڳالهه تي متفق ڄاڻايا ويا آهن ته «ٿيلس ايگزامياس ۽ ڪليوبولينا جو پٽ هو ۽ ٿيليدائي خاندان سان تعلق رکندو هو، جيڪي فونيقي هئا ۽ [[ڪيڊمس]] ۽ [[ايجينور]] جي نهايت معزز اولاد مان هئا». انهيءَ روايت موجب، هن خاندان کي فونيقيا مان جلاوطن ڪيو ويو هو، ۽ ٿيلس کي [[نيليئس (ڪوڊرس جو پٽ)|نيليئس]] سان گڏ ميليتس جي شهري حيثيت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Russel&quot;&gt;{{cite book|last=Lawson|first=Russell M.|date=2004|title=Science in the Ancient World: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=1AY1ALzh9V0C&amp;pg=PA234|location=Santa Barbara, California; Denver, Colorado; and Oxford, England|publisher=ABC CLIO|isbn=978-1-85109-534-6|pages=234–235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Thatcher |first=Oliver J. |url=https://books.google.com/books?id=G9-qE_CIIZkC&amp;pg=PA138 |title=The Library Of Original Sources: The Greek World |date=2004 |publisher=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-1-4102-1402-7 |pages=138 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، [[فريڊرڪ نٽشي]] ۽ ٻين عالمن هن عبارت جي اها تشريح ڪئي آهي ته ٿيلس جا ابا ڏاڏا رڳو [[بوئوشيا]] جا سامونڊي سفر ڪندڙ [[ڪيڊميائي]] هئا.&lt;ref name=&quot;Nietzsche&quot;&gt;{{cite book |last=Nietzsche |first=Friedrich |url=https://books.google.com/books?id=yjaEkWbwBm0C&amp;q=herodotus+1.170+examyes&amp;pg=PA23 |title=The Pre-Platonic Philosophers |year=2001 |isbn=978-0252025594 |page=23|publisher=University of Illinois Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heroon&quot;&gt;Alexander Herda. Burying a sage: the heroon of Thales in the agora of Miletos: With remarks on some other excavated Heroa and on cults and graves of the mythical founders of the city. 2èmes Rencontres d'archéologie de l'IFEA : Le Mort dans la ville Pratiques, contextes et impacts des inhumations intra-muros en Anatolie, du début de l'Age du Bronze à l'époque romaine., Nov 2011, Istanbul, Turkey. pp. 67–122&lt;/ref&gt; اهو به ممڪن آهي ته ٿيلس جو نسبي پسمنظر گڏيل هجي، ڇاڪاڻ ته سندس پيءُ جو نالو [[ڪاريائي قوم|ڪاريائي]] هو، جڏهن ته سندس ماءُ جو نالو يوناني هو.&lt;ref name=&quot;heroon&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;brit&quot;&gt;{{Cite book |last=Yust |first=Walter |url=https://books.google.com/books?id=YUYqAAAAMAAJ |title=Encyclopaedia Britannica: A New Survey of Universal Knowledge |date=1952 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |pages=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Guthrie |first=W. K. C. |url=https://books.google.com/books?id=ogUR3V9wbbIC&amp;pg=PA50 |title=A History of Greek Philosophy: The Earlier Presocratics and the Pythagoreans |date=1978 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29420-1 |volume=1 |page=50 |language=en}}&lt;/ref&gt; ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ ٻي روايت جو به ذڪر ڪري ٿو: «بهرحال، گهڻا ليکڪ کيس ميليتس جو اصل رهواسي ۽ هڪ معزز خاندان جو فرد قرار ڏين ٿا».&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Goodman |first=Ellen |url=https://books.google.com/books?id=bB_0M9oviBQC&amp;pg=PA9 |title=The Origins of the Western Legal Tradition: From Thales to the Tudors |date=1995 |publisher=Federation Press |isbn=978-1-86287-181-6 |page=9 |language=en}}&lt;/ref&gt; ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' جي 1952ع واري ڇاپي ۾ نتيجو ڪڍيو ويو ته ٿيلس غالباً ميليتس جو اصل رهواسي ۽ اعليٰ خاندان ۾ ڄاول هو، ۽ هو يقيناً يوناني هو.&lt;ref name=&quot;brit&quot;/&gt;

ڊائوجينس اڳتي هلي ٿيلس جي گهريلو زندگيءَ بابت به متضاد روايتون بيان ڪري ٿو. هڪ روايت موجب، ٿيلس شادي ڪئي ۽ کيس هڪ پٽ، ڪيبسٿس يا ڪيبسٿون، ڄائو؛ يا هن ساڳئي نالي واري پنهنجي ڀائٽي کي گود ورتو. ٻي روايت موجب، هن ڪڏهن به شادي نه ڪئي. جوانيءَ ۾ جڏهن سندس ماءُ شاديءَ لاءِ چيو ته هن جواب ڏنو ته اڃا وقت کان اڳ آهي، ۽ جڏهن عمر وڌيس ته چيائين ته هاڻي گهڻي دير ٿي چڪي آهي.{{efn|ان کان سواءِ، جنهن ڪليوبولينا کي سندس ماءُ چيو ويو آهي، تنهن کي ڪن روايتن ۾ سندس ماءُ بدران سندس ساٿياڻي پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Plant&quot;&gt;{{cite book|last=Plant|first=I. M.|title=Women Writers of Ancient Greece and Rome: An Anthology|year=2004|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|pages=29–32}}&lt;/ref&gt;}} [[پلوٽارڪ]] ان کان اڳ ساڳي روايت بيان ڪئي هئي ته [[سولون]] ٿيلس سان ملاقات ڪري کانئس پڇيو ته هو غيرشادي شده ڇو آهي. ٿيلس جواب ڏنو ته کيس ٻارن جي ڳڻتي کڻڻ جو خيال پسند نه آهي. تنهن هوندي به، ڪيترن سالن کان پوءِ، خاندان جي خواهش سبب هن پنهنجي ڀائٽي ڪيبسٿس کي گود ورتو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Plutarch |title=Lives |year=1952 |publisher=William Benton |location=Chicago |page=66 |chapter=Solon |editor=Robert Maynard Hutchins |series=Great Books of the Western World |volume=14}}&lt;/ref&gt;

=== سفر ===
[[قديم يونان جي قديم دور|قديم يونان جي ابتدائي تاريخي دور]] جي ثقافت تي [[مشرقِ روم]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي ثقافتن جو گهرو اثر هو.&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005) [2002], ''Pythagoras: His Life, Teachings, and Influence'', Ithaca, New York: Cornell University Press, {{ISBN|978-0-8014-7452-1}} p. 7&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته ٿيلس واپار سان لاڳاپيل هو ۽ هن [[قديم مصر|مصر]] يا [[بابل]] جو سفر ڪيو هو.&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon § 2.4&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود نه آهي ته ٿيلس واقعي [[قديم ويجهو اوڀر|ويجهي اوڀر]] جي ملڪن جو دورو ڪيو هو، ۽ اهو سوال عالمن ۾ اختلاف جو موضوع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=ZTUlDwAAQBAJ&amp;pg=PA263 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89537-8 |page=263 |language=en}}&lt;/ref&gt; پوءِ جي ليکڪن وٽ مختلف فلسفين جي باري ۾ اهڙن ملڪن جي سفر جون روايتون منسوب ڪرڻ عام ڳالهه هئي، خاص ڪري جڏهن اهي ليکڪ ٿيلس، [[فيثاغورث]] يا [[ڪنيدوس جو يوڊوڪسس|يوڊوڪسس]] جهڙن مفڪرن جي رياضياتي ڄاڻ جي ابتدا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hamlyn |first=David W. |url=https://books.google.com/books?id=SmqIAgAAQBAJ |title=Being a Philosopher: The History of a Practice |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-97101-5 |pages=7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مصر ====
[[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|ممڪن آهي ته ٿيلس مصر ۾ تعليم حاصل ڪئي هجي.]]

ڪيترن قديم ليکڪن اهو فرض ڪيو آهي ته ٿيلس پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن مرحلي تي [[مصر]] ويو هو، جتي هن [[جاميٽري]] جي تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Russo&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ld8lBAAAQBAJ&amp;q=thales&amp;pg=PA33|isbn=978-3642189043|first=Lucio|last=Russo|translator-first=Silvio|translator-last=Levy|page=33|year=2013|title=The Forgotten Revolution: How Science Was Born in 300 BC and Why it Had to Be Reborn|publisher=Springer }}&lt;/ref&gt; ٿيلس جي مصر وڃڻ کي ممڪن سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته ميليتس جي اتي [[نوڪراتس]] نالي هڪ مستقل يوناني آبادي موجود هئي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس جا [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي مذهبي پيشوائن سان ويجها لاڳاپا هئا، جن کيس جاميٽري سيکاري، يا وري هن پاڻ انهن کي جاميٽري سيکاري.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Frederic |author-link=فريڊرڪ هيريسن |url=https://archive.org/details/newcalendargrea03harrgoog/page/n120/mode/2up |title=The new calendar of great men: biographies of the 558 worthies of all ages |publisher=MacMillan &amp; Co |year=1892 |location=London and New York |page=92 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/A.html On Isis And Osiris]'', ch. 10.&lt;/ref&gt; اهو امڪان به موجود آهي ته ٿيلس پاڻ مصر وڃڻ بدران ٻين ماڻهن جي بيانن وسيلي مصر بابت ڄاڻ حاصل ڪئي هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ferguson|first=Kitty|author-link=ڪيٽي فرگوسن|url=https://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&amp;pg=PT28|title=Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe|year=2011|publisher=Icon Books Ltd|isbn=978-1-84831-250-0|pages=28|language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بابل ====
مصر کان سواءِ، يونانين کان اڳ واري دور جي هڪ ٻي رياضياتي لحاظ کان ترقي يافته تهذيب [[بابل]] جي هئي، جنهن ڏانهن رياضيءَ ۾ دلچسپي رکندڙ فلسفين جا سفر پڻ عام طور منسوب ڪيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;&gt;{{cite book |last=Cooke |first=Roger L. |title=The History of Mathematics: A Brief Course |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |year=2005}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان راجر ايل. ڪڪ ۽ [[بارٽيل لينڊرٽ فان ڊير وارڊن|بي. ايل. فان ڊير وارڊن]] ان خيال جي حمايت ڪن ٿا ته بابلي رياضيات يوناني رياضيات تي اثرانداز ٿي هئي. ان جي دليل طور اهي، مثال طور، [[سٺ بنيادي عددي نظام]]، يعني 60 جي بنياد واري عددي نظام، جي استعمال جو حوالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; تنهن هوندي به، ڪڪ پاڻ لکي ٿو ته «هي تعلق تڪراري آهي».&lt;ref name=&quot;Cooke&quot;/&gt; ٻيا تاريخدان، جهڙوڪ ڊي. آر. ڊڪس، يوناني رياضيات تي بابلي اثر واري خيال سان اختلاف ڪن ٿا. سندن دليل آهي ته [[هيپارڪس]] جي زماني، يعني لڳ ڀڳ 190 کان 120 ق.م. تائين، يونانين کي سٺ بنيادي عددي نظام جي ڄاڻ نه هئي.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt;

هيروڊوٽس لکيو آهي ته يونانين [[گنومون]] بابلي ماڻهن کان سکيو. ٿيلس جي پيروڪار [[ايناڪسيمينڊر]] کي يونانين ۾ گنومون متعارف ڪرائڻ جو اعزاز ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Diogenes Laertius (II, 1)&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس اهو پڻ لکيو آهي ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ جو رواج ۽ ''پولوس'' يونانين تائين بابلي ماڻهن کان پهتا.{{efn|هتي استعمال ٿيل لفظ ''پولوس'' جي صحيح معنيٰ معلوم نه آهي. موجوده تشريحن ۾ «آسماني گنبذ»، «آسماني گولي جي محور جو ڇيڙو» يا «گول، اندر ڏانهن جهڪيل سج گهڙي» شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Polus.html |title=LacusCurtius • Ancient Astronomy: Polus (Smith's Dictionary, 1875) |website=penelope.uchicago.edu}}&lt;/ref&gt;}} تنهن هوندي به، هيءَ ڳالهه پڻ اختلاف هيٺ آهي. مثال طور، تاريخدان ايل. ژمود نشاندهي ڪري ٿو ته گنومون مصرين ۽ بابلي ماڻهن ٻنهي کي معلوم هو، جڏهن ته ڏينهن کي ٻارهن حصن ۾ ورهائڻ، ۽ ساڳئي اصول موجب سال جي ورهاست، مصرين کي ٻي هزار سال قبل مسيح ۾ ئي معلوم هئي. سندس خيال موجب، ان زماني ۾ ''پولوس'' جو تصور يونان کان ٻاهر استعمال نه ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zhmud |first=Leonid |title=The Origin of the History of Science in Classical Antiquity |publisher=Die Deutsche Bibliothek |year=2006}}&lt;/ref&gt;

=== ڏاهپ ===
[[File:Nuremberg chronicles f 59r 2.png|thumb|upright=0.8|[[نيورمبرگ ڪرانيڪل]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس کي [[يونان جا ست ڏاها|قديم يونان جي ستن ڏاهن]] مان هڪ تسليم ڪيو ويندو آهي. اهي نيم افسانوي ڏاها سياستدان ۽ قديم يوناني روايتن جا اهم بنيادي ڪردار سمجهيا ويندا هئا. جيتوڻيڪ ستن ڏاهن جي فهرست مختلف روايتن ۾ بدلجندي رهي ٿي، پر انهن مان چار نالا عام طور مستقل ملن ٿا: ٿيلس، ايٿنس جو [[سولون]]، [[مٽيلييني جو پيٽاڪوس]] ۽ [[پريني جو بياس]]. ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ستن ڏاهن جي روايت ايٿنس ۾ ڊاماسيوس جي [[آرخون]] واري عهدي جي زماني، لڳ ڀڳ 582 ق.م. ۾ وجود ۾ آئي، ۽ ٿيلس کي پهريون ڏاهو قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Diogenes Laërtius 1.22&lt;/ref&gt;{{efn|تنهن هوندي به، ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ چيو ويو آهي ته ٿيلس ميليتس ڏانهن لڏي آيو هو ۽ پنهنجي سياسي زندگيءَ کان پوءِ ئي فطرت جو مطالعو شروع ڪيائين. جيڪڏهن ٿيلس کي ميليتس جو اصل رهواسي مڃجي ۽ سندس سج گرهڻ جي اڳڪٿيءَ جهڙين ٻين روايتن کي قبول ڪجي، ته هن روايت کي رد ڪرڻو پوندو.}}

انهن ڏاهن جو تعلق [[ڊيلفي جون نصيحتون|ڊيلفيءَ جي مشهور نصيحتن]] سان پڻ ڳنڍيو ويندو هو. هر ڏاهي ڏانهن هڪ قول يا نصيحت منسوب ڪئي ويندي هئي، جيڪا [[ڊيلفي ۾ اپولو جو مندر|ڊيلفيءَ جي اپولو مندر]] تي لکيل هوندي هئي. ٿيلس ڏانهن منسوب سڀ کان مشهور قول شايد ''گنوٿي سيائوٽون''، يعني «[[پنهنجو پاڻ کي سڃاڻ]]»، آهي. ڏهين صدي عيسويءَ جي بازنطيني انسائيڪلوپيڊيا ''[[سودا]]'' موجب، هي چوڻي انهن ماڻهن تي لاڳو ٿيندي آهي، جيڪي پنهنجي حقيقت کان وڌيڪ وڏائي ڪندا آهن؛ ان سان گڏ اها عام ماڻهن جي راءِ تي ڌيان نه ڏيڻ بابت هڪ تنبيهه پڻ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/gamma/334|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt;{{efn|هي قول ٻين مختلف فلسفين ڏانهن پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] ان کي ٿيلس سان منسوب ڪري ٿو،&lt;ref&gt;''[[نامور فلسفين جون زندگيون ۽ رايا]]'' I.40&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cs.uky.edu/~raphael/sol/sol-entries/theta/17|title=SOL Search|website=www.cs.uky.edu}}&lt;/ref&gt; پر هو اهو پڻ لکي ٿو ته انٽيسٿينس پنهنجي ڪتاب ''فلسفين جي جانشيني'' ۾ اهو قول افسانوي يوناني شاعره [[فيمونوئي]] ڏانهن منسوب ڪيو آهي. رومي شاعر [[جووينال]] هن عبارت کي يوناني ٻوليءَ ۾ نقل ڪندي چيو ته هيءَ نصيحت ''e caelo''، يعني «آسمان مان»، نازل ٿي هئي.&lt;ref&gt;''[[جووينال جا طنزيه نظم#طنزيه نظم يارهون: رات جي ماني ۽ اخلاقي نصيحت|Satires]]'' 11.27&lt;/ref&gt; ٻين ممڪن منسوب شخصيتن ۾ [[فيثاغورث]]&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Vico | first1=Giambattista | last2=Visconti | first2=Gian Galeazzo | title=On humanistic education: (six inaugural orations, 1699–1707) | version=Six Inaugural Orations, 1699–1707 From the Definitive Latin Text, Introduction, and Notes of Gian Galeazzo Visconti | publisher=Cornell University Press | year=1993 | page=[https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico/page/4 4] | url=https://archive.org/details/onhumanisticeduc00vico| url-access=registration | isbn=0801480876 }}&lt;/ref&gt; ۽ [[هيراڪليٽس]]&lt;ref&gt;Doctoral thesis, &quot;Know Thyself in Greek and Latin Literature,&quot; Eliza G. Wilkens, U. Chi, 1917, p. 12 ([https://archive.org/details/knowthyselfingr00wilkgoog &lt;!-- quote=know thyself xenophon. --&gt; online]).&lt;/ref&gt; پڻ شامل آهن.}}

==== سونهري ٽپائي ====
ڊائوجينس لائيرٽيس هڪ قيمتي سونهري ٽپائي يا پيالي بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪري ٿو، جيڪا سڀ کان وڌيڪ [[ڏاهپ|ڏاهي]] شخص کي ڏني وڃڻي هئي. هڪ روايت موجب، جنهن کي لائيرٽيس [[ڪاليماخوس]] جي تصنيف ''آئيمبڪس'' ڏانهن منسوب ڪري ٿو، آرڪيڊيا جي باٿيڪليس پنهنجي وصيت ۾ لکيو ته هڪ قيمتي پيالو «ان شخص کي ڏنو وڃي، جنهن پنهنجي ڏاهپ وسيلي سڀ کان وڌيڪ ڀلائي ڪئي هجي». اهڙيءَ طرح اهو پيالو ٿيلس کي ڏنو ويو. پوءِ اهو سڀني ڏاهن وٽان ڦري آخرڪار ٻيهر ٿيلس وٽ پهتو. تنهن کان پوءِ ٿيلس اهو پيالو [[ديديما]] ۾ [[اپولو]] کي نذر ڪيو ۽ ان سان هيءَ عبارت منسوب ڪئي: «ميليتس جو ٿيلس، ايگزامياس جو پٽ، سڀني يونانين کان ٻه ڀيرا انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ هي نذرانو ڊيلفيني اپولو کي پيش ڪري ٿو».&lt;ref&gt;{{harvnb|Laërtius|1925|loc=§ 28}}&lt;/ref&gt;

==== سفارتڪاري ====
ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس هڪ صلاحڪار جي حيثيت ۾ شهرت حاصل ڪئي، جڏهن هن ميليتس جي رهواسين کي ليديا جي ماڻهن سان گڏيل جنگي اتحاد، يعني ''سيمماخيا''، ۾ شامل نه ٿيڻ جي صلاح ڏني. ڪڏهن ڪڏهن هن ڳالهه کي عام سياسي اتحاد جي معنيٰ ۾ پڻ ورتو ويو آهي.&lt;ref&gt;[[ڊائوجينس لائيرٽيس]] 1.25&lt;/ref&gt;

[[ڪروئسس]] کي [[سارڊس]] شهر جي ويجهو [[سائرس اعظم]] شڪست ڏني. ان کان پوءِ سائرس ميليتس کي بچائي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته ان شهر جنگ ۾ حصو نه ورتو هو. سائرس، ڪروئسس جي ڏاهپ ۽ ڏاهن سان سندس لاڳاپن کان ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس به جيئدان ڏنو ۽ مختلف معاملن ۾ سندس صلاحون ورتيون.{{Citation needed|date=January 2019}} آيوني شهرن کي ''ديموئي''، يعني «ضلعا»، هئڻ گهرجن ها.

{{blockquote|هن کين صلاح ڏني ته حڪومت جو هڪ گڏيل مرڪز قائم ڪن، ۽ [[ٽيوس]] کي ان لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب هنڌ قرار ڏنائين. هن چيو ته «ڇاڪاڻ ته اهو [[آيونيا]] جي وچ ۾ واقع هو. سندن ٻيا شهر پوءِ به پنهنجن قانونن موجب اهڙيءَ طرح هلندا رهي سگهن ٿا، ڄڻ اهي آزاد رياستون هجن».&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;/&gt;}}

تنهن هوندي به، ميليتس کي سائرس کان سازگار شرط مليا. باقي شهر ٻارهن شهرن تي ٻڌل آيوني اتحاد ۾ شامل رهيا، جنهن ۾ ميليتس شامل نه هو، ۽ اهي فارسين جي ماتحت ٿي ويا.


== نظريا ۽ اڀياس ==
ابتدائي يوناني ۽ کانئن اڳ وارين ٻين تهذيبن جا ماڻهو اڪثر قدرتي واقعن جون مخصوص ۽ غيرمعمولي وضاحتون پيش ڪندا هئا، جن ۾ انهن واقعن کي [[انساني روپ ڏيڻ|انساني صورت ۽ خاصيتون رکندڙ]] [[ديوتا|ديوتائن]] ۽ [[سورمو|سورمن]] جي مرضيءَ سان منسوب ڪيو ويندو هو. ان جي ابتڙ، [[ٿيلس]] قدرتي واقعن کي اهڙن عقلي مفروضن وسيلي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي خود فطري عملن تي ٻڌل هئا.&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;&gt;{{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |url=https://books.google.com/books?id=fElBDgAAQBAJ&amp;pg=PT102 |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2017 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-351-89536-1 |page=102 |author-link=پيٽريشيا اوگريڊي}}&lt;/ref&gt; يعني ''[[لوگوس]]'' يا عقلي دليل کي ''[[ڏندڪٿا|ميٿوس]]'' يا ڏندڪٿائي بيانن تي ترجيح ڏيڻ.

[[ارسطو]] ان خيال جي حمايت ڪئي ته ٿيلس پهريون فطري فلسفي، يعني ''فزيولوگوئي'' ([[آيوني فلسفي جو مڪتب]])، هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[ارسطو]], [[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]] Alpha, 983b. http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0086.tlg025.perseus-eng1:1.983b&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CPM&quot;&gt;{{cite DGRBM|title=Thales|year=1870|url=https://archive.org/stream/dictionaryofgree03smituoft#page/1016|page=1016}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ارسطوءَ جي [[مشائي فلسفي جو مڪتب|مشائي مڪتب]] سان لاڳاپيل ليکڪن سميت ٻين ليکڪن ۾ هي موقف عام طور قبول نه ڪيو ويندو هو، تان جو ارڙهين صديءَ جي تاريخدانن ۾ اهو وڌيڪ نمايان ٿيو.{{Sfn|Cantor|2022}} ان کان سواءِ، جڏهن ته ٻين [[يونان جا ست ڏاها|ستن ڏاهن]] جو تعلق بنيادي طور قانون سازي ۽ رياستي معاملن سان هو ۽ اهي نظرياتي فلسفي نه هئا، [[پلوٽارڪ]] لکيو ته «ائين لڳي ٿو ته ٿيلس پنهنجي زماني جو واحد ڏاهو هو، جنهن پنهنجن فڪري ويچارن کي عملي معاملن جي دائري کان اڳتي وڌايو».&lt;ref&gt;Plutarch, Life of Solon, 3.5 &amp;nbsp;&lt;/ref&gt;

=== پاڻي بنيادي اصل طور ===
{{See also|ڪلاسيڪي عنصر#هيلينستي فلسفو}}
[[File:Ostia, Baths of the Seven Sages (II) (4687819515).jpg|thumb|upright=1.25|[[اوستيا جا ستن ڏاهن وارا حمام|ستن ڏاهن جي حمامن]] ۾ ٿيلس جي تصوير.]]

ٿيلس جو سڀ کان مشهور خيال سندس فلسفياڻو ۽ [[ڪائناتيات|ڪائناتي]] نظريو هو ته هر شيءِ جو بنياد پاڻي آهي. هي نظريو اسان تائين [[ارسطو]] جي ڪتاب ''[[مابعدالطبيعات (ارسطو)|مابعدالطبيعات]]'' جي هڪ عبارت وسيلي پهتو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ان ڪتاب ۾ ارسطو ٿيلس جو اهو نظريو بيان ڪيو آهي ته فطرت جو ''[[آرخي]]''، يعني ابتدائي اصل يا بنيادي اصول، [[مادي وحدت پسندي|هڪ ئي مادي جوهر]] آهي، ۽ اهو پاڻي آهي. ان کان پوءِ ارسطو پنهنجن مشاهدن جي بنياد تي ڪيترائي امڪاني دليل پيش ڪيا ته ٿيلس اهڙو خيال ڇو اختيار ڪيو هوندو، جيتوڻيڪ ارسطو پاڻ انهيءَ نظريي جو قائل نه هو.

جيتوڻيڪ ٿيلس پاران پاڻيءَ کي مادي جو بنيادي اصل قرار ڏيڻ بابت ارسطو جا پيش ڪيل سبب سندس پنهنجا اندازا آهن، پر سندس اها شاهدي ته ٿيلس پاڻيءَ کي بنيادي اصل سمجهندو هو، عام طور ٿيلس جي حقيقي تعليم طور قبول ڪئي ويندي آهي. ڪيترين صدين کان پوءِ [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] پڻ لکيو ته ٿيلس جي تعليم موجب «پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول هو»، جنهن لاءِ يوناني لفظ {{lang|grc|ὑπεστήσατο}} استعمال ٿيو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «هيٺان قائم هئڻ» آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Diogenes Laërtius |url=https://en.wikisource.org/wiki/Lives_of_the_Eminent_Philosophers/Book_I#Thales |title=Lives of the Eminent Philosophers |others=Book 1, paragraph 27 |author-link=ڊائوجينس لائيرٽيس}}&lt;/ref&gt;{{efn|تاريخدان ابراهام فيلڊمين موجب، ٿيلس لاءِ «پاڻي سڀني شين کي هڪ ٻئي سان ڳنڍيندو هو... هر شيءِ جي ماهيت آلاڻ هئي».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feldman |first=Abraham |title=Thoughts on Thales |journal=[[The Classical Journal]] |volume=41 |date=October 1945 |pages=4–6 |issue=1 |issn=0009-8353 |jstor=3292119}}&lt;/ref&gt;}}

ارسطو موجب:&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

{{blockquote|جنهن مان هر موجود شيءِ پيدا ٿئي ٿي، جنهن مان اها پهريون ڀيرو وجود ۾ اچي ٿي ۽ جنهن ۾ آخرڪار واپس تبديل ٿي وڃي ٿي، جڏهن ته ان جو بنيادي جوهر برقرار رهي ٿو پر خاصيتون بدلجن ٿيون، تنهن کي اهي موجود شين جو عنصر ۽ بنيادي اصول چون ٿا... ڇاڪاڻ ته ضروري آهي ته ڪا اهڙي فطرت ({{lang|el|φύσις}}) هجي، هڪ يا هڪ کان وڌيڪ، جنهن مان ٻيون شيون وجود ۾ اچن ۽ بنيادي وجود برقرار رهي... [ابتدائي فلسفي] انهن اصولن جي تعداد ۽ نوعيت بابت هڪ ٻئي سان متفق نه آهن. هن قسم جي فلسفي جو باني ٿيلس چوي ٿو ته اهو پاڻي آهي.}}

ارسطو وڌيڪ لکي ٿو:

{{blockquote|غالباً هن اهو مفروضو ان مشاهدي مان اخذ ڪيو ته هر شيءِ جي غذا آلي هوندي آهي، ۽ گرمي پاڻ به آلاڻ مان پيدا ٿئي ٿي ۽ پنهنجي وجود لاءِ ان تي دارومدار رکي ٿي؛ ۽ جنهن مان ڪا شيءِ پيدا ٿئي، اهو ئي ان جو بنيادي اصول هوندو آهي. هن انهيءَ بنياد تي پنهنجو مفروضو قائم ڪيو؛ ۽ ان حقيقت مان پڻ ته هر شيءِ جي ٻج جي فطرت آلي هوندي آهي، جڏهن ته پاڻي آلي شين جي فطرت جو بنيادي اصول آهي.&lt;ref name=&quot;AristotleMeta&quot;&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=Aristotle, Metaphysics |publisher=[[Perseus Project]] |chapter=Book I 983b |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0052%3Abook%3D1%3Asection%3D983b}}&lt;/ref&gt;{{efn|فيلڊمين لکي ٿو ته «ٿيلس جي زماني ۾ پاڻيءَ جي سماجي اهميت کيس سخت سامان ۽ خشڪ شين، مٽي ۽ نطفي، رت، پگهر ۽ ڳوڙهن ۾ هڪ بنيادي پاڻياٺ واري مادي کي سڃاڻڻ ڏانهن مائل ڪيو... پاڻي، جيڪو سندس ڄاڻ ۾ سڀ کان عام ۽ طاقتور مادو هو».&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;/&gt;}}}}

1870ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''[[يوناني ۽ رومي سوانح ۽ ڏندڪٿائن جي لغت]]'' ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;CPM&quot;/&gt;

{{blockquote|پنهنجي انهيءَ نظريي ۾ ته پاڻي سڀني شين جو اصل آهي، يعني اهو مادو جنهن مان هر شيءِ پيدا ٿئي ٿي ۽ جنهن ۾ هر شيءِ آخرڪار واپس ملي وڃي ٿي، ٿيلس ممڪن آهي ته [[اورفزم (مذهب)|اورفڪ]] ڪائناتي تصورن جي پيروي ڪئي هجي. پر انهن جي ابتڙ، هن انهيءَ دعويٰ جي سچائي ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. تنهنڪري ارسطو، کيس فلسفي جو باني قرار ڏيڻ کان فوراً پوءِ، اهي سبب پيش ڪري ٿو، جيڪي ٿيلس پنهنجي دعويٰ جي تصديق لاءِ ڏنا هوندا. ارسطو جڏهن ميليتس جي هن فلسفي جا نظريا ۽ دليل پيش ڪري ٿو ته سندس استعمال ڪيل لفظن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان نظريي جي ڪا لکيل تشريح، بلڪه ٿيلس جو ڪو ڪتاب به موجود نه هو. (ص 1016)}}

گهڻا عالم ان ڳالهه تي متفق آهن ته فلسفي جي تاريخ تي ٿيلس جو بنيادي اثر مادي جي وحدت وارو تصور آهي. اهو رڳو هڪ تجربي تي ٻڌل دعويٰ نه هئي ته هر شيءِ پاڻي آهي، پر ان کان وڌيڪ گهرو فلسفياڻو خيال هو ته سڀ شيون بنيادي طور هڪ آهن. مثال طور، [[فريڊرڪ نٽشي]] پنهنجي ڪتاب ''[[يونانين جي المياتي دور ۾ فلسفو]]'' ۾ لکيو:&lt;ref&gt;§ 3&lt;/ref&gt;

{{blockquote|يوناني فلسفو بظاهر هڪ بي معنيٰ خيال سان شروع ٿئي ٿو، يعني انهيءَ دعويٰ سان ته پاڻي سڀني شين جو ابتدائي اصل ۽ جنم جو سرچشمو آهي. ڇا واقعي اسان لاءِ ضروري آهي ته هن دعويٰ کي سنجيدگيءَ سان وٺون؟ ها، ۽ ان جا ٽي سبب آهن. پهريون، ڇاڪاڻ ته اها اسان کي سڀني شين جي ابتدائي اصل بابت ڪجهه ٻڌائي ٿي؛ ٻيو، ڇاڪاڻ ته اها ڳالهه تصويري تمثيل يا ڏندڪٿا کان سواءِ بيان ڪري ٿي؛ ۽ ٽيون، ڇاڪاڻ ته ان ۾، ڀلي ابتدائي صورت ۾ ئي سهي، اهو خيال موجود آهي ته «سڀ شيون هڪ آهن».}}

=== رياضيات ===
{{quote_box|quote={{transliteration|el|''Megiston topos: apanta gar chorei''}} {{br}} ({{lang|el|Μέγιστον τόπος· ἄπαντα γὰρ χωρεῖ.}}) {{pb}} «سڀ کان عظيم شيءِ مڪان آهي، ڇاڪاڻ ته اهو سڀني شين کي پاڻ ۾ سمائي ٿو.» |author=— ٿيلس ڏانهن منسوب&lt;ref&gt;{{cite LotEP |chapter=Thales|loc=§ 35}}&lt;/ref&gt; |salign=right}}

ٿيلس کي يونان ۾ [[جاميٽري]] جي نظرياتي ۽ عملي استعمال کي متعارف ڪرائڻ لاءِ سڃاتو وڃي ٿو. کيس مغربي دنيا جو پهريون شخص پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن جاميٽريءَ ۾ [[استنتاجي استدلال]] استعمال ڪيو، جنهن سبب کيس مغرب جو «پهريون رياضيدان» سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Boyer|1989|p=43 (3rd ed.)|edition=3rd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazette&quot;&gt;{{cite journal |last=Fletcher |first=Colin R. |date=December 1982 |title=Thales – our founder? |journal=The Mathematical Gazette |volume=66 |issue=438 |page=267 |doi=10.2307/3615512 |jstor=3615512 |s2cid=125626522}}&lt;/ref&gt; کيس مغربي روايت ۾ [[عدد]] جي سڀ کان پراڻي وصف پيش ڪرڻ جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن موجب عدد «واحدن جو مجموعو» آهي؛ اها وصف مصري تصور جي پيروي ڪندي پيش ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=wdhMAAAAMAAJ |title=Introduction to Arithmetic|last=Nicomachus of Gerasa |year=1926 |publisher=Macmillan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A History of Greek Mathematics, Heath, p. 70&lt;/ref&gt;

ٿيلس جي اوليت بابت شاهدي [[پروڪلس]] جي هڪ ڪتاب مان ملي ٿي. پروڪلس ٿيلس کان لڳ ڀڳ هڪ هزار سال پوءِ رهندو هو، پر سمجهيو وڃي ٿو ته وٽس [[روڊس جو يوڊيمس|يوڊيمس]] جي چوٿين صدي قبل مسيح ۾ لکيل، هاڻي گم ٿيل ڪتاب ''جاميٽريءَ جي تاريخ'' جو نسخو موجود هو.{{efn|ڪجهه تاريخدان، جهڙوڪ ڪولن آر. فليچر، نشاندهي ڪن ٿا ته ممڪن آهي يوڊيمس ٿيلس کان اڳ ڪنهن ٻئي شخص جو ذڪر ڪيو هجي، پر اصل ڪتاب جي غيرموجودگيءَ ۾ «هي سوال محض قياس آرائي بڻجي وڃي ٿو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; فليچر مڃي ٿو ته پهرئين يوناني رياضيدان جي لقب لاءِ ٻيو ڪو مضبوط اميدوار موجود نه آهي ۽ ٿيلس هن شعبي جو عملي ماهر هو. سندس لفظن ۾، «ٿيلس وٽ مشاهدي، تجربي، هڪ شڪل کي ٻيءَ تي رکي ڀيٽڻ ۽ استنتاج جون فني صلاحيتون موجود هيون... هن پاڻ کي رياضيدان ثابت ڪيو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;}} پروڪلس لکيو ته ٿيلس پهريون شخص هو، جيڪو مصر ويو ۽ اتان جي رياضياتي مطالعي کي يونان آندو. هن «پاڻ ڪيترائي قضيا دريافت ڪيا ۽ ٻين ڪيترن جي بنيادي اصولن کي پنهنجن جانشينن آڏو واضح ڪيو؛ ڪن حالتن ۾ سندس طريقو وڌيڪ عام نوعيت جو هو، جڏهن ته ٻين ۾ وڌيڪ تجربي تي ٻڌل هو».&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; پروڪلس کان سواءِ، [[روڊس جو هيرونيمس]]، جيڪو ٽين صدي قبل مسيح ۾ رهندو هو، پڻ ٿيلس کي پهريون يوناني رياضيدان قرار ڏئي ٿو.{{full cn|date=March 2026}}

پروڪلس ٿيلس ڏانهن انهن دريافتن کي منسوب ڪري ٿو ته دائرو پنهنجي [[قطر]] سان ٻن برابر حصن ۾ ورهائجي ٿو، [[هم پاسن واري ٽڪنڊي|ٻن برابر پاسن واري ٽڪنڊي]] جا بنيادي ڪنڊ برابر هوندا آهن ۽ [[آمهون سامهون ڪنڊ|هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ سڌين ليڪن جا آمهون سامهون ڪنڊ]] برابر هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;&gt;{{cite book |last=Bulmer-Thomas |first=Ivor |author-link=آئيور بلمر ٿامس |year=1939 |title=Selections Illustrating the History of Greek Mathematics |volume=1 |chapter=Thales |pages=164–169 |publisher=Harvard University Press |chapter-url=https://archive.org/details/selectionsillust01bulmuoft/page/164/ }}&lt;/ref&gt; ابتدائي جاميٽريءَ جا ٻه بنيادي [[نظريو (رياضيات)|نظريا]] عام طور ''ٿيلس جا نظريا'' سڏجن ٿا. [[ٿيلس جو نظريو|پهريون نظريو]] اهڙي ٽڪنڊي سان تعلق رکي ٿو، جيڪا دائري ۾ ٺهيل هجي ۽ جنهن جو هڪ پاسو دائري جو قطر هجي؛&lt;ref name=&quot;bulmer-thomas&quot;/&gt; جڏهن ته ٻيو نظريو، جنهن کي [[متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو]] پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي ڪنڊ سان لاڳاپيل آهي جنهن کي ٻه متوازي ليڪون ڪٽينديون هجن ۽ نتيجي ۾ [[هم شڪل ٽڪنڊا|هم شڪل ٽڪنڊن]] جو هڪ جوڙو ٺهندو هجي.

جديد محقق ان ڳالهه بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا ته ٿيلس جي زماني ۾ ڪو شخص پوءِ واري يوناني رياضيات جي معيار مطابق رياضياتي ثبوت پيش ڪندو هو. تنهن هوندي به، ايتري سڌي شاهدي موجود نه آهي جو قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي. ممڪن آهي ته ٿيلس ڪجهه بنيادي جاميٽري لاڳاپا دريافت ڪيا هجن ۽ انهن لاءِ ڪي دليل پڻ ڏنا هجن، پر رسمي رياضياتي ثبوتن کي سندس نالي سان منسوب ڪرڻ کي هاڻي گهڻو ڪري پوءِ جي ليکڪن جي قياسي تشريح ۽ نئين سر جوڙيل بيان طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ڪي ٿيلس يا سندس همعصرن جي يقيني طور ثابت ٿيل ڪاميابيءَ طور.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sidoli |first=Nathan |year=2018 |chapter=Greek mathematics |editor1-last=Jones |editor1-first=A. |editor2-last=Taub |editor2-first=L. |title=The Cambridge History of Science: Vol. 1, Ancient Science |publisher=Cambridge University Press |pages=345–373 |chapter-url=http://individual.utoronto.ca/acephalous/Sidoli_2018c.pdf }}&lt;/ref&gt;

==== آمهون سامهون ڪنڊ ====
هڪ ليکڪ موجب، مصر جي دوري دوران،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; ٿيلس ڏٺو ته مصري جڏهن هڪ ٻئي کي ڪٽيندڙ ٻه سڌيون ليڪون ٺاهيندا هئا ته آمهون سامهون ڪنڊن کي ماپي انهن جي برابريءَ جي پڪ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Shute |first1=William George |url=https://books.google.com/books?id=DIENAQAAIAAJ |title=Plane and Solid Geometry |last2=Shirk |first2=William W. |last3=Porter |first3=George F. |publisher=[[American Book Company (1890)|American Book Company]] |year=1960 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ٿيلس اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ڪجهه عام اصول قبول ڪجن، جهڙوڪ سڀ سڌا ڪنڊ برابر آهن، برابر مقدارن ۾ برابر مقدار شامل ڪرڻ سان نتيجا برابر رهن ٿا، ۽ برابر مقدارن مان برابر مقدار گهٽائڻ سان به نتيجا برابر رهن ٿا، ته سڀني آمهون سامهون ڪنڊن جي برابري ثابت ڪري سگهجي ٿي.

==== دائري ۾ ٺهيل قائم الزاويه ٽڪنڊو ====
{{Main|ٿيلس جو نظريو}}
[[File:Thales' Theorem Simple.svg|thumb|upright=0.8|ٿيلس جو نظريو: جيڪڏهن {{mvar|{{overline|AC}}}} دائري جو قطر هجي ۽ {{mvar|B}} دائري جي گهيري تي واقع نقطو هجي ته ڪنڊ {{math|1=∠ ''ABC''}} هڪ [[قائم ڪنڊ]] هوندو.]]

[[ايپيڊاورس جي پامفيلا|پامفيلا]] موجب، مصرين کان جاميٽري سکڻ کان پوءِ ٿيلس پهريون شخص هو، جنهن هڪ دائري ۾ قائم الزاويه ٽڪنڊو ٺاهيو، ۽ ان موقعي تي هن هڪ ڏاند جي [[جانور جي قرباني|قرباني]] ڏني.&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt; ڪڏهن ڪڏهن هن واقعي کي تاريخ جي پهرين رياضياتي دريافت قرار ڏنو ويندو آهي.{{sfn|Boyer|1989|p=&quot;Ionia and the Pythagoreans&quot; p. 43}} تنهن هوندي به، مختلف روايتن ۾ اختلاف آهن. مثال طور، ڏاند جي قربانيءَ واري ڪهاڻي ڪڏهن ٿيلس بدران [[فيثاغورث]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن اها قرباني [[فيثاغورث جو نظريو]] دريافت ڪرڻ کان پوءِ ڏني هئي. انهيءَ سبب ڊي. آر. ڊڪس جهڙا ڪي تاريخدان سوال اٿارين ٿا ته اهڙين روايتن جي ڪا تاريخي اهميت آهي به يا نه.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;&gt;{{cite journal |last=Dicks |first=D. R. |title=Thales |pages=294–309 |journal=The Classical Quarterly |volume=9 |date=November 1959 |issue=2 |doi=10.1017/S0009838800041586|s2cid=246881067 }}&lt;/ref&gt;

سمجهيو وڃي ٿو ته بابلي ماڻهو هن نظريي کي ڪجهه خاص صورتن ۾ ڄاڻندا هئا.&lt;ref&gt;de Laet, Siegfried J. (1996). ''History of Humanity: Scientific and Cultural Development''. [[يونيسڪو]], Volume 3, p. 14. {{isbn|92-3-102812-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. and [[يوٽا ميرزباخ|Merzbach, Uta C.]] (2010). ''A History of Mathematics''. John Wiley and Sons, Chapter IV. {{isbn|0-470-63056-6}}&lt;/ref&gt; هي نظريو [[اقليدس]] جي ڪتاب ''[[اقليدس جا اصول|اصول]]'' جي ٽئين ڪتاب جي 31هين قضيئي ۾ بيان ۽ ثابت ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Heath |first=Thomas L. |date=1956 |title=The Thirteen Books of Euclid's Elements |volume=2 (Books 3–9) |edition=2nd |publisher=Dover |isbn=0486600890 |page=61 |url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl/page/61}} Originally published by Cambridge University Press. 1st edition 1908, 2nd edition 1926.&lt;/ref&gt; [[دانتي]] جي ''[[پرديسو]]'' ۾ پڻ هڪ تقرير دوران ٿيلس جي نظريي جو حوالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;canto 13, lines 101–102&lt;/ref&gt;

==== هم شڪل ٽڪنڊا ====
{{Main|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو}}
[[File:Thales theorem 1.png|thumb|upright=0.8|متوازي ليڪن جي تناسب جو نظريو: {{math|1=''DE''/''BC'' = ''AE''/''AC'' = ''AD''/''AB''}}.]]

[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[پليني بزرگ]] ۽ [[پلوٽارڪ]] هڪ روايت بيان ڪن ٿا،&lt;ref name=&quot;gazette&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, Moralia, The Dinner of the Seven Wise Men, [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Dinner_of_the_Seven*.html#ref5 147A]&lt;/ref&gt; جنهن جو اصل ماخذ [[روڊس جو هيرونيمس]] ڄاڻايو وڃي ٿو. ان موجب، جڏهن ٿيلس [[قديم مصر|مصر]] ويو،&lt;ref name=&quot;Russo&quot;/&gt; تڏهن هن [[مصر جا اهرام|اهرامن]] جي اوچائي انهن جي پاڇن وسيلي ان وقت ماپي، جڏهن سندس پنهنجي پاڇي جي ڊيگهه سندس قد جي برابر هئي.{{efn|اهڙو قائم الزاويه ٽڪنڊو، جنهن جا ٻه قائم پاسا برابر هجن، 45 درجن وارن ڪنڊن تي ٻڌل هوندو آهي، ۽ اهڙا سڀ ٽڪنڊا هڪ ٻئي سان هم شڪل هوندا آهن. انهيءَ مهل اهرام جي مرڪز کان ماپيل ان جي پاڇي جي ڊيگهه، اهرام جي اوچائيءَ جي برابر هئڻ گهرجي.&lt;ref&gt;J J O'Connor and E F Robertson&lt;/ref&gt;}} پلوٽارڪ موجب، هن عمل مصر جي فرعون [[اماسيس ٻيو|اماسيس]] کي خوش ڪيو. عملي لحاظ کان اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته ٿيلس سمنڊ ۾ موجود جهازن تائين فاصلو ماپي سگهندو هو.

اهي روايتون متوازي ليڪن جي تناسب واري نظريي سان واقفيت ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب اقليدس جي ڪتاب ''اصول'' جي پهرئين ڪتاب جو 26هون قضيو ٿيلس ڏانهن منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=0xY_AQAAMAAJ|title=Ars Quatuor Coronatorum: Being the Transactions of the Quatuor Coronati Lodge No. 2076, London|date=10 June 1897|publisher=W. J. Parre H, Limited }}&lt;/ref&gt; انهن روايتن مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته هو مصري ''[[سيڪيڊ]]'' يا ''سيڪيڊ'' جي تصور کان واقف هو، جيڪو ڪنهن [[ڍلوان]] جي افقي فاصلي ۽ عمودي اوچائيءَ جي تناسب، يعني [[ڪوٽينجنٽ]]، کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;History of Astronomy, by Richard Perason, p. 65&lt;/ref&gt;{{efn|''سيڪيڊ'' جو تصور قديم مصري رياضياتي دستاويز [[رائنڊ پيپائرس]] جي مسئلن 56، 57، 58، 59 ۽ 60 جو بنياد آهي.}} ڪرڪ ۽ ريون موجب،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt; اهڙي ماپ لاءِ رڳو ٽي سڌيون لٺيون، جيڪي هڪ ڇيڙي تي ڳنڍيل هجن، ۽ پنهنجي اوچائيءَ جي ڄاڻ ضروري آهي. هڪ لٺ زمين ۾ عمودي لڳائجي ٿي، ٻيءَ کي افقي رکيو وڃي ٿو، ۽ ٽين لٺ سان جهاز ڏانهن نظر جي سڌائي قائم ڪري لٺ جي اوچائي ۽ ان جي بنياد کان نظر جي ليڪ تائين فاصلي جي مدد سان ''سيڪيڊ'' جو حساب لڳائجي ٿو.&lt;ref&gt;Proclus, ''In Euclidem'', 352&lt;/ref&gt;

=== فلڪيات ===
[[File:Canova - Urania, the Muse of Astronomy Reveals to Thales the Secrets of the Skies, 1798-1799 (crop).jpg|thumb|فلڪيات جي الهامي ديوي يورانيا، ٿيلس کي آسمان جا راز ٻڌائيندي.]]

ٿيلس هڪ مشهور [[فلڪيات دان]] پڻ هو. قديم زماني ۾ کيس [[دب اصغر]] جي بيهڪ بيان ڪرڻ لاءِ سڃاتو ويندو هو، ۽ سندس خيال هو ته هي تارن جو مجموعو سمنڊ ۾ جهاز رانيءَ لاءِ رهنمائي طور ڪم اچي سگهي ٿو. هن سال جي مدت ۽ [[اعتدالين]] ۽ [[انقلابين]] جي وقتن جو حساب پڻ لڳايو. ان کان سواءِ، [[ثريا (ستارن جو جهڳٽو)|ثريا]] جي بيهڪ جي حساب کي پڻ سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;

[[پلوٽارڪ]] اشارو ڪري ٿو ته سندس زماني، يعني لڳ ڀڳ 100ع ۾، نظم جي صورت ۾ لکيل ''فلڪيات'' نالي هڪ تصنيف موجود هئي، جيڪا ٿيلس ڏانهن منسوب هئي.&lt;ref&gt;Plutarch, ''[[موراليا#ڪتاب|De Pythiae oraculis]]'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0247%3Asection%3D18 18.]&lt;/ref&gt; ڪجهه ليکڪن موجب ٿيلس ڪا به لکڻي نه ڇڏي، جڏهن ته ٻين موجب هن ''انقلابِ شمسي بابت'' ۽ ''اعتدال بابت'' ڪتاب لکيا. ''جهاز رانيءَ لاءِ تارن جي رهنمائي'' نالي تصنيف پڻ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي آهي، پر انهيءَ نسبت بابت قديم زماني ۾ به اختلاف موجود هو.&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;{{efn|ڊائوجينس لائيرٽيس موجب، ٿيلس ڏانهن منسوب ''جهاز رانيءَ جي فلڪيات'' دراصل ساموس جي [[فوڪوس]] لکيو هو.}} ٿيلس ڏانهن منسوب ڪا به لکڻي محفوظ نه رهي آهي. آرگوس جي لوبون دعويٰ ڪئي ته ٿيلس جون لکڻيون مجموعي طور ٻه سئو سٽن تي مشتمل هيون.&lt;ref&gt;D.L. I.34&lt;/ref&gt;

==== ڪائناتي نمونو ====
[[File:Floating_Earth_Thales_Anaximander.svg|thumb|ٿيلس (کاٻي پاسي) ۽ سندس شاگرد [[ايناڪسيمينڊر]] (ساڄي پاسي) جا ڪائنات بابت تصور.]]

ٿيلس جو خيال هو ته [[ڌرتي]] مٽيءَ ۽ زمين جو هڪ هموار گول تختو يا ڍير آهي، جيڪو پاڻيءَ جي وسيع پکيڙ تي تري رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite EB1911|last=Allman|first=George Johnston|wstitle=Thales of Miletus|volume=26|page=721}}&lt;/ref&gt; [[هيراڪليٽس هوميريڪس]] موجب، ٿيلس اهو نتيجو آلي مادي کي هوا، گاري ۽ زمين ۾ تبديل ٿيندي ڏسي ڪڍيو. امڪان آهي ته ٿيلس زمين کي ان پاڻيءَ مان پيدا ٿيل سمجهندو هو، جنهن تي اها تري ٿي ۽ جنهن جا سمنڊ ان کي چوڌاري گهيرين ٿا. ممڪن آهي ته هو [[درياهي لٽ]] جي تهن جي مشاهدن کان متاثر ٿيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite book|first=Roy |last=Harris|date=2005 |title=The Semantics of Science|page=31|publisher=Continuum International}}&lt;/ref&gt;

سندس خيال هو ته تارا ٻرندڙ مٽيءَ جا گولا آهن.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.13&lt;/ref&gt; اهو پڻ لڳي ٿو ته هن صحيح طور سمجهيو هو ته [[چنڊ]] [[سج]] جي روشني موٽائي ٿو.&lt;ref&gt;Pseudo-Plutarch, Placita Philosopharum § 2.28&lt;/ref&gt; چنڊ تي موجود هڪ [[ٿيلس (چنڊ جو کڏو)|کڏي]] کي سندس اعزاز ۾ ٿيلس جو نالو ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thales |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature |publisher=International Astronomical Union (IAU) / USGS Astrogeology Science Center |url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5945 |access-date=13 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Solar Eclipse Newsletter, Volume 7, Issue 2 |website=NASA Eclipse Web Site |publisher=NASA Goddard Space Flight Center |date=February 2002 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SENL/SENL200202.pdf#page=3 |format=PDF |page=3 |access-date=13 January 2026 |quote=Thales is also honored by a lunar crater.}}&lt;/ref&gt;

==== موسميات ====
[[زلزلو|زلزلن]] کي مافوق الفطرت قوتن جي مرضيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران، ٿيلس اهو نظريو پيش ڪيو ته ڌرتي پاڻيءَ تي تري ٿي ۽ جڏهن پاڻيءَ جون لهرون ان کي لوڏين ٿيون ته زلزلا اچن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=2003 |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |publisher=Routledge |editor-last=Krech III |editor-first=Shepard |volume=1: A–G |pages=358–364 |editor2-last=Merchant |editor2-first=Carolyn |editor3-last=McNeill |editor3-first=John Robert}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Grady2017&quot;/&gt; کيس [[هائيڊيز (ستارن جو جهڳٽو)|هائيڊيز]] تارن جي جهڳٽي جي پهرئين مشاهدي جو اعزاز پڻ ڏنو وڃي ٿو، جنهن جي سج سان گڏ اڀرڻ کي قديم ماڻهو مينهن جي اچڻ جي نشاني سمجهندا هئا.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 3&lt;/ref&gt; [[سينيڪا نوجوان]] موجب، ٿيلس [[نيل درياهه]] جي ٻوڏن جي وضاحت ڪندي چيو ته اهي [[ايٽيسيائي هوائون|ايٽيسيائي هوائن]] جي درياهه جي وهڪري کي پوئتي ڌڪڻ سبب ٿين ٿيون.&lt;ref&gt;History of Meteorology to 1800 by H. Howard Frisinger p. 4&lt;/ref&gt;

==== زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون ====
[[File:Capernaum roman olive press by David Shankbone.jpg|thumb|[[ڪفرناحوم، اسرائيل]] ۾ رومي دور جي زيتون پيهڻ واري چڪي ۽ تيل ڪڍڻ واري مشين.]]

ارسطوءَ جي بيان ڪيل هڪ روايت موجب،&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt; ٿيلس [[موسم جي اڳڪٿي]] وسيلي زيتون جي فصل مان دولت حاصل ڪئي. هڪ سياري ۾ ٿيلس موسم ۽ سٺي فصل جي اڳڪٿي ڪرڻ کان پوءِ ميليتس جون سڀ [[زيتون جو تيل ڪڍڻ|زيتون جو تيل ڪڍڻ واريون مشينون]] اڳواٽ پنهنجي استعمال لاءِ مخصوص ڪرائي ڇڏيون. پوءِ جڏهن غيرمعمولي طور وڏي فصل سبب انهن مشينن جي طلب پنهنجي عروج تي پهتي، تڏهن هن اهي مشينون وڏي مسواڙ تي ٻين کي استعمال لاءِ ڏنيون.

انهيءَ واقعي کي تاريخ ۾ [[مستقبلي معاهدو|مستقبلي معاهدن]] يا [[اختياري معاهدو (ماليات)|اختياري معاهدن]] جي ابتدائي ڄاتل استعمال طور بيان ڪيو ويندو آهي. اهو فرق ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿو ته ٿيلس جي اڳواٽ ڪيل معاهدن موجب فصل جي وقت مشينون مسواڙ تي وٺڻ سندس لاءِ لازمي هو يا کيس رڳو اهو اختيار حاصل هو.&lt;ref name=&quot;deriv&quot;&gt;George Crawford, Bidyut Sen – ''[https://books.google.com/books?id=NIIVeirctosC&amp;pg=PA7 Derivatives for Decision Makers: Strategic Management Issues]'', John Wiley &amp; Sons, 1996 {{isbn|978-0471129943}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

ارسطو وضاحت ڪري ٿو ته ٿيلس جو مقصد پاڻ کي دولتمند بنائڻ نه هو، پر ميليتس جي رهواسين کي اهو ثابت ڪرڻ هو ته سندن خيال جي ابتڙ فلسفو عملي طور فائديمند ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح هن انهن طعنن کي غلط ثابت ڪرڻ چاهيو، جن موجب فلسفو بيڪار هو.&lt;ref name=&quot;apol&quot;&gt;Aristotle, [[سياست (ارسطو)|Politics]] 1259a [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Aristot.+Pol.+1.1259a]&lt;/ref&gt; هن انهيءَ مشهور اعتراض جو جواب ڏنو هو ته «[[جيڪڏهن تون ايترو هوشيار آهين ته پوءِ امير ڇو نه آهين؟]]».&lt;ref name=&quot;deriv&quot;/&gt; ارسطو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته [[بازار تي مڪمل قبضو]] ڪري [[اجاره داريءَ واري قيمت]] مقرر ڪرڻ دولت حاصل ڪرڻ جي هڪ عام حڪمت عملي آهي، جنهن لاءِ غيرمعمولي ڏاهپ يا اڳڪٿي ڪرڻ جي صلاحيت ضروري نه آهي.&lt;ref name=&quot;apol&quot;/&gt;

==== سج گرهڻ جي اڳڪٿي ====
{{Main|ٿيلس جو سج گرهڻ}}
جيئن مٿي بيان ڪيو ويو آهي، هيروڊوٽس موجب ٿيلس هڪ اهڙي [[سج گرهڻ]] جي اڳڪٿي ڪئي هئي، جيڪو [[سج گرهڻ واري جنگ|ليڊيائي ۽ ميديائي قومن جي وچ ۾ جنگ]] دوران ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;1.74.2&quot;/&gt; ان دور جي سج گرهڻن مان رڳو 28 مئي 585 ق.م. وارو گرهڻ [[اناطوليا]] ۾ مڪمل سج گرهڻ جي صورت ۾ نظر آيو هو، جتي اها جنگ وڙهي وئي هئي. آمريڪي ليکڪ [[آئزڪ عظيموف]] هن جنگ کي تاريخ جو سڀ کان پراڻو اهڙو واقعو قرار ڏنو، جنهن جي تاريخ ڏينهن جي درستگيءَ سان معلوم آهي، ۽ هن اڳڪٿيءَ کي «سائنس جي پيدائش» سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th century |publisher=Streeter Press |year=2008 |page=35}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Needham |first=C. W. |title=Cerebral Logic: Solving the Problem of Mind and Brain |publisher=Loose Leaf |year=1978 |isbn=978-0-398-03754-3 |page=75}}&lt;/ref&gt;

[[File:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|upright=0.8|[[سج]] جو مڪمل [[سج گرهڻ|گرهڻ]].]]

[[هيروڊوٽس]] لکي ٿو ته جنگ جي ڇهين سال ۾، بادشاهه [[ليڊيا جو الياٽيس|الياٽيس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ليڊيائي فوج ۽ [[ڪياڪساريس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ميديائي فوج وچ ۾ هڪ اهڙي جنگ هلي رهي هئي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي هئي. اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن سبب ٻنهي ڌرين جنگ بند ڪري امن معاهدي بابت ڳالهيون شروع ڪيون. هيروڊوٽس اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته ٿيلس ڏينهن جي روشني ختم ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. تنهن هوندي به، هو جنگ جو هنڌ بيان نٿو ڪري.&lt;ref&gt;[[هيروڊوٽس]]: ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]'' 1,74,2 ([https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126%3Abook%3D1%3Achapter%3D74%3Asection%3D2 online])&lt;/ref&gt;

{{blockquote|ان کان پوءِ، جڏهن ڪياڪساريس الياٽيس ڏانهن پنهنجا پناهه گهرندڙ ماڻهو واپس ڪرڻ جو مطالبو موڪليو ۽ الياٽيس کين حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، تڏهن ليڊيائين ۽ ميدين وچ ۾ جنگ شروع ٿي. اها جنگ پنج سال جاري رهي ۽ ڪڏهن هڪ ڌر ته ڪڏهن ٻي ڌر ڪاميابي حاصل ڪندي رهي. انهيءَ عرصي ۾ ميدين ليڊيائين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون ۽ ليڊيائين پڻ ميدين تي ڪيتريون فتحون حاصل ڪيون. سندن جنگين ۾ هڪ رات واري لڙائي پڻ شامل هئي. تنهن هوندي به، جڏهن ڪنهن به قوم کي فيصلائتي برتري حاصل نه ٿي، تڏهن ڇهين سال ۾ هڪ ٻي جنگ ٿي. ان جنگ دوران، جڏهن لڙائي زور وٺي رهي هئي، تڏهن اوچتو ڏينهن رات ۾ تبديل ٿي ويو. هن واقعي جي اڳڪٿي ميليتس جي ٿيلس ڪئي هئي، جنهن آيوني ماڻهن کي اڳواٽ خبردار ڪندي اهو ئي سال مقرر ڪيو هو، جنهن ۾ واقعو پيش آيو. ميدين ۽ ليڊيائين جڏهن اها تبديلي ڏٺي ته جنگ بند ڪري ڇڏيائون، ۽ ٻئي ڌريون امن جون شرطون طئي ڪرڻ لاءِ هڪجهڙيون خواهشمند ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Rawlinson&quot;&gt;{{cite book |url=https://classics.mit.edu/Herodotus/history.mb.txt |title=The Histories |author=Herodotus |translator-first=George |translator-last=Rawlinson}}&lt;/ref&gt;}}

تنهن هوندي به، هيروڊوٽس جي ٻين هنڌن تي ڏنل [[ميديائي گهراڻي|ميديائي بادشاهن]] جي فهرست ۽ سندن حڪومتن جي مدتن موجب، ڪياڪساريس سج گرهڻ کان ڏهه سال اڳ وفات ڪري چڪو هو.&lt;ref&gt;Alden A. Mosshammer: ''Thales' Eclipse''. Transactions of the American Philological Association, Vol. 111, 1981, pp.&amp;nbsp;145–155 ([https://www.jstor.org/stable/284125 JSTOR])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Wenskus |first=Otta |author-link=اوٽا وينسڪوس |year=2016 |title=Die angebliche Vorhersage einer Sonnenfinsternis durch Thales von Milet. Warum sich diese Legende so hartnäckig hält und warum es wichtig ist, ihr nicht zu glauben |url=https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |pages=2–17 |language=de |volume=144 |issue=1 |access-date=18 January 2019 |archive-date=19 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119174340/https://www.uibk.ac.at/zivilrecht/team/barta/wenskus_hermes_2016.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ڊي. آر. ڊڪس ٻين تاريخدانن، جهڙوڪ ايف. مارٽيني، جي. ايل. اي. ڊريئر ۽ [[اوٽو نوئگيباور]]، سان گڏ سج گرهڻ واري روايت جي تاريخي صداقت کي رد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ڊڪس ٿيلس جي سج گرهڻ جو سبب معلوم ڪرڻ واري روايت کي هيروڊوٽس جي انهيءَ دعويٰ سان ڳنڍي ٿو ته ٿيلس انقلابِ شمسي جي حوالي سان سج جو چڪر دريافت ڪيو هو. ڊڪس نتيجو ڪڍي ٿو ته «ممڪن ئي نه هو ته وٽس اها ڄاڻ هجي، جيڪا نه مصرين وٽ هئي، نه بابلي ماڻهن وٽ ۽ نه ئي سندس فوري جانشينن وٽ».&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; ٿامس ورٿن ان جي ابتڙ اهو امڪان پيش ڪري ٿو ته اها جنگ ساڳي «رات واري لڙائي» ٿي سگهي ٿي، جنهن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، ۽ جيڪا اڳڪٿي ڪيل [[چنڊ گرهڻ]] سبب متاثر ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Worthen&quot;&gt;Thomas D. Worthen, &quot;Herodotus's Report on Thales's Eclipse,&quot; ''Electronic Antiquity'' vol. 3.7 (May 1997), [https://scholar.lib.vt.edu/ejournals/ElAnt/V3N7/worthen.html] and Thomas De Voe Worthen, &quot;[http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc The Eclipse of 585 BCE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110830134827/http://tdworthen.faculty.arizona.edu/sites/tdworthen.faculty.arizona.edu/files/The%20Eclipse%20of%20585%20BCE.doc|date=August 30, 2011}}&quot;&lt;/ref&gt;

==== کوهه ۾ ڪرڻ ====
{{See also|کوهه ۾ ڪري پيل نجومي}}
[[افلاطون]]، ڊائوجينس لائيرٽيس ۽ هيپوليٽس سڀ هڪ روايت بيان ڪن ٿا ته ٿيلس تارن جي مشاهدي ۾ ايترو محو هو جو هن پنهنجي هلڻ واري رستي ڏانهن ڌيان نه ڏنو ۽ هڪ کوهه ۾ ڪري پيو.&lt;ref&gt;Theaetetus (174 A)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D.L. II.4–5&lt;/ref&gt;{{efn|اسڪاٽش فلسفي [[ايڊم سمٿ]] بابت پڻ اهڙي روايت آهي ته هو هڪ ڀيري بي خياليءَ ۾ [[چمڙي رڱڻ|چمڙي رڱڻ واري ڪارخاني]] جي کڏ ۾ ڪري پيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fee.org/articles/adam-smith-i-had-almost-forgot-that-i-was-the-author-of-the-inquiry-concerning-the-wealth-of-nations/|title=Brilliant but Absent-Minded Adam Smith &amp;#124; Jim Powell|first=Jim|last=Powell|date=1 March 1995|website=fee.org}}&lt;/ref&gt;}}

&lt;blockquote&gt;«ٿيلس تارن جو مطالعو ڪري رهيو هو ۽ آسمان ڏانهن نهاري رهيو هو، تڏهن هو هڪ کوهه ۾ ڪري پيو. هڪ خوش مزاج ۽ حاضر جواب ٿريسيائي نوڪرياڻي مٿس ٺٺولي ڪندي چيو ته هو آسمان ۾ مٿي موجود شين بابت ڄاڻڻ لاءِ ته بيحد بيتاب آهي، پر پنهنجي پيرن هيٺان سامهون موجود شيءِ به نٿو ڏسي سگهي.»&lt;ref&gt;Theaetetus 174a&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== انجنيئرنگ ===
[[File:Kızılırmak River from Kapıkaya Köyü.jpg|thumb|هاليس درياهه.]]

فلڪيات کان سواءِ، ٿيلس رياضيات جي ٻين عملي استعمالن، جن ۾ [[انجنيئرنگ]] پڻ شامل هئي، سان به لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{MacTutor|id=Thales|title=Thales of Miletus|mode=cs1}}&lt;/ref&gt; هيروڊوٽس جي بيان ڪيل هڪ ٻي روايت موجب، [[ڪروئسس]] پنهنجي فوج کي فارسي علائقي ڏانهن موڪليو، پر [[هاليس درياهه]] وٽ فوج جي اڳڀرائي رڪجي وئي، ڇاڪاڻ ته اتي ڪا پل نه هئي. پوءِ ٿيلس درياهه جي مٿئين وهڪري وٽ پاڻيءَ جو هڪ متبادل رستو کوٽي وهڪري کي گهٽايو، جنهن سان فوج لاءِ درياهه پار ڪرڻ ممڪن ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Herodotus |translator-last=Godley |translator-first=A. D. |title=Herodotus |publisher=Harvard University Press |chapter=Ch. 75 |chapter-url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/1b*.html#75 }}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ هيروڊوٽس ٻڌايو ته سندس گهڻا يوناني همعصر مڃيندا هئا ته ٿيلس بادشاهه ڪروئسس جي فوجي مهم ۾ مدد لاءِ هاليس درياهه جو رخ موڙيو هو، پر هيروڊوٽس پاڻ ان روايت کي شڪ جي نگاهه سان ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Dicks&quot;/&gt; افلاطون ٿيلس جي واکاڻ [[اناخارسس]] سان گڏ ڪئي، جنهن کي ڪنڀار جي چڪ ۽ لنگر جو موجد قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;Plato, Republic, Book 10, section 600a&lt;/ref&gt;

=== الوهيت ===
[[File:Louisstgaudens1.jpg|thumb|upright|''ٿيلس (بجلي)''، مجسمي سازيءَ جو هڪ نمونو، جيڪو «ريلوي جي ترقي» (1908ع) نالي مجموعي جو حصو آهي ۽ [[واشنگٽن يونين اسٽيشن]] جي مکيه مهاڙي تي واقع آهي.]]

ارسطو موجب، ٿيلس جو خيال هو ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن»،&lt;ref name=&quot;kirk-raven&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Aristotle |title=De Anima |title-link=De Anima |page=411a7 |author-link=ارسطو}}&lt;/ref&gt; يعني [[مقناطيسي پٿر]] ۾ [[روح]] موجود آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[مقناطيسيت]] جي قوت وسيلي لوهه کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو.&lt;ref&gt;Nathan Ida, [https://books.google.com/books?id=YtmIBwAAQBAJ&amp;pg=PA427 ''Engineering Electromagnetics''], Springer, 2015 {{isbn|3319078062}}&lt;/ref&gt; ساڳيو تصور [[ڪهربا]] تي پڻ لاڳو ٿيندو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ [[ساڪن بجلي]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي. اهڙي [[مادي حياتيت]] يا [[نامياتي فلسفو|نامياتي تصور]] جي پٺيان بظاهر اهو استدلال هو ته جيڪڏهن ڪا شيءِ حرڪت ڪري ٿي ته اها زنده آهي، ۽ جيڪڏهن اها زنده آهي ته ان ۾ روح ضرور موجود هوندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sandywell |first1=Barry |title=Presocratic Reflexivity: The Construction of Philosophical Discourse C. 600-450 BC|page=97 |date=1996 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-10170-7 |url=https://books.google.com/books?id=_zWqCBdNQNMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Farrington, B., 1944 Greek Science. Pelican&lt;/ref&gt;

انهن ديوتائن کان سواءِ، جن جي موجودگيءَ کي انهن حرڪتن ۾ ڏٺو ويندو هو، جن کي پوءِ [[برق مقناطيسيت|مقناطيسيت ۽ بجلي]] سان لاڳاپيل سمجهيو ويو، لڳي ٿو ته ٿيلس هڪ اعليٰ خدا جو تصور پڻ رکندو هو، جنهن ڪائنات کي ترتيب ڏني هئي:

{{blockquote|«ٿيلس»، [[سسرو]] موجب،&lt;ref&gt;{{cite book |author=Cicero |author-link=سسرو |title=De Natura Deorum |page=i.,10|title-link=De Natura Deorum }}&lt;/ref&gt; «ان ڳالهه جي تصديق ڪري ٿو ته پاڻي سڀني شين جو بنيادي اصول آهي، ۽ خدا اها عقل رکندڙ هستي آهي، جنهن پاڻيءَ مان سڀني شين کي صورت ڏني ۽ پيدا ڪيو».}}

[[هينري فيلڊنگ]] (1775ع) موجب، [[ڊائوجينس لائيرٽيس]] (1.35) بيان ڪيو ته ٿيلس خدا جي ازلي ۽ آزاد وجود جو تصور پيش ڪيو هو. هن موجب، «خدا سڀني موجود هستين کان قديم ترين آهي، ڇاڪاڻ ته سندس وجود کان اڳ ڪو سبب موجود نه هو، ايتري قدر جو پيدائش جي لحاظ کان به نه؛ ۽ دنيا سڀني شين کان وڌيڪ سهڻي آهي، ڇاڪاڻ ته اها خدا پيدا ڪئي آهي».&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fielding |first=Henry |author-link=هينري فيلڊنگ |year=1775 |url=https://books.google.com/books?id=C2RVAAAAcAAJ |title=An essay on conversation |publisher=[[John Bell (publisher)|John Bell]] |page=346}}&lt;/ref&gt;

تازو نڪولس موليناري اهو دليل پيش ڪيو آهي ته ٿيلس قديم پاڻيءَ جي ديوتا [[اخيلوس|اخيلوئيوس]] کان متاثر ٿيو هو. هن ديوتا کي پاڻيءَ سان هڪجهڙو سمجهيو ويندو هو ۽ ٿيلس جي زندگيءَ دوران ميليتس ۾ سندس پوڄا ڪئي ويندي هئي. پنهنجي دليل جي حمايت ۾ موليناري نشاندهي ڪري ٿو ته يوناني لفظ ''هائڊور'' خاص طور «مٺو پاڻي» ظاهر ڪندو هو. ان کان سواءِ، ڏندڪٿائن ۽ فن ۾ اخيلوئيوس کي روپ بدلائيندڙ هستي سمجهيو ويندو هو، جيڪا ڪنهن به شيءِ جي صورت اختيار ڪري سگهندي هئي. هو اهو پڻ نشاندهي ڪري ٿو ته قديم زماني ۾ دنيا جي درياهن کي «اخيلوئيوس جون نسون» چيو ويندو هو، ۽ ديوتائن جي اها گهڻائي ٿيلس جي انهيءَ خيال ۾ ظاهر ٿئي ٿي ته «سڀ شيون ديوتائن سان ڀريل آهن».&lt;ref&gt;Nicholas J. Molinari, Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians. Oxford: Archaeopress, 2022 https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270869; cf. also Nicholas J. Molinari, Concerning Water as the Archai: Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy. A Dissertation Providing Philosophical, Mythological, and Archaeological Responses to the Neo-Marxians, Doctoral Dissertation, Newport, RI: Salve Regina University, 2020 https://philpapers.org/rec/MOLCWA-2&lt;/ref&gt;


== وفات ۽ ورثو ==
[[ڊائوجينس لائيرٽيس]]، [[اپولوڊورس آف ايٿنس|اپولوڊورس]] جي حوالي سان لکي ٿو ته ٿيلس 78 ورهين جي عمر ۾ 58هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (548ع کان 545ع ق.م.) دوران وفات ڪئي. سندس بيان موجب، راندين جو مقابلو ڏسندي [[گرميءَ جو جهٽڪو|سخت گرميءَ جي اثر]] ۽ اڃ سبب ٿيلس جي وفات ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Diogenes Laërtius |title=Lives of Eminent Philosophers |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0258%3Abook%3D1%3Achapter%3D1}}&lt;/ref&gt;

=== اثر ۽ اهميت ===
[[File:Tales de Mileto (1906) - Veloso Salgado.png|thumb|upright=0.8|[[ويلوسو سالگادو]] جي 1906ع واري تصوير ''سائنس جي شروعات'' ۾ ٿيلس جي تصوير جو تفصيلي حصو.]]

ٿيلس ٻين يوناني مفڪرن تي گهرو اثر ڇڏيو ۽ ان وسيلي [[مغربي دنيا]] جي فڪري تاريخ تي پڻ اثرانداز ٿيو. تنهن هوندي به، ٿيلس بابت تاريخي ماخذن جي کوٽ ۽ محفوظ رهيل روايتن ۾ اختلافن سبب عالمن ۾ اهو بحث موجود آهي ته سندس اثر جو حقيقي دائرو ڪيترو هو ۽ کانئس پوءِ ايندڙ ڪهڙن يوناني فلسفين ۽ رياضيدانن تي هن ڪيترو اثر وڌو.{{efn|[[ايڊمنڊ هسرل]]&lt;ref&gt;''The Vienna Lecture''&lt;/ref&gt; هن نئين فڪري تحريڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. سندس موجب، فلسفياڻو انسان هڪ «نئين ثقافتي تشڪيل» جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪا اڳواٽ مليل روايت کان فاصلو اختيار ڪري «انهيءَ ڳالهه جي عقلي تحقيق» شروع ڪري ٿي ته «پاڻ ۾ سچ ڇا آهي»؛ يعني سچائيءَ جي هڪ مثالي تصور جي ڳولا.}}

مغربي فلسفي جي روايت جا پهريان ٽي فلسفي [[ميليتس]] سان تعلق رکندڙ [[طبعي ڪائناتيات|ڪائناتيات جا مفڪر]] هئا. انهن ۾ سڀ کان پهريون ٿيلس هو، جنهن کان پوءِ [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ پوءِ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] آيا. انهن ٽنهي کي گڏيل طور [[ميليسيائي فلسفي جو مڪتب|ميليسيائي مڪتب]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ''[[سودا (انسائيڪلوپيڊيا)|سودا]]'' موجب، ٿيلس ايناڪسيمينڊر جو «استاد ۽ مائٽ» هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kirk |first=G. S. |author-link=جي. ايس. ڪرڪ |title=Popper on Science and Presocratics |year=1960 |journal=Mind |series=New Series |volume=67 |number=275 |page=330 |doi=10.1093/mind/LXIX.275.318 |doi-access=free |jstor=2251995 }}&lt;/ref&gt;

ايناڪسيمينڊر، ٿيلس جي پاڻيءَ واري نظريي جي ابتڙ، اهو خيال رکندو هو ته سڀ شيون ''[[اپيرون]]''، يعني لامحدود يا غيرمتعین بنيادي اصل، مان وجود ۾ آيون آهن. ايناڪسيمينڊر جو جانشين ايناڪسيمينس، جيڪو بنيادي مادي جي تصور ۾ ڪنهن حد تائين ٿيلس سان مشابهت رکندو هو، اهو سمجهندو هو ته سڀ شيون [[هوا]] مان ٺهيل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Graham |first=Daniel W. |title=Anaximenes (d. 528 B.C.E.) |url=https://www.iep.utm.edu/anaximen/ |access-date=20 July 2019 |work=IEP}}&lt;/ref&gt;

[[جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر)|جان برنيٽ]] (1892ع) لکيو:&lt;ref&gt;{{cite book |last=Burnet |first=John |url=https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog |title=Early Greek Philosophy |page=[https://archive.org/details/earlygreekphilo01burngoog/page/n41 29] |year=1892|publisher=A. and C. Black }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|آخر ۾، اسان وٽ فلسفياڻي جماعت جو هڪ تسليم ٿيل مثال موجود آهي، يعني [[فيثاغورثي مڪتب|فيثاغورثين]] جو. اهو واضح ٿيندو ته سائنسي سرگرمين جي باقاعدي تنظيم جو مفروضو، جيڪڏهن ان کي مفروضو چئي سگهجي، ئي سڀني حقيقتن جي وضاحت ڪري سگهي ٿو. مثال طور، ٿيلس، [[ايناڪسيمينڊر]] ۽ [[ميليتس جو ايناڪسيمينس|ايناڪسيمينس]] جي هٿان فلسفياڻي تعليم جي ترقيءَ کي رڳو هڪ اهڙي مڪتب ۾ هڪ بنيادي خيال جي مسلسل تشريح ۽ توسيع طور سمجهي سگهجي ٿو، جنهن جي پنهنجي لڳاتار روايت موجود هئي.}}

ابتدائي يوناني رياضيدانن مان ٻن اهم شخصيتن جي حيثيت ۾، ٿيلس کي [[فيثاغورث]] تي اثرانداز ٿيندڙ مفڪر پڻ سمجهيو ويندو آهي. [[يامبليڪس]] موجب، فيثاغورث «ٿيلس جي تعليم مان ڪيترن ئي لحاظن کان فائدو حاصل ڪيو، پر هن جو سڀ کان وڏو سبق وقت بچائڻ جي اهميت سکڻ هو».&lt;ref&gt;Life of Pythagoras 3.13&lt;/ref&gt;

ابتدائي ماخذن{{which|date=October 2021}} موجب، هن روايت ۾ فيثاغورث کي ايناڪسيمينڊر جو شاگرد ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو نوجوانيءَ ۾ ٿيلس سان ملڻ ويو. چيو وڃي ٿو ته ٿيلس کيس صلاح ڏني ته هو پنهنجي فلسفياڻي ۽ رياضياتي تعليم کي اڳتي وڌائڻ لاءِ مصر جو سفر ڪري.

ٿيلس کي [[پريني جو مينڊروليٽس|پريني جي فلڪيات دان مينڊروليٽس]] جو استاد پڻ سمجهيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6lnwAgAAQBAJ|title=The Philosophers of the Ancient World: An A–Z Guide|first=Trevor|last=Curnow|date=22 June 2006|publisher=A&amp;C Black |isbn=9780715634974 }}&lt;/ref&gt; اهو پڻ ممڪن آهي ته هو [[ٽينيڊوس جو ڪليوسٽراٽس|ٽينيڊوس جي ڪليوسٽراٽس]] جو استاد رهيو هجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Cleostratus Redivivus |last=Webb |first=E. J. |year=1921 |journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=41|pages=70–85 |doi=10.2307/624797 |jstor=624797 |s2cid=250254883 |url=https://archive.org/details/journalofhelleni41sociuoft/page/n147/ }}&lt;/ref&gt;

== حوالن ۾ استعمال ٿيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
* {{cite EB1911 |last=Allman |first=George Johnston |wstitle=Thales of Miletus |volume=26 |page=721}}
* {{cite book |first=C.B. |last=Boyer |author-link=ڪارل بينجمن بوئر |title=A History of Mathematics |edition=2nd |place=New York |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=1989 |isbn=978-0-471-09763-1}} (1991ع جي پيپر بيڪ ڇاپي جو {{isbn|0-471-54397-7}}؛ [https://atiekubaidillah.files.wordpress.com/2013/03/a-history-of-mathematics-3rded.pdf 2011ع جو ٽيون ڇاپو])
* {{cite book |last=Burnet |first=John |author-link=جان برنيٽ (قديم يوناني ادب جو ماهر) |title=Early Greek Philosophy |publisher=[[A &amp; C Black Ltd.]] |year=1920 |orig-year=1892}} [https://web.archive.org/web/20060807104846/http://www.classicpersuasion.org/pw/burnet/index.htm ٽيون ڇاپو]
* {{Cite journal |last=Cantor |first=Lea |date=2022 |title=Thales – the 'first philosopher'? A troubled chapter in the historiography of philosophy |journal=[[British Journal for the History of Philosophy]] |volume=30 |issue=5 |pages=727–750 |doi=10.1080/09608788.2022.2029347 |doi-access=free}}
* [[هيروڊوٽس]]، ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|Histories]]''، [[اي. ڊي. گاڊلي]] (مترجم)، ڪيمبرج: [[Harvard University Press]]، 1920ع؛ {{isbn|0-674-99133-8}}. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+1.1.0 پرسيوس تي آن لائين نسخو]
* [[هانس يوآخيم شٽورگ|Störig, Hans Joachim]]، ''Kleine Weltgeschichte der Philosophie''. Fischer، فرينڪفرٽ، 2004ع، {{isbn|3-596-50832-0}}.
* {{cite book |last=Lloyd |first=G. E. R. |author-link=جي. اي. آر. لائيڊ |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle}}
* {{cite book |last=Nahm |first=Milton C. |title=Selections from Early Greek Philosophy |publisher=[[Appleton-Century-Crofts]] |year=1962 |orig-year=1934}}
* [[پليني بزرگ]]، ''[[پليني جي قدرتي تاريخ|The Natural History]]''، مرتب: جان بوسٽڪ ۽ ايڇ. ٽي. رائلي، لنڊن: [[Taylor and Francis]]، 1855ع. [https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+toc پرسيوس ڊجيٽل لائبريريءَ تي آن لائين نسخو].
* {{cite CE1913 |last=Turner |first=William |wstitle=Ionian School of Philosophy}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Couprie |first=Dirk L. |title=Heaven and Earth in Ancient Greek Cosmology: from Thales to Heraclides Ponticus |year=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1441981158}}
* Enache, Cătălin (2025). ''Thales, Hippias, Aristotle and the Beginnings of Greek Philosophy''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-3-031-81156-2}}
* {{cite book |last=Luchte |first=James |title=Early Greek Thought: Before the Dawn |year=2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |location=London |isbn=978-0567353313}}
* {{cite book |last=O'Grady |first=Patricia F. |title=Thales of Miletus: The Beginnings of Western Science and Philosophy |year=2002 |publisher=Ashgate |isbn=978-0754605331 |series=Western Philosophy Series |volume=58}}
* {{cite book |last=Mazzeo |first=Pietro |title=Talete, il primo filosofo |publisher=Editrice Tipografica |location=Bari |year=2010}}
* {{cite book |last=Molinari |first=Nicholas J. |title=Acheloios, Thales, and the Origin of Philosophy: A Response to the Neo-Marxians |year=2022 |publisher=Archaeopress |isbn=9781803270869}}
* Priou, Alex (2016). &quot;[https://www.academia.edu/13053487/_...Going_Further_On_Down_the_Road..._The_Origin_and_Foundations_of_Milesian_Thought '...Going Further On Down the Road...': The Origin and Foundations of Milesian Thought].&quot; ''The Review of Metaphysics'' 70، ص 3–31.
* {{cite book |title=A History of Western Philosophy |year=1947 |publisher=Simon &amp; Schuster publisher |isbn=0-415-32505-6 |series=Traditio Praesocratica |location=US |language=en |last=Russell |first=Bertrand}}
* {{cite book |editor-last=Wöhrle |editor-first=Georg |title=The Milesians: Thales. Translation and additional material by Richard McKirahan |year=2014 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-031525-7 |series=Traditio Praesocratica |volume=1}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Thales}}
{{Wikiquote|Thales}}
* {{wikisource-inline|Portal:Thales of Miletus|Thales of Miletus}}
* [https://www.iep.utm.edu/t/thales.htm انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي ۾ ٿيلس بابت مضمون]
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Thales/ ميڪ ٽيوٽر رياضيات جي تاريخ ۾ ٿيلس جي سوانح]
* [https://www.mathopenref.com/thalestheorem.html ٿيلس جو نظريو — ميٿ اوپن ريفرنس] (متحرڪ تشريح سان)
* [https://www.mathopenref.com/thales.html چارلين ڊگلس پاران ٿيلس جي سوانح] (تفصيلي ڪتابيات سميت)
* [https://philosophy.gr/presocratics/thales.htm گيانس اسٽاماٽيلوس پاران ٿيلس جي زندگي، تصنيفات ۽ تاريخي شاهديون]
* [http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments ٿيلس سان منسوب متن جا ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220424142803/http://demonax.info/doku.php?id=text:thales_fragments |date=24 April 2022}}

{{Seven Sages of Greece}}
{{Ancient Greek astronomy}}
{{Ancient Greek mathematics}}
{{Ancient Greek schools of philosophy}}
{{Ancient Greece topics|people}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا يوناني فلسفي]]
[[زمرو:620ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ ڄاول]]
[[زمرو:540ع واري ڏهاڪي قبل مسيح ۾ وفاتون]]
[[زمرو:قديم يوناني فلڪيات دان]]
[[زمرو:قديم يوناني جاميٽري دان]]
[[زمرو:قديم يوناني مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم يوناني طبعيات دان]]
[[زمرو:قديم ميليتس جا رهواسي]]
[[زمرو:علميات جا فلسفي]]
[[زمرو:فلسفي بابت فلسفو]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ماهر]]
[[زمرو:مابعدالطبيعات جا ليکڪ]]
[[زمرو:فطري فلسفي]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قديم آيونيا جا فلسفي]]
[[زمرو:تعليم جا فلسفي]]
[[زمرو:رياضيات جا فلسفي]]
[[زمرو:ذهن جا فلسفي]]
[[زمرو:سائنس جا فلسفي]]
[[زمرو:سقراط کان اڳ جا فلسفي]]
[[زمرو:يونان جا ست ڏاها]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا رياضيدان]]
[[زمرو:ڇهين صدي قبل مسيح جا فلڪيات دان]]

[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلڪيات دان]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]</text>
      <sha1>la7790ogxdncejcwaxu97ids2wablbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نڙ بيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40871</id>
    <revision>
      <id>426959</id>
      <parentid>314535</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:45:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22678" sha1="ov0pc8s8ugaq6lrwypdgjlxmixvn264" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ جي هڪ صنف}}
{{Infobox
| name = نڙ بيت
| above = نڙ بيت
| header1 = سنڌي لوڪ شاعريءَ جي صنف
| label2 = نالو
| data2 = نڙ بيت
| label3 = انگريزي نالو
| data3 = Narr Bait
| label4 = صنف
| data4 = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[لوڪ شاعري]]
| label5 = ٻولي
| data5 = [[سنڌي ٻولي]]
| label6 = علائقو
| data6 = [[سنڌ]]
| label7 = لاڳاپيل ساز
| data7 = [[نڙ (ساز)|نڙ]]
| label8 = پيشڪش
| data8 = نڙ جي ساٿ سان طويل بيتن جي ادائگي
| label9 = اهم موضوع
| data9 = لوڪ داستان، عشق، وڇوڙو، تاريخي واقعا ۽ عوامي زندگي
| header10 = اهم شخصيتون
| label11 = شاعر
| data11 = [[سانوڻ فقير]]، [[مولا بخش خاصخيلي]]، [[محمود شيخ]]، بچايو فقير رند
| header12 = تحقيقي ماخذ
| label13 = اهم ڪتاب
| data13 = ''نڙ جا بيت''
| label14 = مرتب
| data14 = [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]]
| label15 = ناشر
| data15 = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| label16 = اشاعت
| data16 = 1970ع
}}
'''نڙ بيت''' (انگريزي: ''Narr Bait'') [[سنڌي لوڪ ادب]] ۽ [[سنڌي شاعري]] جي هڪ روايتي صنف آهي، جنهن ۾ ڊگها بياني بيت [[نڙ (ساز)|نڙ]] نالي ڦوڪ واري ساز جي ساٿ سان ڳايا يا الاپيا ويندا آهن. هن صنف ۾ شاعري، موسيقي، داستان گوئي ۽ زباني روايت جو ميلاپ ملي ٿو. نڙ بيت سنڌ جي سگهڙن، ڌنارن، لوڪ شاعرن ۽ ڳوٺاڻين ڪچهرين سان لاڳاپيل رهيا آهن. انهن ۾ عشقيه داستانن، تاريخي واقعن، عوامي زندگيءَ، انساني جذبن ۽ ٻين موضوعن کي منظوم انداز ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب|عنوان=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت|مرتب=مختيار احمد ملاح|ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|مقام=حيدرآباد، سنڌ|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب|عنوان=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces|ليکڪ=N. A. Baloch|سال=2014|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf|ٻولي=انگريزي}}&lt;/ref&gt;
سنڌي لوڪ ادب جي محقق [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] نڙ جي ساٿ سان ڳائجندڙ طويل بيتن کي سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ لوڪ گيت جي هڪ خاص صورت طور بيان ڪيو آهي. هن صنف بابت سندس مرتب ڪيل ڪتاب ''نڙ جا بيت'' سنڌي ادبي بورڊ 1970ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BalochBook&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب|عنوان=نڙ جا بيت|مرتب=نبي بخش خان بلوچ|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1970|مقام=حيدرآباد، سنڌ|ٻولي=سنڌي|url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/}}&lt;/ref&gt;
== نڙ ساز جي سڃاڻپ ==
نڙ هڪ روايتي ڦوڪ وارو موسيقيءَ جو ساز آهي، جيڪو ٻوٽي جي ڊگهي، اندران پورِي ڪاني مان ٺاهيو ويندو آهي. ڪاني کي صاف ڪري موسيقيءَ جي استعمال لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ هن ساز جو تعلق خاص طور تي ڌنارن ۽ لوڪ بيت ڳائيندڙن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;
آمريڪن انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان اسٽڊيز جي موسيقيءَ جي سازن بابت معلومات موجب، نڙ عام طور اٽڪل ٻن کان ساڍن ٽن فوٽن تائين ڊگهو هوندو آهي. ان جي مٿئين ڇيڙي تي افقي نموني ڦوڪ ڏئي آواز پيدا ڪيو ويندو آهي. هن ساز جي سنهي ۽ وڌيڪ ڊگهي صورت کي «ڪاني» پڻ چيو ويندو آهي. انهيءَ بيان جو بنياد ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي 1988ع واري موسيقيءَ بابت ڪم تي آهي.&lt;ref name=&quot;AIPS&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pakistanstudies.org/instruments-of-pakistan/|عنوان=Instruments of Pakistan|ويب سائيٽ=American Institute of Pakistan Studies|ٻولي=انگريزي}}&lt;/ref&gt;
نڙ بيت جي ادائگيءَ ۾ ساز جي آواز ۽ بيتائيءَ جي آواز جو گڏيل اثر اهم هوندو آهي. نڙ وڄائيندڙ ۽ بيت ڏيندڙ جي ساٿ سان هڪ اهڙي موسيقيائي پيشڪش وجود ۾ ايندي آهي، جنهن ۾ بيت جو بياني مضمون ۽ ساز جي ڌن هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
== نڙ بيت جي ادبي بناوت ==
=== طويل بيت ===
نڙ بيت جي اهم خصوصيت ان جو طويل هجڻ آهي. عام سنڌي بيت جي ڀيٽ ۾ هن صنف ۾ هڪ ئي موضوع يا واقعي کي وڌيڪ سٽن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ڊاڪٽر بلوچ جي تحقيق موجب، سنڌي بيت جي مختصر صورت وقت سان گڏ بياني ضرورتن سبب ڊگهي ٿيندي وئي ۽ اهڙين ڊگهيون منظوم روايتن مان نڙ جي ساٿ سان ڳائجندڙ بيتن کي خاص سڃاڻپ ملي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
نڙ بيت ۾ شاعر ڪنهن واقعي، ڪردار، منظر يا جذباتي ڪيفيت کي تفصيل سان بيان ڪندو آهي. ان ۾ داستان جي تسلسل، منظرڪشي، تشبيهن، گفتگو ۽ جذباتي اظهار کي اهميت حاصل هوندي آهي. ڊگهي بيت جي اهڙي صورت ۾ شاعر کي پنهنجي موضوع جي مختلف پهلوئن کي هڪ ئي منظوم بيان ۾ آڻڻ جي گنجائش ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
=== زباني روايت ===
نڙ بيت بنيادي طور زباني ادائگيءَ سان لاڳاپيل صنف آهي. لوڪ شاعر ۽ بيتائي پنهنجا يا ٻين شاعرن جا بيت ڪچهرين ۾ پيش ڪندا هئا. اهڙي روايت ۾ شاعر، ساز وڄائيندڙ ۽ ٻڌندڙ هڪ ئي ادبي ۽ موسيقيائي ماحول جو حصو هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1|عنوان=سنڌي شاعري 1|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
سنڌي بيت جي روايت قديم آهي، پر نڙ بيت جي مخصوص صنف جي ابتدا جو قطعي زمانو طئي ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي شاهدي گهربل آهي. ڊاڪٽر بلوچ سنڌي بيت جي ارتقا تي بحث ڪندي ان جي مختصر صورت کان طويل بياني صورت تائين واڌ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، طويل بيتن جو هڪ خاص قسم نڙ جي ساٿ سان ڳايو ويندو هو، جنهن ڪري اهي «نڙ جا بيت» سڏجڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
نڙ بيت جي تاريخ ۾ [[سانوڻ فقير]] خاص اهميت رکي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سانوڻ فقير سنڌ ۾ طويل بيتن، خاص ڪري نڙ بيتن جو مشهور عوامي شاعر هو. هن ۽ سندس ساٿين هن صنف کي وڌيڪ وسعت ڏني ۽ سندس اسلوب ڪيترن ٻين شاعرن تي اثرانداز ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%88%DA%BB+%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1|عنوان=سانوڻ فقير|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
=== نڙ بيت جي ڪچهرين جو فروغ ===
سانوڻ فقير جي دور ۾ نڙ بيت جون ڪچهريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مشهور ٿيون. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، 1915ع کان 1955ع واري عرصي دوران سانوڻ فقير جا بيت خاص طور تي وچولي ۽ لاڙ جي ڪچهرين ۾ مشهور رهيا. هن جي بيتن جي ادائگيءَ ۽ شاعراڻي اسلوب جو اثر سندس شاگردن ۽ همعصر شاعرن تي پڻ پيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
نڙ بيت جي وڏين ڪچهرين جو هڪ مرڪز [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو ميلو پڻ رهيو آهي. اهڙين ڪچهرين ۾ بيتائي ۽ نڙ وڄائيندڙ گڏجي پنهنجو فن پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
== نڙ بيت جا موضوع ==
نڙ بيت جي شاعريءَ ۾ ڪيترائي موضوع ملن ٿا. عشقيه داستانن سان گڏ تاريخي، سماجي، اخلاقي ۽ عوامي زندگيءَ سان لاڳاپيل مضمون پڻ هن صنف ۾ بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;
=== عشقيه لوڪ داستان ===
نڙ بيتن ۾ سنڌ جي مشهور عشقيه لوڪ داستانن کي خاص اهميت حاصل آهي. انهن ۾ [[عمر مارئي]]، [[سسئي پنهون]]، [[مومل راڻو]]، [[نوري ڄام تماچي]]، [[سهڻي ميهار]] ۽ [[ليلان چنيسر]] جا قصا شامل آهن. سنڌي لوڪ شاعريءَ جي روايت ۾ انهن داستانن ذريعي محبت، وفاداري، جدائي، انتظار، قرباني ۽ انساني جذبن کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
سانوڻ فقير جي شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، مومل راڻي، ليلان چنيسر ۽ سهڻي ميهار سميت ڪيترن داستانن جا بيت ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس سسئيءَ ۽ مارئيءَ وارن بيتن ۾ جذباتي اظهار نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
=== ٻيا لوڪ داستان ===
سنڌي نڙ بيت جي روايت ۾ سنڌ کان ٻاهر جي مشهور قصن کي پڻ جاءِ ملي آهي. اهڙن موضوعن ۾ [[هير رانجهو]] ۽ [[ليليٰ مجنون]] جهڙا داستان شامل آهن. انهن قصن جي سنڌي منظوم روايتن ۾ مقامي ٻوليءَ ۽ شاعراڻي اظهار جو استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
=== تاريخي ۽ عوامي موضوع ===
نڙ بيت صرف محبت جي داستانن تائين محدود نه آهن. سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ جنگين، بهادريءَ، سماجي حالتن، انساني تجربن ۽ عوامي زندگيءَ جي واقعن کي پڻ طويل بيتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڊاڪٽر بلوچ اهڙين منظوم روايتن کي بياني لوڪ شاعريءَ جي وسيع روايت سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتاب ''مورڙو ۽ مانگر مڇ'' ۾ سانوڻ فقير خاصخيلي جا مورڙي بابت چيل بيت پڻ محفوظ آهن. اهي بيت لوڪ داستانن جي منظوم بيان ۾ سانوڻ فقير جي حصيداريءَ جو هڪ مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Moriro&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/24/%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%B1%DA%99%D9%88-%DB%BD-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1-%D9%85%DA%87/|عنوان=مورڙو ۽ مانگر مڇ|ويب سائيٽ=سنڌي ادبي بورڊ|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
== نڙ بيت جا مشهور شاعر ==
سنڌي لوڪ ادب ۾ ڪيترن شاعرن نڙ بيت جي صنف کي اڳتي وڌايو. انهن مان سانوڻ فقير خاصخيلي، مولا بخش خاصخيلي، محمود شيخ، بچايو فقير رند، حسين فقير گهمرو ۽ ٻيا شاعر نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | نڙ بيت جا اهم شاعر ۽ سندن ادبي لاڳاپا
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | شاعر
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | نڙ بيت سان لاڳاپو
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | حوالو
|-
| style=&quot;background:#fff2d8;&quot; | '''[[سانوڻ فقير]]'''
| طويل نڙ بيت جو اهم نمائندو شاعر؛ هن صنف جي واڌ ويجهه ۾ نمايان ڪردار
| &lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
|-
| [[مولا بخش خاصخيلي]]
| سانوڻ فقير جو شاگرد ۽ سندس اسلوب کان متاثر شاعر
| &lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
|-
| [[محمود شيخ]]
| مشهور لوڪ شاعر ۽ بيتائي؛ سانوڻ فقير ۽ مولا بخش خاصخيليءَ جو همعصر
| &lt;ref name=&quot;Mahmood&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF+%D8%B4%D9%8A%D8%AE|عنوان=محمود شيخ|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
|-
| بچايو فقير رند
| سانوڻ فقير جو همعصر ۽ نڙ بيت جو نمائندو شاعر
| &lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
|-
| حسين فقير گهمرو
| مولا بخش خاصخيليءَ جي شاگردن مان هڪ
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|-
| الهدنو نوناري
| نڙ بيت جي روايت سان لاڳاپيل شاعر
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|-
| مدد علي نظاماڻي
| مدو فقير جي نالي سان مشهور، نڙ بيت جي شاعرن مان هڪ
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|-
| جمعو ٻارڻ
| نڙ بيت جي روايت سان لاڳاپيل شاعر
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|}
=== سانوڻ فقير ===
[[سانوڻ فقير]]، جيڪو خاصخيلي خاندان سان تعلق رکندو هو، نڙ بيت جي تاريخ ۾ هڪ اهم نالو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق جي حوالي سان سندس جنم لڳ ڀڳ 1870ع کان 1875ع جي وچ ۾ ۽ وفات 1935ع ڌاري ڄاڻايل آهي. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو بدين جي علائقي سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
سانوڻ فقير ننڍپڻ کان نڙ بيت جي ڪچهرين ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ڪيترن شاعرن جا بيت ياد ڪيا ۽ پوءِ پاڻ بيت چوڻ شروع ڪيائين. سندس شاعريءَ ۾ سادگي، رواني، منظرڪشي ۽ انساني جذبن جو اظهار نمايان آهي. سندس اسلوب مولا بخش خاصخيلي، بچائي رند ۽ ٻين شاعرن کي متاثر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
سانوڻ فقير سان بيتن جي ادائگيءَ وقت نڙ وڄائيندڙن ۾ موسو خاصخيلي، کٻڙ خاصخيلي ۽ فقير گلو اوٺاري جهڙن فنڪارن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ مان نڙ بيت جي روايت ۾ ساز وڄائيندڙ ۽ بيتائيءَ جي گڏيل ڪردار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
=== مولا بخش خاصخيلي ===
مولا بخش خاصخيلي سانوڻ فقير جو مشهور شاگرد هو. هن پنهنجي استاد جي شاعراڻي اسلوب کان اثر ورتو ۽ نڙ بيت جي روايت کي اڳتي وڌايو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، مولا بخش خاصخيليءَ جا پنهنجا شاگرد پڻ هئا، جن ۾ حسين فقير گهمرو، الهرکيو، اسماعيل ۽ عالم جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
=== محمود شيخ ===
محمود شيخ سنڌ جي لوڪ شاعريءَ ۽ بيت جي روايت سان لاڳاپيل شاعر هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هن سانوڻ فقير ۽ مولا بخش خاصخيليءَ سان صحبت ڪئي ۽ مختلف ڪچهرين، محفلن ۽ مجلسن ۾ بيت پيش ڪيا. سندس شاگردن ۾ ٻاجهو ملاح جو نالو ملي ٿو. سندس وفات لڳ ڀڳ 1933ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Mahmood&quot;/&gt;
== نڙ بيت جي ادائگي ۽ ڪچهريون ==
نڙ بيت جي پيشڪش ۾ بيتائي ڊگهو بيت سُر سان ادا ڪندو آهي ۽ نڙ وڄائيندڙ ساز جي آواز سان سندس ساٿ ڏيندو آهي. هيءَ روايت ڳوٺاڻين ڪچهرين، ميلن ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
سانوڻ فقير جي ادائگيءَ بابت روايتن ۾ سندس مخصوص انداز جو ذڪر ملي ٿو. هو بيت ڏيندي جسماني اشارا ڪندو ۽ بيت جي وراڻيءَ تي آواز ۽ جذبن سان پنهنجي پيشڪش کي وڌيڪ اثرائتو بڻائيندو هو. اهڙن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته نڙ بيت صرف لکيل شاعري نه، پر زندهه زباني ۽ موسيقيائي پيشڪش پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
== نڙ بيت ۽ سنڌي موسيقي ==
نڙ بيت سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي سڃاڻپ رکندڙ صنفن مان هڪ آهي. 2019ع ۾ پاڪستان جي قومي اداري لوڪ ورثي پاران سنڌ جي موسيقيءَ بابت منعقد ڪيل علمي نشست جي اعلان ۾ نڙ بيت کي سنڌ جي روايتي موسيقيءَ جي اهم صنفن مان هڪ طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;LokVirsa&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.app.com.pk/culture-heritage/lok-virsa-to-discuss-ethnomusicology-of-sindh-tomorrow-thursday/|عنوان=Lok Virsa to discuss Ethnomusicology of Sindh|ويب سائيٽ=Associated Press of Pakistan|تاريخ=6 مارچ 2019|ٻولي=انگريزي}}&lt;/ref&gt;
نڙ بيت جي خصوصيت اها آهي ته ان ۾ ساز جي ڌن ۽ طويل منظوم بيان گڏجي هڪ مڪمل پيشڪش بڻجن ٿا. انهيءَ لحاظ کان نڙ بيت سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ موسيقيءَ جي گڏيل مطالعي لاءِ اهم صنف آهي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
== تحقيقي ۽ ادبي اهميت ==
=== ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو ڪم ===
[[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سنڌي لوڪ ادب جي گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ تحقيق ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب واري رٿا 1956ع ۾ منظور ٿي ۽ ان جي نگرانيءَ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان لوڪ ادب جو مواد گڏ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BalochBio&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%86%D8%A8%D9%8A+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AE%D8%A7%D9%86+%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%C2%A0%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1|عنوان=نبي بخش خان بلوچ ڊاڪٽر|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ تحقيقي سلسلي ۾ نڙ بيتن کي پڻ گڏ ڪري ڪتابي صورت ڏني وئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب، ''نڙ جا بيت'' ڊاڪٽر بلوچ جي ترتيب سان 1970ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochBook&quot;/&gt;
هي ڪتاب نڙ بيت جي روايت، شاعرن ۽ طويل بيتن جي ادبي صورت جي مطالعي لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
=== زباني ورثي جي حفاظت ===
نڙ بيت جي روايت ۾ شاعري ۽ موسيقيءَ سان گڏ مقامي تاريخ، ٻوليءَ جا محاورا، لوڪ ڪهاڻيون ۽ سماجي تجربا محفوظ رهيا آهن. اهڙي زباني روايت کي گڏ ڪرڻ ۽ دستاويزي صورت ڏيڻ سان سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي لاءِ اهم مواد فراهم ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochBio&quot;/&gt;
== نڙ بيت سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | نڙ بيت بابت اهم ڪتاب ۽ تحقيقي ماخذ
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | ڪتاب يا ماخذ
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | ليکڪ يا مرتب
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | اهميت
|-
| ''نڙ جا بيت'' (1970ع)
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
| نڙ بيت جي صنف ۽ روايت بابت بنيادي تحقيقي مجموعو
|-
| ''Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces''
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
| سنڌي لوڪ شاعري، طويل بيت ۽ نڙ جي ساٿ سان ڳائجندڙ بيتن بابت بحث
|-
| ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''
| مختيار احمد ملاح
| نڙ بيت جي ادبي اصطلاح ۽ روايتي وصف بابت معلومات
|-
| ''سنڌي شاعري 1''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| نڙ بيت جي شاعرن ۽ صنف جي ادبي پسمنظر بابت معلومات
|-
| ''سانوڻ فقير''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| سانوڻ فقير جي حياتي، شاعري، شاگردن ۽ نڙ بيت جي ڪچهرين بابت معلومات
|}
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[بيت]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سانوڻ فقير]]
* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سسئي پنهون]]
* [[عمر مارئي]]
* [[مومل راڻو]]
* [[سهڻي ميهار]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ سنڌي ادبي بورڊ — ڪتابن جي فهرست]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سنڌي شاعري]
* [https://pakistanstudies.org/instruments-of-pakistan/ پاڪستان جا موسيقيءَ جا ساز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=Sindhi%20musical%20instrument وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌي موسيقيءَ جي سازن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]</text>
      <sha1>ov0pc8s8ugaq6lrwypdgjlxmixvn264</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426960</id>
      <parentid>426959</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22687" sha1="5fwro1u110xj4qvht7e22syp87x4gc8" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ جي هڪ صنف}}
{{Infobox modren 
| name = نڙ بيت
| above = نڙ بيت
| header1 = سنڌي لوڪ شاعريءَ جي صنف
| label2 = نالو
| data2 = نڙ بيت
| label3 = انگريزي نالو
| data3 = Narr Bait
| label4 = صنف
| data4 = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[لوڪ شاعري]]
| label5 = ٻولي
| data5 = [[سنڌي ٻولي]]
| label6 = علائقو
| data6 = [[سنڌ]]
| label7 = لاڳاپيل ساز
| data7 = [[نڙ (ساز)|نڙ]]
| label8 = پيشڪش
| data8 = نڙ جي ساٿ سان طويل بيتن جي ادائگي
| label9 = اهم موضوع
| data9 = لوڪ داستان، عشق، وڇوڙو، تاريخي واقعا ۽ عوامي زندگي
| header10 = اهم شخصيتون
| label11 = شاعر
| data11 = [[سانوڻ فقير]]، [[مولا بخش خاصخيلي]]، [[محمود شيخ]]، بچايو فقير رند
| header12 = تحقيقي ماخذ
| label13 = اهم ڪتاب
| data13 = ''نڙ جا بيت''
| label14 = مرتب
| data14 = [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]]
| label15 = ناشر
| data15 = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| label16 = اشاعت
| data16 = 1970ع
}}
'''نڙ بيت''' (انگريزي: ''Narr Bait'') [[سنڌي لوڪ ادب]] ۽ [[سنڌي شاعري]] جي هڪ روايتي صنف آهي، جنهن ۾ ڊگها بياني بيت [[نڙ (ساز)|نڙ]] نالي ڦوڪ واري ساز جي ساٿ سان ڳايا يا الاپيا ويندا آهن. هن صنف ۾ شاعري، موسيقي، داستان گوئي ۽ زباني روايت جو ميلاپ ملي ٿو. نڙ بيت سنڌ جي سگهڙن، ڌنارن، لوڪ شاعرن ۽ ڳوٺاڻين ڪچهرين سان لاڳاپيل رهيا آهن. انهن ۾ عشقيه داستانن، تاريخي واقعن، عوامي زندگيءَ، انساني جذبن ۽ ٻين موضوعن کي منظوم انداز ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب|عنوان=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت|مرتب=مختيار احمد ملاح|ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|مقام=حيدرآباد، سنڌ|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب|عنوان=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces|ليکڪ=N. A. Baloch|سال=2014|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf|ٻولي=انگريزي}}&lt;/ref&gt;
سنڌي لوڪ ادب جي محقق [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] نڙ جي ساٿ سان ڳائجندڙ طويل بيتن کي سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ لوڪ گيت جي هڪ خاص صورت طور بيان ڪيو آهي. هن صنف بابت سندس مرتب ڪيل ڪتاب ''نڙ جا بيت'' سنڌي ادبي بورڊ 1970ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;BalochBook&quot;&gt;{{حوالو ڪتاب|عنوان=نڙ جا بيت|مرتب=نبي بخش خان بلوچ|ناشر=سنڌي ادبي بورڊ|سال=1970|مقام=حيدرآباد، سنڌ|ٻولي=سنڌي|url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/}}&lt;/ref&gt;

== نڙ ساز جي سڃاڻپ ==
نڙ هڪ روايتي ڦوڪ وارو موسيقيءَ جو ساز آهي، جيڪو ٻوٽي جي ڊگهي، اندران پورِي ڪاني مان ٺاهيو ويندو آهي. ڪاني کي صاف ڪري موسيقيءَ جي استعمال لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ هن ساز جو تعلق خاص طور تي ڌنارن ۽ لوڪ بيت ڳائيندڙن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;
آمريڪن انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان اسٽڊيز جي موسيقيءَ جي سازن بابت معلومات موجب، نڙ عام طور اٽڪل ٻن کان ساڍن ٽن فوٽن تائين ڊگهو هوندو آهي. ان جي مٿئين ڇيڙي تي افقي نموني ڦوڪ ڏئي آواز پيدا ڪيو ويندو آهي. هن ساز جي سنهي ۽ وڌيڪ ڊگهي صورت کي «ڪاني» پڻ چيو ويندو آهي. انهيءَ بيان جو بنياد ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي 1988ع واري موسيقيءَ بابت ڪم تي آهي.&lt;ref name=&quot;AIPS&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pakistanstudies.org/instruments-of-pakistan/|عنوان=Instruments of Pakistan|ويب سائيٽ=American Institute of Pakistan Studies|ٻولي=انگريزي}}&lt;/ref&gt;
نڙ بيت جي ادائگيءَ ۾ ساز جي آواز ۽ بيتائيءَ جي آواز جو گڏيل اثر اهم هوندو آهي. نڙ وڄائيندڙ ۽ بيت ڏيندڙ جي ساٿ سان هڪ اهڙي موسيقيائي پيشڪش وجود ۾ ايندي آهي، جنهن ۾ بيت جو بياني مضمون ۽ ساز جي ڌن هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
== نڙ بيت جي ادبي بناوت ==
=== طويل بيت ===
نڙ بيت جي اهم خصوصيت ان جو طويل هجڻ آهي. عام سنڌي بيت جي ڀيٽ ۾ هن صنف ۾ هڪ ئي موضوع يا واقعي کي وڌيڪ سٽن ۾ بيان ڪري سگهجي ٿو. ڊاڪٽر بلوچ جي تحقيق موجب، سنڌي بيت جي مختصر صورت وقت سان گڏ بياني ضرورتن سبب ڊگهي ٿيندي وئي ۽ اهڙين ڊگهيون منظوم روايتن مان نڙ جي ساٿ سان ڳائجندڙ بيتن کي خاص سڃاڻپ ملي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
نڙ بيت ۾ شاعر ڪنهن واقعي، ڪردار، منظر يا جذباتي ڪيفيت کي تفصيل سان بيان ڪندو آهي. ان ۾ داستان جي تسلسل، منظرڪشي، تشبيهن، گفتگو ۽ جذباتي اظهار کي اهميت حاصل هوندي آهي. ڊگهي بيت جي اهڙي صورت ۾ شاعر کي پنهنجي موضوع جي مختلف پهلوئن کي هڪ ئي منظوم بيان ۾ آڻڻ جي گنجائش ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
=== زباني روايت ===
نڙ بيت بنيادي طور زباني ادائگيءَ سان لاڳاپيل صنف آهي. لوڪ شاعر ۽ بيتائي پنهنجا يا ٻين شاعرن جا بيت ڪچهرين ۾ پيش ڪندا هئا. اهڙي روايت ۾ شاعر، ساز وڄائيندڙ ۽ ٻڌندڙ هڪ ئي ادبي ۽ موسيقيائي ماحول جو حصو هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1|عنوان=سنڌي شاعري 1|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
سنڌي بيت جي روايت قديم آهي، پر نڙ بيت جي مخصوص صنف جي ابتدا جو قطعي زمانو طئي ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي شاهدي گهربل آهي. ڊاڪٽر بلوچ سنڌي بيت جي ارتقا تي بحث ڪندي ان جي مختصر صورت کان طويل بياني صورت تائين واڌ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، طويل بيتن جو هڪ خاص قسم نڙ جي ساٿ سان ڳايو ويندو هو، جنهن ڪري اهي «نڙ جا بيت» سڏجڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
نڙ بيت جي تاريخ ۾ [[سانوڻ فقير]] خاص اهميت رکي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سانوڻ فقير سنڌ ۾ طويل بيتن، خاص ڪري نڙ بيتن جو مشهور عوامي شاعر هو. هن ۽ سندس ساٿين هن صنف کي وڌيڪ وسعت ڏني ۽ سندس اسلوب ڪيترن ٻين شاعرن تي اثرانداز ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%88%DA%BB+%D9%81%D9%82%D9%8A%D8%B1|عنوان=سانوڻ فقير|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ناشر=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
=== نڙ بيت جي ڪچهرين جو فروغ ===
سانوڻ فقير جي دور ۾ نڙ بيت جون ڪچهريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مشهور ٿيون. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، 1915ع کان 1955ع واري عرصي دوران سانوڻ فقير جا بيت خاص طور تي وچولي ۽ لاڙ جي ڪچهرين ۾ مشهور رهيا. هن جي بيتن جي ادائگيءَ ۽ شاعراڻي اسلوب جو اثر سندس شاگردن ۽ همعصر شاعرن تي پڻ پيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
نڙ بيت جي وڏين ڪچهرين جو هڪ مرڪز [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو ميلو پڻ رهيو آهي. اهڙين ڪچهرين ۾ بيتائي ۽ نڙ وڄائيندڙ گڏجي پنهنجو فن پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
== نڙ بيت جا موضوع ==
نڙ بيت جي شاعريءَ ۾ ڪيترائي موضوع ملن ٿا. عشقيه داستانن سان گڏ تاريخي، سماجي، اخلاقي ۽ عوامي زندگيءَ سان لاڳاپيل مضمون پڻ هن صنف ۾ بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;
=== عشقيه لوڪ داستان ===
نڙ بيتن ۾ سنڌ جي مشهور عشقيه لوڪ داستانن کي خاص اهميت حاصل آهي. انهن ۾ [[عمر مارئي]]، [[سسئي پنهون]]، [[مومل راڻو]]، [[نوري ڄام تماچي]]، [[سهڻي ميهار]] ۽ [[ليلان چنيسر]] جا قصا شامل آهن. سنڌي لوڪ شاعريءَ جي روايت ۾ انهن داستانن ذريعي محبت، وفاداري، جدائي، انتظار، قرباني ۽ انساني جذبن کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
سانوڻ فقير جي شاعريءَ ۾ سسئي، مارئي، مومل راڻي، ليلان چنيسر ۽ سهڻي ميهار سميت ڪيترن داستانن جا بيت ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس سسئيءَ ۽ مارئيءَ وارن بيتن ۾ جذباتي اظهار نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
=== ٻيا لوڪ داستان ===
سنڌي نڙ بيت جي روايت ۾ سنڌ کان ٻاهر جي مشهور قصن کي پڻ جاءِ ملي آهي. اهڙن موضوعن ۾ [[هير رانجهو]] ۽ [[ليليٰ مجنون]] جهڙا داستان شامل آهن. انهن قصن جي سنڌي منظوم روايتن ۾ مقامي ٻوليءَ ۽ شاعراڻي اظهار جو استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
=== تاريخي ۽ عوامي موضوع ===
نڙ بيت صرف محبت جي داستانن تائين محدود نه آهن. سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ جنگين، بهادريءَ، سماجي حالتن، انساني تجربن ۽ عوامي زندگيءَ جي واقعن کي پڻ طويل بيتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڊاڪٽر بلوچ اهڙين منظوم روايتن کي بياني لوڪ شاعريءَ جي وسيع روايت سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتاب ''مورڙو ۽ مانگر مڇ'' ۾ سانوڻ فقير خاصخيلي جا مورڙي بابت چيل بيت پڻ محفوظ آهن. اهي بيت لوڪ داستانن جي منظوم بيان ۾ سانوڻ فقير جي حصيداريءَ جو هڪ مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Moriro&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/24/%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D9%88%D8%B1%DA%99%D9%88-%DB%BD-%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1-%D9%85%DA%87/|عنوان=مورڙو ۽ مانگر مڇ|ويب سائيٽ=سنڌي ادبي بورڊ|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
== نڙ بيت جا مشهور شاعر ==
سنڌي لوڪ ادب ۾ ڪيترن شاعرن نڙ بيت جي صنف کي اڳتي وڌايو. انهن مان سانوڻ فقير خاصخيلي، مولا بخش خاصخيلي، محمود شيخ، بچايو فقير رند، حسين فقير گهمرو ۽ ٻيا شاعر نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | نڙ بيت جا اهم شاعر ۽ سندن ادبي لاڳاپا
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | شاعر
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | نڙ بيت سان لاڳاپو
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | حوالو
|-
| style=&quot;background:#fff2d8;&quot; | '''[[سانوڻ فقير]]'''
| طويل نڙ بيت جو اهم نمائندو شاعر؛ هن صنف جي واڌ ويجهه ۾ نمايان ڪردار
| &lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
|-
| [[مولا بخش خاصخيلي]]
| سانوڻ فقير جو شاگرد ۽ سندس اسلوب کان متاثر شاعر
| &lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
|-
| [[محمود شيخ]]
| مشهور لوڪ شاعر ۽ بيتائي؛ سانوڻ فقير ۽ مولا بخش خاصخيليءَ جو همعصر
| &lt;ref name=&quot;Mahmood&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF+%D8%B4%D9%8A%D8%AE|عنوان=محمود شيخ|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
|-
| بچايو فقير رند
| سانوڻ فقير جو همعصر ۽ نڙ بيت جو نمائندو شاعر
| &lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
|-
| حسين فقير گهمرو
| مولا بخش خاصخيليءَ جي شاگردن مان هڪ
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|-
| الهدنو نوناري
| نڙ بيت جي روايت سان لاڳاپيل شاعر
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|-
| مدد علي نظاماڻي
| مدو فقير جي نالي سان مشهور، نڙ بيت جي شاعرن مان هڪ
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|-
| جمعو ٻارڻ
| نڙ بيت جي روايت سان لاڳاپيل شاعر
| &lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
|}
=== سانوڻ فقير ===
[[سانوڻ فقير]]، جيڪو خاصخيلي خاندان سان تعلق رکندو هو، نڙ بيت جي تاريخ ۾ هڪ اهم نالو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق جي حوالي سان سندس جنم لڳ ڀڳ 1870ع کان 1875ع جي وچ ۾ ۽ وفات 1935ع ڌاري ڄاڻايل آهي. سندس زندگيءَ جو وڏو حصو بدين جي علائقي سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
سانوڻ فقير ننڍپڻ کان نڙ بيت جي ڪچهرين ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ڪيترن شاعرن جا بيت ياد ڪيا ۽ پوءِ پاڻ بيت چوڻ شروع ڪيائين. سندس شاعريءَ ۾ سادگي، رواني، منظرڪشي ۽ انساني جذبن جو اظهار نمايان آهي. سندس اسلوب مولا بخش خاصخيلي، بچائي رند ۽ ٻين شاعرن کي متاثر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
سانوڻ فقير سان بيتن جي ادائگيءَ وقت نڙ وڄائيندڙن ۾ موسو خاصخيلي، کٻڙ خاصخيلي ۽ فقير گلو اوٺاري جهڙن فنڪارن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ مان نڙ بيت جي روايت ۾ ساز وڄائيندڙ ۽ بيتائيءَ جي گڏيل ڪردار جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
=== مولا بخش خاصخيلي ===
مولا بخش خاصخيلي سانوڻ فقير جو مشهور شاگرد هو. هن پنهنجي استاد جي شاعراڻي اسلوب کان اثر ورتو ۽ نڙ بيت جي روايت کي اڳتي وڌايو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، مولا بخش خاصخيليءَ جا پنهنجا شاگرد پڻ هئا، جن ۾ حسين فقير گهمرو، الهرکيو، اسماعيل ۽ عالم جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhiPoetry&quot;/&gt;
=== محمود شيخ ===
محمود شيخ سنڌ جي لوڪ شاعريءَ ۽ بيت جي روايت سان لاڳاپيل شاعر هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هن سانوڻ فقير ۽ مولا بخش خاصخيليءَ سان صحبت ڪئي ۽ مختلف ڪچهرين، محفلن ۽ مجلسن ۾ بيت پيش ڪيا. سندس شاگردن ۾ ٻاجهو ملاح جو نالو ملي ٿو. سندس وفات لڳ ڀڳ 1933ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Mahmood&quot;/&gt;
== نڙ بيت جي ادائگي ۽ ڪچهريون ==
نڙ بيت جي پيشڪش ۾ بيتائي ڊگهو بيت سُر سان ادا ڪندو آهي ۽ نڙ وڄائيندڙ ساز جي آواز سان سندس ساٿ ڏيندو آهي. هيءَ روايت ڳوٺاڻين ڪچهرين، ميلن ۽ لوڪ موسيقيءَ جي محفلن سان لاڳاپيل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
سانوڻ فقير جي ادائگيءَ بابت روايتن ۾ سندس مخصوص انداز جو ذڪر ملي ٿو. هو بيت ڏيندي جسماني اشارا ڪندو ۽ بيت جي وراڻيءَ تي آواز ۽ جذبن سان پنهنجي پيشڪش کي وڌيڪ اثرائتو بڻائيندو هو. اهڙن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته نڙ بيت صرف لکيل شاعري نه، پر زندهه زباني ۽ موسيقيائي پيشڪش پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Sawan&quot;/&gt;
== نڙ بيت ۽ سنڌي موسيقي ==
نڙ بيت سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي سڃاڻپ رکندڙ صنفن مان هڪ آهي. 2019ع ۾ پاڪستان جي قومي اداري لوڪ ورثي پاران سنڌ جي موسيقيءَ بابت منعقد ڪيل علمي نشست جي اعلان ۾ نڙ بيت کي سنڌ جي روايتي موسيقيءَ جي اهم صنفن مان هڪ طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;LokVirsa&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.app.com.pk/culture-heritage/lok-virsa-to-discuss-ethnomusicology-of-sindh-tomorrow-thursday/|عنوان=Lok Virsa to discuss Ethnomusicology of Sindh|ويب سائيٽ=Associated Press of Pakistan|تاريخ=6 مارچ 2019|ٻولي=انگريزي}}&lt;/ref&gt;
نڙ بيت جي خصوصيت اها آهي ته ان ۾ ساز جي ڌن ۽ طويل منظوم بيان گڏجي هڪ مڪمل پيشڪش بڻجن ٿا. انهيءَ لحاظ کان نڙ بيت سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ موسيقيءَ جي گڏيل مطالعي لاءِ اهم صنف آهي.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;
== تحقيقي ۽ ادبي اهميت ==
=== ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو ڪم ===
[[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سنڌي لوڪ ادب جي گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ تحقيق ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب واري رٿا 1956ع ۾ منظور ٿي ۽ ان جي نگرانيءَ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان لوڪ ادب جو مواد گڏ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BalochBio&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%86%D8%A8%D9%8A+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AE%D8%A7%D9%86+%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%C2%A0%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1|عنوان=نبي بخش خان بلوچ ڊاڪٽر|ويب سائيٽ=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا|ٻولي=سنڌي}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ تحقيقي سلسلي ۾ نڙ بيتن کي پڻ گڏ ڪري ڪتابي صورت ڏني وئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب، ''نڙ جا بيت'' ڊاڪٽر بلوچ جي ترتيب سان 1970ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochBook&quot;/&gt;
هي ڪتاب نڙ بيت جي روايت، شاعرن ۽ طويل بيتن جي ادبي صورت جي مطالعي لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
=== زباني ورثي جي حفاظت ===
نڙ بيت جي روايت ۾ شاعري ۽ موسيقيءَ سان گڏ مقامي تاريخ، ٻوليءَ جا محاورا، لوڪ ڪهاڻيون ۽ سماجي تجربا محفوظ رهيا آهن. اهڙي زباني روايت کي گڏ ڪرڻ ۽ دستاويزي صورت ڏيڻ سان سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي لاءِ اهم مواد فراهم ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Folklore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochBio&quot;/&gt;
== نڙ بيت سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ ماخذ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | نڙ بيت بابت اهم ڪتاب ۽ تحقيقي ماخذ
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | ڪتاب يا ماخذ
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | ليکڪ يا مرتب
! style=&quot;background:#dceef5;&quot; | اهميت
|-
| ''نڙ جا بيت'' (1970ع)
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
| نڙ بيت جي صنف ۽ روايت بابت بنيادي تحقيقي مجموعو
|-
| ''Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces''
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
| سنڌي لوڪ شاعري، طويل بيت ۽ نڙ جي ساٿ سان ڳائجندڙ بيتن بابت بحث
|-
| ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''
| مختيار احمد ملاح
| نڙ بيت جي ادبي اصطلاح ۽ روايتي وصف بابت معلومات
|-
| ''سنڌي شاعري 1''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| نڙ بيت جي شاعرن ۽ صنف جي ادبي پسمنظر بابت معلومات
|-
| ''سانوڻ فقير''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| سانوڻ فقير جي حياتي، شاعري، شاگردن ۽ نڙ بيت جي ڪچهرين بابت معلومات
|}
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[بيت]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سانوڻ فقير]]
* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سسئي پنهون]]
* [[عمر مارئي]]
* [[مومل راڻو]]
* [[سهڻي ميهار]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ سنڌي ادبي بورڊ — ڪتابن جي فهرست]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A+1 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سنڌي شاعري]
* [https://pakistanstudies.org/instruments-of-pakistan/ پاڪستان جا موسيقيءَ جا ساز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&amp;search=Sindhi%20musical%20instrument وڪيميڊيا ڪامنز — سنڌي موسيقيءَ جي سازن جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]</text>
      <sha1>5fwro1u110xj4qvht7e22syp87x4gc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيو ڪلاسيڪيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40889</id>
    <revision>
      <id>426941</id>
      <parentid>313057</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17125" sha1="nnf665tnsqwwogedpuc70i688l6eycn" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}
'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>nnf665tnsqwwogedpuc70i688l6eycn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426942</id>
      <parentid>426941</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17126" sha1="mvcyxvxvmuwi6tvu45g99ekvg2o21dh" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}

'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>mvcyxvxvmuwi6tvu45g99ekvg2o21dh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426943</id>
      <parentid>426942</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41497" sha1="2xio6pw6fqqin84f9buxrahuxjqy5nv" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}

'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مصوري ==
'''نيو ڪلاسيڪي مصوري''' ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ يورپي مصوريءَ جو هڪ اهم رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي تاريخ، اساطير، شهري فرض، اخلاقي قرباني ۽ انساني ڪردار جي مثالي صورتن کي خاص اهميت حاصل هئي. مصورن واضح ليڪن، مضبوط انساني بناوت، متوازن ترتيب ۽ نسبتاً محدود آرائش وسيلي پنهنجا موضوع پيش ڪيا. نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ تصوير جو مقصد صرف ڏسندڙ کي وندرائڻ نه، پر تاريخي واقعن ۽ اخلاقي مثالن وسيلي فڪر پيدا ڪرڻ پڻ هو.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;&gt;{{cite web |last=Galitz |first=Kathryn Calley |title=The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825) |url=https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2004 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مصوريءَ جو هڪ اهم پسمنظر [[روڪوڪو]] جي آرائشي ۽ خوش طبعيءَ واري انداز کان تبديلي هو. روڪوڪو مصوريءَ ۾ درٻاري زندگي، تفريح، نرم رنگ ۽ آرائشي منظر گهڻو نمايان هئا، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصورن تاريخي سنجيدگي، واضح فني جوڙجڪ ۽ اخلاقي موضوعن کي وڌيڪ اهميت ڏني. تنهن هوندي به هي فرق هر مصور ۽ هر تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته ارڙهين صديءَ جي ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ مختلف اندازن جون خاصيتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;

=== مصوريءَ جون فني خاصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ شڪل ۽ ترتيب جي وضاحت کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. انساني جسمن جون حدون صاف ليڪن سان ظاهر ڪيون وينديون هيون ۽ ڪردارن جي بيهڪ اهڙي نموني ترتيب ڏني ويندي هئي، جو تصوير جو مرڪزي موضوع ڏسندڙ کي آسانيءَ سان سمجهه ۾ اچي. قديم مجسمي سازيءَ مان اثر وٺندي انساني جسم کي مضبوط، متناسب ۽ مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪيترين تصويرن ۾ عمارتن جا ٿنڀا، محراب ۽ ٻيا هندسي عنصر منظر جي ترتيب کي وڌيڪ واضح ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
رنگن ۽ روشنيءَ جو استعمال پڻ موضوع جي تابع هوندو هو. مصور روشنيءَ وسيلي اهم ڪردارن کي نمايان ڪندا هئا، جڏهن ته پسمنظر کي نسبتاً سادو رکيو ويندو هو. تاريخي مصوريءَ ۾ قديم پوشاڪون، هٿيار، عمارتون ۽ ٻيون شيون استعمال ڪيون وينديون هيون، پر انهن جو مقصد هميشه تاريخي حقيقت جي مڪمل نقل ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترائي فنڪار قديم دنيا جي تصوراتي صورت وسيلي پنهنجي دور جا اخلاقي يا سياسي سوال پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''واضح ليڪون'''
| انساني صورتن ۽ شين جون صاف حدون، جن سان تصوير جي بناوت واضح ٿئي ٿي.
|-
| '''متوازن ترتيب'''
| ڪردارن ۽ پسمنظر کي سوچيل سمجهيل هندسي يا بصري ترتيب ۾ رکڻ.
|-
| '''تاريخي موضوع'''
| قديم يونان ۽ روم جي تاريخ، اساطير ۽ اخلاقي روايتن مان موضوع وٺڻ.
|-
| '''اخلاقي اظهار'''
| فرض، قرباني، وفاداري، شهري ذميواري ۽ انساني فيصلي جا موضوع.
|-
| '''مجسمي جهڙيون صورتون'''
| انساني جسمن جي مضبوط ۽ واضح بناوت، جنهن تي قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي.
|-
| '''محدود آرائش'''
| تصوير جي بنيادي موضوع کي نمايان ڪرڻ لاءِ غير ضروري آرائشي عنصر گهٽ رکڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== ژاڪ لوئي دائود ===
[[ژاڪ لوئي دائود]] (1748ع–1825ع) فرانس جو هڪ اهم نيو ڪلاسيڪي مصور هو. سندس مصوريءَ ۾ مضبوط ليڪون، مجسمي جهڙيون انساني صورتون، منظم ترتيب ۽ تاريخي واقعن جي اخلاقي تشريح نمايان آهن. هن فرانسيسي بادشاهت، [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي دورن ۾ ڪم ڪيو. سندس سياسي وابستگيون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون، پر سندس مصوريءَ جي بنيادي فني خصوصيتن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود تاريخي مصوريءَ کي اخلاقي ۽ سياسي اظهار جو هڪ اهم وسيلو بڻايو. سندس تصويرن ۾ قديم رومي ڪردارن کي اهڙن فيصلن ۽ حالتن ۾ ڏيکاريو ويو، جيڪي فرض، قرباني، خانداني محبت ۽ اجتماعي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ظاهر ڪن ٿا. سندس شاگردن ۽ پوئلڳن ۾ [[اين لوئي جيروڊي]]، [[فرانسوا جيرار]]، [[انتوان ژان گرو]] ۽ [[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== هوراتي ڀائرن جو قسم ====
[[File:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|thumb|350px|ژاڪ لوئي دائود جي مشهور مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم»، جنهن ۾ شهري فرض ۽ خانداني ڏک جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.]]
دائود جي مشهور تخليق ''The Oath of the Horatii''، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''هوراتي ڀائرن جو قسم''' چئي سگهجي ٿو، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن تصوير ۾ قديم رومي روايت جا ٽي ڀائر پنهنجي پيءُ جي سامهون هٿيار کڻي جنگ ۾ وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪن ٿا. تصوير جي هڪ پاسي ڀائرن جي مضبوط بيهڪ ۽ وچ ۾ پيءُ جو ڪردار آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي عورتون خانداني ڏک ۽ ايندڙ نقصان جي انديشي ۾ ويٺل نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;&gt;{{cite web |title=Le serment des Horaces, entre les mains de leur père |url=https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010062239 |website=Collections du musée du Louvre |publisher=Musée du Louvre |language=fr}}&lt;/ref&gt;
تصوير جي جوڙجڪ ۾ ٽي محراب مختلف ڪردارن کي الڳ بصري گروهن ۾ ورهائين ٿا. ڀائرن جي سڌين ۽ مضبوط صورتن جي مقابلي ۾ عورتن جون جهڪيل ۽ نرم صورتون نمايان آهن. اهڙي ترتيب وسيلي مصور اجتماعي فرض ۽ ذاتي احساسن جي وچ ۾ تضاد پيش ڪري ٿو. تصوير بادشاهه لوئي سورهين جي حڪم سان تيار ڪئي وئي ۽ 1785ع جي پيرس سيلون ۾ نمائش لاءِ پيش ٿي. لوور جي تفصيلي فهرست موجب تصوير تي 1784ع جي تاريخ لکيل آهي، پر ان جي مڪمل ٿيڻ بابت تاريخي رڪارڊ 1785ع جي ڪم ڏانهن پڻ اشارو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
هن تصوير جي تاريخي اهميت رڳو ان جي موضوع ۾ نه، پر فني انداز ۾ پڻ آهي. ان جي مضبوط بناوت، سادگي، واضح ليڪن ۽ اخلاقي موضوع نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي ڪيترين خصوصيتن کي گڏ ظاهر ڪن ٿا. ان کي فرانسيسي انقلاب کان اڳ واري سياسي ۽ ثقافتي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ تصوير پاڻ بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== بروٽس ۽ سندس پٽن جو انجام ====
دائود جي ٻي اهم تصوير ''The Lictors Bring to Brutus the Bodies of His Sons''، جيڪا 1789ع ۾ تيار ٿي، قديم رومي روايت مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. تصوير ۾ بروٽس پنهنجي پٽن جي موت کان پوءِ هڪ ڏکئي اخلاقي صورتحال ۾ نظر اچي ٿو. ان ۾ رياستي فرض، خانداني محبت ۽ ذاتي ڏک جي وچ ۾ تضاد کي ظاهر ڪيو ويو آهي. هن تخليق ۾ به تاريخي موضوع ذريعي اخلاقي سوالن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== نيپولين واري دور جي مصوري ====
فرانسيسي انقلاب کان پوءِ دائود نيپولين جي دور ۾ پڻ اهم مصور رهيو. هن دور ۾ سندس ڪم ۾ حڪمران جي شخصيت، اقتدار ۽ سرڪاري تقريبن جي نمائندگي نمايان ٿي. نيپولين جي تاجپوشيءَ بابت سندس وڏي مصوري نيو ڪلاسيڪي فني اصولن ۽ رياستي نمائندگيءَ جي ميلاپ جو مثال آهي. اهڙين تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز رڳو جمهوري يا انقلابي خيالن تائين محدود نه هو، پر بادشاهتي ۽ شهنشاهي اقتدار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== اينجليڪا ڪافمان ===
[[اينجليڪا ڪافمان]] (1741ع–1807ع) يورپي نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اهم عورت فنڪارن مان هڪ هئي. هوءَ سوئٽزرلينڊ ۾ ڄائي ۽ پنهنجي فني زندگيءَ دوران اٽلي ۽ برطانيا ۾ ڪم ڪيائين. سندس والد مصور هو ۽ هن ننڍپڻ کان مصوريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. ڪافمان تصويرڪشيءَ سان گڏ تاريخي ۽ اساطيري موضوعن تي پڻ ڪم ڪيو، جيڪو ان دور ۾ عورت مصورن لاءِ هڪ اهم فني ميدان هو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;&gt;{{cite web |title=Angelica Kauffman |url=https://nmwa.org/art/artists/angelica-kauffman/ |website=National Museum of Women in the Arts |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪافمان 1768ع ۾ لنڊن جي [[رائل اڪيڊمي آف آرٽس]] جي باني ميمبرن ۾ شامل هئي. سندس تاريخي مصوريءَ ۾ قديم يوناني ۽ رومي موضوع، اخلاقي فيصلا، انساني تعلق ۽ جذباتي ڪيفيتون نمايان آهن. سندس انداز ۾ ڪلاسيڪي ترتيب سان گڏ نرم اظهار ۽ ڪردارن جي نفسياتي حالت تي ڌيان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;&gt;{{cite web |title=Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle |url=https://collection.nmwa.go.jp/en/P.2015-0003.html |website=The National Museum of Western Art |location=Tokyo |language=en}}&lt;/ref&gt;
سندس تصوير ''Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle''، جيڪا 1770ع واري ڏهاڪي سان تعلق رکي ٿي، يوناني رزميي ''الياد'' مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. ان ۾ هيڪٽر پنهنجي ڀاءُ پيرس کي جنگ مان پوئتي هٽڻ تي ملامت ڪري ٿو. تصوير ۾ جنگي موضوع سان گڏ ڪردارن جي ذاتي ۽ جذباتي حالت کي به اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;

=== ژان اوگست دومينيڪ اينگر ===
[[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] (1780ع–1867ع) فرانسيسي مصور هو، جيڪو دائود جي شاگردن مان هو. هن پنهنجي ڊگهي فني زندگيءَ دوران ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اصولن، خاص ڪري واضح ليڪن، انساني جسم جي ترتيب ۽ فني ضبط کي اهميت ڏني. سندس تخليقن ۾ تاريخي مصوري، شخصي تصويرون ۽ قديم يا مشرقي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
اينگر جي مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون پڻ نظر اچن ٿيون، جن کي بعد ۾ رومانوي ۽ مشرقي موضوعن سان ڳنڍيو ويو. ان ڪري سندس ڪم نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ فني لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس مشهور تخليقن ۾ ''Napoleon I on His Imperial Throne'' شامل آهي، جنهن ۾ نيپولين کي شهنشاهي علامتن سان پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

[[File:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|250px|اينگر جي مصوري «نيپولين پهريون پنهنجي شهنشاهي تخت تي» (1806ع).]]

=== اين لوئي جيروڊي ۽ فرانسوا جيرار ===
[[اين لوئي جيروڊي]] (1767ع–1824ع) دائود جي شاگردن مان هو. سندس مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ جذباتي، ادبي ۽ تخيلاتي موضوعن جو اظهار پڻ نظر اچي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس ڪم نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ کان رومانوي رجحانن ڏانهن ٿيندڙ تبديليءَ جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
[[فرانسوا جيرار]] (1770ع–1837ع) پڻ دائود جي فني روايت سان لاڳاپيل هو. هن شخصي تصويرن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪم ڪيو. سندس مصوري ''Cupid and Psyche'' قديم اساطيري موضوع کي نرم، متوازن ۽ مثالي صورتن سان پيش ڪري ٿي. جيرار جي ڪم ۾ نيو ڪلاسيڪي فني ترتيب ۽ انساني احساسن جو اظهار گڏ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== انتوان ژان گرو ===
[[انتوان ژان گرو]] (1771ع–1835ع) فرانسيسي مصور ۽ دائود جي شاگردن مان هو. هن نيپولين جي فوجي مهمن ۽ تاريخي واقعن تي مصوري ڪئي. سندس تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ وڌيڪ متحرڪ منظر، جذباتي شدت ۽ ڊرامائي اثر نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس ڪم کي نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ ٿيندڙ فني تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
سندس مشهور تصوير ''Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa''، جيڪا 1804ع ۾ تيار ٿي، نيپولين جي فوجي مهم سان لاڳاپيل منظر پيش ڪري ٿي. تصوير ۾ حڪمران جي شخصيت کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي، جڏهن ته بيماري، انساني تڪليف ۽ فوجي ماحول جا عنصر منظر کي ڊرامائي بڻائين ٿا. هيءَ تخليق نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ جي سياسي استعمال ۽ رومانوي اظهار جي وڌندڙ اثر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز، مصور ۽ نقش نگار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن جي سادي ليڪ، واضح صورت ۽ منظم ترتيب جو اثر نظر اچي ٿو. هن قديم رزميه ادب، خاص ڪري ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي''، جي موضوعن تي تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن خاڪن جي ليڪن واري سادگي نيو ڪلاسيڪي جماليات جو هڪ نمايان مثال آهي.
فليڪسمن جي خاڪن ۾ گهڻي رنگيني يا پيچيده پسمنظر بدران ڪردارن جي بيهڪ ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. سندس تصويري ڪم ۽ مجسمي سازيءَ جو اثر يورپ جي ٻين فنڪارن تي پڻ پيو. هن آرائشي شين ۽ مٽيءَ جي ٿانون جي ڊزائن ۾ به ڪم ڪيو، جنهن سان نيو ڪلاسيڪي فني انداز روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== ٻين اهم مصورن جو ڪردار ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي تاريخ رڳو فرانسيسي فنڪارن تائين محدود نه هئي. جرمني، اٽلي، برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن جي مصورن پڻ قديم دنيا جي موضوعن ۽ فني اصولن کي اختيار ڪيو. انهن مان [[انتون رافائيل مينگس]]، [[اسموس جيڪب ڪارستنس]] ۽ [[گيوواني پاولو پانيني]] جا نالا اهم آهن. انهن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي موضوعن، قديم عمارتن، مثالي انساني صورتن ۽ تاريخي تصور جي مختلف صورتن کي ڏسي سگهجي ٿو.
مينگس جي مصوريءَ ۾ مثالي حسن ۽ ڪلاسيڪي ترتيب کي اهميت حاصل هئي. ڪارستنس قديم اساطير ۽ تخيلاتي تاريخي منظرن بابت پنهنجي خاڪن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. پانيني جي قديم رومي عمارتن ۽ آثارن واري مصوريءَ يورپ ۾ قديم روم جي بصري تصور کي مشهور ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ انهن فنڪارن جا انداز هڪجهڙا نه هئا، پر سندن ڪم نيو ڪلاسيڪي ذوق جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان تخليقن جو مختصر تعارف ڏنو ويو آهي. ڪجهه تخليقون خالص نيو ڪلاسيڪي انداز جون آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ان سان گڏ رومانوي يا ٻين فني رجحانن جا اثر پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مصور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''هوراتي ڀائرن جو قسم''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1784ع–1785ع
| شهري فرض، قرباني ۽ خانداني ڏک&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
|-
| ''بروٽس وٽ سندس پٽن جا لاش آڻڻ''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1789ع
| رياستي فرض ۽ خانداني محبت جو تضاد&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|-
| ''هيڪٽر پاران پيرس جي ملامت''
| اينجليڪا ڪافمان
| 1770ع وارو ڏهاڪو
| يوناني رزميي مان ورتل جنگي ۽ اخلاقي موضوع&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;
|-
| ''نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي''
| ژان اوگست دومينيڪ اينگر
| 1806ع
| شهنشاهي اقتدار ۽ علامتي نمائندگي
|-
| ''ڪيوپڊ ۽ سائيڪي''
| فرانسوا جيرار
| 1798ع
| قديم اساطير، محبت ۽ مثالي حسن
|-
| ''يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ''
| انتوان ژان گرو
| 1804ع
| فوجي تاريخ، حڪمران جي نمائندگي ۽ انساني تڪليف
|-
| ''ليونيداس ٿرموپليءَ ۾''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1814ع
| قديم يوناني تاريخ ۽ جنگي قرباني&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|}

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو سياسي ۽ سماجي ڪردار ==
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو تعلق پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي تبديلين سان گهرو هو. فرانسيسي انقلاب کان اڳ قديم رومي تاريخ جا موضوع شهري فرض، قرباني ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي مثالن طور پيش ڪيا ويندا هئا. انقلاب کان پوءِ اهڙن موضوعن کي جمهوري ۽ سياسي مقصدن سان پڻ ڳنڍيو ويو. ساڳئي وقت بادشاهتي ۽ شهنشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيندڙ تصويرن ۾ ڪلاسيڪي علامتون اقتدار ۽ رياستي وقار جي نمائندگيءَ لاءِ استعمال ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود جي فني زندگي انهيءَ تبديليءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ ڪم ڪيو، انقلاب جي سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ نيپولين جي دور ۾ پڻ سرڪاري تصويرون تيار ڪيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان لازمي طور وابسته نه هو؛ مختلف حڪومتن ۽ فنڪارن ان جي بصري ٻوليءَ کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جو تعلق ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رومانويت]] جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي حيثيت تبديل ٿيڻ لڳي. رومانوي مصورن ذاتي احساس، تخيل، غير معمولي واقعن، فطرت ۽ جذباتي شدت کي وڌيڪ اهميت ڏني، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ ترتيب، ضبط ۽ مثالي صورتن تي زور رهيو. تنهن هوندي به ٻنهي تحريڪن جي وچ ۾ واضح ۽ قطعي حد مقرر ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي.
اينگر، جيروڊي ۽ گرو جهڙن مصورن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ اهڙيون خاصيتون نظر اچن ٿيون، جيڪي رومانوي اظهار سان لاڳاپيل آهن. ان ڪري فن جي تاريخ ۾ نيو ڪلاسيڪيت کان رومانويت ڏانهن تبديليءَ کي هڪ تدريجي ۽ پيچيده عمل طور ڏٺو ويندو آهي، نه ڪي هڪ تحريڪ جي مڪمل خاتمي ۽ ٻيءَ جي اوچتي شروعات طور.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|ژاڪ لوئي دائود: «هوراتي ڀائرن جو قسم».
Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|ژان اوگست دومينيڪ اينگر: «نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي».
Gerard FrancoisPascalSimon-Cupid Psyche end.jpg|فرانسوا جيرار: «ڪيوپڊ ۽ سائيڪي».
Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|انتوان ژان گرو: «يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ».
Giovanni Paolo Panini - Fantasy View with the Pantheon and other Monuments of Ancient Rome - 61.62 - Museum of Fine Arts.jpg|گيوواني پاولو پانيني: قديم روم جي يادگارن جو تخيلاتي منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>2xio6pw6fqqin84f9buxrahuxjqy5nv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426944</id>
      <parentid>426943</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73881" sha1="7nk75k75ch5j75hbduqugyyjs0fp0og" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}

'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مصوري ==
'''نيو ڪلاسيڪي مصوري''' ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ يورپي مصوريءَ جو هڪ اهم رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي تاريخ، اساطير، شهري فرض، اخلاقي قرباني ۽ انساني ڪردار جي مثالي صورتن کي خاص اهميت حاصل هئي. مصورن واضح ليڪن، مضبوط انساني بناوت، متوازن ترتيب ۽ نسبتاً محدود آرائش وسيلي پنهنجا موضوع پيش ڪيا. نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ تصوير جو مقصد صرف ڏسندڙ کي وندرائڻ نه، پر تاريخي واقعن ۽ اخلاقي مثالن وسيلي فڪر پيدا ڪرڻ پڻ هو.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;&gt;{{cite web |last=Galitz |first=Kathryn Calley |title=The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825) |url=https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2004 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مصوريءَ جو هڪ اهم پسمنظر [[روڪوڪو]] جي آرائشي ۽ خوش طبعيءَ واري انداز کان تبديلي هو. روڪوڪو مصوريءَ ۾ درٻاري زندگي، تفريح، نرم رنگ ۽ آرائشي منظر گهڻو نمايان هئا، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصورن تاريخي سنجيدگي، واضح فني جوڙجڪ ۽ اخلاقي موضوعن کي وڌيڪ اهميت ڏني. تنهن هوندي به هي فرق هر مصور ۽ هر تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته ارڙهين صديءَ جي ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ مختلف اندازن جون خاصيتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;

=== مصوريءَ جون فني خاصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ شڪل ۽ ترتيب جي وضاحت کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. انساني جسمن جون حدون صاف ليڪن سان ظاهر ڪيون وينديون هيون ۽ ڪردارن جي بيهڪ اهڙي نموني ترتيب ڏني ويندي هئي، جو تصوير جو مرڪزي موضوع ڏسندڙ کي آسانيءَ سان سمجهه ۾ اچي. قديم مجسمي سازيءَ مان اثر وٺندي انساني جسم کي مضبوط، متناسب ۽ مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪيترين تصويرن ۾ عمارتن جا ٿنڀا، محراب ۽ ٻيا هندسي عنصر منظر جي ترتيب کي وڌيڪ واضح ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
رنگن ۽ روشنيءَ جو استعمال پڻ موضوع جي تابع هوندو هو. مصور روشنيءَ وسيلي اهم ڪردارن کي نمايان ڪندا هئا، جڏهن ته پسمنظر کي نسبتاً سادو رکيو ويندو هو. تاريخي مصوريءَ ۾ قديم پوشاڪون، هٿيار، عمارتون ۽ ٻيون شيون استعمال ڪيون وينديون هيون، پر انهن جو مقصد هميشه تاريخي حقيقت جي مڪمل نقل ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترائي فنڪار قديم دنيا جي تصوراتي صورت وسيلي پنهنجي دور جا اخلاقي يا سياسي سوال پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''واضح ليڪون'''
| انساني صورتن ۽ شين جون صاف حدون، جن سان تصوير جي بناوت واضح ٿئي ٿي.
|-
| '''متوازن ترتيب'''
| ڪردارن ۽ پسمنظر کي سوچيل سمجهيل هندسي يا بصري ترتيب ۾ رکڻ.
|-
| '''تاريخي موضوع'''
| قديم يونان ۽ روم جي تاريخ، اساطير ۽ اخلاقي روايتن مان موضوع وٺڻ.
|-
| '''اخلاقي اظهار'''
| فرض، قرباني، وفاداري، شهري ذميواري ۽ انساني فيصلي جا موضوع.
|-
| '''مجسمي جهڙيون صورتون'''
| انساني جسمن جي مضبوط ۽ واضح بناوت، جنهن تي قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي.
|-
| '''محدود آرائش'''
| تصوير جي بنيادي موضوع کي نمايان ڪرڻ لاءِ غير ضروري آرائشي عنصر گهٽ رکڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== ژاڪ لوئي دائود ===
[[ژاڪ لوئي دائود]] (1748ع–1825ع) فرانس جو هڪ اهم نيو ڪلاسيڪي مصور هو. سندس مصوريءَ ۾ مضبوط ليڪون، مجسمي جهڙيون انساني صورتون، منظم ترتيب ۽ تاريخي واقعن جي اخلاقي تشريح نمايان آهن. هن فرانسيسي بادشاهت، [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي دورن ۾ ڪم ڪيو. سندس سياسي وابستگيون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون، پر سندس مصوريءَ جي بنيادي فني خصوصيتن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود تاريخي مصوريءَ کي اخلاقي ۽ سياسي اظهار جو هڪ اهم وسيلو بڻايو. سندس تصويرن ۾ قديم رومي ڪردارن کي اهڙن فيصلن ۽ حالتن ۾ ڏيکاريو ويو، جيڪي فرض، قرباني، خانداني محبت ۽ اجتماعي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ظاهر ڪن ٿا. سندس شاگردن ۽ پوئلڳن ۾ [[اين لوئي جيروڊي]]، [[فرانسوا جيرار]]، [[انتوان ژان گرو]] ۽ [[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== هوراتي ڀائرن جو قسم ====
[[File:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|thumb|350px|ژاڪ لوئي دائود جي مشهور مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم»، جنهن ۾ شهري فرض ۽ خانداني ڏک جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.]]
دائود جي مشهور تخليق ''The Oath of the Horatii''، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''هوراتي ڀائرن جو قسم''' چئي سگهجي ٿو، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن تصوير ۾ قديم رومي روايت جا ٽي ڀائر پنهنجي پيءُ جي سامهون هٿيار کڻي جنگ ۾ وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪن ٿا. تصوير جي هڪ پاسي ڀائرن جي مضبوط بيهڪ ۽ وچ ۾ پيءُ جو ڪردار آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي عورتون خانداني ڏک ۽ ايندڙ نقصان جي انديشي ۾ ويٺل نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;&gt;{{cite web |title=Le serment des Horaces, entre les mains de leur père |url=https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010062239 |website=Collections du musée du Louvre |publisher=Musée du Louvre |language=fr}}&lt;/ref&gt;
تصوير جي جوڙجڪ ۾ ٽي محراب مختلف ڪردارن کي الڳ بصري گروهن ۾ ورهائين ٿا. ڀائرن جي سڌين ۽ مضبوط صورتن جي مقابلي ۾ عورتن جون جهڪيل ۽ نرم صورتون نمايان آهن. اهڙي ترتيب وسيلي مصور اجتماعي فرض ۽ ذاتي احساسن جي وچ ۾ تضاد پيش ڪري ٿو. تصوير بادشاهه لوئي سورهين جي حڪم سان تيار ڪئي وئي ۽ 1785ع جي پيرس سيلون ۾ نمائش لاءِ پيش ٿي. لوور جي تفصيلي فهرست موجب تصوير تي 1784ع جي تاريخ لکيل آهي، پر ان جي مڪمل ٿيڻ بابت تاريخي رڪارڊ 1785ع جي ڪم ڏانهن پڻ اشارو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
هن تصوير جي تاريخي اهميت رڳو ان جي موضوع ۾ نه، پر فني انداز ۾ پڻ آهي. ان جي مضبوط بناوت، سادگي، واضح ليڪن ۽ اخلاقي موضوع نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي ڪيترين خصوصيتن کي گڏ ظاهر ڪن ٿا. ان کي فرانسيسي انقلاب کان اڳ واري سياسي ۽ ثقافتي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ تصوير پاڻ بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== بروٽس ۽ سندس پٽن جو انجام ====
دائود جي ٻي اهم تصوير ''The Lictors Bring to Brutus the Bodies of His Sons''، جيڪا 1789ع ۾ تيار ٿي، قديم رومي روايت مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. تصوير ۾ بروٽس پنهنجي پٽن جي موت کان پوءِ هڪ ڏکئي اخلاقي صورتحال ۾ نظر اچي ٿو. ان ۾ رياستي فرض، خانداني محبت ۽ ذاتي ڏک جي وچ ۾ تضاد کي ظاهر ڪيو ويو آهي. هن تخليق ۾ به تاريخي موضوع ذريعي اخلاقي سوالن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== نيپولين واري دور جي مصوري ====
فرانسيسي انقلاب کان پوءِ دائود نيپولين جي دور ۾ پڻ اهم مصور رهيو. هن دور ۾ سندس ڪم ۾ حڪمران جي شخصيت، اقتدار ۽ سرڪاري تقريبن جي نمائندگي نمايان ٿي. نيپولين جي تاجپوشيءَ بابت سندس وڏي مصوري نيو ڪلاسيڪي فني اصولن ۽ رياستي نمائندگيءَ جي ميلاپ جو مثال آهي. اهڙين تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز رڳو جمهوري يا انقلابي خيالن تائين محدود نه هو، پر بادشاهتي ۽ شهنشاهي اقتدار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== اينجليڪا ڪافمان ===
[[اينجليڪا ڪافمان]] (1741ع–1807ع) يورپي نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اهم عورت فنڪارن مان هڪ هئي. هوءَ سوئٽزرلينڊ ۾ ڄائي ۽ پنهنجي فني زندگيءَ دوران اٽلي ۽ برطانيا ۾ ڪم ڪيائين. سندس والد مصور هو ۽ هن ننڍپڻ کان مصوريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. ڪافمان تصويرڪشيءَ سان گڏ تاريخي ۽ اساطيري موضوعن تي پڻ ڪم ڪيو، جيڪو ان دور ۾ عورت مصورن لاءِ هڪ اهم فني ميدان هو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;&gt;{{cite web |title=Angelica Kauffman |url=https://nmwa.org/art/artists/angelica-kauffman/ |website=National Museum of Women in the Arts |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪافمان 1768ع ۾ لنڊن جي [[رائل اڪيڊمي آف آرٽس]] جي باني ميمبرن ۾ شامل هئي. سندس تاريخي مصوريءَ ۾ قديم يوناني ۽ رومي موضوع، اخلاقي فيصلا، انساني تعلق ۽ جذباتي ڪيفيتون نمايان آهن. سندس انداز ۾ ڪلاسيڪي ترتيب سان گڏ نرم اظهار ۽ ڪردارن جي نفسياتي حالت تي ڌيان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;&gt;{{cite web |title=Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle |url=https://collection.nmwa.go.jp/en/P.2015-0003.html |website=The National Museum of Western Art |location=Tokyo |language=en}}&lt;/ref&gt;
سندس تصوير ''Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle''، جيڪا 1770ع واري ڏهاڪي سان تعلق رکي ٿي، يوناني رزميي ''الياد'' مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. ان ۾ هيڪٽر پنهنجي ڀاءُ پيرس کي جنگ مان پوئتي هٽڻ تي ملامت ڪري ٿو. تصوير ۾ جنگي موضوع سان گڏ ڪردارن جي ذاتي ۽ جذباتي حالت کي به اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;

=== ژان اوگست دومينيڪ اينگر ===
[[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] (1780ع–1867ع) فرانسيسي مصور هو، جيڪو دائود جي شاگردن مان هو. هن پنهنجي ڊگهي فني زندگيءَ دوران ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اصولن، خاص ڪري واضح ليڪن، انساني جسم جي ترتيب ۽ فني ضبط کي اهميت ڏني. سندس تخليقن ۾ تاريخي مصوري، شخصي تصويرون ۽ قديم يا مشرقي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
اينگر جي مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون پڻ نظر اچن ٿيون، جن کي بعد ۾ رومانوي ۽ مشرقي موضوعن سان ڳنڍيو ويو. ان ڪري سندس ڪم نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ فني لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس مشهور تخليقن ۾ ''Napoleon I on His Imperial Throne'' شامل آهي، جنهن ۾ نيپولين کي شهنشاهي علامتن سان پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

[[File:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|250px|اينگر جي مصوري «نيپولين پهريون پنهنجي شهنشاهي تخت تي» (1806ع).]]

=== اين لوئي جيروڊي ۽ فرانسوا جيرار ===
[[اين لوئي جيروڊي]] (1767ع–1824ع) دائود جي شاگردن مان هو. سندس مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ جذباتي، ادبي ۽ تخيلاتي موضوعن جو اظهار پڻ نظر اچي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس ڪم نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ کان رومانوي رجحانن ڏانهن ٿيندڙ تبديليءَ جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
[[فرانسوا جيرار]] (1770ع–1837ع) پڻ دائود جي فني روايت سان لاڳاپيل هو. هن شخصي تصويرن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪم ڪيو. سندس مصوري ''Cupid and Psyche'' قديم اساطيري موضوع کي نرم، متوازن ۽ مثالي صورتن سان پيش ڪري ٿي. جيرار جي ڪم ۾ نيو ڪلاسيڪي فني ترتيب ۽ انساني احساسن جو اظهار گڏ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== انتوان ژان گرو ===
[[انتوان ژان گرو]] (1771ع–1835ع) فرانسيسي مصور ۽ دائود جي شاگردن مان هو. هن نيپولين جي فوجي مهمن ۽ تاريخي واقعن تي مصوري ڪئي. سندس تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ وڌيڪ متحرڪ منظر، جذباتي شدت ۽ ڊرامائي اثر نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس ڪم کي نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ ٿيندڙ فني تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
سندس مشهور تصوير ''Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa''، جيڪا 1804ع ۾ تيار ٿي، نيپولين جي فوجي مهم سان لاڳاپيل منظر پيش ڪري ٿي. تصوير ۾ حڪمران جي شخصيت کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي، جڏهن ته بيماري، انساني تڪليف ۽ فوجي ماحول جا عنصر منظر کي ڊرامائي بڻائين ٿا. هيءَ تخليق نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ جي سياسي استعمال ۽ رومانوي اظهار جي وڌندڙ اثر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز، مصور ۽ نقش نگار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن جي سادي ليڪ، واضح صورت ۽ منظم ترتيب جو اثر نظر اچي ٿو. هن قديم رزميه ادب، خاص ڪري ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي''، جي موضوعن تي تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن خاڪن جي ليڪن واري سادگي نيو ڪلاسيڪي جماليات جو هڪ نمايان مثال آهي.
فليڪسمن جي خاڪن ۾ گهڻي رنگيني يا پيچيده پسمنظر بدران ڪردارن جي بيهڪ ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. سندس تصويري ڪم ۽ مجسمي سازيءَ جو اثر يورپ جي ٻين فنڪارن تي پڻ پيو. هن آرائشي شين ۽ مٽيءَ جي ٿانون جي ڊزائن ۾ به ڪم ڪيو، جنهن سان نيو ڪلاسيڪي فني انداز روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== ٻين اهم مصورن جو ڪردار ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي تاريخ رڳو فرانسيسي فنڪارن تائين محدود نه هئي. جرمني، اٽلي، برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن جي مصورن پڻ قديم دنيا جي موضوعن ۽ فني اصولن کي اختيار ڪيو. انهن مان [[انتون رافائيل مينگس]]، [[اسموس جيڪب ڪارستنس]] ۽ [[گيوواني پاولو پانيني]] جا نالا اهم آهن. انهن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي موضوعن، قديم عمارتن، مثالي انساني صورتن ۽ تاريخي تصور جي مختلف صورتن کي ڏسي سگهجي ٿو.
مينگس جي مصوريءَ ۾ مثالي حسن ۽ ڪلاسيڪي ترتيب کي اهميت حاصل هئي. ڪارستنس قديم اساطير ۽ تخيلاتي تاريخي منظرن بابت پنهنجي خاڪن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. پانيني جي قديم رومي عمارتن ۽ آثارن واري مصوريءَ يورپ ۾ قديم روم جي بصري تصور کي مشهور ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ انهن فنڪارن جا انداز هڪجهڙا نه هئا، پر سندن ڪم نيو ڪلاسيڪي ذوق جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان تخليقن جو مختصر تعارف ڏنو ويو آهي. ڪجهه تخليقون خالص نيو ڪلاسيڪي انداز جون آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ان سان گڏ رومانوي يا ٻين فني رجحانن جا اثر پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مصور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''هوراتي ڀائرن جو قسم''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1784ع–1785ع
| شهري فرض، قرباني ۽ خانداني ڏک&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
|-
| ''بروٽس وٽ سندس پٽن جا لاش آڻڻ''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1789ع
| رياستي فرض ۽ خانداني محبت جو تضاد&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|-
| ''هيڪٽر پاران پيرس جي ملامت''
| اينجليڪا ڪافمان
| 1770ع وارو ڏهاڪو
| يوناني رزميي مان ورتل جنگي ۽ اخلاقي موضوع&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;
|-
| ''نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي''
| ژان اوگست دومينيڪ اينگر
| 1806ع
| شهنشاهي اقتدار ۽ علامتي نمائندگي
|-
| ''ڪيوپڊ ۽ سائيڪي''
| فرانسوا جيرار
| 1798ع
| قديم اساطير، محبت ۽ مثالي حسن
|-
| ''يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ''
| انتوان ژان گرو
| 1804ع
| فوجي تاريخ، حڪمران جي نمائندگي ۽ انساني تڪليف
|-
| ''ليونيداس ٿرموپليءَ ۾''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1814ع
| قديم يوناني تاريخ ۽ جنگي قرباني&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|}

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو سياسي ۽ سماجي ڪردار ==
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو تعلق پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي تبديلين سان گهرو هو. فرانسيسي انقلاب کان اڳ قديم رومي تاريخ جا موضوع شهري فرض، قرباني ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي مثالن طور پيش ڪيا ويندا هئا. انقلاب کان پوءِ اهڙن موضوعن کي جمهوري ۽ سياسي مقصدن سان پڻ ڳنڍيو ويو. ساڳئي وقت بادشاهتي ۽ شهنشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيندڙ تصويرن ۾ ڪلاسيڪي علامتون اقتدار ۽ رياستي وقار جي نمائندگيءَ لاءِ استعمال ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود جي فني زندگي انهيءَ تبديليءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ ڪم ڪيو، انقلاب جي سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ نيپولين جي دور ۾ پڻ سرڪاري تصويرون تيار ڪيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان لازمي طور وابسته نه هو؛ مختلف حڪومتن ۽ فنڪارن ان جي بصري ٻوليءَ کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جو تعلق ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رومانويت]] جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي حيثيت تبديل ٿيڻ لڳي. رومانوي مصورن ذاتي احساس، تخيل، غير معمولي واقعن، فطرت ۽ جذباتي شدت کي وڌيڪ اهميت ڏني، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ ترتيب، ضبط ۽ مثالي صورتن تي زور رهيو. تنهن هوندي به ٻنهي تحريڪن جي وچ ۾ واضح ۽ قطعي حد مقرر ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي.
اينگر، جيروڊي ۽ گرو جهڙن مصورن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ اهڙيون خاصيتون نظر اچن ٿيون، جيڪي رومانوي اظهار سان لاڳاپيل آهن. ان ڪري فن جي تاريخ ۾ نيو ڪلاسيڪيت کان رومانويت ڏانهن تبديليءَ کي هڪ تدريجي ۽ پيچيده عمل طور ڏٺو ويندو آهي، نه ڪي هڪ تحريڪ جي مڪمل خاتمي ۽ ٻيءَ جي اوچتي شروعات طور.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ==
[[File:Paolina Borghese (Canova).jpg|thumb|280px|انتونيو ڪانووا جو سنگمرمر جو مجسمو «وينس وڪٽرڪس»، جنهن ۾ پولين بوناپارٽ کي قديم رومي ديويءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.]]
'''نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي''' ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ يورپ ۾ وڌندڙ اهڙو فني رجحان هو، جنهن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي جمالياتي اصولن کي نئين انداز سان اختيار ڪيو. هن رجحان ۾ انساني جسم جي متناسب بناوت، مثالي حسن، متوازن صورت، سنجيده اظهار ۽ سنگمرمر جي هموار سطح کي اهميت حاصل هئي. قديم مجسمن جي مطالعي سان گڏ آثار قديمه جي کوٽاين ۽ عجائب گهرن ۾ گڏ ٿيندڙ قديم آثارن فنڪارن کي نوان مثال مهيا ڪيا. روم هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو، جتي يورپ جي مختلف ملڪن جا مجسمي ساز قديم فن جو مطالعو ڪرڻ ۽ پنهنجون تخليقون تيار ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي نظرياتي پسمنظر ۾ جرمن فن مورخ [[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] جون لکڻيون اهم هيون. ونڪلمن قديم يوناني مجسمي سازيءَ ۾ سادگي، عظمت ۽ مثالي حسن کي نمايان ڪيو. سندس خيالن جو اثر ان دور جي فنڪارن، فن جي سرپرستن ۽ نقادن تي پيو. جيتوڻيڪ هن تحريڪ قديم يوناني مجسمن کي مثالي نمونو سمجهيو، پر ارڙهين صديءَ ۾ موجود ڪيترائي مشهور قديم مجسما اصل يوناني تخليقن بدران رومي دور ۾ تيار ٿيل نقل هئا. انهيءَ ڪري نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازن جو قديم فن سان تعلق سڌي مشاهدي، رومي نقلن ۽ پنهنجي دور جي فني تشريحن وسيلي قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

=== فني خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مجسمن ۾ انساني جسم جي بناوت کي واضح ۽ متوازن رکڻ تي زور ڏنو ويندو هو. فنڪار عضون جي تناسب، بيهڪ ۽ حرڪت کي اهڙي نموني ترتيب ڏيندا هئا، جو مجسمو جسماني حقيقت سان گڏ مثالي حسن جو تاثر پڻ ڏئي. ڪيترين تخليقن ۾ چهري جي اظهار کي نسبتاً پرسڪون رکيو ويو، جڏهن ته لباس جي ورن، وارن ۽ جسم جي سطح کي وڏي مهارت سان تراشيو ويو. سنگمرمر هن انداز جو هڪ اهم مادو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ هموار سطح، نفيس تفصيل ۽ روشنيءَ جي اثرن کي نمايان ڪرڻ جي گنجائش موجود هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/articles/antonio-canova-an-introduction «Antonio Canova – an introduction»، Victoria and Albert Museum، 17 اپريل 2024ع.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي سازيءَ ۾ قديم اساطيري ڪردار، ديويون، ديوتا، تاريخي شخصيتون، حڪمران ۽ نامور دانشور عام موضوع هئا. مجسمي سازن قديم فن جي سڌي نقل ڪرڻ سان گڏ پنهنجي دور جي ماڻهن جون تصويري صورتون پڻ تيار ڪيون. ڪجهه فنڪارن مجسمن ۾ مثالي حسن کي اوليت ڏني، جڏهن ته ٻين شخصيت جي سڃاڻپ، چهري جي انفراديت ۽ نفسياتي اظهار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي هڪجهڙي فني طريقي بدران مختلف لاڙن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''قديم فن مان اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي صورتن، موضوعن ۽ تناسب جو مطالعو.
|-
| '''مثالي حسن'''
| انساني جسم کي متوازن ۽ جمالياتي طور مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''پرسڪون اظهار'''
| ڪيترين تخليقن ۾ چهري ۽ جسم جي حرڪت کي سنجيده ۽ ضابطي هيٺ رکڻ.
|-
| '''سنگمرمر جو استعمال'''
| سنگمرمر جي هموار سطح ۽ نفيس تراش ذريعي جسم، لباس ۽ وارن جا تفصيل ظاهر ڪرڻ.
|-
| '''اساطيري موضوع'''
| يوناني ۽ رومي ديوتائن، ديوين ۽ داستاني ڪردارن جا مجسما ٺاهڻ.
|-
| '''شخصي مجسما'''
| حڪمرانن، دانشورن ۽ ٻين شخصيتن جا مڪمل مجسما ۽ نيم قد مجسما تيار ڪرڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

=== انتونيو ڪانووا ===
[[انتونيو ڪانووا]] (1757ع–1822ع) اطالوي مجسمي ساز ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو هڪ اهم نمائندو هو. هو اٽليءَ جي ڳوٺ پوسانيو ۾ مجسمي سازن ۽ پٿر تراشين جي خاندان ۾ ڄائو. هن ننڍپڻ کان فن جي سکيا حاصل ڪئي ۽ پوءِ وينس ۾ پنهنجي فني تربيت جاري رکي. قديم مجسمن جي مطالعي لاءِ روم وڃڻ سندس فني زندگيءَ ۾ اهم تبديلي آندي. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي هڪ اهڙو انداز اختيار ڪيو، جنهن ۾ مثالي حسن، جسماني نرمي، واضح بناوت ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/es/essays/antonio-canova-1757-1822 Christina Ferando، «Antonio Canova (1757–1822)»، The Metropolitan Museum of Art، جولاءِ 2016ع.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
ڪانووا جي فني شهرت يورپ جي مختلف ملڪن تائين پهتي. هن حڪمرانن، اميرن ۽ ٻين سرپرستن لاءِ مجسما ٺاهيا. سندس ڪم ۾ قديم اساطير جا ڪردار، مثالي انساني صورتون، يادگاري مجسما ۽ قبرن لاءِ تيار ڪيل فني مجموعا شامل هئا. ڪانووا سنگمرمر کي اهڙي مهارت سان تراشيندو هو، جو سخت پٿر ۾ انساني چمڙي، نرم ڪپڙي ۽ جسماني حرڪت جو تاثر پيدا ٿيندو هو. سندس فني انداز باروڪ مجسمي سازيءَ جي ڪيترين خاصيتن کان مختلف هو، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تخليقن ۾ ڊرامائي حرڪت پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

==== ٿيسيوس ۽ مينوٽار ====
ڪانووا جي شروعاتي اهم تخليقن مان ''Theseus and the Minotaur'' آهي، جيڪا قديم يوناني اساطير جي هڪ داستان تي ٻڌل آهي. هن مجسمي ۾ ٿيسيوس کي مينوٽار کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ ڏيکاريو ويو آهي. تخليق ۾ جنگ جي عروج واري لمحي بدران جنگ کان پوءِ واري سڪون ۽ فتح جي حالت کي نمايان ڪيو ويو آهي. اهڙي موضوعاتي چونڊ نيو ڪلاسيڪي انداز جي ان رجحان سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ بي قابو حرڪت بدران جسماني ضبط ۽ متوازن اظهار کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
هي مجسمو ڪانووا جي فني ترقيءَ ۾ اهم سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، عضون جي تناسب ۽ ڪردارن جي ترتيب قديم مجسمي سازيءَ جي مطالعي کي ظاهر ڪن ٿا. ٿيسيوس جي پرسڪون صورت ۽ شڪست کاڌل مينوٽار جي جسماني حالت گڏجي فتح ۽ تشدد کان پوءِ واري خاموشيءَ جو تاثر پيدا ڪن ٿا. هي تخليق لنڊن جي وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

==== ٽي ديويون ====
[[File:Canova - The Three Graces, between 1813 and 1816, Н.ск-506.jpg|thumb|280px|ڪانووا جو «ٽي ديويون» نالي مجسمو؛ قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان ورتل موضوع.]]
ڪانووا جي مشهور تخليق ''The Three Graces''، يعني '''ٽي ديويون'''، قديم اساطير جي ٽن ديوين کي گڏ پيش ڪري ٿي. ٽنهي صورتن جي بيهڪ، هڪٻئي ڏانهن جهڪاءُ ۽ هٿن جي ترتيب سان مجسمي ۾ گڏيل هم آهنگي پيدا ٿئي ٿي. جسماني صورتن جي نرمي ۽ سنگمرمر جي سطح تي روشنيءَ جا اثر هن تخليق جي نمايان خصوصيتن مان آهن. ڪانووا هن موضوع جا مختلف نسخا تيار ڪيا، جن مان هڪ وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم ۽ اسڪاٽلينڊ جي قومي عجائب گهرن جي گڏيل ملڪيت آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/antonio-canova «Antonio Canova»، Victoria and Albert Museum، لنڊن.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ ڪانووا قديم موضوع کي پنهنجي دور جي جمالياتي خيالن مطابق نئين صورت ڏني. ٽنهي ديوين جي گڏيل ترتيب ۾ جسماني توازن سان گڏ انساني قربت ۽ هم آهنگيءَ جو اظهار آهي. فن جي تاريخ ۾ هن تخليق کي نيو ڪلاسيڪي مثالي حسن جي نمايان مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;

==== وينس وڪٽرڪس ====
ڪانووا جي ٻي مشهور تخليق ''Venus Victrix'' آهي، جنهن ۾ [[پولين بوناپارٽ]] کي قديم رومي ديوي وينس جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. مجسمو هڪ آرامده حالت ۾ ويٺل عورت جي صورت ڏيکاري ٿو. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، سنگمرمر جي نفيس سطح ۽ هيٺان رکيل گدي جي نرم صورت خاص ڌيان ڇڪائين ٿا. هن تخليق ۾ قديم اساطيري علامتن کي نيپولين جي دور جي هڪ حقيقي شخصيت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;&gt;[https://gnamc.cultura.gov.it/en/da-canova-a-canova/ «From Canova to Canova»، Galleria Nazionale d'Arte Moderna e Contemporanea، روم.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ سنگمرمر جي تراش جو مقصد رڳو جسماني صورت ٺاهڻ نه، پر مختلف مادن جي ظاهري خاصيتن کي به ظاهر ڪرڻ هو. انساني چمڙي، ڪپڙي ۽ گدي جي بناوت کي هڪ ئي پٿر مان مختلف انداز سان پيش ڪيو ويو آهي. اهو ڪانووا جي فني مهارت جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;

==== يادگاري مجسما ۽ مقبرا ====
ڪانووا يادگاري مجسمن ۽ مقبرن جي فني جوڙجڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. هن جي اهڙين تخليقن ۾ موت، يادگيري، ڏک ۽ انساني عظمت جهڙا موضوع نمايان آهن. ويانا ۾ آرچ ڊچس ماريا ڪرسٽينا جو مقبرو سندس اهم يادگاري ڪمن مان هڪ آهي. هن ۾ مختلف علامتي صورتون گڏجي موت ۽ يادگيريءَ جي موضوع کي پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaHouston&quot;&gt;[https://emuseum.mfah.org/objects/47954/a-figure-representing-virtue «A Figure Representing Virtue»، Museum of Fine Arts, Houston.]&lt;/ref&gt;
ڪانووا جي اهميت سندس مجسمن جي فني مهارت سان گڏ قديم فن جي نئين تشريح ۾ پڻ آهي. هن قديم اساطيري ڪردارن کي پنهنجي دور جي جمالياتي ضرورتن مطابق پيش ڪيو ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

=== برٽيل ٿوروالڊسن ===
[[برٽيل ٿوروالڊسن]] (1770ع–1844ع) ڊينمارڪ جو مجسمي ساز هو، جنهن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. هو 1797ع ۾ روم پهتو ۽ اتي پنهنجي فني زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريائين. روم ۾ هن قديم مجسمن جو مطالعو ڪيو ۽ يورپ جي مختلف ملڪن جي سرپرستن لاءِ مجسما ۽ نقشدار تختيون تيار ڪيون. سندس فني شهرت ايتري وڌي جو هو ڪانووا جي اهم همعصرن ۽ مقابلي ڪندڙن مان شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;&gt;[https://resources.metmuseum.org/resources/metpublications/pdf/The_Metropolitan_Museum_Journal_v_41_2006.pdf Ian Wardropper، «Bertel Thorvaldsen's Nessus Abducting Deianira»، ''Metropolitan Museum Journal''، جلد 41، 2006ع.]&lt;/ref&gt;
ٿوروالڊسن جي انداز ۾ ڪانووا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنجيدگي، صورتن جي سادگي ۽ اظهار جي ضبط کي اهميت ڏني ويندي هئي. ٻنهي مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان موضوع ورتا، پر انهن جي تشريح ۽ فني پيشڪش ۾ فرق هو. ٿوروالڊسن ڪيترن موضوعن ۾ قديم يوناني مجسمي سازيءَ جي ظاهري سادگي ۽ مثالي صورتن کي وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;&gt;[https://academic.oup.com/book/41438/chapter-abstract/352782266 William Fitzgerald، «Sculpture between the Graceful and the Heroic: Antonio Canova and Bertel Thorvaldsen»، ڪتاب ''The Living Death of Antiquity: Neoclassical Aesthetics''، Oxford University Press، 2022ع، صفحا 120–173.]&lt;/ref&gt;

==== جيسن جو مجسمو ====
ٿوروالڊسن جي مشهور تخليقن مان ''Jason with the Golden Fleece'' آهي، جنهن ۾ يوناني اساطير جي هيرو جيسن کي پيش ڪيو ويو آهي. مجسمي جي صورت ۾ قديم يوناني مردانه حسن، مضبوط جسماني بناوت ۽ سنجيده بيهڪ نمايان آهن. هن تخليق سان ٿوروالڊسن جي فني شهرت ۾ واڌ آئي ۽ کيس نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويو.
جيسن جي مجسمي ۾ جسماني صورت کي نسبتاً سادي ۽ واضح ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، عضون جي تناسب ۽ چهري جي اظهار ۾ قديم مجسمي سازيءَ جي مثالي اصولن جو اثر نظر اچي ٿو. هن تخليق جي ذريعي ٿوروالڊسن پنهنجي مخصوص انداز کي نمايان ڪيو، جيڪو ڪانووا جي وڌيڪ نرم ۽ روان صورتن کان ڪجهه مختلف هو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== گينيميڊ ۽ عقاب ====
ٿوروالڊسن جي تخليق ''Ganymede and the Eagle'' قديم يوناني اساطير مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. هن ۾ گينيميڊ کي عقاب سان گڏ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردارن جي صورت، جسماني تناسب ۽ گڏيل ترتيب ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي ٿو. هن موضوع کي ٿوروالڊسن مختلف فني صورتن ۾ پيش ڪيو.
هن قسم جي مجسمن ۾ ٿوروالڊسن جو مقصد قديم داستان جي هر واقعي کي تفصيل سان بيان ڪرڻ بدران ان مان هڪ چونڊيل منظر کي متوازن ۽ واضح صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. اهڙي انداز ۾ داستاني موضوع ۽ مثالي جسماني صورت گڏجي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي جمالياتي اصولن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جو تقابلي جائزو ====
ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن ٻئي قديم يوناني ۽ رومي فن کان متاثر هئا، پر سندن فني ترجيحن ۾ فرق موجود هو. ڪانووا جي مجسمن ۾ سنگمرمر جي سطح جي نرمي، جسماني رواني ۽ ڪردارن جي گڏيل حرڪت گهڻو نمايان آهي. ان جي مقابلي ۾ ٿوروالڊسن جي ڪيترين تخليقن ۾ وڌيڪ سادگي، سنجيدگي ۽ قديم صورتن جي واضح ترتيب نظر اچي ٿي. جديد فن تاريخ ۾ ٻنهي مجسمي سازن جي تقابلي مطالعي وسيلي نيو ڪلاسيڪي جماليات جي مختلف رخن کي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جي فني اندازن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | انتونيو ڪانووا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | برٽيل ٿوروالڊسن
|-
| '''فني مرڪز'''
| روم
| روم
|-
| '''بنيادي اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
|-
| '''عام فني خصوصيت'''
| نرم سطحون، مثالي حسن ۽ جسماني رواني
| نسبتاً سادي بناوت، سنجيدگي ۽ ضابطي وارو اظهار
|-
| '''مشهور موضوع'''
| ٿيسيوس، ٽي ديويون، وينس ۽ يادگاري مجسما
| جيسن، گينيميڊ، ٽي ديويون ۽ ٻيا اساطيري ڪردار
|-
| '''تاريخي اهميت'''
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي وڌيڪ سنجيده ۽ سادي انداز جي نمائندگي
|}
&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

=== ژان انتوان هودون ===
[[ژان انتوان هودون]] (1741ع–1828ع) فرانسيسي مجسمي ساز هو، جيڪو شخصي مجسمن ۽ نيم قد مجسمن جي ڪري مشهور ٿيو. سندس ڪم ۾ انساني چهري جي انفراديت، جسماني حقيقت ۽ شخصيت جي اظهار کي اهميت حاصل هئي. هودون جي فني زندگيءَ ۾ روڪوڪو کان نيو ڪلاسيڪي انداز ڏانهن تبديليءَ جا اثر ڏسي سگهجن ٿا. هن پنهنجي دور جي ڪيترين اهم شخصيتن جا مجسما تيار ڪيا، جن ۾ دانشور، سياستدان ۽ آمريڪي انقلاب سان لاڳاپيل شخصيتون شامل هيون.
هودون جي فن جي هڪ نمايان خصوصيت اها هئي ته هن شخصي مجسمن ۾ مثالي حسن سان گڏ فرد جي سڃاڻپ کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مجسمن ۾ چهري جا تفصيل، نظر جو رخ ۽ عضون جي بناوت اهڙي نموني پيش ٿيندا هئا، جو ڏسندڙ کي شخصيت جو مخصوص تاثر ملي. ان لحاظ کان هودون جي مجسمي سازي نيو ڪلاسيڪي مثالي صورت ۽ حقيقت پسند شخصي تصويرڪشيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;&gt;[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism «Neoclassicism»، National Galleries of Scotland.]&lt;/ref&gt;

==== جارج واشنگٽن جو مجسمو ====
[[File:George Washington (Houdon).jpg|thumb|250px|ژان انتوان هودون جي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل جارج واشنگٽن جي تصوير.]]
هودون جي مشهور تخليقن مان [[جارج واشنگٽن]] جو مڪمل قد وارو مجسمو آهي، جيڪو آمريڪا جي ورجينيا رياست جي ڪيپيٽل عمارت سان لاڳاپيل آهي. هن مجسمي ۾ واشنگٽن کي فوجي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، لباس ۽ علامتي شين جي ترتيب وسيلي فوجي قيادت ۽ شهري اقتدار سان لاڳاپيل خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي.
هودون واشنگٽن جي جسماني صورت جو سڌو مطالعو ڪرڻ لاءِ آمريڪا ويو هو. سندس تيار ڪيل مجسمي ۾ تاريخي شخصيت جي ظاهري سڃاڻپ ۽ ڪلاسيڪي فني ترتيب گڏ نظر اچن ٿا. اهو مجسمو نيو ڪلاسيڪي شخصي مجسمي سازيءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

==== والٽيئر ۽ ٻين شخصيتن جا مجسما ====
هودون [[والٽيئر]]، [[بينجمن فرينڪلن]] ۽ [[ٿامس جيفرسن]] جهڙين شخصيتن جا نيم قد مجسما پڻ ٺاهيا. انهن تخليقن ۾ شخصيت جي چهري، عمر ۽ انفرادي خصوصيتن کي اهميت ڏني وئي. خاص ڪري والٽيئر جي مجسمن ۾ سندس عمر، چهري جي بناوت ۽ ذهني شخصيت جو تاثر نمايان آهي.
هودون جي ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو قديم اساطيري ڪردارن جي مثالي صورتن تائين محدود نه هئي. ان ۾ پنهنجي دور جي حقيقي شخصيتن کي به اهڙي فني انداز سان پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلاسيڪي وقار ۽ فرد جي انفراديت گڏ موجود هئا.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز ۽ نقش نگار هو. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي مجسمن، نقشدار تختين ۽ تصويري خاڪن تي ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ صاف ليڪون، سادي بناوت ۽ قديم رزميه ادب جا موضوع نمايان هئا. فليڪسمن مجسمي سازيءَ سان گڏ ڪتابن لاءِ تيار ڪيل تصويري خاڪن ۽ آرائشي ڊزائنن جي ڪري پڻ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن قديم يوناني رزميي ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي'' لاءِ تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن ۾ ڪردارن جي صورتن کي گهٽ ۾ گهٽ ليڪن وسيلي پيش ڪيو ويو. سندس خاڪن ۾ گهڻي رنگيني ۽ پيچيده پسمنظر بدران صورت ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. اهڙي طريقي سان فليڪسمن نيو ڪلاسيڪي سادگيءَ کي تصويري فن ۽ مجسمي سازيءَ جي مختلف شعبن ۾ ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن آرائشي ٿانون ۽ ٻين شين لاءِ پڻ ڊزائنون تيار ڪيون. سندس ڪم جو لاڳاپو برطانوي ٿانون ٺاهيندڙ جوزايا ويج ووڊ جي ڪارخاني سان پڻ رهيو. اهڙين تخليقن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ نقشدار آرائش شامل هئي. ان وسيلي نيو ڪلاسيڪي فني انداز مجسمن ۽ تصويرن کان اڳتي وڌي روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== يوهان گوٽفريڊ شاڊو ===
[[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] (1764ع–1850ع) جرمن مجسمي ساز هو، جنهن پروشيا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن شخصي مجسمن، يادگاري تخليقن ۽ عوامي عمارتن لاءِ مجسمي سازي ڪئي. سندس ڪم ۾ قديم ڪلاسيڪي صورتن سان گڏ شخصيتن جي جسماني حقيقت کي به اهميت ڏني وئي.
شاڊو جي مشهور تخليقن مان پروشيا جي ٻن شهزادين لوئيزا ۽ فريڊريڪا جو گڏيل مجسمو آهي. هن ۾ ٻنهي عورتن جي صورتن کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي، جو ڪلاسيڪي توازن سان گڏ شخصي قربت ۽ فطري بيهڪ پڻ نظر اچي ٿي. هي تخليق جرمن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم مثالن مان هڪ آهي.

=== يوهان ٽوبياس سرگل ===
[[يوهان ٽوبياس سرگل]] (1740ع–1814ع) سوئيڊن جو مجسمي ساز هو، جنهن اٽليءَ ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو مطالعو ڪيو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن، انساني جسم جي بناوت ۽ اساطيري موضوعن جو اثر نظر اچي ٿو. سرگل جي مجسمن ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ متحرڪ ۽ جذباتي اظهار پڻ موجود آهي.
سرگل سوئيڊن جي درٻار ۽ ٻين سرپرستن لاءِ ڪم ڪيو. سندس مجسمي سازي اتر يورپ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ سان لاڳاپيل هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو اٽلي ۽ فرانس تائين محدود نه رهي، پر اتر يورپ جي فني روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.

=== فرانز زاوير ميسرشمٽ ===
[[فرانز زاوير ميسرشمٽ]] (1736ع–1783ع) آسٽريا سان لاڳاپيل مجسمي ساز هو، جنهن پنهنجي مخصوص چهري وارن نيم قد مجسمن جي ڪري شهرت حاصل ڪئي. سندس مشهور تخليقن کي عام طور ''Character Heads'' چيو ويندو آهي. انهن ۾ انساني چهري جا غير معمولي تاثرات، ڇڪيل عضوا ۽ مختلف جذباتي صورتون پيش ڪيون ويون آهن.
ميسرشمٽ جو ڪم نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي عام مثالي حسن واري انداز کان مختلف هو. سندس تخليقن ۾ انساني چهري جي جسماني بناوت ۽ اظهار جي تجربي کي وڌيڪ اهميت حاصل هئي. انهيءَ ڪري کيس نيو ڪلاسيڪي دور جي هڪ مخصوص ۽ غير روايتي فنڪار طور ڏٺو ويندو آهي. سندس سموري ڪم کي خالص نيو ڪلاسيڪي انداز ۾ شامل ڪرڻ بدران ان دور جي مجسمي سازيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ===
اوڻيهين صديءَ دوران آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ٿي. آمريڪي فنڪارن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن مان اثر ورتو ۽ ڪيترن پنهنجي تربيت لاءِ اٽليءَ جو سفر ڪيو. آمريڪي مجسمي سازيءَ ۾ تاريخي شخصيتن، سياسي اڳواڻن، اساطيري ڪردارن ۽ اخلاقي موضوعن کي اهميت ڏني وئي.
هن دور جي اهم آمريڪي مجسمي سازن ۾ [[هوراشيو گرينو]]، [[هيرئٽ هاسمر]]، [[هيرم پاورز]] ۽ [[رينڊولف راجرز]] شامل هئا. انهن فنڪارن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي صورتن، سنگمرمر جي تراش ۽ مثالي انساني بناوت جو اثر نظر اچي ٿو. آمريڪي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ قديم فني روايتن کي نئين قومي ۽ سماجي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم تخليقون ڏنل آهن. انهن مان ڪجهه تخليقن جا مختلف نسخا موجود آهن، تنهنڪري تاريخون ۽ موجوده عجائب گهر هر مخصوص نسخي مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مجسمي ساز
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | موضوع
|-
| ''ٿيسيوس ۽ مينوٽار''
| انتونيو ڪانووا
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| قديم يوناني اساطير، فتح ۽ سڪون&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
|-
| ''ٽي ديويون''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| مثالي حسن ۽ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;
|-
| ''وينس وڪٽرڪس''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| پولين بوناپارٽ جي اساطيري صورت&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;
|-
| ''جيسن ۽ سونهري رڍ جي کل''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير ۽ مثالي مردانه صورت&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''گينيميڊ ۽ عقاب''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''جارج واشنگٽن''
| ژان انتوان هودون
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| تاريخي شخصيت ۽ شهري قيادت
|-
| ''پروشيا جون شهزاديون''
| يوهان گوٽفريڊ شاڊو
| 1790ع وارو ڏهاڪو
| شخصي مجسمو ۽ ڪلاسيڪي توازن
|-
| ''ڪردار وارا چهرا''
| فرانز زاوير ميسرشمٽ
| ارڙهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| انساني چهري جا مختلف تاثرات
|}

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر ==
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر اوڻيهين صديءَ جي يورپي ۽ آمريڪي فن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو. عوامي يادگارن، حڪمرانن جي مجسمن، قبرن جي آرائش ۽ عجائب گهرن لاءِ تيار ٿيندڙ تخليقن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال جاري رهيو. ڪيترن مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي فن جي اصولن کي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ سماجي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو.
هن تحريڪ جو هڪ اهم اثر اهو پڻ هو ته قديم فن جي مطالعي کي فني تربيت جو بنيادي حصو بڻايو ويو. فن جي اڪيڊمين ۾ قديم مجسمن جي نقل، انساني جسم جي تناسب ۽ ڪلاسيڪي صورتن جي مطالعي کي وڏي اهميت حاصل رهي. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون ڪيتريون خاصيتون يادگاري ۽ سرڪاري فن ۾ برقرار رهيون.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Paolina Borghese (Canova).jpg|انتونيو ڪانووا: «وينس وڪٽرڪس».
Canova - The Three Graces, be

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|ژاڪ لوئي دائود: «هوراتي ڀائرن جو قسم».
Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|ژان اوگست دومينيڪ اينگر: «نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي».
Gerard FrancoisPascalSimon-Cupid Psyche end.jpg|فرانسوا جيرار: «ڪيوپڊ ۽ سائيڪي».
Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|انتوان ژان گرو: «يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ».
Giovanni Paolo Panini - Fantasy View with the Pantheon and other Monuments of Ancient Rome - 61.62 - Museum of Fine Arts.jpg|گيوواني پاولو پانيني: قديم روم جي يادگارن جو تخيلاتي منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>7nk75k75ch5j75hbduqugyyjs0fp0og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426945</id>
      <parentid>426944</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128634" sha1="lapt1icm3pets6bmbzm025fbw6ao2g2" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}

'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مصوري ==
'''نيو ڪلاسيڪي مصوري''' ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ يورپي مصوريءَ جو هڪ اهم رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي تاريخ، اساطير، شهري فرض، اخلاقي قرباني ۽ انساني ڪردار جي مثالي صورتن کي خاص اهميت حاصل هئي. مصورن واضح ليڪن، مضبوط انساني بناوت، متوازن ترتيب ۽ نسبتاً محدود آرائش وسيلي پنهنجا موضوع پيش ڪيا. نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ تصوير جو مقصد صرف ڏسندڙ کي وندرائڻ نه، پر تاريخي واقعن ۽ اخلاقي مثالن وسيلي فڪر پيدا ڪرڻ پڻ هو.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;&gt;{{cite web |last=Galitz |first=Kathryn Calley |title=The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825) |url=https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2004 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مصوريءَ جو هڪ اهم پسمنظر [[روڪوڪو]] جي آرائشي ۽ خوش طبعيءَ واري انداز کان تبديلي هو. روڪوڪو مصوريءَ ۾ درٻاري زندگي، تفريح، نرم رنگ ۽ آرائشي منظر گهڻو نمايان هئا، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصورن تاريخي سنجيدگي، واضح فني جوڙجڪ ۽ اخلاقي موضوعن کي وڌيڪ اهميت ڏني. تنهن هوندي به هي فرق هر مصور ۽ هر تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته ارڙهين صديءَ جي ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ مختلف اندازن جون خاصيتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;

=== مصوريءَ جون فني خاصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ شڪل ۽ ترتيب جي وضاحت کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. انساني جسمن جون حدون صاف ليڪن سان ظاهر ڪيون وينديون هيون ۽ ڪردارن جي بيهڪ اهڙي نموني ترتيب ڏني ويندي هئي، جو تصوير جو مرڪزي موضوع ڏسندڙ کي آسانيءَ سان سمجهه ۾ اچي. قديم مجسمي سازيءَ مان اثر وٺندي انساني جسم کي مضبوط، متناسب ۽ مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪيترين تصويرن ۾ عمارتن جا ٿنڀا، محراب ۽ ٻيا هندسي عنصر منظر جي ترتيب کي وڌيڪ واضح ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
رنگن ۽ روشنيءَ جو استعمال پڻ موضوع جي تابع هوندو هو. مصور روشنيءَ وسيلي اهم ڪردارن کي نمايان ڪندا هئا، جڏهن ته پسمنظر کي نسبتاً سادو رکيو ويندو هو. تاريخي مصوريءَ ۾ قديم پوشاڪون، هٿيار، عمارتون ۽ ٻيون شيون استعمال ڪيون وينديون هيون، پر انهن جو مقصد هميشه تاريخي حقيقت جي مڪمل نقل ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترائي فنڪار قديم دنيا جي تصوراتي صورت وسيلي پنهنجي دور جا اخلاقي يا سياسي سوال پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''واضح ليڪون'''
| انساني صورتن ۽ شين جون صاف حدون، جن سان تصوير جي بناوت واضح ٿئي ٿي.
|-
| '''متوازن ترتيب'''
| ڪردارن ۽ پسمنظر کي سوچيل سمجهيل هندسي يا بصري ترتيب ۾ رکڻ.
|-
| '''تاريخي موضوع'''
| قديم يونان ۽ روم جي تاريخ، اساطير ۽ اخلاقي روايتن مان موضوع وٺڻ.
|-
| '''اخلاقي اظهار'''
| فرض، قرباني، وفاداري، شهري ذميواري ۽ انساني فيصلي جا موضوع.
|-
| '''مجسمي جهڙيون صورتون'''
| انساني جسمن جي مضبوط ۽ واضح بناوت، جنهن تي قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي.
|-
| '''محدود آرائش'''
| تصوير جي بنيادي موضوع کي نمايان ڪرڻ لاءِ غير ضروري آرائشي عنصر گهٽ رکڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== ژاڪ لوئي دائود ===
[[ژاڪ لوئي دائود]] (1748ع–1825ع) فرانس جو هڪ اهم نيو ڪلاسيڪي مصور هو. سندس مصوريءَ ۾ مضبوط ليڪون، مجسمي جهڙيون انساني صورتون، منظم ترتيب ۽ تاريخي واقعن جي اخلاقي تشريح نمايان آهن. هن فرانسيسي بادشاهت، [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي دورن ۾ ڪم ڪيو. سندس سياسي وابستگيون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون، پر سندس مصوريءَ جي بنيادي فني خصوصيتن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود تاريخي مصوريءَ کي اخلاقي ۽ سياسي اظهار جو هڪ اهم وسيلو بڻايو. سندس تصويرن ۾ قديم رومي ڪردارن کي اهڙن فيصلن ۽ حالتن ۾ ڏيکاريو ويو، جيڪي فرض، قرباني، خانداني محبت ۽ اجتماعي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ظاهر ڪن ٿا. سندس شاگردن ۽ پوئلڳن ۾ [[اين لوئي جيروڊي]]، [[فرانسوا جيرار]]، [[انتوان ژان گرو]] ۽ [[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== هوراتي ڀائرن جو قسم ====
[[File:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|thumb|350px|ژاڪ لوئي دائود جي مشهور مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم»، جنهن ۾ شهري فرض ۽ خانداني ڏک جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.]]
دائود جي مشهور تخليق ''The Oath of the Horatii''، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''هوراتي ڀائرن جو قسم''' چئي سگهجي ٿو، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن تصوير ۾ قديم رومي روايت جا ٽي ڀائر پنهنجي پيءُ جي سامهون هٿيار کڻي جنگ ۾ وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪن ٿا. تصوير جي هڪ پاسي ڀائرن جي مضبوط بيهڪ ۽ وچ ۾ پيءُ جو ڪردار آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي عورتون خانداني ڏک ۽ ايندڙ نقصان جي انديشي ۾ ويٺل نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;&gt;{{cite web |title=Le serment des Horaces, entre les mains de leur père |url=https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010062239 |website=Collections du musée du Louvre |publisher=Musée du Louvre |language=fr}}&lt;/ref&gt;
تصوير جي جوڙجڪ ۾ ٽي محراب مختلف ڪردارن کي الڳ بصري گروهن ۾ ورهائين ٿا. ڀائرن جي سڌين ۽ مضبوط صورتن جي مقابلي ۾ عورتن جون جهڪيل ۽ نرم صورتون نمايان آهن. اهڙي ترتيب وسيلي مصور اجتماعي فرض ۽ ذاتي احساسن جي وچ ۾ تضاد پيش ڪري ٿو. تصوير بادشاهه لوئي سورهين جي حڪم سان تيار ڪئي وئي ۽ 1785ع جي پيرس سيلون ۾ نمائش لاءِ پيش ٿي. لوور جي تفصيلي فهرست موجب تصوير تي 1784ع جي تاريخ لکيل آهي، پر ان جي مڪمل ٿيڻ بابت تاريخي رڪارڊ 1785ع جي ڪم ڏانهن پڻ اشارو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
هن تصوير جي تاريخي اهميت رڳو ان جي موضوع ۾ نه، پر فني انداز ۾ پڻ آهي. ان جي مضبوط بناوت، سادگي، واضح ليڪن ۽ اخلاقي موضوع نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي ڪيترين خصوصيتن کي گڏ ظاهر ڪن ٿا. ان کي فرانسيسي انقلاب کان اڳ واري سياسي ۽ ثقافتي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ تصوير پاڻ بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== بروٽس ۽ سندس پٽن جو انجام ====
دائود جي ٻي اهم تصوير ''The Lictors Bring to Brutus the Bodies of His Sons''، جيڪا 1789ع ۾ تيار ٿي، قديم رومي روايت مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. تصوير ۾ بروٽس پنهنجي پٽن جي موت کان پوءِ هڪ ڏکئي اخلاقي صورتحال ۾ نظر اچي ٿو. ان ۾ رياستي فرض، خانداني محبت ۽ ذاتي ڏک جي وچ ۾ تضاد کي ظاهر ڪيو ويو آهي. هن تخليق ۾ به تاريخي موضوع ذريعي اخلاقي سوالن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== نيپولين واري دور جي مصوري ====
فرانسيسي انقلاب کان پوءِ دائود نيپولين جي دور ۾ پڻ اهم مصور رهيو. هن دور ۾ سندس ڪم ۾ حڪمران جي شخصيت، اقتدار ۽ سرڪاري تقريبن جي نمائندگي نمايان ٿي. نيپولين جي تاجپوشيءَ بابت سندس وڏي مصوري نيو ڪلاسيڪي فني اصولن ۽ رياستي نمائندگيءَ جي ميلاپ جو مثال آهي. اهڙين تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز رڳو جمهوري يا انقلابي خيالن تائين محدود نه هو، پر بادشاهتي ۽ شهنشاهي اقتدار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== اينجليڪا ڪافمان ===
[[اينجليڪا ڪافمان]] (1741ع–1807ع) يورپي نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اهم عورت فنڪارن مان هڪ هئي. هوءَ سوئٽزرلينڊ ۾ ڄائي ۽ پنهنجي فني زندگيءَ دوران اٽلي ۽ برطانيا ۾ ڪم ڪيائين. سندس والد مصور هو ۽ هن ننڍپڻ کان مصوريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. ڪافمان تصويرڪشيءَ سان گڏ تاريخي ۽ اساطيري موضوعن تي پڻ ڪم ڪيو، جيڪو ان دور ۾ عورت مصورن لاءِ هڪ اهم فني ميدان هو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;&gt;{{cite web |title=Angelica Kauffman |url=https://nmwa.org/art/artists/angelica-kauffman/ |website=National Museum of Women in the Arts |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪافمان 1768ع ۾ لنڊن جي [[رائل اڪيڊمي آف آرٽس]] جي باني ميمبرن ۾ شامل هئي. سندس تاريخي مصوريءَ ۾ قديم يوناني ۽ رومي موضوع، اخلاقي فيصلا، انساني تعلق ۽ جذباتي ڪيفيتون نمايان آهن. سندس انداز ۾ ڪلاسيڪي ترتيب سان گڏ نرم اظهار ۽ ڪردارن جي نفسياتي حالت تي ڌيان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;&gt;{{cite web |title=Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle |url=https://collection.nmwa.go.jp/en/P.2015-0003.html |website=The National Museum of Western Art |location=Tokyo |language=en}}&lt;/ref&gt;
سندس تصوير ''Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle''، جيڪا 1770ع واري ڏهاڪي سان تعلق رکي ٿي، يوناني رزميي ''الياد'' مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. ان ۾ هيڪٽر پنهنجي ڀاءُ پيرس کي جنگ مان پوئتي هٽڻ تي ملامت ڪري ٿو. تصوير ۾ جنگي موضوع سان گڏ ڪردارن جي ذاتي ۽ جذباتي حالت کي به اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;

=== ژان اوگست دومينيڪ اينگر ===
[[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] (1780ع–1867ع) فرانسيسي مصور هو، جيڪو دائود جي شاگردن مان هو. هن پنهنجي ڊگهي فني زندگيءَ دوران ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اصولن، خاص ڪري واضح ليڪن، انساني جسم جي ترتيب ۽ فني ضبط کي اهميت ڏني. سندس تخليقن ۾ تاريخي مصوري، شخصي تصويرون ۽ قديم يا مشرقي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
اينگر جي مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون پڻ نظر اچن ٿيون، جن کي بعد ۾ رومانوي ۽ مشرقي موضوعن سان ڳنڍيو ويو. ان ڪري سندس ڪم نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ فني لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس مشهور تخليقن ۾ ''Napoleon I on His Imperial Throne'' شامل آهي، جنهن ۾ نيپولين کي شهنشاهي علامتن سان پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

[[File:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|250px|اينگر جي مصوري «نيپولين پهريون پنهنجي شهنشاهي تخت تي» (1806ع).]]

=== اين لوئي جيروڊي ۽ فرانسوا جيرار ===
[[اين لوئي جيروڊي]] (1767ع–1824ع) دائود جي شاگردن مان هو. سندس مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ جذباتي، ادبي ۽ تخيلاتي موضوعن جو اظهار پڻ نظر اچي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس ڪم نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ کان رومانوي رجحانن ڏانهن ٿيندڙ تبديليءَ جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
[[فرانسوا جيرار]] (1770ع–1837ع) پڻ دائود جي فني روايت سان لاڳاپيل هو. هن شخصي تصويرن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪم ڪيو. سندس مصوري ''Cupid and Psyche'' قديم اساطيري موضوع کي نرم، متوازن ۽ مثالي صورتن سان پيش ڪري ٿي. جيرار جي ڪم ۾ نيو ڪلاسيڪي فني ترتيب ۽ انساني احساسن جو اظهار گڏ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== انتوان ژان گرو ===
[[انتوان ژان گرو]] (1771ع–1835ع) فرانسيسي مصور ۽ دائود جي شاگردن مان هو. هن نيپولين جي فوجي مهمن ۽ تاريخي واقعن تي مصوري ڪئي. سندس تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ وڌيڪ متحرڪ منظر، جذباتي شدت ۽ ڊرامائي اثر نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس ڪم کي نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ ٿيندڙ فني تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
سندس مشهور تصوير ''Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa''، جيڪا 1804ع ۾ تيار ٿي، نيپولين جي فوجي مهم سان لاڳاپيل منظر پيش ڪري ٿي. تصوير ۾ حڪمران جي شخصيت کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي، جڏهن ته بيماري، انساني تڪليف ۽ فوجي ماحول جا عنصر منظر کي ڊرامائي بڻائين ٿا. هيءَ تخليق نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ جي سياسي استعمال ۽ رومانوي اظهار جي وڌندڙ اثر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز، مصور ۽ نقش نگار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن جي سادي ليڪ، واضح صورت ۽ منظم ترتيب جو اثر نظر اچي ٿو. هن قديم رزميه ادب، خاص ڪري ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي''، جي موضوعن تي تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن خاڪن جي ليڪن واري سادگي نيو ڪلاسيڪي جماليات جو هڪ نمايان مثال آهي.
فليڪسمن جي خاڪن ۾ گهڻي رنگيني يا پيچيده پسمنظر بدران ڪردارن جي بيهڪ ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. سندس تصويري ڪم ۽ مجسمي سازيءَ جو اثر يورپ جي ٻين فنڪارن تي پڻ پيو. هن آرائشي شين ۽ مٽيءَ جي ٿانون جي ڊزائن ۾ به ڪم ڪيو، جنهن سان نيو ڪلاسيڪي فني انداز روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== ٻين اهم مصورن جو ڪردار ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي تاريخ رڳو فرانسيسي فنڪارن تائين محدود نه هئي. جرمني، اٽلي، برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن جي مصورن پڻ قديم دنيا جي موضوعن ۽ فني اصولن کي اختيار ڪيو. انهن مان [[انتون رافائيل مينگس]]، [[اسموس جيڪب ڪارستنس]] ۽ [[گيوواني پاولو پانيني]] جا نالا اهم آهن. انهن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي موضوعن، قديم عمارتن، مثالي انساني صورتن ۽ تاريخي تصور جي مختلف صورتن کي ڏسي سگهجي ٿو.
مينگس جي مصوريءَ ۾ مثالي حسن ۽ ڪلاسيڪي ترتيب کي اهميت حاصل هئي. ڪارستنس قديم اساطير ۽ تخيلاتي تاريخي منظرن بابت پنهنجي خاڪن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. پانيني جي قديم رومي عمارتن ۽ آثارن واري مصوريءَ يورپ ۾ قديم روم جي بصري تصور کي مشهور ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ انهن فنڪارن جا انداز هڪجهڙا نه هئا، پر سندن ڪم نيو ڪلاسيڪي ذوق جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان تخليقن جو مختصر تعارف ڏنو ويو آهي. ڪجهه تخليقون خالص نيو ڪلاسيڪي انداز جون آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ان سان گڏ رومانوي يا ٻين فني رجحانن جا اثر پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مصور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''هوراتي ڀائرن جو قسم''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1784ع–1785ع
| شهري فرض، قرباني ۽ خانداني ڏک&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
|-
| ''بروٽس وٽ سندس پٽن جا لاش آڻڻ''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1789ع
| رياستي فرض ۽ خانداني محبت جو تضاد&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|-
| ''هيڪٽر پاران پيرس جي ملامت''
| اينجليڪا ڪافمان
| 1770ع وارو ڏهاڪو
| يوناني رزميي مان ورتل جنگي ۽ اخلاقي موضوع&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;
|-
| ''نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي''
| ژان اوگست دومينيڪ اينگر
| 1806ع
| شهنشاهي اقتدار ۽ علامتي نمائندگي
|-
| ''ڪيوپڊ ۽ سائيڪي''
| فرانسوا جيرار
| 1798ع
| قديم اساطير، محبت ۽ مثالي حسن
|-
| ''يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ''
| انتوان ژان گرو
| 1804ع
| فوجي تاريخ، حڪمران جي نمائندگي ۽ انساني تڪليف
|-
| ''ليونيداس ٿرموپليءَ ۾''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1814ع
| قديم يوناني تاريخ ۽ جنگي قرباني&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|}

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو سياسي ۽ سماجي ڪردار ==
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو تعلق پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي تبديلين سان گهرو هو. فرانسيسي انقلاب کان اڳ قديم رومي تاريخ جا موضوع شهري فرض، قرباني ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي مثالن طور پيش ڪيا ويندا هئا. انقلاب کان پوءِ اهڙن موضوعن کي جمهوري ۽ سياسي مقصدن سان پڻ ڳنڍيو ويو. ساڳئي وقت بادشاهتي ۽ شهنشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيندڙ تصويرن ۾ ڪلاسيڪي علامتون اقتدار ۽ رياستي وقار جي نمائندگيءَ لاءِ استعمال ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود جي فني زندگي انهيءَ تبديليءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ ڪم ڪيو، انقلاب جي سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ نيپولين جي دور ۾ پڻ سرڪاري تصويرون تيار ڪيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان لازمي طور وابسته نه هو؛ مختلف حڪومتن ۽ فنڪارن ان جي بصري ٻوليءَ کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جو تعلق ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رومانويت]] جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي حيثيت تبديل ٿيڻ لڳي. رومانوي مصورن ذاتي احساس، تخيل، غير معمولي واقعن، فطرت ۽ جذباتي شدت کي وڌيڪ اهميت ڏني، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ ترتيب، ضبط ۽ مثالي صورتن تي زور رهيو. تنهن هوندي به ٻنهي تحريڪن جي وچ ۾ واضح ۽ قطعي حد مقرر ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي.
اينگر، جيروڊي ۽ گرو جهڙن مصورن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ اهڙيون خاصيتون نظر اچن ٿيون، جيڪي رومانوي اظهار سان لاڳاپيل آهن. ان ڪري فن جي تاريخ ۾ نيو ڪلاسيڪيت کان رومانويت ڏانهن تبديليءَ کي هڪ تدريجي ۽ پيچيده عمل طور ڏٺو ويندو آهي، نه ڪي هڪ تحريڪ جي مڪمل خاتمي ۽ ٻيءَ جي اوچتي شروعات طور.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ==
[[File:Paolina Borghese (Canova).jpg|thumb|280px|انتونيو ڪانووا جو سنگمرمر جو مجسمو «وينس وڪٽرڪس»، جنهن ۾ پولين بوناپارٽ کي قديم رومي ديويءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.]]
'''نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي''' ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ يورپ ۾ وڌندڙ اهڙو فني رجحان هو، جنهن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي جمالياتي اصولن کي نئين انداز سان اختيار ڪيو. هن رجحان ۾ انساني جسم جي متناسب بناوت، مثالي حسن، متوازن صورت، سنجيده اظهار ۽ سنگمرمر جي هموار سطح کي اهميت حاصل هئي. قديم مجسمن جي مطالعي سان گڏ آثار قديمه جي کوٽاين ۽ عجائب گهرن ۾ گڏ ٿيندڙ قديم آثارن فنڪارن کي نوان مثال مهيا ڪيا. روم هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو، جتي يورپ جي مختلف ملڪن جا مجسمي ساز قديم فن جو مطالعو ڪرڻ ۽ پنهنجون تخليقون تيار ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي نظرياتي پسمنظر ۾ جرمن فن مورخ [[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] جون لکڻيون اهم هيون. ونڪلمن قديم يوناني مجسمي سازيءَ ۾ سادگي، عظمت ۽ مثالي حسن کي نمايان ڪيو. سندس خيالن جو اثر ان دور جي فنڪارن، فن جي سرپرستن ۽ نقادن تي پيو. جيتوڻيڪ هن تحريڪ قديم يوناني مجسمن کي مثالي نمونو سمجهيو، پر ارڙهين صديءَ ۾ موجود ڪيترائي مشهور قديم مجسما اصل يوناني تخليقن بدران رومي دور ۾ تيار ٿيل نقل هئا. انهيءَ ڪري نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازن جو قديم فن سان تعلق سڌي مشاهدي، رومي نقلن ۽ پنهنجي دور جي فني تشريحن وسيلي قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

=== فني خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مجسمن ۾ انساني جسم جي بناوت کي واضح ۽ متوازن رکڻ تي زور ڏنو ويندو هو. فنڪار عضون جي تناسب، بيهڪ ۽ حرڪت کي اهڙي نموني ترتيب ڏيندا هئا، جو مجسمو جسماني حقيقت سان گڏ مثالي حسن جو تاثر پڻ ڏئي. ڪيترين تخليقن ۾ چهري جي اظهار کي نسبتاً پرسڪون رکيو ويو، جڏهن ته لباس جي ورن، وارن ۽ جسم جي سطح کي وڏي مهارت سان تراشيو ويو. سنگمرمر هن انداز جو هڪ اهم مادو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ هموار سطح، نفيس تفصيل ۽ روشنيءَ جي اثرن کي نمايان ڪرڻ جي گنجائش موجود هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/articles/antonio-canova-an-introduction «Antonio Canova – an introduction»، Victoria and Albert Museum، 17 اپريل 2024ع.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي سازيءَ ۾ قديم اساطيري ڪردار، ديويون، ديوتا، تاريخي شخصيتون، حڪمران ۽ نامور دانشور عام موضوع هئا. مجسمي سازن قديم فن جي سڌي نقل ڪرڻ سان گڏ پنهنجي دور جي ماڻهن جون تصويري صورتون پڻ تيار ڪيون. ڪجهه فنڪارن مجسمن ۾ مثالي حسن کي اوليت ڏني، جڏهن ته ٻين شخصيت جي سڃاڻپ، چهري جي انفراديت ۽ نفسياتي اظهار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي هڪجهڙي فني طريقي بدران مختلف لاڙن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''قديم فن مان اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي صورتن، موضوعن ۽ تناسب جو مطالعو.
|-
| '''مثالي حسن'''
| انساني جسم کي متوازن ۽ جمالياتي طور مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''پرسڪون اظهار'''
| ڪيترين تخليقن ۾ چهري ۽ جسم جي حرڪت کي سنجيده ۽ ضابطي هيٺ رکڻ.
|-
| '''سنگمرمر جو استعمال'''
| سنگمرمر جي هموار سطح ۽ نفيس تراش ذريعي جسم، لباس ۽ وارن جا تفصيل ظاهر ڪرڻ.
|-
| '''اساطيري موضوع'''
| يوناني ۽ رومي ديوتائن، ديوين ۽ داستاني ڪردارن جا مجسما ٺاهڻ.
|-
| '''شخصي مجسما'''
| حڪمرانن، دانشورن ۽ ٻين شخصيتن جا مڪمل مجسما ۽ نيم قد مجسما تيار ڪرڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

=== انتونيو ڪانووا ===
[[انتونيو ڪانووا]] (1757ع–1822ع) اطالوي مجسمي ساز ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو هڪ اهم نمائندو هو. هو اٽليءَ جي ڳوٺ پوسانيو ۾ مجسمي سازن ۽ پٿر تراشين جي خاندان ۾ ڄائو. هن ننڍپڻ کان فن جي سکيا حاصل ڪئي ۽ پوءِ وينس ۾ پنهنجي فني تربيت جاري رکي. قديم مجسمن جي مطالعي لاءِ روم وڃڻ سندس فني زندگيءَ ۾ اهم تبديلي آندي. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي هڪ اهڙو انداز اختيار ڪيو، جنهن ۾ مثالي حسن، جسماني نرمي، واضح بناوت ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/es/essays/antonio-canova-1757-1822 Christina Ferando، «Antonio Canova (1757–1822)»، The Metropolitan Museum of Art، جولاءِ 2016ع.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
ڪانووا جي فني شهرت يورپ جي مختلف ملڪن تائين پهتي. هن حڪمرانن، اميرن ۽ ٻين سرپرستن لاءِ مجسما ٺاهيا. سندس ڪم ۾ قديم اساطير جا ڪردار، مثالي انساني صورتون، يادگاري مجسما ۽ قبرن لاءِ تيار ڪيل فني مجموعا شامل هئا. ڪانووا سنگمرمر کي اهڙي مهارت سان تراشيندو هو، جو سخت پٿر ۾ انساني چمڙي، نرم ڪپڙي ۽ جسماني حرڪت جو تاثر پيدا ٿيندو هو. سندس فني انداز باروڪ مجسمي سازيءَ جي ڪيترين خاصيتن کان مختلف هو، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تخليقن ۾ ڊرامائي حرڪت پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

==== ٿيسيوس ۽ مينوٽار ====
ڪانووا جي شروعاتي اهم تخليقن مان ''Theseus and the Minotaur'' آهي، جيڪا قديم يوناني اساطير جي هڪ داستان تي ٻڌل آهي. هن مجسمي ۾ ٿيسيوس کي مينوٽار کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ ڏيکاريو ويو آهي. تخليق ۾ جنگ جي عروج واري لمحي بدران جنگ کان پوءِ واري سڪون ۽ فتح جي حالت کي نمايان ڪيو ويو آهي. اهڙي موضوعاتي چونڊ نيو ڪلاسيڪي انداز جي ان رجحان سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ بي قابو حرڪت بدران جسماني ضبط ۽ متوازن اظهار کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
هي مجسمو ڪانووا جي فني ترقيءَ ۾ اهم سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، عضون جي تناسب ۽ ڪردارن جي ترتيب قديم مجسمي سازيءَ جي مطالعي کي ظاهر ڪن ٿا. ٿيسيوس جي پرسڪون صورت ۽ شڪست کاڌل مينوٽار جي جسماني حالت گڏجي فتح ۽ تشدد کان پوءِ واري خاموشيءَ جو تاثر پيدا ڪن ٿا. هي تخليق لنڊن جي وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

==== ٽي ديويون ====
[[File:Canova - The Three Graces, between 1813 and 1816, Н.ск-506.jpg|thumb|280px|ڪانووا جو «ٽي ديويون» نالي مجسمو؛ قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان ورتل موضوع.]]
ڪانووا جي مشهور تخليق ''The Three Graces''، يعني '''ٽي ديويون'''، قديم اساطير جي ٽن ديوين کي گڏ پيش ڪري ٿي. ٽنهي صورتن جي بيهڪ، هڪٻئي ڏانهن جهڪاءُ ۽ هٿن جي ترتيب سان مجسمي ۾ گڏيل هم آهنگي پيدا ٿئي ٿي. جسماني صورتن جي نرمي ۽ سنگمرمر جي سطح تي روشنيءَ جا اثر هن تخليق جي نمايان خصوصيتن مان آهن. ڪانووا هن موضوع جا مختلف نسخا تيار ڪيا، جن مان هڪ وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم ۽ اسڪاٽلينڊ جي قومي عجائب گهرن جي گڏيل ملڪيت آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/antonio-canova «Antonio Canova»، Victoria and Albert Museum، لنڊن.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ ڪانووا قديم موضوع کي پنهنجي دور جي جمالياتي خيالن مطابق نئين صورت ڏني. ٽنهي ديوين جي گڏيل ترتيب ۾ جسماني توازن سان گڏ انساني قربت ۽ هم آهنگيءَ جو اظهار آهي. فن جي تاريخ ۾ هن تخليق کي نيو ڪلاسيڪي مثالي حسن جي نمايان مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;

==== وينس وڪٽرڪس ====
ڪانووا جي ٻي مشهور تخليق ''Venus Victrix'' آهي، جنهن ۾ [[پولين بوناپارٽ]] کي قديم رومي ديوي وينس جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. مجسمو هڪ آرامده حالت ۾ ويٺل عورت جي صورت ڏيکاري ٿو. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، سنگمرمر جي نفيس سطح ۽ هيٺان رکيل گدي جي نرم صورت خاص ڌيان ڇڪائين ٿا. هن تخليق ۾ قديم اساطيري علامتن کي نيپولين جي دور جي هڪ حقيقي شخصيت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;&gt;[https://gnamc.cultura.gov.it/en/da-canova-a-canova/ «From Canova to Canova»، Galleria Nazionale d'Arte Moderna e Contemporanea، روم.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ سنگمرمر جي تراش جو مقصد رڳو جسماني صورت ٺاهڻ نه، پر مختلف مادن جي ظاهري خاصيتن کي به ظاهر ڪرڻ هو. انساني چمڙي، ڪپڙي ۽ گدي جي بناوت کي هڪ ئي پٿر مان مختلف انداز سان پيش ڪيو ويو آهي. اهو ڪانووا جي فني مهارت جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;

==== يادگاري مجسما ۽ مقبرا ====
ڪانووا يادگاري مجسمن ۽ مقبرن جي فني جوڙجڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. هن جي اهڙين تخليقن ۾ موت، يادگيري، ڏک ۽ انساني عظمت جهڙا موضوع نمايان آهن. ويانا ۾ آرچ ڊچس ماريا ڪرسٽينا جو مقبرو سندس اهم يادگاري ڪمن مان هڪ آهي. هن ۾ مختلف علامتي صورتون گڏجي موت ۽ يادگيريءَ جي موضوع کي پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaHouston&quot;&gt;[https://emuseum.mfah.org/objects/47954/a-figure-representing-virtue «A Figure Representing Virtue»، Museum of Fine Arts, Houston.]&lt;/ref&gt;
ڪانووا جي اهميت سندس مجسمن جي فني مهارت سان گڏ قديم فن جي نئين تشريح ۾ پڻ آهي. هن قديم اساطيري ڪردارن کي پنهنجي دور جي جمالياتي ضرورتن مطابق پيش ڪيو ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

=== برٽيل ٿوروالڊسن ===
[[برٽيل ٿوروالڊسن]] (1770ع–1844ع) ڊينمارڪ جو مجسمي ساز هو، جنهن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. هو 1797ع ۾ روم پهتو ۽ اتي پنهنجي فني زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريائين. روم ۾ هن قديم مجسمن جو مطالعو ڪيو ۽ يورپ جي مختلف ملڪن جي سرپرستن لاءِ مجسما ۽ نقشدار تختيون تيار ڪيون. سندس فني شهرت ايتري وڌي جو هو ڪانووا جي اهم همعصرن ۽ مقابلي ڪندڙن مان شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;&gt;[https://resources.metmuseum.org/resources/metpublications/pdf/The_Metropolitan_Museum_Journal_v_41_2006.pdf Ian Wardropper، «Bertel Thorvaldsen's Nessus Abducting Deianira»، ''Metropolitan Museum Journal''، جلد 41، 2006ع.]&lt;/ref&gt;
ٿوروالڊسن جي انداز ۾ ڪانووا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنجيدگي، صورتن جي سادگي ۽ اظهار جي ضبط کي اهميت ڏني ويندي هئي. ٻنهي مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان موضوع ورتا، پر انهن جي تشريح ۽ فني پيشڪش ۾ فرق هو. ٿوروالڊسن ڪيترن موضوعن ۾ قديم يوناني مجسمي سازيءَ جي ظاهري سادگي ۽ مثالي صورتن کي وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;&gt;[https://academic.oup.com/book/41438/chapter-abstract/352782266 William Fitzgerald، «Sculpture between the Graceful and the Heroic: Antonio Canova and Bertel Thorvaldsen»، ڪتاب ''The Living Death of Antiquity: Neoclassical Aesthetics''، Oxford University Press، 2022ع، صفحا 120–173.]&lt;/ref&gt;

==== جيسن جو مجسمو ====
ٿوروالڊسن جي مشهور تخليقن مان ''Jason with the Golden Fleece'' آهي، جنهن ۾ يوناني اساطير جي هيرو جيسن کي پيش ڪيو ويو آهي. مجسمي جي صورت ۾ قديم يوناني مردانه حسن، مضبوط جسماني بناوت ۽ سنجيده بيهڪ نمايان آهن. هن تخليق سان ٿوروالڊسن جي فني شهرت ۾ واڌ آئي ۽ کيس نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويو.
جيسن جي مجسمي ۾ جسماني صورت کي نسبتاً سادي ۽ واضح ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، عضون جي تناسب ۽ چهري جي اظهار ۾ قديم مجسمي سازيءَ جي مثالي اصولن جو اثر نظر اچي ٿو. هن تخليق جي ذريعي ٿوروالڊسن پنهنجي مخصوص انداز کي نمايان ڪيو، جيڪو ڪانووا جي وڌيڪ نرم ۽ روان صورتن کان ڪجهه مختلف هو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== گينيميڊ ۽ عقاب ====
ٿوروالڊسن جي تخليق ''Ganymede and the Eagle'' قديم يوناني اساطير مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. هن ۾ گينيميڊ کي عقاب سان گڏ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردارن جي صورت، جسماني تناسب ۽ گڏيل ترتيب ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي ٿو. هن موضوع کي ٿوروالڊسن مختلف فني صورتن ۾ پيش ڪيو.
هن قسم جي مجسمن ۾ ٿوروالڊسن جو مقصد قديم داستان جي هر واقعي کي تفصيل سان بيان ڪرڻ بدران ان مان هڪ چونڊيل منظر کي متوازن ۽ واضح صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. اهڙي انداز ۾ داستاني موضوع ۽ مثالي جسماني صورت گڏجي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي جمالياتي اصولن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جو تقابلي جائزو ====
ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن ٻئي قديم يوناني ۽ رومي فن کان متاثر هئا، پر سندن فني ترجيحن ۾ فرق موجود هو. ڪانووا جي مجسمن ۾ سنگمرمر جي سطح جي نرمي، جسماني رواني ۽ ڪردارن جي گڏيل حرڪت گهڻو نمايان آهي. ان جي مقابلي ۾ ٿوروالڊسن جي ڪيترين تخليقن ۾ وڌيڪ سادگي، سنجيدگي ۽ قديم صورتن جي واضح ترتيب نظر اچي ٿي. جديد فن تاريخ ۾ ٻنهي مجسمي سازن جي تقابلي مطالعي وسيلي نيو ڪلاسيڪي جماليات جي مختلف رخن کي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جي فني اندازن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | انتونيو ڪانووا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | برٽيل ٿوروالڊسن
|-
| '''فني مرڪز'''
| روم
| روم
|-
| '''بنيادي اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
|-
| '''عام فني خصوصيت'''
| نرم سطحون، مثالي حسن ۽ جسماني رواني
| نسبتاً سادي بناوت، سنجيدگي ۽ ضابطي وارو اظهار
|-
| '''مشهور موضوع'''
| ٿيسيوس، ٽي ديويون، وينس ۽ يادگاري مجسما
| جيسن، گينيميڊ، ٽي ديويون ۽ ٻيا اساطيري ڪردار
|-
| '''تاريخي اهميت'''
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي وڌيڪ سنجيده ۽ سادي انداز جي نمائندگي
|}
&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

=== ژان انتوان هودون ===
[[ژان انتوان هودون]] (1741ع–1828ع) فرانسيسي مجسمي ساز هو، جيڪو شخصي مجسمن ۽ نيم قد مجسمن جي ڪري مشهور ٿيو. سندس ڪم ۾ انساني چهري جي انفراديت، جسماني حقيقت ۽ شخصيت جي اظهار کي اهميت حاصل هئي. هودون جي فني زندگيءَ ۾ روڪوڪو کان نيو ڪلاسيڪي انداز ڏانهن تبديليءَ جا اثر ڏسي سگهجن ٿا. هن پنهنجي دور جي ڪيترين اهم شخصيتن جا مجسما تيار ڪيا، جن ۾ دانشور، سياستدان ۽ آمريڪي انقلاب سان لاڳاپيل شخصيتون شامل هيون.
هودون جي فن جي هڪ نمايان خصوصيت اها هئي ته هن شخصي مجسمن ۾ مثالي حسن سان گڏ فرد جي سڃاڻپ کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مجسمن ۾ چهري جا تفصيل، نظر جو رخ ۽ عضون جي بناوت اهڙي نموني پيش ٿيندا هئا، جو ڏسندڙ کي شخصيت جو مخصوص تاثر ملي. ان لحاظ کان هودون جي مجسمي سازي نيو ڪلاسيڪي مثالي صورت ۽ حقيقت پسند شخصي تصويرڪشيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;&gt;[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism «Neoclassicism»، National Galleries of Scotland.]&lt;/ref&gt;

==== جارج واشنگٽن جو مجسمو ====
[[File:George Washington (Houdon).jpg|thumb|250px|ژان انتوان هودون جي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل جارج واشنگٽن جي تصوير.]]
هودون جي مشهور تخليقن مان [[جارج واشنگٽن]] جو مڪمل قد وارو مجسمو آهي، جيڪو آمريڪا جي ورجينيا رياست جي ڪيپيٽل عمارت سان لاڳاپيل آهي. هن مجسمي ۾ واشنگٽن کي فوجي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، لباس ۽ علامتي شين جي ترتيب وسيلي فوجي قيادت ۽ شهري اقتدار سان لاڳاپيل خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي.
هودون واشنگٽن جي جسماني صورت جو سڌو مطالعو ڪرڻ لاءِ آمريڪا ويو هو. سندس تيار ڪيل مجسمي ۾ تاريخي شخصيت جي ظاهري سڃاڻپ ۽ ڪلاسيڪي فني ترتيب گڏ نظر اچن ٿا. اهو مجسمو نيو ڪلاسيڪي شخصي مجسمي سازيءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

==== والٽيئر ۽ ٻين شخصيتن جا مجسما ====
هودون [[والٽيئر]]، [[بينجمن فرينڪلن]] ۽ [[ٿامس جيفرسن]] جهڙين شخصيتن جا نيم قد مجسما پڻ ٺاهيا. انهن تخليقن ۾ شخصيت جي چهري، عمر ۽ انفرادي خصوصيتن کي اهميت ڏني وئي. خاص ڪري والٽيئر جي مجسمن ۾ سندس عمر، چهري جي بناوت ۽ ذهني شخصيت جو تاثر نمايان آهي.
هودون جي ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو قديم اساطيري ڪردارن جي مثالي صورتن تائين محدود نه هئي. ان ۾ پنهنجي دور جي حقيقي شخصيتن کي به اهڙي فني انداز سان پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلاسيڪي وقار ۽ فرد جي انفراديت گڏ موجود هئا.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز ۽ نقش نگار هو. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي مجسمن، نقشدار تختين ۽ تصويري خاڪن تي ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ صاف ليڪون، سادي بناوت ۽ قديم رزميه ادب جا موضوع نمايان هئا. فليڪسمن مجسمي سازيءَ سان گڏ ڪتابن لاءِ تيار ڪيل تصويري خاڪن ۽ آرائشي ڊزائنن جي ڪري پڻ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن قديم يوناني رزميي ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي'' لاءِ تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن ۾ ڪردارن جي صورتن کي گهٽ ۾ گهٽ ليڪن وسيلي پيش ڪيو ويو. سندس خاڪن ۾ گهڻي رنگيني ۽ پيچيده پسمنظر بدران صورت ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. اهڙي طريقي سان فليڪسمن نيو ڪلاسيڪي سادگيءَ کي تصويري فن ۽ مجسمي سازيءَ جي مختلف شعبن ۾ ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن آرائشي ٿانون ۽ ٻين شين لاءِ پڻ ڊزائنون تيار ڪيون. سندس ڪم جو لاڳاپو برطانوي ٿانون ٺاهيندڙ جوزايا ويج ووڊ جي ڪارخاني سان پڻ رهيو. اهڙين تخليقن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ نقشدار آرائش شامل هئي. ان وسيلي نيو ڪلاسيڪي فني انداز مجسمن ۽ تصويرن کان اڳتي وڌي روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== يوهان گوٽفريڊ شاڊو ===
[[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] (1764ع–1850ع) جرمن مجسمي ساز هو، جنهن پروشيا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن شخصي مجسمن، يادگاري تخليقن ۽ عوامي عمارتن لاءِ مجسمي سازي ڪئي. سندس ڪم ۾ قديم ڪلاسيڪي صورتن سان گڏ شخصيتن جي جسماني حقيقت کي به اهميت ڏني وئي.
شاڊو جي مشهور تخليقن مان پروشيا جي ٻن شهزادين لوئيزا ۽ فريڊريڪا جو گڏيل مجسمو آهي. هن ۾ ٻنهي عورتن جي صورتن کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي، جو ڪلاسيڪي توازن سان گڏ شخصي قربت ۽ فطري بيهڪ پڻ نظر اچي ٿي. هي تخليق جرمن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم مثالن مان هڪ آهي.

=== يوهان ٽوبياس سرگل ===
[[يوهان ٽوبياس سرگل]] (1740ع–1814ع) سوئيڊن جو مجسمي ساز هو، جنهن اٽليءَ ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو مطالعو ڪيو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن، انساني جسم جي بناوت ۽ اساطيري موضوعن جو اثر نظر اچي ٿو. سرگل جي مجسمن ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ متحرڪ ۽ جذباتي اظهار پڻ موجود آهي.
سرگل سوئيڊن جي درٻار ۽ ٻين سرپرستن لاءِ ڪم ڪيو. سندس مجسمي سازي اتر يورپ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ سان لاڳاپيل هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو اٽلي ۽ فرانس تائين محدود نه رهي، پر اتر يورپ جي فني روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.

=== فرانز زاوير ميسرشمٽ ===
[[فرانز زاوير ميسرشمٽ]] (1736ع–1783ع) آسٽريا سان لاڳاپيل مجسمي ساز هو، جنهن پنهنجي مخصوص چهري وارن نيم قد مجسمن جي ڪري شهرت حاصل ڪئي. سندس مشهور تخليقن کي عام طور ''Character Heads'' چيو ويندو آهي. انهن ۾ انساني چهري جا غير معمولي تاثرات، ڇڪيل عضوا ۽ مختلف جذباتي صورتون پيش ڪيون ويون آهن.
ميسرشمٽ جو ڪم نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي عام مثالي حسن واري انداز کان مختلف هو. سندس تخليقن ۾ انساني چهري جي جسماني بناوت ۽ اظهار جي تجربي کي وڌيڪ اهميت حاصل هئي. انهيءَ ڪري کيس نيو ڪلاسيڪي دور جي هڪ مخصوص ۽ غير روايتي فنڪار طور ڏٺو ويندو آهي. سندس سموري ڪم کي خالص نيو ڪلاسيڪي انداز ۾ شامل ڪرڻ بدران ان دور جي مجسمي سازيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ===
اوڻيهين صديءَ دوران آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ٿي. آمريڪي فنڪارن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن مان اثر ورتو ۽ ڪيترن پنهنجي تربيت لاءِ اٽليءَ جو سفر ڪيو. آمريڪي مجسمي سازيءَ ۾ تاريخي شخصيتن، سياسي اڳواڻن، اساطيري ڪردارن ۽ اخلاقي موضوعن کي اهميت ڏني وئي.
هن دور جي اهم آمريڪي مجسمي سازن ۾ [[هوراشيو گرينو]]، [[هيرئٽ هاسمر]]، [[هيرم پاورز]] ۽ [[رينڊولف راجرز]] شامل هئا. انهن فنڪارن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي صورتن، سنگمرمر جي تراش ۽ مثالي انساني بناوت جو اثر نظر اچي ٿو. آمريڪي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ قديم فني روايتن کي نئين قومي ۽ سماجي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم تخليقون ڏنل آهن. انهن مان ڪجهه تخليقن جا مختلف نسخا موجود آهن، تنهنڪري تاريخون ۽ موجوده عجائب گهر هر مخصوص نسخي مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مجسمي ساز
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | موضوع
|-
| ''ٿيسيوس ۽ مينوٽار''
| انتونيو ڪانووا
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| قديم يوناني اساطير، فتح ۽ سڪون&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
|-
| ''ٽي ديويون''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| مثالي حسن ۽ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;
|-
| ''وينس وڪٽرڪس''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| پولين بوناپارٽ جي اساطيري صورت&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;
|-
| ''جيسن ۽ سونهري رڍ جي کل''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير ۽ مثالي مردانه صورت&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''گينيميڊ ۽ عقاب''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''جارج واشنگٽن''
| ژان انتوان هودون
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| تاريخي شخصيت ۽ شهري قيادت
|-
| ''پروشيا جون شهزاديون''
| يوهان گوٽفريڊ شاڊو
| 1790ع وارو ڏهاڪو
| شخصي مجسمو ۽ ڪلاسيڪي توازن
|-
| ''ڪردار وارا چهرا''
| فرانز زاوير ميسرشمٽ
| ارڙهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| انساني چهري جا مختلف تاثرات
|}

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر ==
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر اوڻيهين صديءَ جي يورپي ۽ آمريڪي فن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو. عوامي يادگارن، حڪمرانن جي مجسمن، قبرن جي آرائش ۽ عجائب گهرن لاءِ تيار ٿيندڙ تخليقن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال جاري رهيو. ڪيترن مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي فن جي اصولن کي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ سماجي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو.
هن تحريڪ جو هڪ اهم اثر اهو پڻ هو ته قديم فن جي مطالعي کي فني تربيت جو بنيادي حصو بڻايو ويو. فن جي اڪيڊمين ۾ قديم مجسمن جي نقل، انساني جسم جي تناسب ۽ ڪلاسيڪي صورتن جي مطالعي کي وڏي اهميت حاصل رهي. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون ڪيتريون خاصيتون يادگاري ۽ سرڪاري فن ۾ برقرار رهيون.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ==
'''نيو ڪلاسيڪي فن تعمير''' ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اُڀرندڙ تعميراتي تحريڪ هئي، جنهن ۾ قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جي صورتن، تناسب، ٿنڀن ۽ هندسي ترتيب کي نئين سر اختيار ڪيو ويو. هن تحريڪ ۾ عمارتن جي ظاهري سادگي، توازن، هم آهنگي ۽ واضح هندسي بناوت کي اهميت حاصل هئي. نيو ڪلاسيڪي معمارن قديم فن تعمير کي رڳو آرائشي نموني طور استعمال ڪرڻ بدران ان جي بناوت ۽ اصولن جو منظم مطالعو ڪيو. هي انداز ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان اوڻيهين صديءَ تائين يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري، مذهبي، تعليمي ۽ رهائشي عمارتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;&gt;[https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ «Neoclassicism in Architecture»، Royal Institute of British Architects.]&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ۾ آثار قديمه جي تحقيق، قديم شهرن جي کوٽاين ۽ يوناني ۽ رومي عمارتن بابت شايع ٿيندڙ ڪتابن اهم ڪردار ادا ڪيو. اٽليءَ جي قديم شهرن هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان مليل آثارن يورپي فنڪارن ۽ معمارن جي دلچسپي وڌائي. جيمس اسٽيوارٽ ۽ نڪولس ريويٽ جي ڪتاب ''The Antiquities of Athens''، جنهن جو پهريون جلد 1762ع ۾ شايع ٿيو، برطانيا ۾ يوناني فن تعمير جي ڄاڻ ڦهلائڻ ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. ان دور ۾ فن تعمير بابت نظرياتي بحثن ۾ قديم يوناني ۽ رومي نمونن جي نسبت ۽ اهميت تي پڻ غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism «Neoclassicism»، Victoria and Albert Museum.]&lt;/ref&gt;

=== بنيادي تعميراتي خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي عمارتن ۾ واضح هندسي صورتون، متناسب حصا، ٻنهي پاسن جي هم آهنگي ۽ قديم طرز جا ٿنڀا نمايان هوندا آهن. عمارت جي سامهون واري حصي ۾ ٿنڀن جي قطار، ٽڪنڊي پيشاني، وڏي ڏاڪڻ ۽ متوازن درين جي ترتيب استعمال ٿي سگهي ٿي. ڊورڪ، آئيونڪ ۽ ڪورينٿين طرز جا ٿنڀا قديم يوناني ۽ رومي فن تعمير مان ورتل هئا. ڪيترن معمارن انهن کي عمارت جي بنيادي جوڙجڪ سان لاڳاپيل رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيتوڻيڪ مختلف عمارتن ۾ انهن جو آرائشي استعمال پڻ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي سڀني عمارتن جي صورت هڪجهڙي نه هئي. ڪن عمارتن ۾ يوناني مندرن جهڙا ٿنڀا ۽ ٽڪنڊيون پيشانيون نمايان هيون، جڏهن ته ٻين ۾ رومي گنبذ، محراب ۽ وڏا مرڪزي هال استعمال ٿيا. ڪيترين عمارتن ۾ سادي ٻاهرين صورت سان گڏ اندروني آرائش به موجود هئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي فن تعمير قديم نمونن جي هڪ ئي قسم جي نقل بدران انهن جي مختلف تشريحن تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون بنيادي خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''هم آهنگي'''
| عمارت جي ٻنهي پاسن ۽ مختلف حصن جي متوازن ترتيب.
|-
| '''هندسي صورتون'''
| مستطيل، چورس، دائري ۽ ٻين واضح هندسي صورتن جو استعمال.
|-
| '''ڪلاسيڪي ٿنڀا'''
| ڊورڪ، آئيونڪ ۽ ڪورينٿين طرز جا ٿنڀا.
|-
| '''ٽڪنڊي پيشاني'''
| عمارت جي سامهون واري حصي ۾ قديم مندرن جهڙي ٽڪنڊي بناوت.
|-
| '''گنبذ'''
| ڪجهه عمارتن ۾ قديم رومي فن تعمير کان متاثر وڏا گنبذ.
|-
| '''تناسب'''
| عمارت جي اوچائي، ويڪر، ٿنڀن ۽ ٻين حصن جي ماپن ۾ هم آهنگي.
|-
| '''آرائش'''
| قديم اساطير، تاريخ ۽ فطرت مان ورتل محدود يا تفصيلي آرائشي نمونا.
|}
&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

=== فرانس ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
فرانس نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي شروعاتي مرڪزن مان هڪ هو. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري فرانسيسي معمارن قديم فن تعمير جي اصولن، هندسي ترتيب ۽ تعميراتي سادگيءَ بابت نوان خيال پيش ڪيا. ان دور جي فني بحثن ۾ عمارت جي صورت ۽ ان جي مقصد جي وچ ۾ تعلق کي اهميت ڏني وئي. نيو ڪلاسيڪي انداز فرانسيسي انقلاب کان اڳ به موجود هو، پر انقلاب ۽ پوءِ نيپولين جي حڪومت دوران ان کي نوان سياسي ۽ علامتي مفهوم مليا.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

==== پيرس جو پينٿيون ====
[[پيرس]] جو '''پينٿيون''' فرانسيسي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي مشهور عمارتن مان آهي. ان جي شروعات هڪ مذهبي عمارت طور ٿي، جنهن جي ڊزائن معمار [[ژاڪ ژرمان سوفلو]] تيار ڪئي. عمارت جي سامهون ڪلاسيڪي ٿنڀن واري پيشاني ۽ مٿان وڏو گنبذ آهي. ان جي تعميراتي ترتيب ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن تعمير سان گڏ يورپي مذهبي عمارتن جي روايتن جا اثر پڻ موجود آهن.
فرانسيسي انقلاب دوران عمارت جي استعمال ۽ علامتي حيثيت ۾ تبديلي آئي ۽ اها فرانس جي نامور شخصيتن جي يادگيريءَ سان لاڳاپيل قومي عمارت بڻجي وئي. پينٿيون نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي ان خاصيت کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ قديم تعميراتي صورتن کي جديد رياستي ۽ قومي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

==== ڪلاڊ نڪولا ليدو ====
[[ڪلاڊ نڪولا ليدو]] (1736ع–1806ع) فرانسيسي معمار هو، جنهن جي ڪم ۾ سادي هندسي صورتن ۽ عمارت جي مقصد کي ظاهري بناوت سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نمايان هئي. هن رهائشي عمارتن، صنعتي منصوبن ۽ شهري داخلي دروازن تي ڪم ڪيو. سندس مشهور منصوبن مان آرڪ اي سينان جو شاهي لوڻ ڪارخانو آهي، جنهن ۾ عمارتن جي منظم ترتيب ۽ سماجي ڪم جي ورڇ کي تعميراتي رٿابنديءَ سان ڳنڍيو ويو.
ليدو جي فن تعمير ۾ سڌين ليڪن، گول ۽ مستطيل صورتن ۽ وڏين هموار سطحن جو استعمال نمايان آهي. سندس ڪجهه تصوراتي منصوبن کي تعميراتي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ عمارت جي صورت ۽ سماجي تنظيم بابت غير معمولي خيال پيش ڪيا ويا.

==== ايتيئن لوئي بولي ====
[[ايتيئن لوئي بولي]] (1728ع–1799ع) فرانسيسي معمار ۽ تعميراتي نظريه دان هو. هو پنهنجي وڏين تصوراتي عمارتن ۽ سادي هندسي صورتن جي ڪري مشهور آهي. سندس ڪيترائي منصوبا عملي طور تعمير نه ٿيا، پر انهن تعميراتي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. انهن ۾ روشني، ڇانوَ، عمارت جي ماپ ۽ هندسي صورتن وسيلي جذباتي ۽ فڪري اثر پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بولي جي مشهور تصوراتي منصوبن مان آئزڪ نيوٽن جي ياد ۾ تيار ڪيل گول عمارت جو نقشو آهي. هن منصوبي ۾ وڏي گول صورت کي ڪائنات ۽ سائنسي علم سان لاڳاپيل علامتي مفهوم ڏنو ويو. اهڙا منصوبا ظاهر ڪن ٿا ته نيو ڪلاسيڪي فن تعمير رڳو قديم عمارتن جي نقل تائين محدود نه هو، پر نون فڪري ۽ تعميراتي تجربن لاءِ پڻ استعمال ٿيو.

=== برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي واڌ ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي. قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جي مطالعي، اٽليءَ جي تعليمي سفرن ۽ تعميراتي ڪتابن جي اشاعت هن تحريڪ کي هٿي ڏني. برطانوي معمارن قديم ڪلاسيڪي صورتن کي رهائشي عمارتن، سرڪاري ادارن، عجائب گهرن ۽ ٻين عمارتن ۾ استعمال ڪيو. هن دور ۾ عمارت جي ٻاهرين بناوت سان گڏ اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي گڏيل ڊزائن کي پڻ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

==== رابرٽ ايڊم ====
[[رابرٽ ايڊم]] (1728ع–1792ع) اسڪاٽلينڊ سان لاڳاپيل برطانوي معمار ۽ اندروني آرائش جو ڊزائنر هو. هن قديم رومي فن تعمير ۽ آرائش جو مطالعو ڪيو ۽ پنهنجي عمارتن ۾ انهن مان متاثر نوان نمونا استعمال ڪيا. سندس انداز ۾ ڀتين، ڇتين، دروازن، فرنيچر ۽ ٻين آرائشي حصن کي هڪ گڏيل رٿابنديءَ تحت ترتيب ڏنو ويندو هو.
رابرٽ ايڊم جي اندروني آرائش ۾ هلڪا رنگ، متوازن نمونا، قديم اساطيري صورتون ۽ نفيس هندسي آرائش نمايان هئي. هن نيو ڪلاسيڪي اصولن کي برطانوي رهائشي عمارتن جي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو. سندس ڪم جو اثر برطانيا جي اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي ڊزائن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

==== جيمس اسٽيوارٽ ۽ نڪولس ريويٽ ====
[[جيمس اسٽيوارٽ]] (1713ع–1788ع) ۽ [[نڪولس ريويٽ]] (1704ع–1804ع) قديم يوناني فن تعمير جي مطالعي ۽ ان جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هنن ايٿنس جي قديم عمارتن جا نقشا، ماپون ۽ تصويرون تيار ڪيون. سندن ڪتاب ''The Antiquities of Athens'' برطانوي معمارن لاءِ يوناني عمارتن جي بناوت بابت اهم ماخذ بڻيو.
انهن جي تحقيق قديم يوناني فن تعمير کي نسبتاً صحيح ماپن ۽ تفصيلن سان پيش ڪرڻ جي ڪوشش هئي. ان وسيلي يوناني ٿنڀن، مندرن ۽ آرائشي صورتن بابت ڄاڻ وڌي ۽ برطانيا ۾ يوناني طرز جي نئين تعميراتي رجحان کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

==== برٽش ميوزيم ====
لنڊن جي [[برٽش ميوزيم]] جي اوڻيهين صديءَ واري مشهور عمارت نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڊزائن سر رابرٽ اسمِرڪ تيار ڪئي. عمارت جي سامهون ڊگهي ٿنڀن واري پيشاني ۽ قديم يوناني مندرن کان متاثر صورت نمايان آهي.
عجائب گهر جي عمارت ۾ ڪلاسيڪي طرز جي چونڊ علم، تاريخ ۽ قديم تهذيبن جي مطالعي سان علامتي تعلق پيدا ڪيو. اوڻيهين صديءَ ۾ عجائب گهرن ۽ ٻين علمي ادارن لاءِ اهڙي فن تعمير جو استعمال يورپ ۾ عام ٿيو.

=== جرمني ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
جرمنيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي واڌ ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. قديم يوناني ۽ رومي نمونن کان متاثر معمارن سرڪاري عمارتن، عجائب گهرن ۽ شهري يادگارن لاءِ ڪلاسيڪي صورتون اختيار ڪيون. برلن هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو.

==== برانڊنبرگ دروازو ====
[[برانڊنبرگ دروازو]] برلن جي مشهور تاريخي عمارت آهي، جيڪا 1788ع کان 1791ع تائين تعمير ٿي. ان جي ڊزائن [[ڪارل گوٽهارڊ لانگهانس]] تيار ڪئي. عمارت قديم ايٿنس جي اڪروپولس سان لاڳاپيل دروازي کان متاثر هئي ۽ جرمنيءَ ۾ يوناني طرز جي شروعاتي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿي. ان ۾ ڊورڪ طرز جا ٿنڀا استعمال ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;&gt;[https://www.visitberlin.de/en/brandenburg-gate «Brandenburg Gate»، visitBerlin، برلن جي سرڪاري سياحتي معلومات.]&lt;/ref&gt;
1793ع ۾ دروازي جي مٿان چار گهوڙن واري گاڏيءَ جو مجسمو نصب ڪيو ويو، جنهن کي '''ڪواڊريگا''' چيو ويندو آهي. ان جي ڊزائن مجسمي ساز [[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] تيار ڪئي. نيپولين جي فوجن 1806ع ۾ برلن تي قبضي کان پوءِ هي مجسمو پيرس منتقل ڪيو، پر 1814ع ۾ اهو واپس آندو ويو. پوءِ برانڊنبرگ دروازو جرمنيءَ جي تاريخ جي مختلف دورن ۾ سياسي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;/&gt;

==== ڪارل فريڊرش شنڪل ====
[[ڪارل فريڊرش شنڪل]] (1781ع–1841ع) پروشيا جو اهم معمار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني فن تعمير کان متاثر واضح هندسي صورتون، ٿنڀا ۽ متوازن عمارتون نمايان آهن. هن برلن ۾ ڪيترن اهم سرڪاري ۽ ثقافتي منصوبن تي ڪم ڪيو.
شنڪل جي مشهور عمارتن مان '''آلٽس ميوزيم''' آهي، جنهن ۾ ڊگهي ٿنڀن واري پيشاني ۽ منظم اندروني ترتيب استعمال ٿيل آهي. هيءَ عمارت عجائب گهر جي تعمير ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن جي استعمال جو هڪ نمايان مثال آهي. شنڪل جي ڪم جرمن سرڪاري ۽ ثقافتي فن تعمير تي اهم اثر ڇڏيو.

=== اٽليءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
اٽلي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير لاءِ هڪ خاص اهميت رکندڙ ملڪ هو، ڇاڪاڻ ته روم ۽ ٻين شهرن ۾ قديم رومي عمارتون ۽ آثار موجود هئا. يورپ جي مختلف ملڪن جا معمار اٽليءَ جو سفر ڪري قديم عمارتن جو مطالعو ڪندا هئا. اٽليءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي عمارتن جي تعمير قديم رومي روايتن سان سڌي لاڳاپي ۾ ٿي.
اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ ٿيئٽرن، يادگارن، مذهبي عمارتن ۽ شهري منصوبن ۾ نيو ڪلاسيڪي صورتون اختيار ڪيون ويون. [[جيوواني انتونيو انتوليني]] ۽ [[جيوزپي پيرماريني]] جهڙن معمارن جي ڪم ۾ هن دور جي تعميراتي رجحانن جا اثر نظر اچن ٿا. اٽليءَ ۾ قديم آثارن جي موجودگي نيو ڪلاسيڪي فن جي تحقيق ۽ فني تربيت لاءِ اهم رهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو تعلق ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ نئين جمهوري رياست جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان جڙيو. قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جون صورتون جمهوريت، شهري زندگي، قانون ۽ عوامي ادارن سان علامتي طور ڳنڍيون ويون. آمريڪي سرڪاري ۽ تعليمي عمارتن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀن، گنبذن ۽ متوازن پيشانين جو استعمال وڌيو.
[[ٿامس جيفرسن]] (1743ع–1826ع)، آمريڪا جو ٽيون صدر، نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ۾ پڻ اهم دلچسپي رکندو هو. هن پنهنجي رهائش مونٽيسيلو ۽ ورجينيا يونيورسٽيءَ جي تعميراتي رٿابنديءَ ۾ ڪلاسيڪي اصول استعمال ڪيا. يونيسڪو موجب اهي ٻئي منصوبا آمريڪي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جا اهم ۽ انفرادي مثال آهن.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/442/ «Monticello and the University of Virginia in Charlottesville»، UNESCO World Heritage Centre.]&lt;/ref&gt;

==== مونٽيسيلو ====
'''مونٽيسيلو''' ورجينيا ۾ ٿامس جيفرسن جي رهائش هئي، جنهن جي تعمير ۽ تبديليءَ جو ڪم 1769ع کان 1809ع جي عرصي سان لاڳاپيل آهي. عمارت جي ڊزائن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀا، متوازن صورت ۽ گنبذ نمايان آهن. جيفرسن قديم رومي فن تعمير ۽ يورپي تعميراتي ڪتابن جي مطالعي مان حاصل ڪيل اصولن کي پنهنجي رهائش جي جوڙجڪ ۾ استعمال ڪيو.
مونٽيسيلو جي تعميراتي اهميت سان گڏ ان جي سماجي تاريخ به اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو غلام بڻايل ماڻهن جي محنت تي هلندڙ زرعي ملڪيت جو حصو هو. تنهنڪري عمارت جي تاريخي مطالعي ۾ ان جي جمالياتي خصوصيتن سان گڏ غلاميءَ جي اداري ۽ ان سان لاڳاپيل انساني تجربن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;

==== ورجينيا يونيورسٽيءَ جو روٽنڊا ====
'''روٽنڊا''' ورجينيا يونيورسٽيءَ جي تاريخي تعميراتي مجموعي جو مرڪزي حصو آهي. ان جي ڊزائن ٿامس جيفرسن تيار ڪئي، جنهن ۾ روم جي قديم پينٿيون عمارت کان اثر ورتو ويو. روٽنڊا ۾ گنبذ ۽ ڪلاسيڪي ٿنڀن جو استعمال نمايان آهي. تعمير 1820ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي ۽ عمارت 1828ع ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;&gt;[https://rotunda.virginia.edu/ «The Rotunda»، University of Virginia.]&lt;/ref&gt;
جيفرسن روٽنڊا کي تعليمي سرگرمين ۽ علمي مطالعي جو مرڪز بڻائڻ چاهيو. عمارت کي يونيورسٽيءَ جي ٻين تعليمي عمارتن سان هڪ منظم مجموعي ۾ ترتيب ڏنو ويو. روٽنڊا جي تاريخ ۾ پوءِ ڪيترين تعميراتي تبديلين ۽ بحاليءَ جا مرحلا پڻ آيا. مونٽيسيلو سان گڏ ورجينيا يونيورسٽيءَ جو تاريخي تعميراتي مجموعو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي آرائشي فنون ==
نيو ڪلاسيڪي انداز جو اثر عمارتن ۽ مجسمن تائين محدود نه رهيو، پر فرنيچر، ٿانون، ڌاتوءَ جي شين، ڪپڙي، زيورن ۽ اندروني آرائش ۾ پڻ ظاهر ٿيو. قديم يوناني ۽ رومي فن مان ورتل نمونا روزمره استعمال جي شين تي لاڳو ڪيا ويا. اهڙين شين ۾ متوازن صورتون، هندسي آرائش، گلن جا هار، پنن جون قطارون، قديم اساطيري ڪردار ۽ ٿنڀن جهڙا نمونا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;
آرائشي فنن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز جي واڌ سان گڏ مختلف ملڪن ۾ ان جون مقامي صورتون پڻ پيدا ٿيون. فرانس ۾ لوئي سورهين جي دور جو انداز، پوءِ ڊائريڪٽوائر ۽ ايمپائر انداز نمايان ٿيا. برطانيا ۾ رابرٽ ايڊم ۽ ٻين ڊزائنرن جي ڪم سان اندروني آرائش ۽ فرنيچر ۾ نيون صورتون آيون. انهن رجحانن ۾ قديم فن جا اصول موجود هئا، پر انهن جو استعمال سياسي، سماجي ۽ فني ماحول مطابق مختلف رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/empire-style-1800-1815 Cybele Gontar، «Empire Style, 1800–1815»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;

=== لوئي سورهين جو انداز ===
'''لوئي سورهين جو انداز''' ارڙهين صديءَ جي فرانسيسي فرنيچر ۽ اندروني آرائش سان لاڳاپيل هو. ان ۾ اڳئين روڪوڪو انداز جي گهڻن وڪڙن ۽ غير متوازن آرائش جي مقابلي ۾ وڌيڪ سڌيون ليڪون، متوازن بناوت ۽ ڪلاسيڪي نمونا استعمال ٿيا. ڪرسيون، ميزون، الماريون ۽ ٻين شين ۾ قديم ٿنڀن جهڙا پير، گلن جا هار ۽ هندسي آرائش نمايان هئي.
هن انداز ۾ نفيس ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي آرائش ۽ ڪپڙي کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. فرنيچر جي صورتن ۾ سادگيءَ جو رجحان وڌيو، جيتوڻيڪ درٻاري ۽ امير طبقي لاءِ تيار ڪيل شين ۾ قيمتي مواد ۽ تفصيلي آرائش پڻ موجود رهي. لوئي سورهين جو انداز پوءِ فرانس ۾ پيدا ٿيندڙ ٻين نيو ڪلاسيڪي آرائشي رجحانن لاءِ هڪ اهم بنياد بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== ڊائريڪٽوائر انداز ===
'''ڊائريڪٽوائر انداز''' فرانسيسي انقلاب کان پوءِ واري دور سان لاڳاپيل آرائشي رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن کي وڌيڪ سادي ۽ واضح نموني استعمال ڪيو ويو. فرنيچر جي ڊزائن ۾ سڌيون ليڪون، متوازن حصا ۽ قديم نمونن کان متاثر آرائش موجود هئي.
ڊائريڪٽوائر انداز کي فرانس جي اڳئين درٻاري آرائش ۽ پوءِ واري ايمپائر انداز جي وچ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ ڪلاسيڪي نمونن جو استعمال جاري رهيو، پر سياسي ۽ سماجي تبديلين سبب انهن جي علامتي اهميت ۽ فني پيشڪش ۾ تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== ايمپائر انداز ===
'''ايمپائر انداز''' اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانس ۾ نيپولين بوناپارٽ جي حڪومت سان لاڳاپيل نيو ڪلاسيڪي آرائشي انداز هو. هن ۾ قديم رومي سلطنت جي علامتن، فوجي فتح جي نشانين ۽ مصري فن مان ورتل صورتن کي وڏي اهميت ڏني وئي. فرنيچر ۽ اندروني آرائش ۾ عقاب، لاوريل جا هار، ماکيءَ جون مکيون، شينهن، اسفنڪس ۽ ٻيا علامتي نمونا استعمال ٿيا.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;
نيپولين پنهنجي حڪومت جي سياسي وقار ۽ اقتدار کي ظاهر ڪرڻ لاءِ فن ۽ آرائش جي سرپرستي ڪئي. شاهي رهائشگاهن ۾ قيمتي ڪاٺ، سونهري ڌاتوءَ جي آرائش، نفيس ڪپڙي ۽ وڏين متوازن صورتن جو استعمال وڌيو. هن انداز ۾ فرنيچر جون صورتون گهڻو ڪري ڳريون ۽ شانائتيون هيون. ايمپائر انداز فرانس کان ٻاهر يورپ جي ٻين درٻارن تائين پڻ پهتو، خاص طور تي روس ۾ ان کي اهميت ملي.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

==== شارل پرسيئي ۽ پيئر فونتين ====
[[شارل پرسيئي]] (1764ع–1838ع) ۽ [[پيئر فرانسوا ليونار فونتين]] (1762ع–1853ع) فرانسيسي معمار ۽ ڊزائنر هئا، جن ايمپائر انداز جي اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هنن نيپولين جي شاهي رهائشگاهن جي آرائش ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو. سندن ڊزائنن ۾ قديم رومي ۽ مصري نمونا، متوازن صورتون ۽ سياسي علامتون نمايان هيون.
هنن 1812ع ۾ ''Recueil de décorations intérieures'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جيڪو ايمپائر انداز جي ڊزائن بابت اهم ماخذ بڻيو. هن ڪتاب ۾ اندروني آرائش ۽ فرنيچر جا نمونا شامل هئا، جن ٻين فنڪارن ۽ ڪاريگرن تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

==== مصري فن جو اثر ====
نيپولين جي مصر واري مهم کان پوءِ فرانسيسي آرائشي فن ۾ قديم مصري نمونن جي دلچسپي وڌي. آثار قديمه بابت شايع ٿيندڙ تصويرن ۽ ڪتابن وسيلي مصري عمارتن، ٿنڀن ۽ مجسمن جون صورتون يورپ ۾ وڌيڪ مشهور ٿيون. آرائشي شين ۾ اسفنڪس، ڪنول جا گل، پرن وارا نشان ۽ ٻين مصري نمونن جو استعمال وڌيو.
[[ڊومينيڪ ويوان ڊينون]] جي مصر بابت 1802ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب هن رجحان جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مصري نمونن کي قديم رومي علامتن سان گڏ استعمال ڪرڻ ايمپائر انداز جي نمايان خاصيتن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== برطانوي آرائشي فن ۽ ويج ووڊ ===
برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي آرائشي فن جي واڌ ۾ ٿانون جي صنعت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوزايا ويج ووڊ]] جي ڪارخاني ۾ قديم يوناني ۽ رومي نمونن کان متاثر ٿانوَ ۽ آرائشي شيون تيار ڪيون ويون. انهن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ متوازن آرائشي نمونا استعمال ٿيا.
ويج ووڊ جي مشهور جاسپر ويئر شين ۾ رنگين پسمنظر تي اڇي اُڀريل آرائش نمايان هوندي هئي. اهڙين شين وسيلي قديم فن مان متاثر صورتون امير طبقي جي رهائشگاهن کان ٻاهر به مختلف خريدارن تائين پهتيون. هن عمل نيو ڪلاسيڪي ڊزائن کي واپار ۽ صنعتي پيداوار سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون اهم عمارتون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون چونڊ عمارتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | عمارت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | معمار
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پيرس جو پينٿيون
| فرانس
| ژاڪ ژرمان سوفلو
| ڪلاسيڪي ٿنڀا ۽ وڏو گنبذ
|-
| برانڊنبرگ دروازو
| برلن، جرمني
| ڪارل گوٽهارڊ لانگهانس
| يوناني طرز جا ٿنڀا ۽ يادگاري دروازو&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;/&gt;
|-
| آلٽس ميوزيم
| برلن، جرمني
| ڪارل فريڊرش شنڪل
| ڪلاسيڪي پيشاني ۽ عجائب گهر جي منظم ترتيب
|-
| برٽش ميوزيم
| لنڊن، برطانيا
| رابرٽ اسمِرڪ
| يوناني طرز کان متاثر ٿنڀن واري پيشاني
|-
| مونٽيسيلو
| ورجينيا، آمريڪا
| ٿامس جيفرسن
| گنبذ، ڪلاسيڪي ٿنڀا ۽ متوازن رهائشي بناوت&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;
|-
| ورجينيا يونيورسٽيءَ جو روٽنڊا
| ورجينيا، آمريڪا
| ٿامس جيفرسن
| رومي پينٿيون کان متاثر گنبذ واري تعليمي عمارت&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;/&gt;
|-
| آرڪ اي سينان جو شاهي لوڻ ڪارخانو
| فرانس
| ڪلاڊ نڪولا ليدو
| هندسي رٿابندي ۽ صنعتي عمارتن جي منظم ترتيب
|}

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو تاريخي اثر ==
نيو ڪلاسيڪي فن تعمير اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري ۽ تعليمي عمارتن جي جوڙجڪ تي ڊگهي عرصي تائين اثرانداز رهيو. پارليامينٽ جي عمارتن، عدالتن، عجائب گهرن، يونيورسٽين ۽ قومي يادگارن لاءِ قديم يوناني ۽ رومي صورتن جو استعمال ڪيو ويو. ڪيترن ملڪن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀن ۽ گنبذن کي رياستي وقار، تاريخي تسلسل ۽ عوامي ادارن سان علامتي طور ڳنڍيو ويو.
هن انداز جي اهميت رڳو ان جي ظاهري صورتن تائين محدود نه هئي. نيو ڪلاسيڪي معمارن عمارت جي تناسب، هندسي ترتيب ۽ قديم تعميراتي اصولن جي منظم مطالعي کي اهميت ڏني. انهن اصولن جو اثر پوءِ جي تعميراتي تعليم ۽ ڪيترن سرڪاري منصوبن ۾ پڻ برقرار رهيو. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ گوٿڪ بحالي ۽ ٻين تاريخي اندازن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ڪيترن علائقن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ۽ آرائشي فنن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن جا مختلف شعبا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | بنيادي خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | نمايان مثال
|-
| '''فن تعمير'''
| هم آهنگي، ڪلاسيڪي ٿنڀا، گنبذ ۽ هندسي ترتيب
| پينٿيون، برانڊنبرگ دروازو، روٽنڊا
|-
| '''مجسمي سازي'''
| مثالي انساني صورت، متوازن بيهڪ ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش
| انتونيو ڪانووا ۽ برٽيل ٿوروالڊسن جون تخليقون
|-
| '''اندروني آرائش'''
| متوازن ڪمرا، ڪلاسيڪي آرائش ۽ گڏيل ڊزائن
| رابرٽ ايڊم جون اندروني آرائشون
|-
| '''فرنيچر'''
| سڌيون ليڪون، قديم نمونا ۽ متناسب صورتون
| لوئي سورهين ۽ ايمپائر انداز
|-
| '''آرائشي ٿانوَ'''
| قديم اساطيري منظر ۽ نفيس اُڀريل نمونا
| ويج ووڊ جون جاسپر ويئر شيون
|-
| '''شاهي آرائش'''
| قديم رومي ۽ مصري علامتون، قيمتي مواد ۽ وڏي پيماني واري بناوت
| نيپولين جي دور جو ايمپائر انداز
|}
&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

== ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت ==
'''ادبي نيو ڪلاسيڪيت''' ادب ۽ تنقيد جو اهڙو رجحان هو، جنهن ۾ قديم يوناني ۽ رومي ادب جي فني اصولن، صنفي ترتيب، وضاحت، تناسب ۽ نظم و ضبط کي اهميت ڏني وئي. هن رجحان ۾ ادب کي رڳو ذاتي احساسن جي اظهار بدران سماجي، اخلاقي ۽ فڪري مسئلن جي پيشڪش جو وسيلو پڻ سمجهيو ويو. ادبي نيو ڪلاسيڪيت جا دور ۽ خصوصيتون مختلف يورپي ملڪن ۾ هڪجهڙيون نه هيون. خاص طور انگريزي ادب ۾ هن اصطلاح جو استعمال سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ جي ادبي رجحانن لاءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته بصري فنن ۾ نيو ڪلاسيڪي تحريڪ خاص طور ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;NCL-Britannica&quot;&gt;[https://www.britannica.com/art/Neoclassicism «Neoclassicism»، Encyclopaedia Britannica.]&lt;/ref&gt;
ادبي نيو ڪلاسيڪيت ۾ عقل، انساني فطرت جي مطالعي، طنز، سماجي مشاهدي ۽ زبان جي وضاحت کي اهميت حاصل هئي. قديم شاعرن ۽ نقادن، خاص طور [[هوريس]] ۽ [[ارسطو]] جي فني خيالن، بعد وارن يورپي اديبن تي اثر وڌو. البت نيو ڪلاسيڪي اديبن قديم اصولن کي مختلف اندازن سان اختيار ڪيو؛ انهن سڀني جي تخليقن کي هڪجهڙي فني نظريي جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي.

=== فرانسيسي ادب ===
فرانسيسي ادب ۾ ڪلاسيڪي روايت جي واڌ سترهين صديءَ دوران ٿي. [[پيئر ڪورني]]، [[ژان راسين]] ۽ [[موليئر]] جهڙن ڊراما نگارن جي تخليقن ۾ قديم يوناني ۽ رومي ڊرامي جي روايتن، اخلاقي تڪرارن ۽ انساني روين جي مطالعي کي اهميت حاصل هئي. فرانسيسي ادبي تنقيد ۾ ڊرامي جي بناوت، ڪردارن جي عملن جي مناسبت ۽ فني ترتيب بابت بحث جاري رهيو.
[[نڪولا بوالو]] (1636ع–1711ع) فرانسيسي شاعر ۽ نقاد هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''L'Art poétique'' (1674ع) ۾ شاعريءَ جي فني اصولن بابت خيال پيش ڪيا. سندس ڪم ۾ ادبي وضاحت، ترتيب، فني مناسبت ۽ قديم شاعرن جي مطالعي تي زور ڏنو ويو. بوالو جي تنقيدي لکڻين فرانسيسي ادب کان ٻاهر به اثر ڇڏيو.

=== انگريزي ادب ===
انگريزي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪي رجحان جي واڌ سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان ارڙهين صديءَ تائين ٿي. هن دور جي اديبن ۾ [[جان ڊرائيڊن]]، [[اليگزينڊر پوپ]]، [[جوناٿن سوئفٽ]] ۽ [[سيموئل جانسن]] نمايان آهن. انهن جي ادبي سرگرمين ۾ شاعري، طنز، مضمون نگاري، تنقيد، لغت نويسي ۽ سماجي مشاهدو شامل هو.
هن دور جي ادب ۾ زبان جي وضاحت، فڪري ترتيب ۽ سماجي خامين تي تنقيد اهم خصوصيتون هيون. ڪيترن اديبن قديم رومي شاعرن جي صنفن ۽ فني نمونن مان اثر ورتو، پر پنهنجي دور جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي مسئلن کي پڻ موضوع بڻايو.

==== جان ڊرائيڊن ====
[[جان ڊرائيڊن]] (1631ع–1700ع) انگريزي شاعر، ڊراما نگار، مترجم ۽ نقاد هو. هن شاعريءَ، ڊرامي ۽ ادبي تنقيد جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس تنقيدي مضمون ''An Essay of Dramatic Poesy'' (1668ع) ۾ ڊرامي جي فني اصولن ۽ قديم توڙي جديد ادبي روايتن بابت بحث موجود آهي.
ڊرائيڊن جي ڪم ۾ ادبي صنفن جي مناسبت، شاعريءَ جي بناوت ۽ ٻوليءَ جي استعمال تي ڌيان ڏنو ويو. سندس شاعريءَ ۾ سياسي ۽ مذهبي تڪرارن جا موضوع پڻ ملن ٿا.

==== اليگزينڊر پوپ ====
[[اليگزينڊر پوپ]] (1688ع–1744ع) ارڙهين صديءَ جو انگريزي شاعر هو. سندس مشهور تخليقن ۾ ''An Essay on Criticism'' (1711ع)، ''The Rape of the Lock'' (1712ع؛ وڌايل صورت 1714ع) ۽ ''An Essay on Man'' (1733ع–1734ع) شامل آهن.
پوپ جي شاعريءَ ۾ فني ترتيب، طنز، سماجي مشاهدي ۽ اخلاقي سوالن کي اهميت حاصل هئي. هن هومر جي ''اليڊ'' ۽ ''اوڊيسي'' جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا. سندس شاعريءَ ۾ هيروئڪ ڪپلٽ جو استعمال نمايان آهي، جنهن ۾ ٻن هم قافيه مصرعن ذريعي مڪمل خيال پيش ڪيو ويندو آهي.

==== جوناٿن سوئفٽ ====
[[جوناٿن سوئفٽ]] (1667ع–1745ع) آئرش نسل جو انگريزي ٻوليءَ ۾ لکندڙ طنز نگار هو. سندس مشهور ڪتاب ''Gulliver's Travels'' (1726ع) سياسي ۽ سماجي طنز جو اهم مثال آهي.
سوئفٽ پنهنجي لکڻين ۾ انساني غرور، سياسي بدعنواني، سماجي تضادن ۽ عقل جي دعوائن تي تنقيد ڪئي. سندس طنز ۾ تخيلاتي واقعا استعمال ڪيا ويا، پر انهن جو تعلق پنهنجي دور جي حقيقي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان هو.

==== سيموئل جانسن ====
[[سيموئل جانسن]] (1709ع–1784ع) انگريزي ليکڪ، نقاد ۽ لغت نويس هو. سندس ''A Dictionary of the English Language'' 1755ع ۾ شايع ٿي. هن ادبي تنقيد، مضمون نگاري ۽ سوانح نگاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو.
جانسن جي ڪتاب ''Lives of the Most Eminent English Poets'' ۾ انگريزي شاعرن جي زندگيءَ ۽ تخليقن جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو. سندس تنقيدي طريقو ادبي اصولن سان گڏ انساني تجربي ۽ عملي مشاهدي کي به اهميت ڏيندو هو.

=== ادبي نيو ڪلاسيڪيت جون خصوصيتون ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:9px;&quot; | ادبي نيو ڪلاسيڪيت جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''عقل ۽ استدلال'''
| انساني عملن، سماجي روين ۽ اخلاقي مسئلن جو منطقي جائزو.
|-
| '''فني ترتيب'''
| ادبي تخليق جي بناوت، صنف ۽ اظهار جي مناسبت تي ڌيان.
|-
| '''قديم ادب جو اثر'''
| يوناني ۽ رومي شاعريءَ، ڊرامي ۽ تنقيد مان فني نمونن جو استعمال.
|-
| '''طنز'''
| سماجي خامين، سياسي تضادن ۽ انساني ڪمزورين تي تنقيد.
|-
| '''ٻوليءَ جي وضاحت'''
| خيالن کي نسبتاً واضح ۽ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''اخلاقي موضوع'''
| فرد، سماج، ذميواري ۽ انساني روين بابت سوال.
|}

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ روشن خيالي ==
[[روشن خياليءَ جو دور]] يورپ جي فڪري تاريخ جو اهڙو دور هو، جنهن ۾ عقل، سائنسي تحقيق، تنقيدي سوچ ۽ انساني سماج جي مطالعي کي نئين اهميت حاصل ٿي. ارڙهين صديءَ جي نيو ڪلاسيڪي بصري فنن ۽ روشن خياليءَ جي فڪري ماحول ۾ گهرو تعلق موجود هو. قديم يوناني ۽ رومي تهذيبن جو مطالعو تاريخ، سياست، قانون، تعليم ۽ فن بابت بحثن جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Smarthistory&quot;&gt;[https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ Beth Gersh-Nesic، «Neoclassicism, an introduction»، Smarthistory، 7 جنوري 2016ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم تاريخ مان اهڙا موضوع اختيار ڪيا، جن ۾ شهري فرض، قرباني، اخلاقي ذميواري ۽ عوامي زندگيءَ جا تصور پيش ڪري سگهجن. فرانسيسي مصور [[ژاڪ لوئي ڊيوڊ]] جي تاريخي تصويرن ۾ اهڙا موضوع نمايان هئا. ان هوندي به نيو ڪلاسيڪي فن کي روشن خياليءَ جي هر فڪري نظريي سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف فنڪارن ۽ سرپرستن جا سياسي مقصد هڪٻئي کان مختلف هئا.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 Kathryn Calley Galitz، «The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825)»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;

=== قديم جمهوريه جا تصور ===
ارڙهين صديءَ جي يورپي سياسي بحثن ۾ قديم يوناني شهري رياستن ۽ رومي جمهوريه جي تاريخ کي اهميت حاصل هئي. شهري فرض، قانون، سياسي آزادي ۽ اجتماعي ذميواريءَ جا تصور قديم تاريخي مثالن سان ڳنڍيا ويندا هئا.
نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ ۾ قديم رومي شخصيتن ۽ واقعن کي اخلاقي ۽ سياسي موضوعن جي پيشڪش لاءِ استعمال ڪيو ويو. ڊيوڊ جي تصوير ''Oath of the Horatii'' (1784ع) ان رجحان جو مشهور مثال آهي، جنهن ۾ ذاتي لاڳاپن ۽ شهري فرض جي وچ ۾ تڪرار کي موضوع بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;NCL-Smarthistory&quot;/&gt;

=== آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ===
ارڙهين صديءَ ۾ قديم شهرن ۽ عمارتن جي کوٽاين، ماپن ۽ تصويرن جي اشاعت نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پومپيئي ۽ هرڪيولينيم جي آثارن، يوناني مندرن ۽ قديم رومي عمارتن بابت تحقيق فنڪارن کي نوان بصري ماخذ فراهم ڪيا.
[[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] قديم يوناني فن جي تاريخي ۽ جمالياتي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس لکڻين قديم يوناني مجسمي سازيءَ بابت يورپي فني بحثن کي متاثر ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن لاءِ قديم آثار محض تخيلاتي موضوع نه رهيا، پر انهن جي شڪل، تناسب ۽ بناوت جو سڌو مطالعو پڻ اهم بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Met&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/fr/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;

== موسيقيءَ ۾ ڪلاسيڪي روايت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ==
موسيقيءَ جي تاريخ ۾ '''ڪلاسيڪي دور''' ۽ '''نيو ڪلاسيڪيت''' جا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. مغربي فني موسيقيءَ جو ڪلاسيڪي دور عام طور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين شمار ڪيو ويندو آهي. ان سان [[جوزف هيڊن]]، [[وولفگانگ اماديوس موزارٽ]] ۽ [[لودوگ فان بيتهوون]] جهڙن موسيقارن جا نالا لاڳاپيل آهن.
ان جي ابتڙ موسيقيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪيت خاص طور ويهين صديءَ جي هڪ تحريڪ هئي، جنهن ۾ موسيقارن اڳين ڪلاسيڪي ۽ باروڪ دورن جي صنفن، ترتيب ۽ بناوت کي جديد موسيقيءَ جي فني طريقن سان ٻيهر استعمال ڪيو. تنهنڪري ارڙهين صديءَ جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ کي ويهين صديءَ جي نيو ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو مترادف نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;&gt;[https://pressbooks.cuny.edu/understandingmusicbmcc/chapter/4-neoclassicism/ «Neoclassicism»، Understanding Music: BMCC Edition، City University of New York.]&lt;/ref&gt;

=== ويهين صديءَ جي موسيقيءَ واري نيو ڪلاسيڪيت ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن موسيقارن اڳين دورن جي موسيقيءَ ڏانهن نئين انداز سان رجوع ڪيو. خاص طور پهرين عالمي جنگ کان پوءِ موسيقيءَ ۾ بناوت جي وضاحت، توازن، مختصر اظهار ۽ روايتي صنفن جي نئين استعمال ڏانهن رجحان وڌيو.
نيو ڪلاسيڪي موسيقارن فوگ، ڪنسرٽو، سمفني ۽ ٻين اڳين صنفن مان فني اثر ورتا، پر انهن کي لازمي طور قديم انداز ۾ نقل نه ڪيو. جديد هارموني، تال ۽ سازبنديءَ سان گڏ پراڻين صورتن جي ٻيهر تشريح هن تحريڪ جي اهم خصوصيت هئي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;

==== ايگور اسٽراونسڪي ====
[[ايگور اسٽراونسڪي]] (1882ع–1971ع) ويهين صديءَ جو اهم موسيقار هو، جنهن جي تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي رجحان نمايان رهيو. سندس بيلٽ ''Pulcinella''، جيڪو 1920ع ۾ پيش ڪيو ويو، هن رجحان جي شروعاتي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.
هن تخليق ۾ اڳين دور جي اطالوي موسيقيءَ جي مواد کي نئين سازبندي ۽ موسيقيءَ جي جديد اظهار سان استعمال ڪيو ويو. ان جي ڪجهه اصل دُھنن کي اڳ ۾ جيوواني باتيستا پرگوليزي سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد واري تحقيق انهن مان ڪيترين جي نسبت ٻين موسيقارن ڏانهن ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;&gt;[https://resources.ircam.fr/en/composer/igor-stravinsky/workcourse «Igor Stravinsky: Parcours de l'œuvre»، IRCAM.]&lt;/ref&gt;
اسٽراونسڪي جي ٻين نيو ڪلاسيڪي تخليقن ۾ مختلف سازن لاءِ لکيل ڪم ۽ پراڻين موسيقيءَ جي صنفن جون جديد تشريحون شامل آهن. هن جي موسيقيءَ ۾ تاريخي صورتن ۽ جديد فني تجربن جو گڏيل استعمال نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;/&gt;

==== سرگئي پروڪوفيف ====
[[سرگئي پروڪوفيف]] (1891ع–1953ع) روسي موسيقار هو. سندس ''Classical Symphony''، جنهن جي تخليق 1916ع–1917ع ۾ ٿي، ڪلاسيڪي سمفنيءَ جي صورتن جي جديد تشريح جو مشهور مثال آهي.
هن تخليق ۾ اڳين دور جي سمفنيءَ جي ترتيب مان اثر ورتو ويو، پر موسيقيءَ جي تال، هارموني ۽ اظهار ۾ پروڪوفيف جي انفرادي انداز کي برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح اها تخليق تاريخي موسيقيءَ جي سڌي نقل بدران ان جي نئين فني تشريح هئي.&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت ==
[[رومانويت]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ جي ادب ۽ فنن ۾ هڪ اهم تحريڪ طور اُڀري. رومانوي فنڪارن تخيل، جذبات، فرد جي تجربي، فطرت ۽ غير معمولي واقعن کي وڏي اهميت ڏني. نيو ڪلاسيڪي فن جي مقابلي ۾ رومانوي فن ۾ ذاتي اظهار ۽ جذباتي شدت وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/de/essays/romanticism Kathryn Calley Galitz، «Romanticism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ مڪمل ۽ قطعي ورهاست موجود نه هئي. ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ ٻنهي رجحانن جون خصوصيتون گڏ ملن ٿيون. فرانس ۾ ڊيوڊ جي شاگردن مان ڪيترن مصورن پنهنجي تخليقن ۾ ڪلاسيڪي فني تربيت سان گڏ رومانوي موضوعن ۽ اظهار کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;

=== فني تقابلي جائزو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جا عام فني رجحان
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | رومانويت
|-
| '''فڪري رجحان'''
| عقل، ترتيب ۽ اخلاقي ذميواري
| تخيل، احساس ۽ انفرادي تجربو
|-
| '''فني بناوت'''
| واضح ليڪون، توازن ۽ منظم صورت
| حرڪت، جذباتي شدت ۽ متنوع بناوت
|-
| '''موضوع'''
| قديم تاريخ، اساطير ۽ شهري فرض
| فطرت، تاريخ، تخيل ۽ انساني جذبا
|-
| '''اظهار'''
| نسبتاً ضبط ٿيل ۽ منظم پيشڪش
| نسبتاً آزاد ۽ جذباتي پيشڪش
|-
| '''تاريخي ماخذ'''
| قديم يوناني ۽ رومي فن تي خاص زور
| وچئين دور، لوڪ روايتن ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ پڻ دلچسپي
|}
هي فرق عام رجحانن کي ظاهر ڪن ٿا؛ هر فنڪار يا تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿا ٿين.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;

=== فن ۾ ٻنهي رجحانن جو گڏيل اثر ===
فرانسيسي مصور [[ژان آگسٽ ڊومينيڪ اينگر]] جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي ليڪن ۽ تاريخي موضوعن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون به موجود هيون، جن کي رومانوي فن جي بحثن سان ڳنڍيو ويو آهي. ساڳئي طرح [[اين لوئي جيروڊي]] ۽ [[انتوان ژان گرو]] جهڙن مصورن پنهنجي ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ نوان موضوع ۽ اظهار جا طريقا اختيار ڪيا.
ان ڪري اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي يورپي مصوريءَ جي تاريخ کي صرف ٻن هڪٻئي جي مخالف تحريڪن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ بدران انهن جي گڏيل اثرن ۽ فني تبديلين جي تسلسل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جو زوال ۽ بعد وارا اثر ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات کان يورپي مصوريءَ ۽ ادب ۾ رومانويت جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي انداز جي اڳوڻي بالادستي گهٽجڻ لڳي. فرانسيسي مصوريءَ ۾ ڊيوڊ جي شاگردن ۽ پوءِ ايندڙ نسلن مختلف فني طريقا اختيار ڪيا. رومانوي مصوريءَ ۾ فطرت، جذبات، حرڪت ۽ تخيلاتي موضوعن کي نئين اهميت ملي.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;
ان هوندي به نيو ڪلاسيڪيت هڪ ئي وقت يا مڪمل طور ختم نه ٿي. فن تعمير، يادگارن، سرڪاري عمارتن ۽ تعليمي ادارن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال اوڻيهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ به جاري رهيو. فن جي تعليم ۾ قديم مجسمن، انساني جسم جي تناسب ۽ تاريخي مصوريءَ جي مطالعي کي اهميت حاصل رهي.
ويهين صديءَ جي موسيقيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪيت جي نئين صورت ظاهر ٿي، جنهن مان واضح ٿئي ٿو ته قديم فني اصولن ڏانهن رجوع مختلف تاريخي دورن ۾ مختلف مقصدن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪيت جو اثر رڳو ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي هڪ مخصوص فني انداز تائين محدود نه رهيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي اهميت ==
نيو ڪلاسيڪيت يورپي فن جي تاريخ ۾ قديم تهذيبن جي نئين مطالعي، روشن خياليءَ جي فڪري ماحول ۽ جديد رياستن جي ثقافتي اظهار سان لاڳاپيل تحريڪ هئي. ان جي ذريعي قديم يوناني ۽ رومي صورتن کي مصوريءَ، مجسمي سازيءَ، فن تعمير ۽ آرائشي فنن ۾ نئين نموني استعمال ڪيو ويو.
هن تحريڪ ۾ قديم فن جي جمالياتي خصوصيتن سان گڏ ان جي تاريخي ۽ اخلاقي معنائن تي پڻ ڌيان ڏنو ويو. مختلف سياسي نظامن، جن ۾ جمهوري تحريڪون ۽ شاهي حڪومتون شامل هيون، نيو ڪلاسيڪي فن کي پنهنجن مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. تنهنڪري نيو ڪلاسيڪيت کي ڪنهن هڪ سياسي نظريي جي نمائندگي ڪندڙ تحريڪ سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Met&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;
نيو ڪلاسيڪيت جي مطالعي مان فن، تاريخ، آثار قديمه، ادبي تنقيد ۽ سياسي ثقافت جي وچ ۾ لاڳاپا پڻ واضح ٿين ٿا. قديم نمونن جي نئين تشريح، فني ترتيب ۽ تاريخي موضوعن جي چونڊ هن تحريڪ جي اهڙين خصوصيتن مان آهن، جن جو اثر بعد جي ڪيترين فني روايتن ۾ موجود رهيو.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلاسيڪيت]]
* [[قديم يونان جو فن]]
* [[قديم روم جو فن]]
* [[روشن خياليءَ جو دور]]
* [[رومانويت]]
* [[فن تعمير]]
* [[مجسمي سازي]]
* [[مغربي موسيقي]]
* [[آثار قديمه]]

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Paolina Borghese (Canova).jpg|انتونيو ڪانووا: «وينس وڪٽرڪس».
Canova - The Three Graces, be

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|ژاڪ لوئي دائود: «هوراتي ڀائرن جو قسم».
Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|ژان اوگست دومينيڪ اينگر: «نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي».
Gerard FrancoisPascalSimon-Cupid Psyche end.jpg|فرانسوا جيرار: «ڪيوپڊ ۽ سائيڪي».
Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|انتوان ژان گرو: «يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ».
Giovanni Paolo Panini - Fantasy View with the Pantheon and other Monuments of Ancient Rome - 61.62 - Museum of Fine Arts.jpg|گيوواني پاولو پانيني: قديم روم جي يادگارن جو تخيلاتي منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>lapt1icm3pets6bmbzm025fbw6ao2g2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426946</id>
      <parentid>426945</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128662" sha1="lw533t3trw078lorq97gxxuxn9cvepd" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}

'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مصوري ==
'''نيو ڪلاسيڪي مصوري''' ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ يورپي مصوريءَ جو هڪ اهم رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي تاريخ، اساطير، شهري فرض، اخلاقي قرباني ۽ انساني ڪردار جي مثالي صورتن کي خاص اهميت حاصل هئي. مصورن واضح ليڪن، مضبوط انساني بناوت، متوازن ترتيب ۽ نسبتاً محدود آرائش وسيلي پنهنجا موضوع پيش ڪيا. نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ تصوير جو مقصد صرف ڏسندڙ کي وندرائڻ نه، پر تاريخي واقعن ۽ اخلاقي مثالن وسيلي فڪر پيدا ڪرڻ پڻ هو.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;&gt;{{cite web |last=Galitz |first=Kathryn Calley |title=The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825) |url=https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2004 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مصوريءَ جو هڪ اهم پسمنظر [[روڪوڪو]] جي آرائشي ۽ خوش طبعيءَ واري انداز کان تبديلي هو. روڪوڪو مصوريءَ ۾ درٻاري زندگي، تفريح، نرم رنگ ۽ آرائشي منظر گهڻو نمايان هئا، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصورن تاريخي سنجيدگي، واضح فني جوڙجڪ ۽ اخلاقي موضوعن کي وڌيڪ اهميت ڏني. تنهن هوندي به هي فرق هر مصور ۽ هر تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته ارڙهين صديءَ جي ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ مختلف اندازن جون خاصيتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;

=== مصوريءَ جون فني خاصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ شڪل ۽ ترتيب جي وضاحت کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. انساني جسمن جون حدون صاف ليڪن سان ظاهر ڪيون وينديون هيون ۽ ڪردارن جي بيهڪ اهڙي نموني ترتيب ڏني ويندي هئي، جو تصوير جو مرڪزي موضوع ڏسندڙ کي آسانيءَ سان سمجهه ۾ اچي. قديم مجسمي سازيءَ مان اثر وٺندي انساني جسم کي مضبوط، متناسب ۽ مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪيترين تصويرن ۾ عمارتن جا ٿنڀا، محراب ۽ ٻيا هندسي عنصر منظر جي ترتيب کي وڌيڪ واضح ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
رنگن ۽ روشنيءَ جو استعمال پڻ موضوع جي تابع هوندو هو. مصور روشنيءَ وسيلي اهم ڪردارن کي نمايان ڪندا هئا، جڏهن ته پسمنظر کي نسبتاً سادو رکيو ويندو هو. تاريخي مصوريءَ ۾ قديم پوشاڪون، هٿيار، عمارتون ۽ ٻيون شيون استعمال ڪيون وينديون هيون، پر انهن جو مقصد هميشه تاريخي حقيقت جي مڪمل نقل ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترائي فنڪار قديم دنيا جي تصوراتي صورت وسيلي پنهنجي دور جا اخلاقي يا سياسي سوال پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''واضح ليڪون'''
| انساني صورتن ۽ شين جون صاف حدون، جن سان تصوير جي بناوت واضح ٿئي ٿي.
|-
| '''متوازن ترتيب'''
| ڪردارن ۽ پسمنظر کي سوچيل سمجهيل هندسي يا بصري ترتيب ۾ رکڻ.
|-
| '''تاريخي موضوع'''
| قديم يونان ۽ روم جي تاريخ، اساطير ۽ اخلاقي روايتن مان موضوع وٺڻ.
|-
| '''اخلاقي اظهار'''
| فرض، قرباني، وفاداري، شهري ذميواري ۽ انساني فيصلي جا موضوع.
|-
| '''مجسمي جهڙيون صورتون'''
| انساني جسمن جي مضبوط ۽ واضح بناوت، جنهن تي قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي.
|-
| '''محدود آرائش'''
| تصوير جي بنيادي موضوع کي نمايان ڪرڻ لاءِ غير ضروري آرائشي عنصر گهٽ رکڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== ژاڪ لوئي دائود ===
[[ژاڪ لوئي دائود]] (1748ع–1825ع) فرانس جو هڪ اهم نيو ڪلاسيڪي مصور هو. سندس مصوريءَ ۾ مضبوط ليڪون، مجسمي جهڙيون انساني صورتون، منظم ترتيب ۽ تاريخي واقعن جي اخلاقي تشريح نمايان آهن. هن فرانسيسي بادشاهت، [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي دورن ۾ ڪم ڪيو. سندس سياسي وابستگيون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون، پر سندس مصوريءَ جي بنيادي فني خصوصيتن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود تاريخي مصوريءَ کي اخلاقي ۽ سياسي اظهار جو هڪ اهم وسيلو بڻايو. سندس تصويرن ۾ قديم رومي ڪردارن کي اهڙن فيصلن ۽ حالتن ۾ ڏيکاريو ويو، جيڪي فرض، قرباني، خانداني محبت ۽ اجتماعي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ظاهر ڪن ٿا. سندس شاگردن ۽ پوئلڳن ۾ [[اين لوئي جيروڊي]]، [[فرانسوا جيرار]]، [[انتوان ژان گرو]] ۽ [[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== هوراتي ڀائرن جو قسم ====
[[File:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|thumb|350px|ژاڪ لوئي دائود جي مشهور مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم»، جنهن ۾ شهري فرض ۽ خانداني ڏک جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.]]
دائود جي مشهور تخليق ''The Oath of the Horatii''، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''هوراتي ڀائرن جو قسم''' چئي سگهجي ٿو، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن تصوير ۾ قديم رومي روايت جا ٽي ڀائر پنهنجي پيءُ جي سامهون هٿيار کڻي جنگ ۾ وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪن ٿا. تصوير جي هڪ پاسي ڀائرن جي مضبوط بيهڪ ۽ وچ ۾ پيءُ جو ڪردار آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي عورتون خانداني ڏک ۽ ايندڙ نقصان جي انديشي ۾ ويٺل نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;&gt;{{cite web |title=Le serment des Horaces, entre les mains de leur père |url=https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010062239 |website=Collections du musée du Louvre |publisher=Musée du Louvre |language=fr}}&lt;/ref&gt;
تصوير جي جوڙجڪ ۾ ٽي محراب مختلف ڪردارن کي الڳ بصري گروهن ۾ ورهائين ٿا. ڀائرن جي سڌين ۽ مضبوط صورتن جي مقابلي ۾ عورتن جون جهڪيل ۽ نرم صورتون نمايان آهن. اهڙي ترتيب وسيلي مصور اجتماعي فرض ۽ ذاتي احساسن جي وچ ۾ تضاد پيش ڪري ٿو. تصوير بادشاهه لوئي سورهين جي حڪم سان تيار ڪئي وئي ۽ 1785ع جي پيرس سيلون ۾ نمائش لاءِ پيش ٿي. لوور جي تفصيلي فهرست موجب تصوير تي 1784ع جي تاريخ لکيل آهي، پر ان جي مڪمل ٿيڻ بابت تاريخي رڪارڊ 1785ع جي ڪم ڏانهن پڻ اشارو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
هن تصوير جي تاريخي اهميت رڳو ان جي موضوع ۾ نه، پر فني انداز ۾ پڻ آهي. ان جي مضبوط بناوت، سادگي، واضح ليڪن ۽ اخلاقي موضوع نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي ڪيترين خصوصيتن کي گڏ ظاهر ڪن ٿا. ان کي فرانسيسي انقلاب کان اڳ واري سياسي ۽ ثقافتي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ تصوير پاڻ بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== بروٽس ۽ سندس پٽن جو انجام ====
دائود جي ٻي اهم تصوير ''The Lictors Bring to Brutus the Bodies of His Sons''، جيڪا 1789ع ۾ تيار ٿي، قديم رومي روايت مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. تصوير ۾ بروٽس پنهنجي پٽن جي موت کان پوءِ هڪ ڏکئي اخلاقي صورتحال ۾ نظر اچي ٿو. ان ۾ رياستي فرض، خانداني محبت ۽ ذاتي ڏک جي وچ ۾ تضاد کي ظاهر ڪيو ويو آهي. هن تخليق ۾ به تاريخي موضوع ذريعي اخلاقي سوالن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== نيپولين واري دور جي مصوري ====
فرانسيسي انقلاب کان پوءِ دائود نيپولين جي دور ۾ پڻ اهم مصور رهيو. هن دور ۾ سندس ڪم ۾ حڪمران جي شخصيت، اقتدار ۽ سرڪاري تقريبن جي نمائندگي نمايان ٿي. نيپولين جي تاجپوشيءَ بابت سندس وڏي مصوري نيو ڪلاسيڪي فني اصولن ۽ رياستي نمائندگيءَ جي ميلاپ جو مثال آهي. اهڙين تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز رڳو جمهوري يا انقلابي خيالن تائين محدود نه هو، پر بادشاهتي ۽ شهنشاهي اقتدار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== اينجليڪا ڪافمان ===
[[اينجليڪا ڪافمان]] (1741ع–1807ع) يورپي نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اهم عورت فنڪارن مان هڪ هئي. هوءَ سوئٽزرلينڊ ۾ ڄائي ۽ پنهنجي فني زندگيءَ دوران اٽلي ۽ برطانيا ۾ ڪم ڪيائين. سندس والد مصور هو ۽ هن ننڍپڻ کان مصوريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. ڪافمان تصويرڪشيءَ سان گڏ تاريخي ۽ اساطيري موضوعن تي پڻ ڪم ڪيو، جيڪو ان دور ۾ عورت مصورن لاءِ هڪ اهم فني ميدان هو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;&gt;{{cite web |title=Angelica Kauffman |url=https://nmwa.org/art/artists/angelica-kauffman/ |website=National Museum of Women in the Arts |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪافمان 1768ع ۾ لنڊن جي [[رائل اڪيڊمي آف آرٽس]] جي باني ميمبرن ۾ شامل هئي. سندس تاريخي مصوريءَ ۾ قديم يوناني ۽ رومي موضوع، اخلاقي فيصلا، انساني تعلق ۽ جذباتي ڪيفيتون نمايان آهن. سندس انداز ۾ ڪلاسيڪي ترتيب سان گڏ نرم اظهار ۽ ڪردارن جي نفسياتي حالت تي ڌيان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;&gt;{{cite web |title=Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle |url=https://collection.nmwa.go.jp/en/P.2015-0003.html |website=The National Museum of Western Art |location=Tokyo |language=en}}&lt;/ref&gt;
سندس تصوير ''Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle''، جيڪا 1770ع واري ڏهاڪي سان تعلق رکي ٿي، يوناني رزميي ''الياد'' مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. ان ۾ هيڪٽر پنهنجي ڀاءُ پيرس کي جنگ مان پوئتي هٽڻ تي ملامت ڪري ٿو. تصوير ۾ جنگي موضوع سان گڏ ڪردارن جي ذاتي ۽ جذباتي حالت کي به اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;

=== ژان اوگست دومينيڪ اينگر ===
[[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] (1780ع–1867ع) فرانسيسي مصور هو، جيڪو دائود جي شاگردن مان هو. هن پنهنجي ڊگهي فني زندگيءَ دوران ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اصولن، خاص ڪري واضح ليڪن، انساني جسم جي ترتيب ۽ فني ضبط کي اهميت ڏني. سندس تخليقن ۾ تاريخي مصوري، شخصي تصويرون ۽ قديم يا مشرقي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
اينگر جي مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون پڻ نظر اچن ٿيون، جن کي بعد ۾ رومانوي ۽ مشرقي موضوعن سان ڳنڍيو ويو. ان ڪري سندس ڪم نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ فني لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس مشهور تخليقن ۾ ''Napoleon I on His Imperial Throne'' شامل آهي، جنهن ۾ نيپولين کي شهنشاهي علامتن سان پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

[[File:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|250px|اينگر جي مصوري «نيپولين پهريون پنهنجي شهنشاهي تخت تي» (1806ع).]]

=== اين لوئي جيروڊي ۽ فرانسوا جيرار ===
[[اين لوئي جيروڊي]] (1767ع–1824ع) دائود جي شاگردن مان هو. سندس مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ جذباتي، ادبي ۽ تخيلاتي موضوعن جو اظهار پڻ نظر اچي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس ڪم نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ کان رومانوي رجحانن ڏانهن ٿيندڙ تبديليءَ جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
[[فرانسوا جيرار]] (1770ع–1837ع) پڻ دائود جي فني روايت سان لاڳاپيل هو. هن شخصي تصويرن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪم ڪيو. سندس مصوري ''Cupid and Psyche'' قديم اساطيري موضوع کي نرم، متوازن ۽ مثالي صورتن سان پيش ڪري ٿي. جيرار جي ڪم ۾ نيو ڪلاسيڪي فني ترتيب ۽ انساني احساسن جو اظهار گڏ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== انتوان ژان گرو ===
[[انتوان ژان گرو]] (1771ع–1835ع) فرانسيسي مصور ۽ دائود جي شاگردن مان هو. هن نيپولين جي فوجي مهمن ۽ تاريخي واقعن تي مصوري ڪئي. سندس تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ وڌيڪ متحرڪ منظر، جذباتي شدت ۽ ڊرامائي اثر نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس ڪم کي نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ ٿيندڙ فني تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
سندس مشهور تصوير ''Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa''، جيڪا 1804ع ۾ تيار ٿي، نيپولين جي فوجي مهم سان لاڳاپيل منظر پيش ڪري ٿي. تصوير ۾ حڪمران جي شخصيت کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي، جڏهن ته بيماري، انساني تڪليف ۽ فوجي ماحول جا عنصر منظر کي ڊرامائي بڻائين ٿا. هيءَ تخليق نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ جي سياسي استعمال ۽ رومانوي اظهار جي وڌندڙ اثر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز، مصور ۽ نقش نگار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن جي سادي ليڪ، واضح صورت ۽ منظم ترتيب جو اثر نظر اچي ٿو. هن قديم رزميه ادب، خاص ڪري ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي''، جي موضوعن تي تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن خاڪن جي ليڪن واري سادگي نيو ڪلاسيڪي جماليات جو هڪ نمايان مثال آهي.
فليڪسمن جي خاڪن ۾ گهڻي رنگيني يا پيچيده پسمنظر بدران ڪردارن جي بيهڪ ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. سندس تصويري ڪم ۽ مجسمي سازيءَ جو اثر يورپ جي ٻين فنڪارن تي پڻ پيو. هن آرائشي شين ۽ مٽيءَ جي ٿانون جي ڊزائن ۾ به ڪم ڪيو، جنهن سان نيو ڪلاسيڪي فني انداز روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== ٻين اهم مصورن جو ڪردار ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي تاريخ رڳو فرانسيسي فنڪارن تائين محدود نه هئي. جرمني، اٽلي، برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن جي مصورن پڻ قديم دنيا جي موضوعن ۽ فني اصولن کي اختيار ڪيو. انهن مان [[انتون رافائيل مينگس]]، [[اسموس جيڪب ڪارستنس]] ۽ [[گيوواني پاولو پانيني]] جا نالا اهم آهن. انهن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي موضوعن، قديم عمارتن، مثالي انساني صورتن ۽ تاريخي تصور جي مختلف صورتن کي ڏسي سگهجي ٿو.
مينگس جي مصوريءَ ۾ مثالي حسن ۽ ڪلاسيڪي ترتيب کي اهميت حاصل هئي. ڪارستنس قديم اساطير ۽ تخيلاتي تاريخي منظرن بابت پنهنجي خاڪن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. پانيني جي قديم رومي عمارتن ۽ آثارن واري مصوريءَ يورپ ۾ قديم روم جي بصري تصور کي مشهور ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ انهن فنڪارن جا انداز هڪجهڙا نه هئا، پر سندن ڪم نيو ڪلاسيڪي ذوق جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان تخليقن جو مختصر تعارف ڏنو ويو آهي. ڪجهه تخليقون خالص نيو ڪلاسيڪي انداز جون آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ان سان گڏ رومانوي يا ٻين فني رجحانن جا اثر پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مصور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''هوراتي ڀائرن جو قسم''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1784ع–1785ع
| شهري فرض، قرباني ۽ خانداني ڏک&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
|-
| ''بروٽس وٽ سندس پٽن جا لاش آڻڻ''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1789ع
| رياستي فرض ۽ خانداني محبت جو تضاد&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|-
| ''هيڪٽر پاران پيرس جي ملامت''
| اينجليڪا ڪافمان
| 1770ع وارو ڏهاڪو
| يوناني رزميي مان ورتل جنگي ۽ اخلاقي موضوع&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;
|-
| ''نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي''
| ژان اوگست دومينيڪ اينگر
| 1806ع
| شهنشاهي اقتدار ۽ علامتي نمائندگي
|-
| ''ڪيوپڊ ۽ سائيڪي''
| فرانسوا جيرار
| 1798ع
| قديم اساطير، محبت ۽ مثالي حسن
|-
| ''يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ''
| انتوان ژان گرو
| 1804ع
| فوجي تاريخ، حڪمران جي نمائندگي ۽ انساني تڪليف
|-
| ''ليونيداس ٿرموپليءَ ۾''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1814ع
| قديم يوناني تاريخ ۽ جنگي قرباني&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|}

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو سياسي ۽ سماجي ڪردار ==
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو تعلق پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي تبديلين سان گهرو هو. فرانسيسي انقلاب کان اڳ قديم رومي تاريخ جا موضوع شهري فرض، قرباني ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي مثالن طور پيش ڪيا ويندا هئا. انقلاب کان پوءِ اهڙن موضوعن کي جمهوري ۽ سياسي مقصدن سان پڻ ڳنڍيو ويو. ساڳئي وقت بادشاهتي ۽ شهنشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيندڙ تصويرن ۾ ڪلاسيڪي علامتون اقتدار ۽ رياستي وقار جي نمائندگيءَ لاءِ استعمال ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود جي فني زندگي انهيءَ تبديليءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ ڪم ڪيو، انقلاب جي سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ نيپولين جي دور ۾ پڻ سرڪاري تصويرون تيار ڪيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان لازمي طور وابسته نه هو؛ مختلف حڪومتن ۽ فنڪارن ان جي بصري ٻوليءَ کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جو تعلق ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رومانويت]] جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي حيثيت تبديل ٿيڻ لڳي. رومانوي مصورن ذاتي احساس، تخيل، غير معمولي واقعن، فطرت ۽ جذباتي شدت کي وڌيڪ اهميت ڏني، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ ترتيب، ضبط ۽ مثالي صورتن تي زور رهيو. تنهن هوندي به ٻنهي تحريڪن جي وچ ۾ واضح ۽ قطعي حد مقرر ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي.
اينگر، جيروڊي ۽ گرو جهڙن مصورن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ اهڙيون خاصيتون نظر اچن ٿيون، جيڪي رومانوي اظهار سان لاڳاپيل آهن. ان ڪري فن جي تاريخ ۾ نيو ڪلاسيڪيت کان رومانويت ڏانهن تبديليءَ کي هڪ تدريجي ۽ پيچيده عمل طور ڏٺو ويندو آهي، نه ڪي هڪ تحريڪ جي مڪمل خاتمي ۽ ٻيءَ جي اوچتي شروعات طور.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ==
[[File:Paolina Borghese (Canova).jpg|thumb|280px|انتونيو ڪانووا جو سنگمرمر جو مجسمو «وينس وڪٽرڪس»، جنهن ۾ پولين بوناپارٽ کي قديم رومي ديويءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.]]
'''نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي''' ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ يورپ ۾ وڌندڙ اهڙو فني رجحان هو، جنهن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي جمالياتي اصولن کي نئين انداز سان اختيار ڪيو. هن رجحان ۾ انساني جسم جي متناسب بناوت، مثالي حسن، متوازن صورت، سنجيده اظهار ۽ سنگمرمر جي هموار سطح کي اهميت حاصل هئي. قديم مجسمن جي مطالعي سان گڏ آثار قديمه جي کوٽاين ۽ عجائب گهرن ۾ گڏ ٿيندڙ قديم آثارن فنڪارن کي نوان مثال مهيا ڪيا. روم هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو، جتي يورپ جي مختلف ملڪن جا مجسمي ساز قديم فن جو مطالعو ڪرڻ ۽ پنهنجون تخليقون تيار ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي نظرياتي پسمنظر ۾ جرمن فن مورخ [[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] جون لکڻيون اهم هيون. ونڪلمن قديم يوناني مجسمي سازيءَ ۾ سادگي، عظمت ۽ مثالي حسن کي نمايان ڪيو. سندس خيالن جو اثر ان دور جي فنڪارن، فن جي سرپرستن ۽ نقادن تي پيو. جيتوڻيڪ هن تحريڪ قديم يوناني مجسمن کي مثالي نمونو سمجهيو، پر ارڙهين صديءَ ۾ موجود ڪيترائي مشهور قديم مجسما اصل يوناني تخليقن بدران رومي دور ۾ تيار ٿيل نقل هئا. انهيءَ ڪري نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازن جو قديم فن سان تعلق سڌي مشاهدي، رومي نقلن ۽ پنهنجي دور جي فني تشريحن وسيلي قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

=== فني خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مجسمن ۾ انساني جسم جي بناوت کي واضح ۽ متوازن رکڻ تي زور ڏنو ويندو هو. فنڪار عضون جي تناسب، بيهڪ ۽ حرڪت کي اهڙي نموني ترتيب ڏيندا هئا، جو مجسمو جسماني حقيقت سان گڏ مثالي حسن جو تاثر پڻ ڏئي. ڪيترين تخليقن ۾ چهري جي اظهار کي نسبتاً پرسڪون رکيو ويو، جڏهن ته لباس جي ورن، وارن ۽ جسم جي سطح کي وڏي مهارت سان تراشيو ويو. سنگمرمر هن انداز جو هڪ اهم مادو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ هموار سطح، نفيس تفصيل ۽ روشنيءَ جي اثرن کي نمايان ڪرڻ جي گنجائش موجود هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/articles/antonio-canova-an-introduction «Antonio Canova – an introduction»، Victoria and Albert Museum، 17 اپريل 2024ع.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي سازيءَ ۾ قديم اساطيري ڪردار، ديويون، ديوتا، تاريخي شخصيتون، حڪمران ۽ نامور دانشور عام موضوع هئا. مجسمي سازن قديم فن جي سڌي نقل ڪرڻ سان گڏ پنهنجي دور جي ماڻهن جون تصويري صورتون پڻ تيار ڪيون. ڪجهه فنڪارن مجسمن ۾ مثالي حسن کي اوليت ڏني، جڏهن ته ٻين شخصيت جي سڃاڻپ، چهري جي انفراديت ۽ نفسياتي اظهار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي هڪجهڙي فني طريقي بدران مختلف لاڙن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''قديم فن مان اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي صورتن، موضوعن ۽ تناسب جو مطالعو.
|-
| '''مثالي حسن'''
| انساني جسم کي متوازن ۽ جمالياتي طور مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''پرسڪون اظهار'''
| ڪيترين تخليقن ۾ چهري ۽ جسم جي حرڪت کي سنجيده ۽ ضابطي هيٺ رکڻ.
|-
| '''سنگمرمر جو استعمال'''
| سنگمرمر جي هموار سطح ۽ نفيس تراش ذريعي جسم، لباس ۽ وارن جا تفصيل ظاهر ڪرڻ.
|-
| '''اساطيري موضوع'''
| يوناني ۽ رومي ديوتائن، ديوين ۽ داستاني ڪردارن جا مجسما ٺاهڻ.
|-
| '''شخصي مجسما'''
| حڪمرانن، دانشورن ۽ ٻين شخصيتن جا مڪمل مجسما ۽ نيم قد مجسما تيار ڪرڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

=== انتونيو ڪانووا ===
[[انتونيو ڪانووا]] (1757ع–1822ع) اطالوي مجسمي ساز ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو هڪ اهم نمائندو هو. هو اٽليءَ جي ڳوٺ پوسانيو ۾ مجسمي سازن ۽ پٿر تراشين جي خاندان ۾ ڄائو. هن ننڍپڻ کان فن جي سکيا حاصل ڪئي ۽ پوءِ وينس ۾ پنهنجي فني تربيت جاري رکي. قديم مجسمن جي مطالعي لاءِ روم وڃڻ سندس فني زندگيءَ ۾ اهم تبديلي آندي. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي هڪ اهڙو انداز اختيار ڪيو، جنهن ۾ مثالي حسن، جسماني نرمي، واضح بناوت ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/es/essays/antonio-canova-1757-1822 Christina Ferando، «Antonio Canova (1757–1822)»، The Metropolitan Museum of Art، جولاءِ 2016ع.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
ڪانووا جي فني شهرت يورپ جي مختلف ملڪن تائين پهتي. هن حڪمرانن، اميرن ۽ ٻين سرپرستن لاءِ مجسما ٺاهيا. سندس ڪم ۾ قديم اساطير جا ڪردار، مثالي انساني صورتون، يادگاري مجسما ۽ قبرن لاءِ تيار ڪيل فني مجموعا شامل هئا. ڪانووا سنگمرمر کي اهڙي مهارت سان تراشيندو هو، جو سخت پٿر ۾ انساني چمڙي، نرم ڪپڙي ۽ جسماني حرڪت جو تاثر پيدا ٿيندو هو. سندس فني انداز باروڪ مجسمي سازيءَ جي ڪيترين خاصيتن کان مختلف هو، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تخليقن ۾ ڊرامائي حرڪت پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

==== ٿيسيوس ۽ مينوٽار ====
ڪانووا جي شروعاتي اهم تخليقن مان ''Theseus and the Minotaur'' آهي، جيڪا قديم يوناني اساطير جي هڪ داستان تي ٻڌل آهي. هن مجسمي ۾ ٿيسيوس کي مينوٽار کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ ڏيکاريو ويو آهي. تخليق ۾ جنگ جي عروج واري لمحي بدران جنگ کان پوءِ واري سڪون ۽ فتح جي حالت کي نمايان ڪيو ويو آهي. اهڙي موضوعاتي چونڊ نيو ڪلاسيڪي انداز جي ان رجحان سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ بي قابو حرڪت بدران جسماني ضبط ۽ متوازن اظهار کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
هي مجسمو ڪانووا جي فني ترقيءَ ۾ اهم سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، عضون جي تناسب ۽ ڪردارن جي ترتيب قديم مجسمي سازيءَ جي مطالعي کي ظاهر ڪن ٿا. ٿيسيوس جي پرسڪون صورت ۽ شڪست کاڌل مينوٽار جي جسماني حالت گڏجي فتح ۽ تشدد کان پوءِ واري خاموشيءَ جو تاثر پيدا ڪن ٿا. هي تخليق لنڊن جي وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

==== ٽي ديويون ====
[[File:Canova - The Three Graces, between 1813 and 1816, Н.ск-506.jpg|thumb|280px|ڪانووا جو «ٽي ديويون» نالي مجسمو؛ قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان ورتل موضوع.]]
ڪانووا جي مشهور تخليق ''The Three Graces''، يعني '''ٽي ديويون'''، قديم اساطير جي ٽن ديوين کي گڏ پيش ڪري ٿي. ٽنهي صورتن جي بيهڪ، هڪٻئي ڏانهن جهڪاءُ ۽ هٿن جي ترتيب سان مجسمي ۾ گڏيل هم آهنگي پيدا ٿئي ٿي. جسماني صورتن جي نرمي ۽ سنگمرمر جي سطح تي روشنيءَ جا اثر هن تخليق جي نمايان خصوصيتن مان آهن. ڪانووا هن موضوع جا مختلف نسخا تيار ڪيا، جن مان هڪ وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم ۽ اسڪاٽلينڊ جي قومي عجائب گهرن جي گڏيل ملڪيت آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/antonio-canova «Antonio Canova»، Victoria and Albert Museum، لنڊن.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ ڪانووا قديم موضوع کي پنهنجي دور جي جمالياتي خيالن مطابق نئين صورت ڏني. ٽنهي ديوين جي گڏيل ترتيب ۾ جسماني توازن سان گڏ انساني قربت ۽ هم آهنگيءَ جو اظهار آهي. فن جي تاريخ ۾ هن تخليق کي نيو ڪلاسيڪي مثالي حسن جي نمايان مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;

==== وينس وڪٽرڪس ====
ڪانووا جي ٻي مشهور تخليق ''Venus Victrix'' آهي، جنهن ۾ [[پولين بوناپارٽ]] کي قديم رومي ديوي وينس جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. مجسمو هڪ آرامده حالت ۾ ويٺل عورت جي صورت ڏيکاري ٿو. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، سنگمرمر جي نفيس سطح ۽ هيٺان رکيل گدي جي نرم صورت خاص ڌيان ڇڪائين ٿا. هن تخليق ۾ قديم اساطيري علامتن کي نيپولين جي دور جي هڪ حقيقي شخصيت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;&gt;[https://gnamc.cultura.gov.it/en/da-canova-a-canova/ «From Canova to Canova»، Galleria Nazionale d'Arte Moderna e Contemporanea، روم.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ سنگمرمر جي تراش جو مقصد رڳو جسماني صورت ٺاهڻ نه، پر مختلف مادن جي ظاهري خاصيتن کي به ظاهر ڪرڻ هو. انساني چمڙي، ڪپڙي ۽ گدي جي بناوت کي هڪ ئي پٿر مان مختلف انداز سان پيش ڪيو ويو آهي. اهو ڪانووا جي فني مهارت جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;

==== يادگاري مجسما ۽ مقبرا ====
ڪانووا يادگاري مجسمن ۽ مقبرن جي فني جوڙجڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. هن جي اهڙين تخليقن ۾ موت، يادگيري، ڏک ۽ انساني عظمت جهڙا موضوع نمايان آهن. ويانا ۾ آرچ ڊچس ماريا ڪرسٽينا جو مقبرو سندس اهم يادگاري ڪمن مان هڪ آهي. هن ۾ مختلف علامتي صورتون گڏجي موت ۽ يادگيريءَ جي موضوع کي پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaHouston&quot;&gt;[https://emuseum.mfah.org/objects/47954/a-figure-representing-virtue «A Figure Representing Virtue»، Museum of Fine Arts, Houston.]&lt;/ref&gt;
ڪانووا جي اهميت سندس مجسمن جي فني مهارت سان گڏ قديم فن جي نئين تشريح ۾ پڻ آهي. هن قديم اساطيري ڪردارن کي پنهنجي دور جي جمالياتي ضرورتن مطابق پيش ڪيو ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

=== برٽيل ٿوروالڊسن ===
[[برٽيل ٿوروالڊسن]] (1770ع–1844ع) ڊينمارڪ جو مجسمي ساز هو، جنهن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. هو 1797ع ۾ روم پهتو ۽ اتي پنهنجي فني زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريائين. روم ۾ هن قديم مجسمن جو مطالعو ڪيو ۽ يورپ جي مختلف ملڪن جي سرپرستن لاءِ مجسما ۽ نقشدار تختيون تيار ڪيون. سندس فني شهرت ايتري وڌي جو هو ڪانووا جي اهم همعصرن ۽ مقابلي ڪندڙن مان شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;&gt;[https://resources.metmuseum.org/resources/metpublications/pdf/The_Metropolitan_Museum_Journal_v_41_2006.pdf Ian Wardropper، «Bertel Thorvaldsen's Nessus Abducting Deianira»، ''Metropolitan Museum Journal''، جلد 41، 2006ع.]&lt;/ref&gt;
ٿوروالڊسن جي انداز ۾ ڪانووا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنجيدگي، صورتن جي سادگي ۽ اظهار جي ضبط کي اهميت ڏني ويندي هئي. ٻنهي مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان موضوع ورتا، پر انهن جي تشريح ۽ فني پيشڪش ۾ فرق هو. ٿوروالڊسن ڪيترن موضوعن ۾ قديم يوناني مجسمي سازيءَ جي ظاهري سادگي ۽ مثالي صورتن کي وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;&gt;[https://academic.oup.com/book/41438/chapter-abstract/352782266 William Fitzgerald، «Sculpture between the Graceful and the Heroic: Antonio Canova and Bertel Thorvaldsen»، ڪتاب ''The Living Death of Antiquity: Neoclassical Aesthetics''، Oxford University Press، 2022ع، صفحا 120–173.]&lt;/ref&gt;

==== جيسن جو مجسمو ====
ٿوروالڊسن جي مشهور تخليقن مان ''Jason with the Golden Fleece'' آهي، جنهن ۾ يوناني اساطير جي هيرو جيسن کي پيش ڪيو ويو آهي. مجسمي جي صورت ۾ قديم يوناني مردانه حسن، مضبوط جسماني بناوت ۽ سنجيده بيهڪ نمايان آهن. هن تخليق سان ٿوروالڊسن جي فني شهرت ۾ واڌ آئي ۽ کيس نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويو.
جيسن جي مجسمي ۾ جسماني صورت کي نسبتاً سادي ۽ واضح ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، عضون جي تناسب ۽ چهري جي اظهار ۾ قديم مجسمي سازيءَ جي مثالي اصولن جو اثر نظر اچي ٿو. هن تخليق جي ذريعي ٿوروالڊسن پنهنجي مخصوص انداز کي نمايان ڪيو، جيڪو ڪانووا جي وڌيڪ نرم ۽ روان صورتن کان ڪجهه مختلف هو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== گينيميڊ ۽ عقاب ====
ٿوروالڊسن جي تخليق ''Ganymede and the Eagle'' قديم يوناني اساطير مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. هن ۾ گينيميڊ کي عقاب سان گڏ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردارن جي صورت، جسماني تناسب ۽ گڏيل ترتيب ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي ٿو. هن موضوع کي ٿوروالڊسن مختلف فني صورتن ۾ پيش ڪيو.
هن قسم جي مجسمن ۾ ٿوروالڊسن جو مقصد قديم داستان جي هر واقعي کي تفصيل سان بيان ڪرڻ بدران ان مان هڪ چونڊيل منظر کي متوازن ۽ واضح صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. اهڙي انداز ۾ داستاني موضوع ۽ مثالي جسماني صورت گڏجي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي جمالياتي اصولن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جو تقابلي جائزو ====
ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن ٻئي قديم يوناني ۽ رومي فن کان متاثر هئا، پر سندن فني ترجيحن ۾ فرق موجود هو. ڪانووا جي مجسمن ۾ سنگمرمر جي سطح جي نرمي، جسماني رواني ۽ ڪردارن جي گڏيل حرڪت گهڻو نمايان آهي. ان جي مقابلي ۾ ٿوروالڊسن جي ڪيترين تخليقن ۾ وڌيڪ سادگي، سنجيدگي ۽ قديم صورتن جي واضح ترتيب نظر اچي ٿي. جديد فن تاريخ ۾ ٻنهي مجسمي سازن جي تقابلي مطالعي وسيلي نيو ڪلاسيڪي جماليات جي مختلف رخن کي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جي فني اندازن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | انتونيو ڪانووا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | برٽيل ٿوروالڊسن
|-
| '''فني مرڪز'''
| روم
| روم
|-
| '''بنيادي اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
|-
| '''عام فني خصوصيت'''
| نرم سطحون، مثالي حسن ۽ جسماني رواني
| نسبتاً سادي بناوت، سنجيدگي ۽ ضابطي وارو اظهار
|-
| '''مشهور موضوع'''
| ٿيسيوس، ٽي ديويون، وينس ۽ يادگاري مجسما
| جيسن، گينيميڊ، ٽي ديويون ۽ ٻيا اساطيري ڪردار
|-
| '''تاريخي اهميت'''
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي وڌيڪ سنجيده ۽ سادي انداز جي نمائندگي
|}
&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

=== ژان انتوان هودون ===
[[ژان انتوان هودون]] (1741ع–1828ع) فرانسيسي مجسمي ساز هو، جيڪو شخصي مجسمن ۽ نيم قد مجسمن جي ڪري مشهور ٿيو. سندس ڪم ۾ انساني چهري جي انفراديت، جسماني حقيقت ۽ شخصيت جي اظهار کي اهميت حاصل هئي. هودون جي فني زندگيءَ ۾ روڪوڪو کان نيو ڪلاسيڪي انداز ڏانهن تبديليءَ جا اثر ڏسي سگهجن ٿا. هن پنهنجي دور جي ڪيترين اهم شخصيتن جا مجسما تيار ڪيا، جن ۾ دانشور، سياستدان ۽ آمريڪي انقلاب سان لاڳاپيل شخصيتون شامل هيون.
هودون جي فن جي هڪ نمايان خصوصيت اها هئي ته هن شخصي مجسمن ۾ مثالي حسن سان گڏ فرد جي سڃاڻپ کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مجسمن ۾ چهري جا تفصيل، نظر جو رخ ۽ عضون جي بناوت اهڙي نموني پيش ٿيندا هئا، جو ڏسندڙ کي شخصيت جو مخصوص تاثر ملي. ان لحاظ کان هودون جي مجسمي سازي نيو ڪلاسيڪي مثالي صورت ۽ حقيقت پسند شخصي تصويرڪشيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;&gt;[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism «Neoclassicism»، National Galleries of Scotland.]&lt;/ref&gt;

==== جارج واشنگٽن جو مجسمو ====
[[File:George Washington (Houdon).jpg|thumb|250px|ژان انتوان هودون جي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل جارج واشنگٽن جي تصوير.]]
هودون جي مشهور تخليقن مان [[جارج واشنگٽن]] جو مڪمل قد وارو مجسمو آهي، جيڪو آمريڪا جي ورجينيا رياست جي ڪيپيٽل عمارت سان لاڳاپيل آهي. هن مجسمي ۾ واشنگٽن کي فوجي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، لباس ۽ علامتي شين جي ترتيب وسيلي فوجي قيادت ۽ شهري اقتدار سان لاڳاپيل خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي.
هودون واشنگٽن جي جسماني صورت جو سڌو مطالعو ڪرڻ لاءِ آمريڪا ويو هو. سندس تيار ڪيل مجسمي ۾ تاريخي شخصيت جي ظاهري سڃاڻپ ۽ ڪلاسيڪي فني ترتيب گڏ نظر اچن ٿا. اهو مجسمو نيو ڪلاسيڪي شخصي مجسمي سازيءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

==== والٽيئر ۽ ٻين شخصيتن جا مجسما ====
هودون [[والٽيئر]]، [[بينجمن فرينڪلن]] ۽ [[ٿامس جيفرسن]] جهڙين شخصيتن جا نيم قد مجسما پڻ ٺاهيا. انهن تخليقن ۾ شخصيت جي چهري، عمر ۽ انفرادي خصوصيتن کي اهميت ڏني وئي. خاص ڪري والٽيئر جي مجسمن ۾ سندس عمر، چهري جي بناوت ۽ ذهني شخصيت جو تاثر نمايان آهي.
هودون جي ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو قديم اساطيري ڪردارن جي مثالي صورتن تائين محدود نه هئي. ان ۾ پنهنجي دور جي حقيقي شخصيتن کي به اهڙي فني انداز سان پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلاسيڪي وقار ۽ فرد جي انفراديت گڏ موجود هئا.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز ۽ نقش نگار هو. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي مجسمن، نقشدار تختين ۽ تصويري خاڪن تي ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ صاف ليڪون، سادي بناوت ۽ قديم رزميه ادب جا موضوع نمايان هئا. فليڪسمن مجسمي سازيءَ سان گڏ ڪتابن لاءِ تيار ڪيل تصويري خاڪن ۽ آرائشي ڊزائنن جي ڪري پڻ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن قديم يوناني رزميي ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي'' لاءِ تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن ۾ ڪردارن جي صورتن کي گهٽ ۾ گهٽ ليڪن وسيلي پيش ڪيو ويو. سندس خاڪن ۾ گهڻي رنگيني ۽ پيچيده پسمنظر بدران صورت ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. اهڙي طريقي سان فليڪسمن نيو ڪلاسيڪي سادگيءَ کي تصويري فن ۽ مجسمي سازيءَ جي مختلف شعبن ۾ ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن آرائشي ٿانون ۽ ٻين شين لاءِ پڻ ڊزائنون تيار ڪيون. سندس ڪم جو لاڳاپو برطانوي ٿانون ٺاهيندڙ جوزايا ويج ووڊ جي ڪارخاني سان پڻ رهيو. اهڙين تخليقن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ نقشدار آرائش شامل هئي. ان وسيلي نيو ڪلاسيڪي فني انداز مجسمن ۽ تصويرن کان اڳتي وڌي روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== يوهان گوٽفريڊ شاڊو ===
[[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] (1764ع–1850ع) جرمن مجسمي ساز هو، جنهن پروشيا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن شخصي مجسمن، يادگاري تخليقن ۽ عوامي عمارتن لاءِ مجسمي سازي ڪئي. سندس ڪم ۾ قديم ڪلاسيڪي صورتن سان گڏ شخصيتن جي جسماني حقيقت کي به اهميت ڏني وئي.
شاڊو جي مشهور تخليقن مان پروشيا جي ٻن شهزادين لوئيزا ۽ فريڊريڪا جو گڏيل مجسمو آهي. هن ۾ ٻنهي عورتن جي صورتن کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي، جو ڪلاسيڪي توازن سان گڏ شخصي قربت ۽ فطري بيهڪ پڻ نظر اچي ٿي. هي تخليق جرمن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم مثالن مان هڪ آهي.

=== يوهان ٽوبياس سرگل ===
[[يوهان ٽوبياس سرگل]] (1740ع–1814ع) سوئيڊن جو مجسمي ساز هو، جنهن اٽليءَ ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو مطالعو ڪيو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن، انساني جسم جي بناوت ۽ اساطيري موضوعن جو اثر نظر اچي ٿو. سرگل جي مجسمن ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ متحرڪ ۽ جذباتي اظهار پڻ موجود آهي.
سرگل سوئيڊن جي درٻار ۽ ٻين سرپرستن لاءِ ڪم ڪيو. سندس مجسمي سازي اتر يورپ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ سان لاڳاپيل هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو اٽلي ۽ فرانس تائين محدود نه رهي، پر اتر يورپ جي فني روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.

=== فرانز زاوير ميسرشمٽ ===
[[فرانز زاوير ميسرشمٽ]] (1736ع–1783ع) آسٽريا سان لاڳاپيل مجسمي ساز هو، جنهن پنهنجي مخصوص چهري وارن نيم قد مجسمن جي ڪري شهرت حاصل ڪئي. سندس مشهور تخليقن کي عام طور ''Character Heads'' چيو ويندو آهي. انهن ۾ انساني چهري جا غير معمولي تاثرات، ڇڪيل عضوا ۽ مختلف جذباتي صورتون پيش ڪيون ويون آهن.
ميسرشمٽ جو ڪم نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي عام مثالي حسن واري انداز کان مختلف هو. سندس تخليقن ۾ انساني چهري جي جسماني بناوت ۽ اظهار جي تجربي کي وڌيڪ اهميت حاصل هئي. انهيءَ ڪري کيس نيو ڪلاسيڪي دور جي هڪ مخصوص ۽ غير روايتي فنڪار طور ڏٺو ويندو آهي. سندس سموري ڪم کي خالص نيو ڪلاسيڪي انداز ۾ شامل ڪرڻ بدران ان دور جي مجسمي سازيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ===
اوڻيهين صديءَ دوران آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ٿي. آمريڪي فنڪارن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن مان اثر ورتو ۽ ڪيترن پنهنجي تربيت لاءِ اٽليءَ جو سفر ڪيو. آمريڪي مجسمي سازيءَ ۾ تاريخي شخصيتن، سياسي اڳواڻن، اساطيري ڪردارن ۽ اخلاقي موضوعن کي اهميت ڏني وئي.
هن دور جي اهم آمريڪي مجسمي سازن ۾ [[هوراشيو گرينو]]، [[هيرئٽ هاسمر]]، [[هيرم پاورز]] ۽ [[رينڊولف راجرز]] شامل هئا. انهن فنڪارن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي صورتن، سنگمرمر جي تراش ۽ مثالي انساني بناوت جو اثر نظر اچي ٿو. آمريڪي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ قديم فني روايتن کي نئين قومي ۽ سماجي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم تخليقون ڏنل آهن. انهن مان ڪجهه تخليقن جا مختلف نسخا موجود آهن، تنهنڪري تاريخون ۽ موجوده عجائب گهر هر مخصوص نسخي مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مجسمي ساز
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | موضوع
|-
| ''ٿيسيوس ۽ مينوٽار''
| انتونيو ڪانووا
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| قديم يوناني اساطير، فتح ۽ سڪون&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
|-
| ''ٽي ديويون''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| مثالي حسن ۽ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;
|-
| ''وينس وڪٽرڪس''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| پولين بوناپارٽ جي اساطيري صورت&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;
|-
| ''جيسن ۽ سونهري رڍ جي کل''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير ۽ مثالي مردانه صورت&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''گينيميڊ ۽ عقاب''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''جارج واشنگٽن''
| ژان انتوان هودون
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| تاريخي شخصيت ۽ شهري قيادت
|-
| ''پروشيا جون شهزاديون''
| يوهان گوٽفريڊ شاڊو
| 1790ع وارو ڏهاڪو
| شخصي مجسمو ۽ ڪلاسيڪي توازن
|-
| ''ڪردار وارا چهرا''
| فرانز زاوير ميسرشمٽ
| ارڙهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| انساني چهري جا مختلف تاثرات
|}

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر ==
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر اوڻيهين صديءَ جي يورپي ۽ آمريڪي فن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو. عوامي يادگارن، حڪمرانن جي مجسمن، قبرن جي آرائش ۽ عجائب گهرن لاءِ تيار ٿيندڙ تخليقن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال جاري رهيو. ڪيترن مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي فن جي اصولن کي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ سماجي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو.
هن تحريڪ جو هڪ اهم اثر اهو پڻ هو ته قديم فن جي مطالعي کي فني تربيت جو بنيادي حصو بڻايو ويو. فن جي اڪيڊمين ۾ قديم مجسمن جي نقل، انساني جسم جي تناسب ۽ ڪلاسيڪي صورتن جي مطالعي کي وڏي اهميت حاصل رهي. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون ڪيتريون خاصيتون يادگاري ۽ سرڪاري فن ۾ برقرار رهيون.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ==
'''نيو ڪلاسيڪي فن تعمير''' ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اُڀرندڙ تعميراتي تحريڪ هئي، جنهن ۾ قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جي صورتن، تناسب، ٿنڀن ۽ هندسي ترتيب کي نئين سر اختيار ڪيو ويو. هن تحريڪ ۾ عمارتن جي ظاهري سادگي، توازن، هم آهنگي ۽ واضح هندسي بناوت کي اهميت حاصل هئي. نيو ڪلاسيڪي معمارن قديم فن تعمير کي رڳو آرائشي نموني طور استعمال ڪرڻ بدران ان جي بناوت ۽ اصولن جو منظم مطالعو ڪيو. هي انداز ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان اوڻيهين صديءَ تائين يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري، مذهبي، تعليمي ۽ رهائشي عمارتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;&gt;[https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ «Neoclassicism in Architecture»، Royal Institute of British Architects.]&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ۾ آثار قديمه جي تحقيق، قديم شهرن جي کوٽاين ۽ يوناني ۽ رومي عمارتن بابت شايع ٿيندڙ ڪتابن اهم ڪردار ادا ڪيو. اٽليءَ جي قديم شهرن هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان مليل آثارن يورپي فنڪارن ۽ معمارن جي دلچسپي وڌائي. جيمس اسٽيوارٽ ۽ نڪولس ريويٽ جي ڪتاب ''The Antiquities of Athens''، جنهن جو پهريون جلد 1762ع ۾ شايع ٿيو، برطانيا ۾ يوناني فن تعمير جي ڄاڻ ڦهلائڻ ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. ان دور ۾ فن تعمير بابت نظرياتي بحثن ۾ قديم يوناني ۽ رومي نمونن جي نسبت ۽ اهميت تي پڻ غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism «Neoclassicism»، Victoria and Albert Museum.]&lt;/ref&gt;

=== بنيادي تعميراتي خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي عمارتن ۾ واضح هندسي صورتون، متناسب حصا، ٻنهي پاسن جي هم آهنگي ۽ قديم طرز جا ٿنڀا نمايان هوندا آهن. عمارت جي سامهون واري حصي ۾ ٿنڀن جي قطار، ٽڪنڊي پيشاني، وڏي ڏاڪڻ ۽ متوازن درين جي ترتيب استعمال ٿي سگهي ٿي. ڊورڪ، آئيونڪ ۽ ڪورينٿين طرز جا ٿنڀا قديم يوناني ۽ رومي فن تعمير مان ورتل هئا. ڪيترن معمارن انهن کي عمارت جي بنيادي جوڙجڪ سان لاڳاپيل رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيتوڻيڪ مختلف عمارتن ۾ انهن جو آرائشي استعمال پڻ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي سڀني عمارتن جي صورت هڪجهڙي نه هئي. ڪن عمارتن ۾ يوناني مندرن جهڙا ٿنڀا ۽ ٽڪنڊيون پيشانيون نمايان هيون، جڏهن ته ٻين ۾ رومي گنبذ، محراب ۽ وڏا مرڪزي هال استعمال ٿيا. ڪيترين عمارتن ۾ سادي ٻاهرين صورت سان گڏ اندروني آرائش به موجود هئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي فن تعمير قديم نمونن جي هڪ ئي قسم جي نقل بدران انهن جي مختلف تشريحن تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون بنيادي خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''هم آهنگي'''
| عمارت جي ٻنهي پاسن ۽ مختلف حصن جي متوازن ترتيب.
|-
| '''هندسي صورتون'''
| مستطيل، چورس، دائري ۽ ٻين واضح هندسي صورتن جو استعمال.
|-
| '''ڪلاسيڪي ٿنڀا'''
| ڊورڪ، آئيونڪ ۽ ڪورينٿين طرز جا ٿنڀا.
|-
| '''ٽڪنڊي پيشاني'''
| عمارت جي سامهون واري حصي ۾ قديم مندرن جهڙي ٽڪنڊي بناوت.
|-
| '''گنبذ'''
| ڪجهه عمارتن ۾ قديم رومي فن تعمير کان متاثر وڏا گنبذ.
|-
| '''تناسب'''
| عمارت جي اوچائي، ويڪر، ٿنڀن ۽ ٻين حصن جي ماپن ۾ هم آهنگي.
|-
| '''آرائش'''
| قديم اساطير، تاريخ ۽ فطرت مان ورتل محدود يا تفصيلي آرائشي نمونا.
|}
&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

=== فرانس ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
فرانس نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي شروعاتي مرڪزن مان هڪ هو. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري فرانسيسي معمارن قديم فن تعمير جي اصولن، هندسي ترتيب ۽ تعميراتي سادگيءَ بابت نوان خيال پيش ڪيا. ان دور جي فني بحثن ۾ عمارت جي صورت ۽ ان جي مقصد جي وچ ۾ تعلق کي اهميت ڏني وئي. نيو ڪلاسيڪي انداز فرانسيسي انقلاب کان اڳ به موجود هو، پر انقلاب ۽ پوءِ نيپولين جي حڪومت دوران ان کي نوان سياسي ۽ علامتي مفهوم مليا.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

==== پيرس جو پينٿيون ====
[[پيرس]] جو '''پينٿيون''' فرانسيسي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي مشهور عمارتن مان آهي. ان جي شروعات هڪ مذهبي عمارت طور ٿي، جنهن جي ڊزائن معمار [[ژاڪ ژرمان سوفلو]] تيار ڪئي. عمارت جي سامهون ڪلاسيڪي ٿنڀن واري پيشاني ۽ مٿان وڏو گنبذ آهي. ان جي تعميراتي ترتيب ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن تعمير سان گڏ يورپي مذهبي عمارتن جي روايتن جا اثر پڻ موجود آهن.
فرانسيسي انقلاب دوران عمارت جي استعمال ۽ علامتي حيثيت ۾ تبديلي آئي ۽ اها فرانس جي نامور شخصيتن جي يادگيريءَ سان لاڳاپيل قومي عمارت بڻجي وئي. پينٿيون نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي ان خاصيت کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ قديم تعميراتي صورتن کي جديد رياستي ۽ قومي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

==== ڪلاڊ نڪولا ليدو ====
[[ڪلاڊ نڪولا ليدو]] (1736ع–1806ع) فرانسيسي معمار هو، جنهن جي ڪم ۾ سادي هندسي صورتن ۽ عمارت جي مقصد کي ظاهري بناوت سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نمايان هئي. هن رهائشي عمارتن، صنعتي منصوبن ۽ شهري داخلي دروازن تي ڪم ڪيو. سندس مشهور منصوبن مان آرڪ اي سينان جو شاهي لوڻ ڪارخانو آهي، جنهن ۾ عمارتن جي منظم ترتيب ۽ سماجي ڪم جي ورڇ کي تعميراتي رٿابنديءَ سان ڳنڍيو ويو.
ليدو جي فن تعمير ۾ سڌين ليڪن، گول ۽ مستطيل صورتن ۽ وڏين هموار سطحن جو استعمال نمايان آهي. سندس ڪجهه تصوراتي منصوبن کي تعميراتي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ عمارت جي صورت ۽ سماجي تنظيم بابت غير معمولي خيال پيش ڪيا ويا.

==== ايتيئن لوئي بولي ====
[[ايتيئن لوئي بولي]] (1728ع–1799ع) فرانسيسي معمار ۽ تعميراتي نظريه دان هو. هو پنهنجي وڏين تصوراتي عمارتن ۽ سادي هندسي صورتن جي ڪري مشهور آهي. سندس ڪيترائي منصوبا عملي طور تعمير نه ٿيا، پر انهن تعميراتي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. انهن ۾ روشني، ڇانوَ، عمارت جي ماپ ۽ هندسي صورتن وسيلي جذباتي ۽ فڪري اثر پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بولي جي مشهور تصوراتي منصوبن مان آئزڪ نيوٽن جي ياد ۾ تيار ڪيل گول عمارت جو نقشو آهي. هن منصوبي ۾ وڏي گول صورت کي ڪائنات ۽ سائنسي علم سان لاڳاپيل علامتي مفهوم ڏنو ويو. اهڙا منصوبا ظاهر ڪن ٿا ته نيو ڪلاسيڪي فن تعمير رڳو قديم عمارتن جي نقل تائين محدود نه هو، پر نون فڪري ۽ تعميراتي تجربن لاءِ پڻ استعمال ٿيو.

=== برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي واڌ ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي. قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جي مطالعي، اٽليءَ جي تعليمي سفرن ۽ تعميراتي ڪتابن جي اشاعت هن تحريڪ کي هٿي ڏني. برطانوي معمارن قديم ڪلاسيڪي صورتن کي رهائشي عمارتن، سرڪاري ادارن، عجائب گهرن ۽ ٻين عمارتن ۾ استعمال ڪيو. هن دور ۾ عمارت جي ٻاهرين بناوت سان گڏ اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي گڏيل ڊزائن کي پڻ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

==== رابرٽ ايڊم ====
[[رابرٽ ايڊم]] (1728ع–1792ع) اسڪاٽلينڊ سان لاڳاپيل برطانوي معمار ۽ اندروني آرائش جو ڊزائنر هو. هن قديم رومي فن تعمير ۽ آرائش جو مطالعو ڪيو ۽ پنهنجي عمارتن ۾ انهن مان متاثر نوان نمونا استعمال ڪيا. سندس انداز ۾ ڀتين، ڇتين، دروازن، فرنيچر ۽ ٻين آرائشي حصن کي هڪ گڏيل رٿابنديءَ تحت ترتيب ڏنو ويندو هو.
رابرٽ ايڊم جي اندروني آرائش ۾ هلڪا رنگ، متوازن نمونا، قديم اساطيري صورتون ۽ نفيس هندسي آرائش نمايان هئي. هن نيو ڪلاسيڪي اصولن کي برطانوي رهائشي عمارتن جي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو. سندس ڪم جو اثر برطانيا جي اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي ڊزائن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

==== جيمس اسٽيوارٽ ۽ نڪولس ريويٽ ====
[[جيمس اسٽيوارٽ]] (1713ع–1788ع) ۽ [[نڪولس ريويٽ]] (1704ع–1804ع) قديم يوناني فن تعمير جي مطالعي ۽ ان جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هنن ايٿنس جي قديم عمارتن جا نقشا، ماپون ۽ تصويرون تيار ڪيون. سندن ڪتاب ''The Antiquities of Athens'' برطانوي معمارن لاءِ يوناني عمارتن جي بناوت بابت اهم ماخذ بڻيو.
انهن جي تحقيق قديم يوناني فن تعمير کي نسبتاً صحيح ماپن ۽ تفصيلن سان پيش ڪرڻ جي ڪوشش هئي. ان وسيلي يوناني ٿنڀن، مندرن ۽ آرائشي صورتن بابت ڄاڻ وڌي ۽ برطانيا ۾ يوناني طرز جي نئين تعميراتي رجحان کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

==== برٽش ميوزيم ====
لنڊن جي [[برٽش ميوزيم]] جي اوڻيهين صديءَ واري مشهور عمارت نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڊزائن سر رابرٽ اسمِرڪ تيار ڪئي. عمارت جي سامهون ڊگهي ٿنڀن واري پيشاني ۽ قديم يوناني مندرن کان متاثر صورت نمايان آهي.
عجائب گهر جي عمارت ۾ ڪلاسيڪي طرز جي چونڊ علم، تاريخ ۽ قديم تهذيبن جي مطالعي سان علامتي تعلق پيدا ڪيو. اوڻيهين صديءَ ۾ عجائب گهرن ۽ ٻين علمي ادارن لاءِ اهڙي فن تعمير جو استعمال يورپ ۾ عام ٿيو.

=== جرمني ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
جرمنيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي واڌ ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. قديم يوناني ۽ رومي نمونن کان متاثر معمارن سرڪاري عمارتن، عجائب گهرن ۽ شهري يادگارن لاءِ ڪلاسيڪي صورتون اختيار ڪيون. برلن هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو.

==== برانڊنبرگ دروازو ====
[[برانڊنبرگ دروازو]] برلن جي مشهور تاريخي عمارت آهي، جيڪا 1788ع کان 1791ع تائين تعمير ٿي. ان جي ڊزائن [[ڪارل گوٽهارڊ لانگهانس]] تيار ڪئي. عمارت قديم ايٿنس جي اڪروپولس سان لاڳاپيل دروازي کان متاثر هئي ۽ جرمنيءَ ۾ يوناني طرز جي شروعاتي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿي. ان ۾ ڊورڪ طرز جا ٿنڀا استعمال ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;&gt;[https://www.visitberlin.de/en/brandenburg-gate «Brandenburg Gate»، visitBerlin، برلن جي سرڪاري سياحتي معلومات.]&lt;/ref&gt;
1793ع ۾ دروازي جي مٿان چار گهوڙن واري گاڏيءَ جو مجسمو نصب ڪيو ويو، جنهن کي '''ڪواڊريگا''' چيو ويندو آهي. ان جي ڊزائن مجسمي ساز [[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] تيار ڪئي. نيپولين جي فوجن 1806ع ۾ برلن تي قبضي کان پوءِ هي مجسمو پيرس منتقل ڪيو، پر 1814ع ۾ اهو واپس آندو ويو. پوءِ برانڊنبرگ دروازو جرمنيءَ جي تاريخ جي مختلف دورن ۾ سياسي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;/&gt;

==== ڪارل فريڊرش شنڪل ====
[[ڪارل فريڊرش شنڪل]] (1781ع–1841ع) پروشيا جو اهم معمار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني فن تعمير کان متاثر واضح هندسي صورتون، ٿنڀا ۽ متوازن عمارتون نمايان آهن. هن برلن ۾ ڪيترن اهم سرڪاري ۽ ثقافتي منصوبن تي ڪم ڪيو.
شنڪل جي مشهور عمارتن مان '''آلٽس ميوزيم''' آهي، جنهن ۾ ڊگهي ٿنڀن واري پيشاني ۽ منظم اندروني ترتيب استعمال ٿيل آهي. هيءَ عمارت عجائب گهر جي تعمير ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن جي استعمال جو هڪ نمايان مثال آهي. شنڪل جي ڪم جرمن سرڪاري ۽ ثقافتي فن تعمير تي اهم اثر ڇڏيو.

=== اٽليءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
اٽلي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير لاءِ هڪ خاص اهميت رکندڙ ملڪ هو، ڇاڪاڻ ته روم ۽ ٻين شهرن ۾ قديم رومي عمارتون ۽ آثار موجود هئا. يورپ جي مختلف ملڪن جا معمار اٽليءَ جو سفر ڪري قديم عمارتن جو مطالعو ڪندا هئا. اٽليءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي عمارتن جي تعمير قديم رومي روايتن سان سڌي لاڳاپي ۾ ٿي.
اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ ٿيئٽرن، يادگارن، مذهبي عمارتن ۽ شهري منصوبن ۾ نيو ڪلاسيڪي صورتون اختيار ڪيون ويون. [[جيوواني انتونيو انتوليني]] ۽ [[جيوزپي پيرماريني]] جهڙن معمارن جي ڪم ۾ هن دور جي تعميراتي رجحانن جا اثر نظر اچن ٿا. اٽليءَ ۾ قديم آثارن جي موجودگي نيو ڪلاسيڪي فن جي تحقيق ۽ فني تربيت لاءِ اهم رهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو تعلق ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ نئين جمهوري رياست جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان جڙيو. قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جون صورتون جمهوريت، شهري زندگي، قانون ۽ عوامي ادارن سان علامتي طور ڳنڍيون ويون. آمريڪي سرڪاري ۽ تعليمي عمارتن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀن، گنبذن ۽ متوازن پيشانين جو استعمال وڌيو.
[[ٿامس جيفرسن]] (1743ع–1826ع)، آمريڪا جو ٽيون صدر، نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ۾ پڻ اهم دلچسپي رکندو هو. هن پنهنجي رهائش مونٽيسيلو ۽ ورجينيا يونيورسٽيءَ جي تعميراتي رٿابنديءَ ۾ ڪلاسيڪي اصول استعمال ڪيا. يونيسڪو موجب اهي ٻئي منصوبا آمريڪي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جا اهم ۽ انفرادي مثال آهن.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/442/ «Monticello and the University of Virginia in Charlottesville»، UNESCO World Heritage Centre.]&lt;/ref&gt;

==== مونٽيسيلو ====
'''مونٽيسيلو''' ورجينيا ۾ ٿامس جيفرسن جي رهائش هئي، جنهن جي تعمير ۽ تبديليءَ جو ڪم 1769ع کان 1809ع جي عرصي سان لاڳاپيل آهي. عمارت جي ڊزائن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀا، متوازن صورت ۽ گنبذ نمايان آهن. جيفرسن قديم رومي فن تعمير ۽ يورپي تعميراتي ڪتابن جي مطالعي مان حاصل ڪيل اصولن کي پنهنجي رهائش جي جوڙجڪ ۾ استعمال ڪيو.
مونٽيسيلو جي تعميراتي اهميت سان گڏ ان جي سماجي تاريخ به اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو غلام بڻايل ماڻهن جي محنت تي هلندڙ زرعي ملڪيت جو حصو هو. تنهنڪري عمارت جي تاريخي مطالعي ۾ ان جي جمالياتي خصوصيتن سان گڏ غلاميءَ جي اداري ۽ ان سان لاڳاپيل انساني تجربن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;

==== ورجينيا يونيورسٽيءَ جو روٽنڊا ====
'''روٽنڊا''' ورجينيا يونيورسٽيءَ جي تاريخي تعميراتي مجموعي جو مرڪزي حصو آهي. ان جي ڊزائن ٿامس جيفرسن تيار ڪئي، جنهن ۾ روم جي قديم پينٿيون عمارت کان اثر ورتو ويو. روٽنڊا ۾ گنبذ ۽ ڪلاسيڪي ٿنڀن جو استعمال نمايان آهي. تعمير 1820ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي ۽ عمارت 1828ع ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;&gt;[https://rotunda.virginia.edu/ «The Rotunda»، University of Virginia.]&lt;/ref&gt;
جيفرسن روٽنڊا کي تعليمي سرگرمين ۽ علمي مطالعي جو مرڪز بڻائڻ چاهيو. عمارت کي يونيورسٽيءَ جي ٻين تعليمي عمارتن سان هڪ منظم مجموعي ۾ ترتيب ڏنو ويو. روٽنڊا جي تاريخ ۾ پوءِ ڪيترين تعميراتي تبديلين ۽ بحاليءَ جا مرحلا پڻ آيا. مونٽيسيلو سان گڏ ورجينيا يونيورسٽيءَ جو تاريخي تعميراتي مجموعو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي آرائشي فنون ==
نيو ڪلاسيڪي انداز جو اثر عمارتن ۽ مجسمن تائين محدود نه رهيو، پر فرنيچر، ٿانون، ڌاتوءَ جي شين، ڪپڙي، زيورن ۽ اندروني آرائش ۾ پڻ ظاهر ٿيو. قديم يوناني ۽ رومي فن مان ورتل نمونا روزمره استعمال جي شين تي لاڳو ڪيا ويا. اهڙين شين ۾ متوازن صورتون، هندسي آرائش، گلن جا هار، پنن جون قطارون، قديم اساطيري ڪردار ۽ ٿنڀن جهڙا نمونا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;
آرائشي فنن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز جي واڌ سان گڏ مختلف ملڪن ۾ ان جون مقامي صورتون پڻ پيدا ٿيون. فرانس ۾ لوئي سورهين جي دور جو انداز، پوءِ ڊائريڪٽوائر ۽ ايمپائر انداز نمايان ٿيا. برطانيا ۾ رابرٽ ايڊم ۽ ٻين ڊزائنرن جي ڪم سان اندروني آرائش ۽ فرنيچر ۾ نيون صورتون آيون. انهن رجحانن ۾ قديم فن جا اصول موجود هئا، پر انهن جو استعمال سياسي، سماجي ۽ فني ماحول مطابق مختلف رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/empire-style-1800-1815 Cybele Gontar، «Empire Style, 1800–1815»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;

=== لوئي سورهين جو انداز ===
'''لوئي سورهين جو انداز''' ارڙهين صديءَ جي فرانسيسي فرنيچر ۽ اندروني آرائش سان لاڳاپيل هو. ان ۾ اڳئين روڪوڪو انداز جي گهڻن وڪڙن ۽ غير متوازن آرائش جي مقابلي ۾ وڌيڪ سڌيون ليڪون، متوازن بناوت ۽ ڪلاسيڪي نمونا استعمال ٿيا. ڪرسيون، ميزون، الماريون ۽ ٻين شين ۾ قديم ٿنڀن جهڙا پير، گلن جا هار ۽ هندسي آرائش نمايان هئي.
هن انداز ۾ نفيس ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي آرائش ۽ ڪپڙي کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. فرنيچر جي صورتن ۾ سادگيءَ جو رجحان وڌيو، جيتوڻيڪ درٻاري ۽ امير طبقي لاءِ تيار ڪيل شين ۾ قيمتي مواد ۽ تفصيلي آرائش پڻ موجود رهي. لوئي سورهين جو انداز پوءِ فرانس ۾ پيدا ٿيندڙ ٻين نيو ڪلاسيڪي آرائشي رجحانن لاءِ هڪ اهم بنياد بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== ڊائريڪٽوائر انداز ===
'''ڊائريڪٽوائر انداز''' فرانسيسي انقلاب کان پوءِ واري دور سان لاڳاپيل آرائشي رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن کي وڌيڪ سادي ۽ واضح نموني استعمال ڪيو ويو. فرنيچر جي ڊزائن ۾ سڌيون ليڪون، متوازن حصا ۽ قديم نمونن کان متاثر آرائش موجود هئي.
ڊائريڪٽوائر انداز کي فرانس جي اڳئين درٻاري آرائش ۽ پوءِ واري ايمپائر انداز جي وچ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ ڪلاسيڪي نمونن جو استعمال جاري رهيو، پر سياسي ۽ سماجي تبديلين سبب انهن جي علامتي اهميت ۽ فني پيشڪش ۾ تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== ايمپائر انداز ===
'''ايمپائر انداز''' اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانس ۾ نيپولين بوناپارٽ جي حڪومت سان لاڳاپيل نيو ڪلاسيڪي آرائشي انداز هو. هن ۾ قديم رومي سلطنت جي علامتن، فوجي فتح جي نشانين ۽ مصري فن مان ورتل صورتن کي وڏي اهميت ڏني وئي. فرنيچر ۽ اندروني آرائش ۾ عقاب، لاوريل جا هار، ماکيءَ جون مکيون، شينهن، اسفنڪس ۽ ٻيا علامتي نمونا استعمال ٿيا.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;
نيپولين پنهنجي حڪومت جي سياسي وقار ۽ اقتدار کي ظاهر ڪرڻ لاءِ فن ۽ آرائش جي سرپرستي ڪئي. شاهي رهائشگاهن ۾ قيمتي ڪاٺ، سونهري ڌاتوءَ جي آرائش، نفيس ڪپڙي ۽ وڏين متوازن صورتن جو استعمال وڌيو. هن انداز ۾ فرنيچر جون صورتون گهڻو ڪري ڳريون ۽ شانائتيون هيون. ايمپائر انداز فرانس کان ٻاهر يورپ جي ٻين درٻارن تائين پڻ پهتو، خاص طور تي روس ۾ ان کي اهميت ملي.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

==== شارل پرسيئي ۽ پيئر فونتين ====
[[شارل پرسيئي]] (1764ع–1838ع) ۽ [[پيئر فرانسوا ليونار فونتين]] (1762ع–1853ع) فرانسيسي معمار ۽ ڊزائنر هئا، جن ايمپائر انداز جي اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هنن نيپولين جي شاهي رهائشگاهن جي آرائش ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو. سندن ڊزائنن ۾ قديم رومي ۽ مصري نمونا، متوازن صورتون ۽ سياسي علامتون نمايان هيون.
هنن 1812ع ۾ ''Recueil de décorations intérieures'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جيڪو ايمپائر انداز جي ڊزائن بابت اهم ماخذ بڻيو. هن ڪتاب ۾ اندروني آرائش ۽ فرنيچر جا نمونا شامل هئا، جن ٻين فنڪارن ۽ ڪاريگرن تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

==== مصري فن جو اثر ====
نيپولين جي مصر واري مهم کان پوءِ فرانسيسي آرائشي فن ۾ قديم مصري نمونن جي دلچسپي وڌي. آثار قديمه بابت شايع ٿيندڙ تصويرن ۽ ڪتابن وسيلي مصري عمارتن، ٿنڀن ۽ مجسمن جون صورتون يورپ ۾ وڌيڪ مشهور ٿيون. آرائشي شين ۾ اسفنڪس، ڪنول جا گل، پرن وارا نشان ۽ ٻين مصري نمونن جو استعمال وڌيو.
[[ڊومينيڪ ويوان ڊينون]] جي مصر بابت 1802ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب هن رجحان جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مصري نمونن کي قديم رومي علامتن سان گڏ استعمال ڪرڻ ايمپائر انداز جي نمايان خاصيتن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== برطانوي آرائشي فن ۽ ويج ووڊ ===
برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي آرائشي فن جي واڌ ۾ ٿانون جي صنعت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوزايا ويج ووڊ]] جي ڪارخاني ۾ قديم يوناني ۽ رومي نمونن کان متاثر ٿانوَ ۽ آرائشي شيون تيار ڪيون ويون. انهن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ متوازن آرائشي نمونا استعمال ٿيا.
ويج ووڊ جي مشهور جاسپر ويئر شين ۾ رنگين پسمنظر تي اڇي اُڀريل آرائش نمايان هوندي هئي. اهڙين شين وسيلي قديم فن مان متاثر صورتون امير طبقي جي رهائشگاهن کان ٻاهر به مختلف خريدارن تائين پهتيون. هن عمل نيو ڪلاسيڪي ڊزائن کي واپار ۽ صنعتي پيداوار سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون اهم عمارتون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون چونڊ عمارتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | عمارت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | معمار
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پيرس جو پينٿيون
| فرانس
| ژاڪ ژرمان سوفلو
| ڪلاسيڪي ٿنڀا ۽ وڏو گنبذ
|-
| برانڊنبرگ دروازو
| برلن، جرمني
| ڪارل گوٽهارڊ لانگهانس
| يوناني طرز جا ٿنڀا ۽ يادگاري دروازو&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;/&gt;
|-
| آلٽس ميوزيم
| برلن، جرمني
| ڪارل فريڊرش شنڪل
| ڪلاسيڪي پيشاني ۽ عجائب گهر جي منظم ترتيب
|-
| برٽش ميوزيم
| لنڊن، برطانيا
| رابرٽ اسمِرڪ
| يوناني طرز کان متاثر ٿنڀن واري پيشاني
|-
| مونٽيسيلو
| ورجينيا، آمريڪا
| ٿامس جيفرسن
| گنبذ، ڪلاسيڪي ٿنڀا ۽ متوازن رهائشي بناوت&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;
|-
| ورجينيا يونيورسٽيءَ جو روٽنڊا
| ورجينيا، آمريڪا
| ٿامس جيفرسن
| رومي پينٿيون کان متاثر گنبذ واري تعليمي عمارت&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;/&gt;
|-
| آرڪ اي سينان جو شاهي لوڻ ڪارخانو
| فرانس
| ڪلاڊ نڪولا ليدو
| هندسي رٿابندي ۽ صنعتي عمارتن جي منظم ترتيب
|}

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو تاريخي اثر ==
نيو ڪلاسيڪي فن تعمير اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري ۽ تعليمي عمارتن جي جوڙجڪ تي ڊگهي عرصي تائين اثرانداز رهيو. پارليامينٽ جي عمارتن، عدالتن، عجائب گهرن، يونيورسٽين ۽ قومي يادگارن لاءِ قديم يوناني ۽ رومي صورتن جو استعمال ڪيو ويو. ڪيترن ملڪن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀن ۽ گنبذن کي رياستي وقار، تاريخي تسلسل ۽ عوامي ادارن سان علامتي طور ڳنڍيو ويو.
هن انداز جي اهميت رڳو ان جي ظاهري صورتن تائين محدود نه هئي. نيو ڪلاسيڪي معمارن عمارت جي تناسب، هندسي ترتيب ۽ قديم تعميراتي اصولن جي منظم مطالعي کي اهميت ڏني. انهن اصولن جو اثر پوءِ جي تعميراتي تعليم ۽ ڪيترن سرڪاري منصوبن ۾ پڻ برقرار رهيو. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ گوٿڪ بحالي ۽ ٻين تاريخي اندازن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ڪيترن علائقن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ۽ آرائشي فنن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن جا مختلف شعبا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | بنيادي خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | نمايان مثال
|-
| '''فن تعمير'''
| هم آهنگي، ڪلاسيڪي ٿنڀا، گنبذ ۽ هندسي ترتيب
| پينٿيون، برانڊنبرگ دروازو، روٽنڊا
|-
| '''مجسمي سازي'''
| مثالي انساني صورت، متوازن بيهڪ ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش
| انتونيو ڪانووا ۽ برٽيل ٿوروالڊسن جون تخليقون
|-
| '''اندروني آرائش'''
| متوازن ڪمرا، ڪلاسيڪي آرائش ۽ گڏيل ڊزائن
| رابرٽ ايڊم جون اندروني آرائشون
|-
| '''فرنيچر'''
| سڌيون ليڪون، قديم نمونا ۽ متناسب صورتون
| لوئي سورهين ۽ ايمپائر انداز
|-
| '''آرائشي ٿانوَ'''
| قديم اساطيري منظر ۽ نفيس اُڀريل نمونا
| ويج ووڊ جون جاسپر ويئر شيون
|-
| '''شاهي آرائش'''
| قديم رومي ۽ مصري علامتون، قيمتي مواد ۽ وڏي پيماني واري بناوت
| نيپولين جي دور جو ايمپائر انداز
|}
&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

== ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت ==
'''ادبي نيو ڪلاسيڪيت''' ادب ۽ تنقيد جو اهڙو رجحان هو، جنهن ۾ قديم يوناني ۽ رومي ادب جي فني اصولن، صنفي ترتيب، وضاحت، تناسب ۽ نظم و ضبط کي اهميت ڏني وئي. هن رجحان ۾ ادب کي رڳو ذاتي احساسن جي اظهار بدران سماجي، اخلاقي ۽ فڪري مسئلن جي پيشڪش جو وسيلو پڻ سمجهيو ويو. ادبي نيو ڪلاسيڪيت جا دور ۽ خصوصيتون مختلف يورپي ملڪن ۾ هڪجهڙيون نه هيون. خاص طور انگريزي ادب ۾ هن اصطلاح جو استعمال سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ جي ادبي رجحانن لاءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته بصري فنن ۾ نيو ڪلاسيڪي تحريڪ خاص طور ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;NCL-Britannica&quot;&gt;[https://www.britannica.com/art/Neoclassicism «Neoclassicism»، Encyclopaedia Britannica.]&lt;/ref&gt;
ادبي نيو ڪلاسيڪيت ۾ عقل، انساني فطرت جي مطالعي، طنز، سماجي مشاهدي ۽ زبان جي وضاحت کي اهميت حاصل هئي. قديم شاعرن ۽ نقادن، خاص طور [[هوريس]] ۽ [[ارسطو]] جي فني خيالن، بعد وارن يورپي اديبن تي اثر وڌو. البت نيو ڪلاسيڪي اديبن قديم اصولن کي مختلف اندازن سان اختيار ڪيو؛ انهن سڀني جي تخليقن کي هڪجهڙي فني نظريي جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي.

=== فرانسيسي ادب ===
فرانسيسي ادب ۾ ڪلاسيڪي روايت جي واڌ سترهين صديءَ دوران ٿي. [[پيئر ڪورني]]، [[ژان راسين]] ۽ [[موليئر]] جهڙن ڊراما نگارن جي تخليقن ۾ قديم يوناني ۽ رومي ڊرامي جي روايتن، اخلاقي تڪرارن ۽ انساني روين جي مطالعي کي اهميت حاصل هئي. فرانسيسي ادبي تنقيد ۾ ڊرامي جي بناوت، ڪردارن جي عملن جي مناسبت ۽ فني ترتيب بابت بحث جاري رهيو.
[[نڪولا بوالو]] (1636ع–1711ع) فرانسيسي شاعر ۽ نقاد هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''L'Art poétique'' (1674ع) ۾ شاعريءَ جي فني اصولن بابت خيال پيش ڪيا. سندس ڪم ۾ ادبي وضاحت، ترتيب، فني مناسبت ۽ قديم شاعرن جي مطالعي تي زور ڏنو ويو. بوالو جي تنقيدي لکڻين فرانسيسي ادب کان ٻاهر به اثر ڇڏيو.

=== انگريزي ادب ===
انگريزي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪي رجحان جي واڌ سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان ارڙهين صديءَ تائين ٿي. هن دور جي اديبن ۾ [[جان ڊرائيڊن]]، [[اليگزينڊر پوپ]]، [[جوناٿن سوئفٽ]] ۽ [[سيموئل جانسن]] نمايان آهن. انهن جي ادبي سرگرمين ۾ شاعري، طنز، مضمون نگاري، تنقيد، لغت نويسي ۽ سماجي مشاهدو شامل هو.
هن دور جي ادب ۾ زبان جي وضاحت، فڪري ترتيب ۽ سماجي خامين تي تنقيد اهم خصوصيتون هيون. ڪيترن اديبن قديم رومي شاعرن جي صنفن ۽ فني نمونن مان اثر ورتو، پر پنهنجي دور جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي مسئلن کي پڻ موضوع بڻايو.

==== جان ڊرائيڊن ====
[[جان ڊرائيڊن]] (1631ع–1700ع) انگريزي شاعر، ڊراما نگار، مترجم ۽ نقاد هو. هن شاعريءَ، ڊرامي ۽ ادبي تنقيد جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس تنقيدي مضمون ''An Essay of Dramatic Poesy'' (1668ع) ۾ ڊرامي جي فني اصولن ۽ قديم توڙي جديد ادبي روايتن بابت بحث موجود آهي.
ڊرائيڊن جي ڪم ۾ ادبي صنفن جي مناسبت، شاعريءَ جي بناوت ۽ ٻوليءَ جي استعمال تي ڌيان ڏنو ويو. سندس شاعريءَ ۾ سياسي ۽ مذهبي تڪرارن جا موضوع پڻ ملن ٿا.

==== اليگزينڊر پوپ ====
[[اليگزينڊر پوپ]] (1688ع–1744ع) ارڙهين صديءَ جو انگريزي شاعر هو. سندس مشهور تخليقن ۾ ''An Essay on Criticism'' (1711ع)، ''The Rape of the Lock'' (1712ع؛ وڌايل صورت 1714ع) ۽ ''An Essay on Man'' (1733ع–1734ع) شامل آهن.
پوپ جي شاعريءَ ۾ فني ترتيب، طنز، سماجي مشاهدي ۽ اخلاقي سوالن کي اهميت حاصل هئي. هن هومر جي ''اليڊ'' ۽ ''اوڊيسي'' جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا. سندس شاعريءَ ۾ هيروئڪ ڪپلٽ جو استعمال نمايان آهي، جنهن ۾ ٻن هم قافيه مصرعن ذريعي مڪمل خيال پيش ڪيو ويندو آهي.

==== جوناٿن سوئفٽ ====
[[جوناٿن سوئفٽ]] (1667ع–1745ع) آئرش نسل جو انگريزي ٻوليءَ ۾ لکندڙ طنز نگار هو. سندس مشهور ڪتاب ''Gulliver's Travels'' (1726ع) سياسي ۽ سماجي طنز جو اهم مثال آهي.
سوئفٽ پنهنجي لکڻين ۾ انساني غرور، سياسي بدعنواني، سماجي تضادن ۽ عقل جي دعوائن تي تنقيد ڪئي. سندس طنز ۾ تخيلاتي واقعا استعمال ڪيا ويا، پر انهن جو تعلق پنهنجي دور جي حقيقي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان هو.

==== سيموئل جانسن ====
[[سيموئل جانسن]] (1709ع–1784ع) انگريزي ليکڪ، نقاد ۽ لغت نويس هو. سندس ''A Dictionary of the English Language'' 1755ع ۾ شايع ٿي. هن ادبي تنقيد، مضمون نگاري ۽ سوانح نگاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو.
جانسن جي ڪتاب ''Lives of the Most Eminent English Poets'' ۾ انگريزي شاعرن جي زندگيءَ ۽ تخليقن جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو. سندس تنقيدي طريقو ادبي اصولن سان گڏ انساني تجربي ۽ عملي مشاهدي کي به اهميت ڏيندو هو.

=== ادبي نيو ڪلاسيڪيت جون خصوصيتون ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:9px;&quot; | ادبي نيو ڪلاسيڪيت جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''عقل ۽ استدلال'''
| انساني عملن، سماجي روين ۽ اخلاقي مسئلن جو منطقي جائزو.
|-
| '''فني ترتيب'''
| ادبي تخليق جي بناوت، صنف ۽ اظهار جي مناسبت تي ڌيان.
|-
| '''قديم ادب جو اثر'''
| يوناني ۽ رومي شاعريءَ، ڊرامي ۽ تنقيد مان فني نمونن جو استعمال.
|-
| '''طنز'''
| سماجي خامين، سياسي تضادن ۽ انساني ڪمزورين تي تنقيد.
|-
| '''ٻوليءَ جي وضاحت'''
| خيالن کي نسبتاً واضح ۽ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''اخلاقي موضوع'''
| فرد، سماج، ذميواري ۽ انساني روين بابت سوال.
|}

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ روشن خيالي ==
[[روشن خياليءَ جو دور]] يورپ جي فڪري تاريخ جو اهڙو دور هو، جنهن ۾ عقل، سائنسي تحقيق، تنقيدي سوچ ۽ انساني سماج جي مطالعي کي نئين اهميت حاصل ٿي. ارڙهين صديءَ جي نيو ڪلاسيڪي بصري فنن ۽ روشن خياليءَ جي فڪري ماحول ۾ گهرو تعلق موجود هو. قديم يوناني ۽ رومي تهذيبن جو مطالعو تاريخ، سياست، قانون، تعليم ۽ فن بابت بحثن جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Smarthistory&quot;&gt;[https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ Beth Gersh-Nesic، «Neoclassicism, an introduction»، Smarthistory، 7 جنوري 2016ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم تاريخ مان اهڙا موضوع اختيار ڪيا، جن ۾ شهري فرض، قرباني، اخلاقي ذميواري ۽ عوامي زندگيءَ جا تصور پيش ڪري سگهجن. فرانسيسي مصور [[ژاڪ لوئي ڊيوڊ]] جي تاريخي تصويرن ۾ اهڙا موضوع نمايان هئا. ان هوندي به نيو ڪلاسيڪي فن کي روشن خياليءَ جي هر فڪري نظريي سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف فنڪارن ۽ سرپرستن جا سياسي مقصد هڪٻئي کان مختلف هئا.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 Kathryn Calley Galitz، «The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825)»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;

=== قديم جمهوريه جا تصور ===
ارڙهين صديءَ جي يورپي سياسي بحثن ۾ قديم يوناني شهري رياستن ۽ رومي جمهوريه جي تاريخ کي اهميت حاصل هئي. شهري فرض، قانون، سياسي آزادي ۽ اجتماعي ذميواريءَ جا تصور قديم تاريخي مثالن سان ڳنڍيا ويندا هئا.
نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ ۾ قديم رومي شخصيتن ۽ واقعن کي اخلاقي ۽ سياسي موضوعن جي پيشڪش لاءِ استعمال ڪيو ويو. ڊيوڊ جي تصوير ''Oath of the Horatii'' (1784ع) ان رجحان جو مشهور مثال آهي، جنهن ۾ ذاتي لاڳاپن ۽ شهري فرض جي وچ ۾ تڪرار کي موضوع بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;NCL-Smarthistory&quot;/&gt;

=== آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ===
ارڙهين صديءَ ۾ قديم شهرن ۽ عمارتن جي کوٽاين، ماپن ۽ تصويرن جي اشاعت نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پومپيئي ۽ هرڪيولينيم جي آثارن، يوناني مندرن ۽ قديم رومي عمارتن بابت تحقيق فنڪارن کي نوان بصري ماخذ فراهم ڪيا.
[[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] قديم يوناني فن جي تاريخي ۽ جمالياتي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس لکڻين قديم يوناني مجسمي سازيءَ بابت يورپي فني بحثن کي متاثر ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن لاءِ قديم آثار محض تخيلاتي موضوع نه رهيا، پر انهن جي شڪل، تناسب ۽ بناوت جو سڌو مطالعو پڻ اهم بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Met&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/fr/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;

== موسيقيءَ ۾ ڪلاسيڪي روايت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ==
موسيقيءَ جي تاريخ ۾ '''ڪلاسيڪي دور''' ۽ '''نيو ڪلاسيڪيت''' جا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. مغربي فني موسيقيءَ جو ڪلاسيڪي دور عام طور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين شمار ڪيو ويندو آهي. ان سان [[جوزف هيڊن]]، [[وولفگانگ اماديوس موزارٽ]] ۽ [[لودوگ فان بيتهوون]] جهڙن موسيقارن جا نالا لاڳاپيل آهن.
ان جي ابتڙ موسيقيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪيت خاص طور ويهين صديءَ جي هڪ تحريڪ هئي، جنهن ۾ موسيقارن اڳين ڪلاسيڪي ۽ باروڪ دورن جي صنفن، ترتيب ۽ بناوت کي جديد موسيقيءَ جي فني طريقن سان ٻيهر استعمال ڪيو. تنهنڪري ارڙهين صديءَ جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ کي ويهين صديءَ جي نيو ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو مترادف نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;&gt;[https://pressbooks.cuny.edu/understandingmusicbmcc/chapter/4-neoclassicism/ «Neoclassicism»، Understanding Music: BMCC Edition، City University of New York.]&lt;/ref&gt;

=== ويهين صديءَ جي موسيقيءَ واري نيو ڪلاسيڪيت ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن موسيقارن اڳين دورن جي موسيقيءَ ڏانهن نئين انداز سان رجوع ڪيو. خاص طور پهرين عالمي جنگ کان پوءِ موسيقيءَ ۾ بناوت جي وضاحت، توازن، مختصر اظهار ۽ روايتي صنفن جي نئين استعمال ڏانهن رجحان وڌيو.
نيو ڪلاسيڪي موسيقارن فوگ، ڪنسرٽو، سمفني ۽ ٻين اڳين صنفن مان فني اثر ورتا، پر انهن کي لازمي طور قديم انداز ۾ نقل نه ڪيو. جديد هارموني، تال ۽ سازبنديءَ سان گڏ پراڻين صورتن جي ٻيهر تشريح هن تحريڪ جي اهم خصوصيت هئي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;

==== ايگور اسٽراونسڪي ====
[[ايگور اسٽراونسڪي]] (1882ع–1971ع) ويهين صديءَ جو اهم موسيقار هو، جنهن جي تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي رجحان نمايان رهيو. سندس بيلٽ ''Pulcinella''، جيڪو 1920ع ۾ پيش ڪيو ويو، هن رجحان جي شروعاتي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.
هن تخليق ۾ اڳين دور جي اطالوي موسيقيءَ جي مواد کي نئين سازبندي ۽ موسيقيءَ جي جديد اظهار سان استعمال ڪيو ويو. ان جي ڪجهه اصل دُھنن کي اڳ ۾ جيوواني باتيستا پرگوليزي سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد واري تحقيق انهن مان ڪيترين جي نسبت ٻين موسيقارن ڏانهن ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;&gt;[https://resources.ircam.fr/en/composer/igor-stravinsky/workcourse «Igor Stravinsky: Parcours de l'œuvre»، IRCAM.]&lt;/ref&gt;
اسٽراونسڪي جي ٻين نيو ڪلاسيڪي تخليقن ۾ مختلف سازن لاءِ لکيل ڪم ۽ پراڻين موسيقيءَ جي صنفن جون جديد تشريحون شامل آهن. هن جي موسيقيءَ ۾ تاريخي صورتن ۽ جديد فني تجربن جو گڏيل استعمال نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;/&gt;

==== سرگئي پروڪوفيف ====
[[سرگئي پروڪوفيف]] (1891ع–1953ع) روسي موسيقار هو. سندس ''Classical Symphony''، جنهن جي تخليق 1916ع–1917ع ۾ ٿي، ڪلاسيڪي سمفنيءَ جي صورتن جي جديد تشريح جو مشهور مثال آهي.
هن تخليق ۾ اڳين دور جي سمفنيءَ جي ترتيب مان اثر ورتو ويو، پر موسيقيءَ جي تال، هارموني ۽ اظهار ۾ پروڪوفيف جي انفرادي انداز کي برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح اها تخليق تاريخي موسيقيءَ جي سڌي نقل بدران ان جي نئين فني تشريح هئي.&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت ==
[[رومانويت]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ جي ادب ۽ فنن ۾ هڪ اهم تحريڪ طور اُڀري. رومانوي فنڪارن تخيل، جذبات، فرد جي تجربي، فطرت ۽ غير معمولي واقعن کي وڏي اهميت ڏني. نيو ڪلاسيڪي فن جي مقابلي ۾ رومانوي فن ۾ ذاتي اظهار ۽ جذباتي شدت وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/de/essays/romanticism Kathryn Calley Galitz، «Romanticism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ مڪمل ۽ قطعي ورهاست موجود نه هئي. ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ ٻنهي رجحانن جون خصوصيتون گڏ ملن ٿيون. فرانس ۾ ڊيوڊ جي شاگردن مان ڪيترن مصورن پنهنجي تخليقن ۾ ڪلاسيڪي فني تربيت سان گڏ رومانوي موضوعن ۽ اظهار کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;

=== فني تقابلي جائزو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جا عام فني رجحان
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | رومانويت
|-
| '''فڪري رجحان'''
| عقل، ترتيب ۽ اخلاقي ذميواري
| تخيل، احساس ۽ انفرادي تجربو
|-
| '''فني بناوت'''
| واضح ليڪون، توازن ۽ منظم صورت
| حرڪت، جذباتي شدت ۽ متنوع بناوت
|-
| '''موضوع'''
| قديم تاريخ، اساطير ۽ شهري فرض
| فطرت، تاريخ، تخيل ۽ انساني جذبا
|-
| '''اظهار'''
| نسبتاً ضبط ٿيل ۽ منظم پيشڪش
| نسبتاً آزاد ۽ جذباتي پيشڪش
|-
| '''تاريخي ماخذ'''
| قديم يوناني ۽ رومي فن تي خاص زور
| وچئين دور، لوڪ روايتن ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ پڻ دلچسپي
|}
هي فرق عام رجحانن کي ظاهر ڪن ٿا؛ هر فنڪار يا تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿا ٿين.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;

=== فن ۾ ٻنهي رجحانن جو گڏيل اثر ===
فرانسيسي مصور [[ژان آگسٽ ڊومينيڪ اينگر]] جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي ليڪن ۽ تاريخي موضوعن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون به موجود هيون، جن کي رومانوي فن جي بحثن سان ڳنڍيو ويو آهي. ساڳئي طرح [[اين لوئي جيروڊي]] ۽ [[انتوان ژان گرو]] جهڙن مصورن پنهنجي ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ نوان موضوع ۽ اظهار جا طريقا اختيار ڪيا.
ان ڪري اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي يورپي مصوريءَ جي تاريخ کي صرف ٻن هڪٻئي جي مخالف تحريڪن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ بدران انهن جي گڏيل اثرن ۽ فني تبديلين جي تسلسل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جو زوال ۽ بعد وارا اثر ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات کان يورپي مصوريءَ ۽ ادب ۾ رومانويت جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي انداز جي اڳوڻي بالادستي گهٽجڻ لڳي. فرانسيسي مصوريءَ ۾ ڊيوڊ جي شاگردن ۽ پوءِ ايندڙ نسلن مختلف فني طريقا اختيار ڪيا. رومانوي مصوريءَ ۾ فطرت، جذبات، حرڪت ۽ تخيلاتي موضوعن کي نئين اهميت ملي.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;
ان هوندي به نيو ڪلاسيڪيت هڪ ئي وقت يا مڪمل طور ختم نه ٿي. فن تعمير، يادگارن، سرڪاري عمارتن ۽ تعليمي ادارن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال اوڻيهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ به جاري رهيو. فن جي تعليم ۾ قديم مجسمن، انساني جسم جي تناسب ۽ تاريخي مصوريءَ جي مطالعي کي اهميت حاصل رهي.
ويهين صديءَ جي موسيقيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪيت جي نئين صورت ظاهر ٿي، جنهن مان واضح ٿئي ٿو ته قديم فني اصولن ڏانهن رجوع مختلف تاريخي دورن ۾ مختلف مقصدن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪيت جو اثر رڳو ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي هڪ مخصوص فني انداز تائين محدود نه رهيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي اهميت ==
نيو ڪلاسيڪيت يورپي فن جي تاريخ ۾ قديم تهذيبن جي نئين مطالعي، روشن خياليءَ جي فڪري ماحول ۽ جديد رياستن جي ثقافتي اظهار سان لاڳاپيل تحريڪ هئي. ان جي ذريعي قديم يوناني ۽ رومي صورتن کي مصوريءَ، مجسمي سازيءَ، فن تعمير ۽ آرائشي فنن ۾ نئين نموني استعمال ڪيو ويو.
هن تحريڪ ۾ قديم فن جي جمالياتي خصوصيتن سان گڏ ان جي تاريخي ۽ اخلاقي معنائن تي پڻ ڌيان ڏنو ويو. مختلف سياسي نظامن، جن ۾ جمهوري تحريڪون ۽ شاهي حڪومتون شامل هيون، نيو ڪلاسيڪي فن کي پنهنجن مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. تنهنڪري نيو ڪلاسيڪيت کي ڪنهن هڪ سياسي نظريي جي نمائندگي ڪندڙ تحريڪ سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Met&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;
نيو ڪلاسيڪيت جي مطالعي مان فن، تاريخ، آثار قديمه، ادبي تنقيد ۽ سياسي ثقافت جي وچ ۾ لاڳاپا پڻ واضح ٿين ٿا. قديم نمونن جي نئين تشريح، فني ترتيب ۽ تاريخي موضوعن جي چونڊ هن تحريڪ جي اهڙين خصوصيتن مان آهن، جن جو اثر بعد جي ڪيترين فني روايتن ۾ موجود رهيو.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلاسيڪيت]]
* [[قديم يونان جو فن]]
* [[قديم روم جو فن]]
* [[روشن خياليءَ جو دور]]
* [[رومانويت]]
* [[فن تعمير]]
* [[مجسمي سازي]]
* [[مغربي موسيقي]]
* [[آثار قديمه]]

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Paolina Borghese (Canova).jpg|انتونيو ڪانووا: «وينس وڪٽرڪس».
Canova - The Three Graces, be

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|ژاڪ لوئي دائود: «هوراتي ڀائرن جو قسم».
Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|ژان اوگست دومينيڪ اينگر: «نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي».
Gerard FrancoisPascalSimon-Cupid Psyche end.jpg|فرانسوا جيرار: «ڪيوپڊ ۽ سائيڪي».
Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|انتوان ژان گرو: «يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ».
Giovanni Paolo Panini - Fantasy View with the Pantheon and other Monuments of Ancient Rome - 61.62 - Museum of Fine Arts.jpg|گيوواني پاولو پانيني: قديم روم جي يادگارن جو تخيلاتي منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}
==حوالا==
{{Reflist}}


[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>lw533t3trw078lorq97gxxuxn9cvepd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426947</id>
      <parentid>426946</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129260" sha1="kib12g3ewm3exosubcoiwo4a0thd7hf" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارڙهين صديءَ ۾ اڀرندڙ مغربي فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ}}

{{Infobox art movement
| name = نيو ڪلاسيڪيت
| image = Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg
| caption = ژاڪ لوئي دائود جي مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم» (1784ع)، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال
| yearsactive = ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين؛ پوءِ به مختلف صورتن ۾ اثر
| countries = يورپ ۽ اتر آمريڪا، پوءِ ٻين علائقن ۾
}}

'''نيو ڪلاسيڪيت''' (انگريزي: ''Neoclassicism'')، جنهن کي '''نئين ڪلاسيڪيت''' يا '''ڪلاسيڪي احيا''' پڻ چيو وڃي ٿو، هڪ فني، ادبي ۽ ثقافتي تحريڪ هئي، جيڪا ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اڀري. هن تحريڪ جو بنيادي مقصد قديم [[يونان]] ۽ [[روم]] جي فن، ادب، فڪر ۽ جمالياتي اصولن کي نئين تاريخي ۽ سماجي ماحول ۾ اختيار ڪرڻ هو. نيو ڪلاسيڪيت مصوري، مجسمي سازي، فن تعمير، آرائشي فنن، ادب ۽ ٻين ثقافتي شعبن تي اثر وڌو. ان ۾ تناسب، توازن، سادگي، نظم، عقليت ۽ فني ضبط کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;&gt;{{cite web |last=Gontar |first=Cybele |title=Neoclassicism |url=https://www.metmuseum.org/essays/neoclassicism |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2003 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ويجهه ۾ قديم آثارن جي کوٽائي، خاص ڪري [[پومپيئي]] ۽ [[هرڪيولينيم]] جي آثارن جي دريافت، يورپي اشرافيه جي تعليمي سفرن ۽ [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري فڪر]] اهم ڪردار ادا ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم دنيا جي فني صورتن کي رڳو نقل ڪرڻ بدران انهن مان اخلاقي، شهري ۽ جمالياتي قدر پڻ اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. فن ۾ واضح بناوت، سڌيون ليڪون، متوازن ترتيب ۽ تاريخي يا اساطيري موضوع نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism |website=Victoria and Albert Museum |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism |website=National Galleries of Scotland |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪيت کي عام طور تي [[روڪوڪو]] جي گهڻي آرائش ۽ [[باروڪ]] جي متحرڪ ۽ ڊرامائي اظهار جي مقابلي ۾ اڀرندڙ رجحان سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ [[رومانويت]] کي مڪمل طور هڪ ٻئي جا مخالف قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته ڪيترن فنڪارن جي تخليقن ۾ ٻنهي تحريڪن جون خصوصيتون گڏ نظر اچن ٿيون. نيو ڪلاسيڪي فن پنهنجي عروج کان پوءِ به يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري عمارتن، يادگارن ۽ آرائشي فنن تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;&gt;{{cite web |last=Gersh-Nesic |first=Beth |title=Neoclassicism, an introduction |url=https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ |website=Smarthistory |date=7 January 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism in architecture |url=https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ |publisher=Royal Institute of British Architects |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ مفهوم ==
لفظ «نيو ڪلاسيڪيت» ٻن حصن تي مشتمل آهي: «نيو»، جنهن جي معنيٰ نئون آهي، ۽ «ڪلاسيڪيت»، جيڪا قديم يوناني ۽ رومي فني ۽ ادبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. اصطلاح جو مفهوم ڪلاسيڪي قدرن ۽ صورتن جي نئين سر تشريح يا احيا آهي. فن جي تاريخ ۾ اهو خاص طور ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات واري تحريڪ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism |url=https://artsandculture.google.com/entity/0107/m0190t4 |website=Google Arts &amp; Culture |publisher=Grove Art / Oxford University Press |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪلاسيڪيت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ۾ فرق تاريخي پسمنظر ۽ فني مقصدن جو آهي. ڪلاسيڪيت عام معنيٰ ۾ اهڙن فني اصولن کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪي نظم، تناسب، وضاحت ۽ مثالي حسن سان واسطو رکن ٿا. نيو ڪلاسيڪيت انهن اصولن جو هڪ مخصوص تاريخي احيا هو، جنهن ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ روشن خياليءَ جي فڪر کي پڻ اهميت حاصل هئي. ان ڪري نيو ڪلاسيڪي فن ۾ قديم موضوعن سان گڏ جديد دور جا سياسي، اخلاقي ۽ سماجي خيال به ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== قديم آثارن جي دريافت ===
ارڙهين صديءَ ۾ آثار قديمه جي تحقيق ۽ قديم شهرن جي کوٽائي يورپي فني ذوق ۾ تبديلي آندي. هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان عمارتن، ڀتين جي مصوري، مجسمن ۽ گهريلو آرائشي شين جا نمونا سامهون آيا. انهن دريافتن فنڪارن ۽ معمارن کي قديم رومي زندگيءَ ۽ فن بابت اهڙو مواد فراهم ڪيو، جيڪو اڳ گهڻو ڪري ادبي بيانن يا موجود مجسمن تائين محدود هو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VAMuseum&quot;/&gt;
انهيءَ زماني ۾ قديم يوناني ۽ رومي آثارن بابت تصويري ڪتاب ۽ سفرناما پڻ شايع ٿيا. [[رابرٽ ووڊ]] جي قديم پالميرا ۽ بعلبڪ بابت تحقيق، [[جيمس اسٽوئرٽ]] ۽ [[نڪولس ريويٽ]] جي اٿينس بابت مطالعي ۽ ٻين آثار قديمه جي اشاعتن يورپي معمارن کي قديم عمارتن جي تناسب، ٿنڀن، ڇتين ۽ آرائشي بناوتن بابت نئون علم ڏنو. انهن ڪتابن ۽ تصويرن وسيلي نيو ڪلاسيڪي انداز مختلف ملڪن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

=== يوهان يوآخيم ونڪلمان جو ڪردار ===
[[يوهان يوآخيم ونڪلمان]] (1717ع–1768ع) جرمن فن مؤرخ ۽ قديم آثارن جو عالم هو، جنهن جي لکڻين نيو ڪلاسيڪيت جي نظرياتي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتاب ''Thoughts on the Imitation of Greek Works in Painting and Sculpture''، جيڪو 1755ع ۾ شايع ٿيو، قديم يوناني فن جي تقليد ۽ ان جي جمالياتي قدرن بابت بحث ڪري ٿو. سندس ٻيو اهم ڪتاب ''History of Ancient Art''، 1764ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ قديم فن جي تاريخ کي مختلف مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Scotland&quot;/&gt;
ونڪلمان جي فڪر ۾ قديم يوناني فن جي سادگي، وقار ۽ مثالي حسن کي خاص مقام حاصل هو. هن فنڪارن کي قديم نمونن جي مطالعي ڏانهن راغب ڪيو. سندس لکڻين جو اثر مجسمي سازي، مصوري ۽ فن تعمير تي پيو. نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ۾ سندس اهميت ان ڪري پڻ آهي، جو هن قديم فن جي مطالعي کي جمالياتي نظريي ۽ تاريخي تحقيق سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

[[File:Johann Joachim Winckelmann (Anton von Maron 1768).jpg|thumb|کاٻو|يوهان يوآخيم ونڪلمان جي تصوير، جيڪا انتون فان مارون 1768ع ۾ ٺاهي.]]

=== روشن خياليءَ جو اثر ===
نيو ڪلاسيڪيت جي ترقي [[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]] سان لاڳاپيل هئي. ان دور ۾ عقليت، سائنسي تحقيق، تاريخي مطالعي ۽ انساني سماج جي سڌاري بابت بحث کي اهميت حاصل ٿي. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم يونان ۽ روم جي تاريخ مان شهري ذميواري، قرباني، فرض شناسي ۽ اجتماعي اخلاقيات جا موضوع ورتا. خاص ڪري تاريخي مصوريءَ ۾ اهڙن واقعن کي پيش ڪيو ويو، جيڪي اخلاقي فيصلي يا عوامي ذميواريءَ کي ظاهر ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Christies&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassicism Art |url=https://www.christies.com/en/art-movement/neoclassicism |website=Christie's |language=en}}&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن جو تعلق صرف قديم آثارن سان دلچسپيءَ تائين محدود نه هو. فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتون سياسي اقتدار، جمهوري قدرن ۽ رياستي وقار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيون. اهڙيءَ ريت ساڳي فني ٻولي مختلف سياسي مقصدن لاءِ ڪم آئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جون خاصيتون ==
نيو ڪلاسيڪيت ۾ فن جي مختلف شعبن جون صورتون هڪجهڙيون نه هيون، پر ڪجهه جمالياتي اصول انهن ۾ گڏيل طور نظر اچن ٿا. انهن ۾ تناسب ۽ توازن، واضح ترتيب، سادگي، هندسي بناوت، قديم يوناني ۽ رومي نمونن مان اثر وٺڻ ۽ موضوع جي اخلاقي يا تاريخي اهميت شامل آهن. مصوريءَ ۾ مضبوط افقي ۽ عمودي ليڪون، نسبتاً سنجيده رنگ ۽ واضح انساني صورتون نمايان رهيون، جڏهن ته فن تعمير ۾ ٿنڀن، مثلثي پيشانين ۽ متناسب عمارتن کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #b9c9d9; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جا بنيادي فني اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصول
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | فني اظهار
|-
| '''توازن ۽ تناسب'''
| مختلف حصن جي وچ ۾ ماپ ۽ ترتيب جو هم آهنگ تعلق
| عمارتن، مجسمن ۽ تصويرن ۾ متناسب بناوت
|-
| '''سادگي'''
| غير ضروري آرائش بدران واضح ۽ منظم صورت
| سڌيون ليڪون، صاف سطحون ۽ محدود آرائش
|-
| '''ڪلاسيڪي اثر'''
| قديم يونان ۽ روم جي فني نمونن مان رهنمائي
| ٿنڀا، تاريخي ڪردار، اساطيري موضوع ۽ قديم پوشاڪون
|-
| '''عقليت ۽ ضبط'''
| ترتيب، فني ضابطي ۽ سوچيل سمجهيل اظهار تي زور
| مصوريءَ ۾ واضح موضوع ۽ منظم ترتيب
|-
| '''اخلاقي ۽ شهري موضوع'''
| فرض، قرباني، انصاف ۽ اجتماعي ذميواريءَ جو اظهار
| تاريخي ۽ سياسي موضوعن واري مصوري
|}
&lt;ref name=&quot;NatGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Smarthistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي ارتقا ==
نيو ڪلاسيڪيت جي شروعات ۽ خاتمي لاءِ هڪ ئي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن ۽ فنن ۾ ان جا مرحلا مختلف رهيا. مصوريءَ ۽ آرائشي فنن ۾ ان جو اهم دور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي وچ تائين رهيو، جڏهن ته فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي احيا جا اثر ان کان پوءِ به جاري رهيا.&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت جي واڌ ويجهه جا اهم مرحلا
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | اهم تبديلي
! style=&quot;background:#dceaf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1730ع ۽ 1740ع جا ڏهاڪا
| هرڪيولينيم ۽ پومپيئي جي آثارن جي کوٽائيءَ ۾ اڳڀرائي
| قديم رومي فن ۽ زندگيءَ بابت نئون مواد سامهون آيو
|-
| 1750ع جا ڏهاڪا
| ونڪلمان جون لکڻيون ۽ ڪلاسيڪي فن بابت بحث
| نيو ڪلاسيڪي فڪر جي نظرياتي تشڪيل
|-
| 1760ع کان 1780ع
| مصوري، مجسمي سازي ۽ فن تعمير ۾ ڪلاسيڪي انداز جي واڌ
| تحريڪ جو يورپ جي مختلف ملڪن تائين ڦهلاءُ
|-
| 1789ع کان 1815ع
| فرانسيسي انقلاب ۽ نيپولين واري دور ۾ ڪلاسيڪي علامتن جو استعمال
| فن ۽ سياسي اظهار جي وچ ۾ لاڳاپن جو نئون مرحلو
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پهريون اڌ
| رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن سان گڏ نيو ڪلاسيڪيت جو تسلسل
| مختلف فني اندازن جي گڏيل موجودگي
|-
| اوڻيهين صديءَ جو پوئين اڌ ۽ ان کان پوءِ
| ڪلاسيڪي احيا جا نوان مرحلا
| عمارتن، يادگارن ۽ سرڪاري فن ۾ ڊگهي مدي وارو اثر
|}
&lt;ref name=&quot;MetGontar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Grove&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RIBA&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت جو تصور ==
سنڌي ادبي تنقيد ۾ «نيو ڪلاسيڪيت» جو اصطلاح ڪلاسيڪي ادبي روايتن جي تجديد ۽ انهن جي فني اصولن جي نئين سر اختيار ڪرڻ جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ يورپي ادب جي نيو ڪلاسيڪي رجحانن جو ذڪر ڪندي ڪلاسيڪي اصولن جي پابندي، ادبي صورتن جي تجديد ۽ انهن جي حد کان وڌيڪ ورجاءَ جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ مصنوعيت تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي لغت ۾ سنڌي ادب جي حوالي سان فارسي ڪلاسيڪي روايت جي اثر هيٺ لکيل شاعريءَ جو مثال ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ فارسي لفظن، اصطلاحن، تشبيهن ۽ روايتي ادبي ماحول کي اهميت ڏني ويندي هئي. بهرحال، سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي اثر کي يورپي نيو ڪلاسيڪي تحريڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تقابلي ۽ تاريخي تحقيق گهربل آهي. ٻنهي جي وچ ۾ ڪلاسيڪي نمونن جي پيرويءَ جي لحاظ کان مشابهت ٿي سگهي ٿي، پر انهن جا تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مصوري ==
'''نيو ڪلاسيڪي مصوري''' ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ يورپي مصوريءَ جو هڪ اهم رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي تاريخ، اساطير، شهري فرض، اخلاقي قرباني ۽ انساني ڪردار جي مثالي صورتن کي خاص اهميت حاصل هئي. مصورن واضح ليڪن، مضبوط انساني بناوت، متوازن ترتيب ۽ نسبتاً محدود آرائش وسيلي پنهنجا موضوع پيش ڪيا. نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ تصوير جو مقصد صرف ڏسندڙ کي وندرائڻ نه، پر تاريخي واقعن ۽ اخلاقي مثالن وسيلي فڪر پيدا ڪرڻ پڻ هو.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;&gt;{{cite web |title=Neoclassical |url=https://www.nationalgallery.org.uk/paintings/glossary/neoclassical |website=The National Gallery |location=London |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;&gt;{{cite web |last=Galitz |first=Kathryn Calley |title=The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825) |url=https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=The Metropolitan Museum of Art |date=October 2004 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مصوريءَ جو هڪ اهم پسمنظر [[روڪوڪو]] جي آرائشي ۽ خوش طبعيءَ واري انداز کان تبديلي هو. روڪوڪو مصوريءَ ۾ درٻاري زندگي، تفريح، نرم رنگ ۽ آرائشي منظر گهڻو نمايان هئا، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصورن تاريخي سنجيدگي، واضح فني جوڙجڪ ۽ اخلاقي موضوعن کي وڌيڪ اهميت ڏني. تنهن هوندي به هي فرق هر مصور ۽ هر تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ ته ارڙهين صديءَ جي ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ مختلف اندازن جون خاصيتون گڏ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;

=== مصوريءَ جون فني خاصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ شڪل ۽ ترتيب جي وضاحت کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. انساني جسمن جون حدون صاف ليڪن سان ظاهر ڪيون وينديون هيون ۽ ڪردارن جي بيهڪ اهڙي نموني ترتيب ڏني ويندي هئي، جو تصوير جو مرڪزي موضوع ڏسندڙ کي آسانيءَ سان سمجهه ۾ اچي. قديم مجسمي سازيءَ مان اثر وٺندي انساني جسم کي مضبوط، متناسب ۽ مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪيترين تصويرن ۾ عمارتن جا ٿنڀا، محراب ۽ ٻيا هندسي عنصر منظر جي ترتيب کي وڌيڪ واضح ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
رنگن ۽ روشنيءَ جو استعمال پڻ موضوع جي تابع هوندو هو. مصور روشنيءَ وسيلي اهم ڪردارن کي نمايان ڪندا هئا، جڏهن ته پسمنظر کي نسبتاً سادو رکيو ويندو هو. تاريخي مصوريءَ ۾ قديم پوشاڪون، هٿيار، عمارتون ۽ ٻيون شيون استعمال ڪيون وينديون هيون، پر انهن جو مقصد هميشه تاريخي حقيقت جي مڪمل نقل ڪرڻ نه هوندو هو. ڪيترائي فنڪار قديم دنيا جي تصوراتي صورت وسيلي پنهنجي دور جا اخلاقي يا سياسي سوال پيش ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''واضح ليڪون'''
| انساني صورتن ۽ شين جون صاف حدون، جن سان تصوير جي بناوت واضح ٿئي ٿي.
|-
| '''متوازن ترتيب'''
| ڪردارن ۽ پسمنظر کي سوچيل سمجهيل هندسي يا بصري ترتيب ۾ رکڻ.
|-
| '''تاريخي موضوع'''
| قديم يونان ۽ روم جي تاريخ، اساطير ۽ اخلاقي روايتن مان موضوع وٺڻ.
|-
| '''اخلاقي اظهار'''
| فرض، قرباني، وفاداري، شهري ذميواري ۽ انساني فيصلي جا موضوع.
|-
| '''مجسمي جهڙيون صورتون'''
| انساني جسمن جي مضبوط ۽ واضح بناوت، جنهن تي قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي.
|-
| '''محدود آرائش'''
| تصوير جي بنيادي موضوع کي نمايان ڪرڻ لاءِ غير ضروري آرائشي عنصر گهٽ رکڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCPNationalGallery&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== ژاڪ لوئي دائود ===
[[ژاڪ لوئي دائود]] (1748ع–1825ع) فرانس جو هڪ اهم نيو ڪلاسيڪي مصور هو. سندس مصوريءَ ۾ مضبوط ليڪون، مجسمي جهڙيون انساني صورتون، منظم ترتيب ۽ تاريخي واقعن جي اخلاقي تشريح نمايان آهن. هن فرانسيسي بادشاهت، [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي دورن ۾ ڪم ڪيو. سندس سياسي وابستگيون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون، پر سندس مصوريءَ جي بنيادي فني خصوصيتن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز برقرار رهيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود تاريخي مصوريءَ کي اخلاقي ۽ سياسي اظهار جو هڪ اهم وسيلو بڻايو. سندس تصويرن ۾ قديم رومي ڪردارن کي اهڙن فيصلن ۽ حالتن ۾ ڏيکاريو ويو، جيڪي فرض، قرباني، خانداني محبت ۽ اجتماعي ذميواريءَ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ظاهر ڪن ٿا. سندس شاگردن ۽ پوئلڳن ۾ [[اين لوئي جيروڊي]]، [[فرانسوا جيرار]]، [[انتوان ژان گرو]] ۽ [[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] شامل هئا.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== هوراتي ڀائرن جو قسم ====
[[File:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|thumb|350px|ژاڪ لوئي دائود جي مشهور مصوري «هوراتي ڀائرن جو قسم»، جنهن ۾ شهري فرض ۽ خانداني ڏک جي وچ ۾ تضاد ڏيکاريو ويو آهي.]]
دائود جي مشهور تخليق ''The Oath of the Horatii''، جنهن کي سنڌيءَ ۾ '''هوراتي ڀائرن جو قسم''' چئي سگهجي ٿو، نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن تصوير ۾ قديم رومي روايت جا ٽي ڀائر پنهنجي پيءُ جي سامهون هٿيار کڻي جنگ ۾ وڙهڻ جو عزم ظاهر ڪن ٿا. تصوير جي هڪ پاسي ڀائرن جي مضبوط بيهڪ ۽ وچ ۾ پيءُ جو ڪردار آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي عورتون خانداني ڏک ۽ ايندڙ نقصان جي انديشي ۾ ويٺل نظر اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;&gt;{{cite web |title=Le serment des Horaces, entre les mains de leur père |url=https://collections.louvre.fr/ark:/53355/cl010062239 |website=Collections du musée du Louvre |publisher=Musée du Louvre |language=fr}}&lt;/ref&gt;
تصوير جي جوڙجڪ ۾ ٽي محراب مختلف ڪردارن کي الڳ بصري گروهن ۾ ورهائين ٿا. ڀائرن جي سڌين ۽ مضبوط صورتن جي مقابلي ۾ عورتن جون جهڪيل ۽ نرم صورتون نمايان آهن. اهڙي ترتيب وسيلي مصور اجتماعي فرض ۽ ذاتي احساسن جي وچ ۾ تضاد پيش ڪري ٿو. تصوير بادشاهه لوئي سورهين جي حڪم سان تيار ڪئي وئي ۽ 1785ع جي پيرس سيلون ۾ نمائش لاءِ پيش ٿي. لوور جي تفصيلي فهرست موجب تصوير تي 1784ع جي تاريخ لکيل آهي، پر ان جي مڪمل ٿيڻ بابت تاريخي رڪارڊ 1785ع جي ڪم ڏانهن پڻ اشارو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
هن تصوير جي تاريخي اهميت رڳو ان جي موضوع ۾ نه، پر فني انداز ۾ پڻ آهي. ان جي مضبوط بناوت، سادگي، واضح ليڪن ۽ اخلاقي موضوع نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي ڪيترين خصوصيتن کي گڏ ظاهر ڪن ٿا. ان کي فرانسيسي انقلاب کان اڳ واري سياسي ۽ ثقافتي ماحول سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ تصوير پاڻ بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== بروٽس ۽ سندس پٽن جو انجام ====
دائود جي ٻي اهم تصوير ''The Lictors Bring to Brutus the Bodies of His Sons''، جيڪا 1789ع ۾ تيار ٿي، قديم رومي روايت مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. تصوير ۾ بروٽس پنهنجي پٽن جي موت کان پوءِ هڪ ڏکئي اخلاقي صورتحال ۾ نظر اچي ٿو. ان ۾ رياستي فرض، خانداني محبت ۽ ذاتي ڏک جي وچ ۾ تضاد کي ظاهر ڪيو ويو آهي. هن تخليق ۾ به تاريخي موضوع ذريعي اخلاقي سوالن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

==== نيپولين واري دور جي مصوري ====
فرانسيسي انقلاب کان پوءِ دائود نيپولين جي دور ۾ پڻ اهم مصور رهيو. هن دور ۾ سندس ڪم ۾ حڪمران جي شخصيت، اقتدار ۽ سرڪاري تقريبن جي نمائندگي نمايان ٿي. نيپولين جي تاجپوشيءَ بابت سندس وڏي مصوري نيو ڪلاسيڪي فني اصولن ۽ رياستي نمائندگيءَ جي ميلاپ جو مثال آهي. اهڙين تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز رڳو جمهوري يا انقلابي خيالن تائين محدود نه هو، پر بادشاهتي ۽ شهنشاهي اقتدار جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== اينجليڪا ڪافمان ===
[[اينجليڪا ڪافمان]] (1741ع–1807ع) يورپي نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اهم عورت فنڪارن مان هڪ هئي. هوءَ سوئٽزرلينڊ ۾ ڄائي ۽ پنهنجي فني زندگيءَ دوران اٽلي ۽ برطانيا ۾ ڪم ڪيائين. سندس والد مصور هو ۽ هن ننڍپڻ کان مصوريءَ جي سکيا حاصل ڪئي. ڪافمان تصويرڪشيءَ سان گڏ تاريخي ۽ اساطيري موضوعن تي پڻ ڪم ڪيو، جيڪو ان دور ۾ عورت مصورن لاءِ هڪ اهم فني ميدان هو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;&gt;{{cite web |title=Angelica Kauffman |url=https://nmwa.org/art/artists/angelica-kauffman/ |website=National Museum of Women in the Arts |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪافمان 1768ع ۾ لنڊن جي [[رائل اڪيڊمي آف آرٽس]] جي باني ميمبرن ۾ شامل هئي. سندس تاريخي مصوريءَ ۾ قديم يوناني ۽ رومي موضوع، اخلاقي فيصلا، انساني تعلق ۽ جذباتي ڪيفيتون نمايان آهن. سندس انداز ۾ ڪلاسيڪي ترتيب سان گڏ نرم اظهار ۽ ڪردارن جي نفسياتي حالت تي ڌيان نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNMWA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;&gt;{{cite web |title=Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle |url=https://collection.nmwa.go.jp/en/P.2015-0003.html |website=The National Museum of Western Art |location=Tokyo |language=en}}&lt;/ref&gt;
سندس تصوير ''Hector Upbraiding Paris for his Retreat from Battle''، جيڪا 1770ع واري ڏهاڪي سان تعلق رکي ٿي، يوناني رزميي ''الياد'' مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. ان ۾ هيڪٽر پنهنجي ڀاءُ پيرس کي جنگ مان پوئتي هٽڻ تي ملامت ڪري ٿو. تصوير ۾ جنگي موضوع سان گڏ ڪردارن جي ذاتي ۽ جذباتي حالت کي به اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;

=== ژان اوگست دومينيڪ اينگر ===
[[ژان اوگست دومينيڪ اينگر]] (1780ع–1867ع) فرانسيسي مصور هو، جيڪو دائود جي شاگردن مان هو. هن پنهنجي ڊگهي فني زندگيءَ دوران ڪلاسيڪي مصوريءَ جي اصولن، خاص ڪري واضح ليڪن، انساني جسم جي ترتيب ۽ فني ضبط کي اهميت ڏني. سندس تخليقن ۾ تاريخي مصوري، شخصي تصويرون ۽ قديم يا مشرقي موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
اينگر جي مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون پڻ نظر اچن ٿيون، جن کي بعد ۾ رومانوي ۽ مشرقي موضوعن سان ڳنڍيو ويو. ان ڪري سندس ڪم نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ فني لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس مشهور تخليقن ۾ ''Napoleon I on His Imperial Throne'' شامل آهي، جنهن ۾ نيپولين کي شهنشاهي علامتن سان پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

[[File:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|250px|اينگر جي مصوري «نيپولين پهريون پنهنجي شهنشاهي تخت تي» (1806ع).]]

=== اين لوئي جيروڊي ۽ فرانسوا جيرار ===
[[اين لوئي جيروڊي]] (1767ع–1824ع) دائود جي شاگردن مان هو. سندس مصوريءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ جذباتي، ادبي ۽ تخيلاتي موضوعن جو اظهار پڻ نظر اچي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس ڪم نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ کان رومانوي رجحانن ڏانهن ٿيندڙ تبديليءَ جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
[[فرانسوا جيرار]] (1770ع–1837ع) پڻ دائود جي فني روايت سان لاڳاپيل هو. هن شخصي تصويرن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪم ڪيو. سندس مصوري ''Cupid and Psyche'' قديم اساطيري موضوع کي نرم، متوازن ۽ مثالي صورتن سان پيش ڪري ٿي. جيرار جي ڪم ۾ نيو ڪلاسيڪي فني ترتيب ۽ انساني احساسن جو اظهار گڏ نظر اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

=== انتوان ژان گرو ===
[[انتوان ژان گرو]] (1771ع–1835ع) فرانسيسي مصور ۽ دائود جي شاگردن مان هو. هن نيپولين جي فوجي مهمن ۽ تاريخي واقعن تي مصوري ڪئي. سندس تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ وڌيڪ متحرڪ منظر، جذباتي شدت ۽ ڊرامائي اثر نظر اچن ٿا. انهيءَ ڪري سندس ڪم کي نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ ٿيندڙ فني تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
سندس مشهور تصوير ''Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa''، جيڪا 1804ع ۾ تيار ٿي، نيپولين جي فوجي مهم سان لاڳاپيل منظر پيش ڪري ٿي. تصوير ۾ حڪمران جي شخصيت کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي، جڏهن ته بيماري، انساني تڪليف ۽ فوجي ماحول جا عنصر منظر کي ڊرامائي بڻائين ٿا. هيءَ تخليق نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ جي سياسي استعمال ۽ رومانوي اظهار جي وڌندڙ اثر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز، مصور ۽ نقش نگار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن جي سادي ليڪ، واضح صورت ۽ منظم ترتيب جو اثر نظر اچي ٿو. هن قديم رزميه ادب، خاص ڪري ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي''، جي موضوعن تي تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن خاڪن جي ليڪن واري سادگي نيو ڪلاسيڪي جماليات جو هڪ نمايان مثال آهي.
فليڪسمن جي خاڪن ۾ گهڻي رنگيني يا پيچيده پسمنظر بدران ڪردارن جي بيهڪ ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. سندس تصويري ڪم ۽ مجسمي سازيءَ جو اثر يورپ جي ٻين فنڪارن تي پڻ پيو. هن آرائشي شين ۽ مٽيءَ جي ٿانون جي ڊزائن ۾ به ڪم ڪيو، جنهن سان نيو ڪلاسيڪي فني انداز روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== ٻين اهم مصورن جو ڪردار ===
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي تاريخ رڳو فرانسيسي فنڪارن تائين محدود نه هئي. جرمني، اٽلي، برطانيا ۽ ٻين يورپي ملڪن جي مصورن پڻ قديم دنيا جي موضوعن ۽ فني اصولن کي اختيار ڪيو. انهن مان [[انتون رافائيل مينگس]]، [[اسموس جيڪب ڪارستنس]] ۽ [[گيوواني پاولو پانيني]] جا نالا اهم آهن. انهن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي موضوعن، قديم عمارتن، مثالي انساني صورتن ۽ تاريخي تصور جي مختلف صورتن کي ڏسي سگهجي ٿو.
مينگس جي مصوريءَ ۾ مثالي حسن ۽ ڪلاسيڪي ترتيب کي اهميت حاصل هئي. ڪارستنس قديم اساطير ۽ تخيلاتي تاريخي منظرن بابت پنهنجي خاڪن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. پانيني جي قديم رومي عمارتن ۽ آثارن واري مصوريءَ يورپ ۾ قديم روم جي بصري تصور کي مشهور ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. جيتوڻيڪ انهن فنڪارن جا انداز هڪجهڙا نه هئا، پر سندن ڪم نيو ڪلاسيڪي ذوق جي تاريخي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ سان لاڳاپيل ڪجهه نمايان تخليقن جو مختصر تعارف ڏنو ويو آهي. ڪجهه تخليقون خالص نيو ڪلاسيڪي انداز جون آهن، جڏهن ته ٻين ۾ ان سان گڏ رومانوي يا ٻين فني رجحانن جا اثر پڻ موجود آهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مصور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم موضوع
|-
| ''هوراتي ڀائرن جو قسم''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1784ع–1785ع
| شهري فرض، قرباني ۽ خانداني ڏک&lt;ref name=&quot;NCPLouvreHoratii&quot;/&gt;
|-
| ''بروٽس وٽ سندس پٽن جا لاش آڻڻ''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1789ع
| رياستي فرض ۽ خانداني محبت جو تضاد&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|-
| ''هيڪٽر پاران پيرس جي ملامت''
| اينجليڪا ڪافمان
| 1770ع وارو ڏهاڪو
| يوناني رزميي مان ورتل جنگي ۽ اخلاقي موضوع&lt;ref name=&quot;NCPKauffmanNational&quot;/&gt;
|-
| ''نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي''
| ژان اوگست دومينيڪ اينگر
| 1806ع
| شهنشاهي اقتدار ۽ علامتي نمائندگي
|-
| ''ڪيوپڊ ۽ سائيڪي''
| فرانسوا جيرار
| 1798ع
| قديم اساطير، محبت ۽ مثالي حسن
|-
| ''يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ''
| انتوان ژان گرو
| 1804ع
| فوجي تاريخ، حڪمران جي نمائندگي ۽ انساني تڪليف
|-
| ''ليونيداس ٿرموپليءَ ۾''
| ژاڪ لوئي دائود
| 1814ع
| قديم يوناني تاريخ ۽ جنگي قرباني&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
|}

== نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو سياسي ۽ سماجي ڪردار ==
نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جو تعلق پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي تبديلين سان گهرو هو. فرانسيسي انقلاب کان اڳ قديم رومي تاريخ جا موضوع شهري فرض، قرباني ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي مثالن طور پيش ڪيا ويندا هئا. انقلاب کان پوءِ اهڙن موضوعن کي جمهوري ۽ سياسي مقصدن سان پڻ ڳنڍيو ويو. ساڳئي وقت بادشاهتي ۽ شهنشاهي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيندڙ تصويرن ۾ ڪلاسيڪي علامتون اقتدار ۽ رياستي وقار جي نمائندگيءَ لاءِ استعمال ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;
دائود جي فني زندگي انهيءَ تبديليءَ جو هڪ نمايان مثال آهي. هن بادشاهي سرپرستيءَ هيٺ ڪم ڪيو، انقلاب جي سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ پوءِ نيپولين جي دور ۾ پڻ سرڪاري تصويرون تيار ڪيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي انداز ڪنهن هڪ سياسي نظريي سان لازمي طور وابسته نه هو؛ مختلف حڪومتن ۽ فنڪارن ان جي بصري ٻوليءَ کي مختلف مقصدن لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جو تعلق ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ [[رومانويت]] جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ جي حيثيت تبديل ٿيڻ لڳي. رومانوي مصورن ذاتي احساس، تخيل، غير معمولي واقعن، فطرت ۽ جذباتي شدت کي وڌيڪ اهميت ڏني، جڏهن ته نيو ڪلاسيڪي مصوريءَ ۾ ترتيب، ضبط ۽ مثالي صورتن تي زور رهيو. تنهن هوندي به ٻنهي تحريڪن جي وچ ۾ واضح ۽ قطعي حد مقرر ڪرڻ هميشه ممڪن ناهي.
اينگر، جيروڊي ۽ گرو جهڙن مصورن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ اهڙيون خاصيتون نظر اچن ٿيون، جيڪي رومانوي اظهار سان لاڳاپيل آهن. ان ڪري فن جي تاريخ ۾ نيو ڪلاسيڪيت کان رومانويت ڏانهن تبديليءَ کي هڪ تدريجي ۽ پيچيده عمل طور ڏٺو ويندو آهي، نه ڪي هڪ تحريڪ جي مڪمل خاتمي ۽ ٻيءَ جي اوچتي شروعات طور.&lt;ref name=&quot;NCPMetDavid&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ==
[[File:Paolina Borghese (Canova).jpg|thumb|280px|انتونيو ڪانووا جو سنگمرمر جو مجسمو «وينس وڪٽرڪس»، جنهن ۾ پولين بوناپارٽ کي قديم رومي ديويءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي.]]
'''نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي''' ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ يورپ ۾ وڌندڙ اهڙو فني رجحان هو، جنهن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي جمالياتي اصولن کي نئين انداز سان اختيار ڪيو. هن رجحان ۾ انساني جسم جي متناسب بناوت، مثالي حسن، متوازن صورت، سنجيده اظهار ۽ سنگمرمر جي هموار سطح کي اهميت حاصل هئي. قديم مجسمن جي مطالعي سان گڏ آثار قديمه جي کوٽاين ۽ عجائب گهرن ۾ گڏ ٿيندڙ قديم آثارن فنڪارن کي نوان مثال مهيا ڪيا. روم هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو، جتي يورپ جي مختلف ملڪن جا مجسمي ساز قديم فن جو مطالعو ڪرڻ ۽ پنهنجون تخليقون تيار ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي نظرياتي پسمنظر ۾ جرمن فن مورخ [[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] جون لکڻيون اهم هيون. ونڪلمن قديم يوناني مجسمي سازيءَ ۾ سادگي، عظمت ۽ مثالي حسن کي نمايان ڪيو. سندس خيالن جو اثر ان دور جي فنڪارن، فن جي سرپرستن ۽ نقادن تي پيو. جيتوڻيڪ هن تحريڪ قديم يوناني مجسمن کي مثالي نمونو سمجهيو، پر ارڙهين صديءَ ۾ موجود ڪيترائي مشهور قديم مجسما اصل يوناني تخليقن بدران رومي دور ۾ تيار ٿيل نقل هئا. انهيءَ ڪري نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازن جو قديم فن سان تعلق سڌي مشاهدي، رومي نقلن ۽ پنهنجي دور جي فني تشريحن وسيلي قائم ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

=== فني خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي مجسمن ۾ انساني جسم جي بناوت کي واضح ۽ متوازن رکڻ تي زور ڏنو ويندو هو. فنڪار عضون جي تناسب، بيهڪ ۽ حرڪت کي اهڙي نموني ترتيب ڏيندا هئا، جو مجسمو جسماني حقيقت سان گڏ مثالي حسن جو تاثر پڻ ڏئي. ڪيترين تخليقن ۾ چهري جي اظهار کي نسبتاً پرسڪون رکيو ويو، جڏهن ته لباس جي ورن، وارن ۽ جسم جي سطح کي وڏي مهارت سان تراشيو ويو. سنگمرمر هن انداز جو هڪ اهم مادو هو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ هموار سطح، نفيس تفصيل ۽ روشنيءَ جي اثرن کي نمايان ڪرڻ جي گنجائش موجود هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/articles/antonio-canova-an-introduction «Antonio Canova – an introduction»، Victoria and Albert Museum، 17 اپريل 2024ع.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي سازيءَ ۾ قديم اساطيري ڪردار، ديويون، ديوتا، تاريخي شخصيتون، حڪمران ۽ نامور دانشور عام موضوع هئا. مجسمي سازن قديم فن جي سڌي نقل ڪرڻ سان گڏ پنهنجي دور جي ماڻهن جون تصويري صورتون پڻ تيار ڪيون. ڪجهه فنڪارن مجسمن ۾ مثالي حسن کي اوليت ڏني، جڏهن ته ٻين شخصيت جي سڃاڻپ، چهري جي انفراديت ۽ نفسياتي اظهار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي هڪجهڙي فني طريقي بدران مختلف لاڙن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''قديم فن مان اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمن جي صورتن، موضوعن ۽ تناسب جو مطالعو.
|-
| '''مثالي حسن'''
| انساني جسم کي متوازن ۽ جمالياتي طور مثالي صورت ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''پرسڪون اظهار'''
| ڪيترين تخليقن ۾ چهري ۽ جسم جي حرڪت کي سنجيده ۽ ضابطي هيٺ رکڻ.
|-
| '''سنگمرمر جو استعمال'''
| سنگمرمر جي هموار سطح ۽ نفيس تراش ذريعي جسم، لباس ۽ وارن جا تفصيل ظاهر ڪرڻ.
|-
| '''اساطيري موضوع'''
| يوناني ۽ رومي ديوتائن، ديوين ۽ داستاني ڪردارن جا مجسما ٺاهڻ.
|-
| '''شخصي مجسما'''
| حڪمرانن، دانشورن ۽ ٻين شخصيتن جا مڪمل مجسما ۽ نيم قد مجسما تيار ڪرڻ.
|}
&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

=== انتونيو ڪانووا ===
[[انتونيو ڪانووا]] (1757ع–1822ع) اطالوي مجسمي ساز ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو هڪ اهم نمائندو هو. هو اٽليءَ جي ڳوٺ پوسانيو ۾ مجسمي سازن ۽ پٿر تراشين جي خاندان ۾ ڄائو. هن ننڍپڻ کان فن جي سکيا حاصل ڪئي ۽ پوءِ وينس ۾ پنهنجي فني تربيت جاري رکي. قديم مجسمن جي مطالعي لاءِ روم وڃڻ سندس فني زندگيءَ ۾ اهم تبديلي آندي. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي هڪ اهڙو انداز اختيار ڪيو، جنهن ۾ مثالي حسن، جسماني نرمي، واضح بناوت ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/es/essays/antonio-canova-1757-1822 Christina Ferando، «Antonio Canova (1757–1822)»، The Metropolitan Museum of Art، جولاءِ 2016ع.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
ڪانووا جي فني شهرت يورپ جي مختلف ملڪن تائين پهتي. هن حڪمرانن، اميرن ۽ ٻين سرپرستن لاءِ مجسما ٺاهيا. سندس ڪم ۾ قديم اساطير جا ڪردار، مثالي انساني صورتون، يادگاري مجسما ۽ قبرن لاءِ تيار ڪيل فني مجموعا شامل هئا. ڪانووا سنگمرمر کي اهڙي مهارت سان تراشيندو هو، جو سخت پٿر ۾ انساني چمڙي، نرم ڪپڙي ۽ جسماني حرڪت جو تاثر پيدا ٿيندو هو. سندس فني انداز باروڪ مجسمي سازيءَ جي ڪيترين خاصيتن کان مختلف هو، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تخليقن ۾ ڊرامائي حرڪت پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

==== ٿيسيوس ۽ مينوٽار ====
ڪانووا جي شروعاتي اهم تخليقن مان ''Theseus and the Minotaur'' آهي، جيڪا قديم يوناني اساطير جي هڪ داستان تي ٻڌل آهي. هن مجسمي ۾ ٿيسيوس کي مينوٽار کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ ڏيکاريو ويو آهي. تخليق ۾ جنگ جي عروج واري لمحي بدران جنگ کان پوءِ واري سڪون ۽ فتح جي حالت کي نمايان ڪيو ويو آهي. اهڙي موضوعاتي چونڊ نيو ڪلاسيڪي انداز جي ان رجحان سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ بي قابو حرڪت بدران جسماني ضبط ۽ متوازن اظهار کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
هي مجسمو ڪانووا جي فني ترقيءَ ۾ اهم سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، عضون جي تناسب ۽ ڪردارن جي ترتيب قديم مجسمي سازيءَ جي مطالعي کي ظاهر ڪن ٿا. ٿيسيوس جي پرسڪون صورت ۽ شڪست کاڌل مينوٽار جي جسماني حالت گڏجي فتح ۽ تشدد کان پوءِ واري خاموشيءَ جو تاثر پيدا ڪن ٿا. هي تخليق لنڊن جي وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;

==== ٽي ديويون ====
[[File:Canova - The Three Graces, between 1813 and 1816, Н.ск-506.jpg|thumb|280px|ڪانووا جو «ٽي ديويون» نالي مجسمو؛ قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان ورتل موضوع.]]
ڪانووا جي مشهور تخليق ''The Three Graces''، يعني '''ٽي ديويون'''، قديم اساطير جي ٽن ديوين کي گڏ پيش ڪري ٿي. ٽنهي صورتن جي بيهڪ، هڪٻئي ڏانهن جهڪاءُ ۽ هٿن جي ترتيب سان مجسمي ۾ گڏيل هم آهنگي پيدا ٿئي ٿي. جسماني صورتن جي نرمي ۽ سنگمرمر جي سطح تي روشنيءَ جا اثر هن تخليق جي نمايان خصوصيتن مان آهن. ڪانووا هن موضوع جا مختلف نسخا تيار ڪيا، جن مان هڪ وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم ۽ اسڪاٽلينڊ جي قومي عجائب گهرن جي گڏيل ملڪيت آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/antonio-canova «Antonio Canova»، Victoria and Albert Museum، لنڊن.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ ڪانووا قديم موضوع کي پنهنجي دور جي جمالياتي خيالن مطابق نئين صورت ڏني. ٽنهي ديوين جي گڏيل ترتيب ۾ جسماني توازن سان گڏ انساني قربت ۽ هم آهنگيءَ جو اظهار آهي. فن جي تاريخ ۾ هن تخليق کي نيو ڪلاسيڪي مثالي حسن جي نمايان مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;

==== وينس وڪٽرڪس ====
ڪانووا جي ٻي مشهور تخليق ''Venus Victrix'' آهي، جنهن ۾ [[پولين بوناپارٽ]] کي قديم رومي ديوي وينس جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. مجسمو هڪ آرامده حالت ۾ ويٺل عورت جي صورت ڏيکاري ٿو. ان ۾ انساني جسم جي بناوت، سنگمرمر جي نفيس سطح ۽ هيٺان رکيل گدي جي نرم صورت خاص ڌيان ڇڪائين ٿا. هن تخليق ۾ قديم اساطيري علامتن کي نيپولين جي دور جي هڪ حقيقي شخصيت سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;&gt;[https://gnamc.cultura.gov.it/en/da-canova-a-canova/ «From Canova to Canova»، Galleria Nazionale d'Arte Moderna e Contemporanea، روم.]&lt;/ref&gt;
هن مجسمي ۾ سنگمرمر جي تراش جو مقصد رڳو جسماني صورت ٺاهڻ نه، پر مختلف مادن جي ظاهري خاصيتن کي به ظاهر ڪرڻ هو. انساني چمڙي، ڪپڙي ۽ گدي جي بناوت کي هڪ ئي پٿر مان مختلف انداز سان پيش ڪيو ويو آهي. اهو ڪانووا جي فني مهارت جو هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;

==== يادگاري مجسما ۽ مقبرا ====
ڪانووا يادگاري مجسمن ۽ مقبرن جي فني جوڙجڪ ۾ پڻ ڪم ڪيو. هن جي اهڙين تخليقن ۾ موت، يادگيري، ڏک ۽ انساني عظمت جهڙا موضوع نمايان آهن. ويانا ۾ آرچ ڊچس ماريا ڪرسٽينا جو مقبرو سندس اهم يادگاري ڪمن مان هڪ آهي. هن ۾ مختلف علامتي صورتون گڏجي موت ۽ يادگيريءَ جي موضوع کي پيش ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaHouston&quot;&gt;[https://emuseum.mfah.org/objects/47954/a-figure-representing-virtue «A Figure Representing Virtue»، Museum of Fine Arts, Houston.]&lt;/ref&gt;
ڪانووا جي اهميت سندس مجسمن جي فني مهارت سان گڏ قديم فن جي نئين تشريح ۾ پڻ آهي. هن قديم اساطيري ڪردارن کي پنهنجي دور جي جمالياتي ضرورتن مطابق پيش ڪيو ۽ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSCanovaMet&quot;/&gt;

=== برٽيل ٿوروالڊسن ===
[[برٽيل ٿوروالڊسن]] (1770ع–1844ع) ڊينمارڪ جو مجسمي ساز هو، جنهن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. هو 1797ع ۾ روم پهتو ۽ اتي پنهنجي فني زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريائين. روم ۾ هن قديم مجسمن جو مطالعو ڪيو ۽ يورپ جي مختلف ملڪن جي سرپرستن لاءِ مجسما ۽ نقشدار تختيون تيار ڪيون. سندس فني شهرت ايتري وڌي جو هو ڪانووا جي اهم همعصرن ۽ مقابلي ڪندڙن مان شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;&gt;[https://resources.metmuseum.org/resources/metpublications/pdf/The_Metropolitan_Museum_Journal_v_41_2006.pdf Ian Wardropper، «Bertel Thorvaldsen's Nessus Abducting Deianira»، ''Metropolitan Museum Journal''، جلد 41، 2006ع.]&lt;/ref&gt;
ٿوروالڊسن جي انداز ۾ ڪانووا جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سنجيدگي، صورتن جي سادگي ۽ اظهار جي ضبط کي اهميت ڏني ويندي هئي. ٻنهي مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي اساطير مان موضوع ورتا، پر انهن جي تشريح ۽ فني پيشڪش ۾ فرق هو. ٿوروالڊسن ڪيترن موضوعن ۾ قديم يوناني مجسمي سازيءَ جي ظاهري سادگي ۽ مثالي صورتن کي وڌيڪ ويجهڙائيءَ سان اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;&gt;[https://academic.oup.com/book/41438/chapter-abstract/352782266 William Fitzgerald، «Sculpture between the Graceful and the Heroic: Antonio Canova and Bertel Thorvaldsen»، ڪتاب ''The Living Death of Antiquity: Neoclassical Aesthetics''، Oxford University Press، 2022ع، صفحا 120–173.]&lt;/ref&gt;

==== جيسن جو مجسمو ====
ٿوروالڊسن جي مشهور تخليقن مان ''Jason with the Golden Fleece'' آهي، جنهن ۾ يوناني اساطير جي هيرو جيسن کي پيش ڪيو ويو آهي. مجسمي جي صورت ۾ قديم يوناني مردانه حسن، مضبوط جسماني بناوت ۽ سنجيده بيهڪ نمايان آهن. هن تخليق سان ٿوروالڊسن جي فني شهرت ۾ واڌ آئي ۽ کيس نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم نمائندن مان شمار ڪيو ويو.
جيسن جي مجسمي ۾ جسماني صورت کي نسبتاً سادي ۽ واضح ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، عضون جي تناسب ۽ چهري جي اظهار ۾ قديم مجسمي سازيءَ جي مثالي اصولن جو اثر نظر اچي ٿو. هن تخليق جي ذريعي ٿوروالڊسن پنهنجي مخصوص انداز کي نمايان ڪيو، جيڪو ڪانووا جي وڌيڪ نرم ۽ روان صورتن کان ڪجهه مختلف هو.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== گينيميڊ ۽ عقاب ====
ٿوروالڊسن جي تخليق ''Ganymede and the Eagle'' قديم يوناني اساطير مان ورتل موضوع تي ٻڌل آهي. هن ۾ گينيميڊ کي عقاب سان گڏ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردارن جي صورت، جسماني تناسب ۽ گڏيل ترتيب ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو اثر نظر اچي ٿو. هن موضوع کي ٿوروالڊسن مختلف فني صورتن ۾ پيش ڪيو.
هن قسم جي مجسمن ۾ ٿوروالڊسن جو مقصد قديم داستان جي هر واقعي کي تفصيل سان بيان ڪرڻ بدران ان مان هڪ چونڊيل منظر کي متوازن ۽ واضح صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. اهڙي انداز ۾ داستاني موضوع ۽ مثالي جسماني صورت گڏجي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي جمالياتي اصولن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;

==== ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جو تقابلي جائزو ====
ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن ٻئي قديم يوناني ۽ رومي فن کان متاثر هئا، پر سندن فني ترجيحن ۾ فرق موجود هو. ڪانووا جي مجسمن ۾ سنگمرمر جي سطح جي نرمي، جسماني رواني ۽ ڪردارن جي گڏيل حرڪت گهڻو نمايان آهي. ان جي مقابلي ۾ ٿوروالڊسن جي ڪيترين تخليقن ۾ وڌيڪ سادگي، سنجيدگي ۽ قديم صورتن جي واضح ترتيب نظر اچي ٿي. جديد فن تاريخ ۾ ٻنهي مجسمي سازن جي تقابلي مطالعي وسيلي نيو ڪلاسيڪي جماليات جي مختلف رخن کي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:9px;&quot; | ڪانووا ۽ ٿوروالڊسن جي فني اندازن جو تقابلي جائزو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | انتونيو ڪانووا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | برٽيل ٿوروالڊسن
|-
| '''فني مرڪز'''
| روم
| روم
|-
| '''بنيادي اثر'''
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
| قديم يوناني ۽ رومي مجسمي سازي
|-
| '''عام فني خصوصيت'''
| نرم سطحون، مثالي حسن ۽ جسماني رواني
| نسبتاً سادي بناوت، سنجيدگي ۽ ضابطي وارو اظهار
|-
| '''مشهور موضوع'''
| ٿيسيوس، ٽي ديويون، وينس ۽ يادگاري مجسما
| جيسن، گينيميڊ، ٽي ديويون ۽ ٻيا اساطيري ڪردار
|-
| '''تاريخي اهميت'''
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي بين الاقوامي شهرت ۾ اهم ڪردار
| نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي وڌيڪ سنجيده ۽ سادي انداز جي نمائندگي
|}
&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenMet&quot;/&gt;

=== ژان انتوان هودون ===
[[ژان انتوان هودون]] (1741ع–1828ع) فرانسيسي مجسمي ساز هو، جيڪو شخصي مجسمن ۽ نيم قد مجسمن جي ڪري مشهور ٿيو. سندس ڪم ۾ انساني چهري جي انفراديت، جسماني حقيقت ۽ شخصيت جي اظهار کي اهميت حاصل هئي. هودون جي فني زندگيءَ ۾ روڪوڪو کان نيو ڪلاسيڪي انداز ڏانهن تبديليءَ جا اثر ڏسي سگهجن ٿا. هن پنهنجي دور جي ڪيترين اهم شخصيتن جا مجسما تيار ڪيا، جن ۾ دانشور، سياستدان ۽ آمريڪي انقلاب سان لاڳاپيل شخصيتون شامل هيون.
هودون جي فن جي هڪ نمايان خصوصيت اها هئي ته هن شخصي مجسمن ۾ مثالي حسن سان گڏ فرد جي سڃاڻپ کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مجسمن ۾ چهري جا تفصيل، نظر جو رخ ۽ عضون جي بناوت اهڙي نموني پيش ٿيندا هئا، جو ڏسندڙ کي شخصيت جو مخصوص تاثر ملي. ان لحاظ کان هودون جي مجسمي سازي نيو ڪلاسيڪي مثالي صورت ۽ حقيقت پسند شخصي تصويرڪشيءَ جي وچ ۾ هڪ اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;&gt;[https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neoclassicism «Neoclassicism»، National Galleries of Scotland.]&lt;/ref&gt;

==== جارج واشنگٽن جو مجسمو ====
[[File:George Washington (Houdon).jpg|thumb|250px|ژان انتوان هودون جي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل جارج واشنگٽن جي تصوير.]]
هودون جي مشهور تخليقن مان [[جارج واشنگٽن]] جو مڪمل قد وارو مجسمو آهي، جيڪو آمريڪا جي ورجينيا رياست جي ڪيپيٽل عمارت سان لاڳاپيل آهي. هن مجسمي ۾ واشنگٽن کي فوجي لباس ۾ ڏيکاريو ويو آهي. ڪردار جي بيهڪ، لباس ۽ علامتي شين جي ترتيب وسيلي فوجي قيادت ۽ شهري اقتدار سان لاڳاپيل خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي.
هودون واشنگٽن جي جسماني صورت جو سڌو مطالعو ڪرڻ لاءِ آمريڪا ويو هو. سندس تيار ڪيل مجسمي ۾ تاريخي شخصيت جي ظاهري سڃاڻپ ۽ ڪلاسيڪي فني ترتيب گڏ نظر اچن ٿا. اهو مجسمو نيو ڪلاسيڪي شخصي مجسمي سازيءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

==== والٽيئر ۽ ٻين شخصيتن جا مجسما ====
هودون [[والٽيئر]]، [[بينجمن فرينڪلن]] ۽ [[ٿامس جيفرسن]] جهڙين شخصيتن جا نيم قد مجسما پڻ ٺاهيا. انهن تخليقن ۾ شخصيت جي چهري، عمر ۽ انفرادي خصوصيتن کي اهميت ڏني وئي. خاص ڪري والٽيئر جي مجسمن ۾ سندس عمر، چهري جي بناوت ۽ ذهني شخصيت جو تاثر نمايان آهي.
هودون جي ڪم مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو قديم اساطيري ڪردارن جي مثالي صورتن تائين محدود نه هئي. ان ۾ پنهنجي دور جي حقيقي شخصيتن کي به اهڙي فني انداز سان پيش ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلاسيڪي وقار ۽ فرد جي انفراديت گڏ موجود هئا.

=== جان فليڪسمن ===
[[جان فليڪسمن]] (1755ع–1826ع) برطانوي مجسمي ساز ۽ نقش نگار هو. هن قديم يوناني ۽ رومي فن مان اثر وٺندي مجسمن، نقشدار تختين ۽ تصويري خاڪن تي ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ صاف ليڪون، سادي بناوت ۽ قديم رزميه ادب جا موضوع نمايان هئا. فليڪسمن مجسمي سازيءَ سان گڏ ڪتابن لاءِ تيار ڪيل تصويري خاڪن ۽ آرائشي ڊزائنن جي ڪري پڻ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن قديم يوناني رزميي ''الياد'' ۽ ''اوڊيسي'' لاءِ تصويري خاڪا تيار ڪيا. انهن ۾ ڪردارن جي صورتن کي گهٽ ۾ گهٽ ليڪن وسيلي پيش ڪيو ويو. سندس خاڪن ۾ گهڻي رنگيني ۽ پيچيده پسمنظر بدران صورت ۽ حرڪت کي اهميت ڏني وئي. اهڙي طريقي سان فليڪسمن نيو ڪلاسيڪي سادگيءَ کي تصويري فن ۽ مجسمي سازيءَ جي مختلف شعبن ۾ ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;
فليڪسمن آرائشي ٿانون ۽ ٻين شين لاءِ پڻ ڊزائنون تيار ڪيون. سندس ڪم جو لاڳاپو برطانوي ٿانون ٺاهيندڙ جوزايا ويج ووڊ جي ڪارخاني سان پڻ رهيو. اهڙين تخليقن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ نقشدار آرائش شامل هئي. ان وسيلي نيو ڪلاسيڪي فني انداز مجسمن ۽ تصويرن کان اڳتي وڌي روزمره استعمال جي شين تائين پهتو.

=== يوهان گوٽفريڊ شاڊو ===
[[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] (1764ع–1850ع) جرمن مجسمي ساز هو، جنهن پروشيا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن شخصي مجسمن، يادگاري تخليقن ۽ عوامي عمارتن لاءِ مجسمي سازي ڪئي. سندس ڪم ۾ قديم ڪلاسيڪي صورتن سان گڏ شخصيتن جي جسماني حقيقت کي به اهميت ڏني وئي.
شاڊو جي مشهور تخليقن مان پروشيا جي ٻن شهزادين لوئيزا ۽ فريڊريڪا جو گڏيل مجسمو آهي. هن ۾ ٻنهي عورتن جي صورتن کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪيو ويو آهي، جو ڪلاسيڪي توازن سان گڏ شخصي قربت ۽ فطري بيهڪ پڻ نظر اچي ٿي. هي تخليق جرمن نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي اهم مثالن مان هڪ آهي.

=== يوهان ٽوبياس سرگل ===
[[يوهان ٽوبياس سرگل]] (1740ع–1814ع) سوئيڊن جو مجسمي ساز هو، جنهن اٽليءَ ۾ قديم مجسمي سازيءَ جو مطالعو ڪيو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن، انساني جسم جي بناوت ۽ اساطيري موضوعن جو اثر نظر اچي ٿو. سرگل جي مجسمن ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن سان گڏ ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ متحرڪ ۽ جذباتي اظهار پڻ موجود آهي.
سرگل سوئيڊن جي درٻار ۽ ٻين سرپرستن لاءِ ڪم ڪيو. سندس مجسمي سازي اتر يورپ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ سان لاڳاپيل هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي رڳو اٽلي ۽ فرانس تائين محدود نه رهي، پر اتر يورپ جي فني روايتن تي پڻ اثرانداز ٿي.

=== فرانز زاوير ميسرشمٽ ===
[[فرانز زاوير ميسرشمٽ]] (1736ع–1783ع) آسٽريا سان لاڳاپيل مجسمي ساز هو، جنهن پنهنجي مخصوص چهري وارن نيم قد مجسمن جي ڪري شهرت حاصل ڪئي. سندس مشهور تخليقن کي عام طور ''Character Heads'' چيو ويندو آهي. انهن ۾ انساني چهري جا غير معمولي تاثرات، ڇڪيل عضوا ۽ مختلف جذباتي صورتون پيش ڪيون ويون آهن.
ميسرشمٽ جو ڪم نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي عام مثالي حسن واري انداز کان مختلف هو. سندس تخليقن ۾ انساني چهري جي جسماني بناوت ۽ اظهار جي تجربي کي وڌيڪ اهميت حاصل هئي. انهيءَ ڪري کيس نيو ڪلاسيڪي دور جي هڪ مخصوص ۽ غير روايتي فنڪار طور ڏٺو ويندو آهي. سندس سموري ڪم کي خالص نيو ڪلاسيڪي انداز ۾ شامل ڪرڻ بدران ان دور جي مجسمي سازيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازي ===
اوڻيهين صديءَ دوران آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جي واڌ ٿي. آمريڪي فنڪارن قديم يوناني ۽ رومي مجسمن مان اثر ورتو ۽ ڪيترن پنهنجي تربيت لاءِ اٽليءَ جو سفر ڪيو. آمريڪي مجسمي سازيءَ ۾ تاريخي شخصيتن، سياسي اڳواڻن، اساطيري ڪردارن ۽ اخلاقي موضوعن کي اهميت ڏني وئي.
هن دور جي اهم آمريڪي مجسمي سازن ۾ [[هوراشيو گرينو]]، [[هيرئٽ هاسمر]]، [[هيرم پاورز]] ۽ [[رينڊولف راجرز]] شامل هئا. انهن فنڪارن جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي صورتن، سنگمرمر جي تراش ۽ مثالي انساني بناوت جو اثر نظر اچي ٿو. آمريڪي نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ ۾ قديم فني روايتن کي نئين قومي ۽ سماجي ماحول سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون اهم تخليقون ==
هيٺ ڏنل جدول ۾ نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اهم تخليقون ڏنل آهن. انهن مان ڪجهه تخليقن جا مختلف نسخا موجود آهن، تنهنڪري تاريخون ۽ موجوده عجائب گهر هر مخصوص نسخي مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c9dc;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون چونڊ تخليقون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | تخليق
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | مجسمي ساز
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | موضوع
|-
| ''ٿيسيوس ۽ مينوٽار''
| انتونيو ڪانووا
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| قديم يوناني اساطير، فتح ۽ سڪون&lt;ref name=&quot;NCSCanovaVA&quot;/&gt;
|-
| ''ٽي ديويون''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| مثالي حسن ۽ هم آهنگي&lt;ref name=&quot;NCSCanovaCollection&quot;/&gt;
|-
| ''وينس وڪٽرڪس''
| انتونيو ڪانووا
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| پولين بوناپارٽ جي اساطيري صورت&lt;ref name=&quot;NCSCanovaModern&quot;/&gt;
|-
| ''جيسن ۽ سونهري رڍ جي کل''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير ۽ مثالي مردانه صورت&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''گينيميڊ ۽ عقاب''
| برٽيل ٿوروالڊسن
| اوڻيهين صديءَ جي شروعات
| يوناني اساطير&lt;ref name=&quot;NCSThorvaldsenOxford&quot;/&gt;
|-
| ''جارج واشنگٽن''
| ژان انتوان هودون
| ارڙهين صديءَ جو آخري حصو
| تاريخي شخصيت ۽ شهري قيادت
|-
| ''پروشيا جون شهزاديون''
| يوهان گوٽفريڊ شاڊو
| 1790ع وارو ڏهاڪو
| شخصي مجسمو ۽ ڪلاسيڪي توازن
|-
| ''ڪردار وارا چهرا''
| فرانز زاوير ميسرشمٽ
| ارڙهين صديءَ جو ٻيو اڌ
| انساني چهري جا مختلف تاثرات
|}

== نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر ==
نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جو اثر اوڻيهين صديءَ جي يورپي ۽ آمريڪي فن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو. عوامي يادگارن، حڪمرانن جي مجسمن، قبرن جي آرائش ۽ عجائب گهرن لاءِ تيار ٿيندڙ تخليقن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال جاري رهيو. ڪيترن مجسمي سازن قديم يوناني ۽ رومي فن جي اصولن کي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ سماجي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو.
هن تحريڪ جو هڪ اهم اثر اهو پڻ هو ته قديم فن جي مطالعي کي فني تربيت جو بنيادي حصو بڻايو ويو. فن جي اڪيڊمين ۾ قديم مجسمن جي نقل، انساني جسم جي تناسب ۽ ڪلاسيڪي صورتن جي مطالعي کي وڏي اهميت حاصل رهي. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ رومانويت ۽ ٻين فني رجحانن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي مجسمي سازيءَ جون ڪيتريون خاصيتون يادگاري ۽ سرڪاري فن ۾ برقرار رهيون.&lt;ref name=&quot;NCSScotland&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCSMetOverview&quot;/&gt;


== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ==
'''نيو ڪلاسيڪي فن تعمير''' ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپ ۾ اُڀرندڙ تعميراتي تحريڪ هئي، جنهن ۾ قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جي صورتن، تناسب، ٿنڀن ۽ هندسي ترتيب کي نئين سر اختيار ڪيو ويو. هن تحريڪ ۾ عمارتن جي ظاهري سادگي، توازن، هم آهنگي ۽ واضح هندسي بناوت کي اهميت حاصل هئي. نيو ڪلاسيڪي معمارن قديم فن تعمير کي رڳو آرائشي نموني طور استعمال ڪرڻ بدران ان جي بناوت ۽ اصولن جو منظم مطالعو ڪيو. هي انداز ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان اوڻيهين صديءَ تائين يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري، مذهبي، تعليمي ۽ رهائشي عمارتن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;&gt;[https://www.riba.org/explore/riba-collections/architectural-styles/neoclassical-movement/ «Neoclassicism in Architecture»، Royal Institute of British Architects.]&lt;/ref&gt;
هن تحريڪ جي واڌ ۾ آثار قديمه جي تحقيق، قديم شهرن جي کوٽاين ۽ يوناني ۽ رومي عمارتن بابت شايع ٿيندڙ ڪتابن اهم ڪردار ادا ڪيو. اٽليءَ جي قديم شهرن هرڪيولينيم ۽ پومپيئي مان مليل آثارن يورپي فنڪارن ۽ معمارن جي دلچسپي وڌائي. جيمس اسٽيوارٽ ۽ نڪولس ريويٽ جي ڪتاب ''The Antiquities of Athens''، جنهن جو پهريون جلد 1762ع ۾ شايع ٿيو، برطانيا ۾ يوناني فن تعمير جي ڄاڻ ڦهلائڻ ۾ خاص اهميت حاصل ڪئي. ان دور ۾ فن تعمير بابت نظرياتي بحثن ۾ قديم يوناني ۽ رومي نمونن جي نسبت ۽ اهميت تي پڻ غور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;&gt;[https://www.vam.ac.uk/collections/neoclassicism «Neoclassicism»، Victoria and Albert Museum.]&lt;/ref&gt;

=== بنيادي تعميراتي خصوصيتون ===
نيو ڪلاسيڪي عمارتن ۾ واضح هندسي صورتون، متناسب حصا، ٻنهي پاسن جي هم آهنگي ۽ قديم طرز جا ٿنڀا نمايان هوندا آهن. عمارت جي سامهون واري حصي ۾ ٿنڀن جي قطار، ٽڪنڊي پيشاني، وڏي ڏاڪڻ ۽ متوازن درين جي ترتيب استعمال ٿي سگهي ٿي. ڊورڪ، آئيونڪ ۽ ڪورينٿين طرز جا ٿنڀا قديم يوناني ۽ رومي فن تعمير مان ورتل هئا. ڪيترن معمارن انهن کي عمارت جي بنيادي جوڙجڪ سان لاڳاپيل رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيتوڻيڪ مختلف عمارتن ۾ انهن جو آرائشي استعمال پڻ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;
نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي سڀني عمارتن جي صورت هڪجهڙي نه هئي. ڪن عمارتن ۾ يوناني مندرن جهڙا ٿنڀا ۽ ٽڪنڊيون پيشانيون نمايان هيون، جڏهن ته ٻين ۾ رومي گنبذ، محراب ۽ وڏا مرڪزي هال استعمال ٿيا. ڪيترين عمارتن ۾ سادي ٻاهرين صورت سان گڏ اندروني آرائش به موجود هئي. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪي فن تعمير قديم نمونن جي هڪ ئي قسم جي نقل بدران انهن جي مختلف تشريحن تي مشتمل هو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون بنيادي خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''هم آهنگي'''
| عمارت جي ٻنهي پاسن ۽ مختلف حصن جي متوازن ترتيب.
|-
| '''هندسي صورتون'''
| مستطيل، چورس، دائري ۽ ٻين واضح هندسي صورتن جو استعمال.
|-
| '''ڪلاسيڪي ٿنڀا'''
| ڊورڪ، آئيونڪ ۽ ڪورينٿين طرز جا ٿنڀا.
|-
| '''ٽڪنڊي پيشاني'''
| عمارت جي سامهون واري حصي ۾ قديم مندرن جهڙي ٽڪنڊي بناوت.
|-
| '''گنبذ'''
| ڪجهه عمارتن ۾ قديم رومي فن تعمير کان متاثر وڏا گنبذ.
|-
| '''تناسب'''
| عمارت جي اوچائي، ويڪر، ٿنڀن ۽ ٻين حصن جي ماپن ۾ هم آهنگي.
|-
| '''آرائش'''
| قديم اساطير، تاريخ ۽ فطرت مان ورتل محدود يا تفصيلي آرائشي نمونا.
|}
&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

=== فرانس ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
فرانس نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي شروعاتي مرڪزن مان هڪ هو. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري فرانسيسي معمارن قديم فن تعمير جي اصولن، هندسي ترتيب ۽ تعميراتي سادگيءَ بابت نوان خيال پيش ڪيا. ان دور جي فني بحثن ۾ عمارت جي صورت ۽ ان جي مقصد جي وچ ۾ تعلق کي اهميت ڏني وئي. نيو ڪلاسيڪي انداز فرانسيسي انقلاب کان اڳ به موجود هو، پر انقلاب ۽ پوءِ نيپولين جي حڪومت دوران ان کي نوان سياسي ۽ علامتي مفهوم مليا.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

==== پيرس جو پينٿيون ====
[[پيرس]] جو '''پينٿيون''' فرانسيسي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي مشهور عمارتن مان آهي. ان جي شروعات هڪ مذهبي عمارت طور ٿي، جنهن جي ڊزائن معمار [[ژاڪ ژرمان سوفلو]] تيار ڪئي. عمارت جي سامهون ڪلاسيڪي ٿنڀن واري پيشاني ۽ مٿان وڏو گنبذ آهي. ان جي تعميراتي ترتيب ۾ قديم يوناني ۽ رومي فن تعمير سان گڏ يورپي مذهبي عمارتن جي روايتن جا اثر پڻ موجود آهن.
فرانسيسي انقلاب دوران عمارت جي استعمال ۽ علامتي حيثيت ۾ تبديلي آئي ۽ اها فرانس جي نامور شخصيتن جي يادگيريءَ سان لاڳاپيل قومي عمارت بڻجي وئي. پينٿيون نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي ان خاصيت کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ قديم تعميراتي صورتن کي جديد رياستي ۽ قومي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو.

==== ڪلاڊ نڪولا ليدو ====
[[ڪلاڊ نڪولا ليدو]] (1736ع–1806ع) فرانسيسي معمار هو، جنهن جي ڪم ۾ سادي هندسي صورتن ۽ عمارت جي مقصد کي ظاهري بناوت سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نمايان هئي. هن رهائشي عمارتن، صنعتي منصوبن ۽ شهري داخلي دروازن تي ڪم ڪيو. سندس مشهور منصوبن مان آرڪ اي سينان جو شاهي لوڻ ڪارخانو آهي، جنهن ۾ عمارتن جي منظم ترتيب ۽ سماجي ڪم جي ورڇ کي تعميراتي رٿابنديءَ سان ڳنڍيو ويو.
ليدو جي فن تعمير ۾ سڌين ليڪن، گول ۽ مستطيل صورتن ۽ وڏين هموار سطحن جو استعمال نمايان آهي. سندس ڪجهه تصوراتي منصوبن کي تعميراتي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ عمارت جي صورت ۽ سماجي تنظيم بابت غير معمولي خيال پيش ڪيا ويا.

==== ايتيئن لوئي بولي ====
[[ايتيئن لوئي بولي]] (1728ع–1799ع) فرانسيسي معمار ۽ تعميراتي نظريه دان هو. هو پنهنجي وڏين تصوراتي عمارتن ۽ سادي هندسي صورتن جي ڪري مشهور آهي. سندس ڪيترائي منصوبا عملي طور تعمير نه ٿيا، پر انهن تعميراتي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. انهن ۾ روشني، ڇانوَ، عمارت جي ماپ ۽ هندسي صورتن وسيلي جذباتي ۽ فڪري اثر پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بولي جي مشهور تصوراتي منصوبن مان آئزڪ نيوٽن جي ياد ۾ تيار ڪيل گول عمارت جو نقشو آهي. هن منصوبي ۾ وڏي گول صورت کي ڪائنات ۽ سائنسي علم سان لاڳاپيل علامتي مفهوم ڏنو ويو. اهڙا منصوبا ظاهر ڪن ٿا ته نيو ڪلاسيڪي فن تعمير رڳو قديم عمارتن جي نقل تائين محدود نه هو، پر نون فڪري ۽ تعميراتي تجربن لاءِ پڻ استعمال ٿيو.

=== برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي واڌ ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي. قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جي مطالعي، اٽليءَ جي تعليمي سفرن ۽ تعميراتي ڪتابن جي اشاعت هن تحريڪ کي هٿي ڏني. برطانوي معمارن قديم ڪلاسيڪي صورتن کي رهائشي عمارتن، سرڪاري ادارن، عجائب گهرن ۽ ٻين عمارتن ۾ استعمال ڪيو. هن دور ۾ عمارت جي ٻاهرين بناوت سان گڏ اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي گڏيل ڊزائن کي پڻ اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

==== رابرٽ ايڊم ====
[[رابرٽ ايڊم]] (1728ع–1792ع) اسڪاٽلينڊ سان لاڳاپيل برطانوي معمار ۽ اندروني آرائش جو ڊزائنر هو. هن قديم رومي فن تعمير ۽ آرائش جو مطالعو ڪيو ۽ پنهنجي عمارتن ۾ انهن مان متاثر نوان نمونا استعمال ڪيا. سندس انداز ۾ ڀتين، ڇتين، دروازن، فرنيچر ۽ ٻين آرائشي حصن کي هڪ گڏيل رٿابنديءَ تحت ترتيب ڏنو ويندو هو.
رابرٽ ايڊم جي اندروني آرائش ۾ هلڪا رنگ، متوازن نمونا، قديم اساطيري صورتون ۽ نفيس هندسي آرائش نمايان هئي. هن نيو ڪلاسيڪي اصولن کي برطانوي رهائشي عمارتن جي ضرورتن مطابق اختيار ڪيو. سندس ڪم جو اثر برطانيا جي اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي ڊزائن تي ڊگهي عرصي تائين رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

==== جيمس اسٽيوارٽ ۽ نڪولس ريويٽ ====
[[جيمس اسٽيوارٽ]] (1713ع–1788ع) ۽ [[نڪولس ريويٽ]] (1704ع–1804ع) قديم يوناني فن تعمير جي مطالعي ۽ ان جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هنن ايٿنس جي قديم عمارتن جا نقشا، ماپون ۽ تصويرون تيار ڪيون. سندن ڪتاب ''The Antiquities of Athens'' برطانوي معمارن لاءِ يوناني عمارتن جي بناوت بابت اهم ماخذ بڻيو.
انهن جي تحقيق قديم يوناني فن تعمير کي نسبتاً صحيح ماپن ۽ تفصيلن سان پيش ڪرڻ جي ڪوشش هئي. ان وسيلي يوناني ٿنڀن، مندرن ۽ آرائشي صورتن بابت ڄاڻ وڌي ۽ برطانيا ۾ يوناني طرز جي نئين تعميراتي رجحان کي هٿي ملي.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

==== برٽش ميوزيم ====
لنڊن جي [[برٽش ميوزيم]] جي اوڻيهين صديءَ واري مشهور عمارت نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو اهم مثال آهي. ان جي ڊزائن سر رابرٽ اسمِرڪ تيار ڪئي. عمارت جي سامهون ڊگهي ٿنڀن واري پيشاني ۽ قديم يوناني مندرن کان متاثر صورت نمايان آهي.
عجائب گهر جي عمارت ۾ ڪلاسيڪي طرز جي چونڊ علم، تاريخ ۽ قديم تهذيبن جي مطالعي سان علامتي تعلق پيدا ڪيو. اوڻيهين صديءَ ۾ عجائب گهرن ۽ ٻين علمي ادارن لاءِ اهڙي فن تعمير جو استعمال يورپ ۾ عام ٿيو.

=== جرمني ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
جرمنيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جي واڌ ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۽ اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ٿي. قديم يوناني ۽ رومي نمونن کان متاثر معمارن سرڪاري عمارتن، عجائب گهرن ۽ شهري يادگارن لاءِ ڪلاسيڪي صورتون اختيار ڪيون. برلن هن تحريڪ جو هڪ اهم مرڪز بڻيو.

==== برانڊنبرگ دروازو ====
[[برانڊنبرگ دروازو]] برلن جي مشهور تاريخي عمارت آهي، جيڪا 1788ع کان 1791ع تائين تعمير ٿي. ان جي ڊزائن [[ڪارل گوٽهارڊ لانگهانس]] تيار ڪئي. عمارت قديم ايٿنس جي اڪروپولس سان لاڳاپيل دروازي کان متاثر هئي ۽ جرمنيءَ ۾ يوناني طرز جي شروعاتي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿي. ان ۾ ڊورڪ طرز جا ٿنڀا استعمال ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;&gt;[https://www.visitberlin.de/en/brandenburg-gate «Brandenburg Gate»، visitBerlin، برلن جي سرڪاري سياحتي معلومات.]&lt;/ref&gt;
1793ع ۾ دروازي جي مٿان چار گهوڙن واري گاڏيءَ جو مجسمو نصب ڪيو ويو، جنهن کي '''ڪواڊريگا''' چيو ويندو آهي. ان جي ڊزائن مجسمي ساز [[يوهان گوٽفريڊ شاڊو]] تيار ڪئي. نيپولين جي فوجن 1806ع ۾ برلن تي قبضي کان پوءِ هي مجسمو پيرس منتقل ڪيو، پر 1814ع ۾ اهو واپس آندو ويو. پوءِ برانڊنبرگ دروازو جرمنيءَ جي تاريخ جي مختلف دورن ۾ سياسي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;/&gt;

==== ڪارل فريڊرش شنڪل ====
[[ڪارل فريڊرش شنڪل]] (1781ع–1841ع) پروشيا جو اهم معمار هو. سندس ڪم ۾ قديم يوناني فن تعمير کان متاثر واضح هندسي صورتون، ٿنڀا ۽ متوازن عمارتون نمايان آهن. هن برلن ۾ ڪيترن اهم سرڪاري ۽ ثقافتي منصوبن تي ڪم ڪيو.
شنڪل جي مشهور عمارتن مان '''آلٽس ميوزيم''' آهي، جنهن ۾ ڊگهي ٿنڀن واري پيشاني ۽ منظم اندروني ترتيب استعمال ٿيل آهي. هيءَ عمارت عجائب گهر جي تعمير ۾ نيو ڪلاسيڪي اصولن جي استعمال جو هڪ نمايان مثال آهي. شنڪل جي ڪم جرمن سرڪاري ۽ ثقافتي فن تعمير تي اهم اثر ڇڏيو.

=== اٽليءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
اٽلي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير لاءِ هڪ خاص اهميت رکندڙ ملڪ هو، ڇاڪاڻ ته روم ۽ ٻين شهرن ۾ قديم رومي عمارتون ۽ آثار موجود هئا. يورپ جي مختلف ملڪن جا معمار اٽليءَ جو سفر ڪري قديم عمارتن جو مطالعو ڪندا هئا. اٽليءَ ۾ نيو ڪلاسيڪي عمارتن جي تعمير قديم رومي روايتن سان سڌي لاڳاپي ۾ ٿي.
اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ ٿيئٽرن، يادگارن، مذهبي عمارتن ۽ شهري منصوبن ۾ نيو ڪلاسيڪي صورتون اختيار ڪيون ويون. [[جيوواني انتونيو انتوليني]] ۽ [[جيوزپي پيرماريني]] جهڙن معمارن جي ڪم ۾ هن دور جي تعميراتي رجحانن جا اثر نظر اچن ٿا. اٽليءَ ۾ قديم آثارن جي موجودگي نيو ڪلاسيڪي فن جي تحقيق ۽ فني تربيت لاءِ اهم رهي.

=== آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ===
آمريڪا ۾ نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو تعلق ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ نئين جمهوري رياست جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان جڙيو. قديم يوناني ۽ رومي عمارتن جون صورتون جمهوريت، شهري زندگي، قانون ۽ عوامي ادارن سان علامتي طور ڳنڍيون ويون. آمريڪي سرڪاري ۽ تعليمي عمارتن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀن، گنبذن ۽ متوازن پيشانين جو استعمال وڌيو.
[[ٿامس جيفرسن]] (1743ع–1826ع)، آمريڪا جو ٽيون صدر، نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ۾ پڻ اهم دلچسپي رکندو هو. هن پنهنجي رهائش مونٽيسيلو ۽ ورجينيا يونيورسٽيءَ جي تعميراتي رٿابنديءَ ۾ ڪلاسيڪي اصول استعمال ڪيا. يونيسڪو موجب اهي ٻئي منصوبا آمريڪي نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جا اهم ۽ انفرادي مثال آهن.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/442/ «Monticello and the University of Virginia in Charlottesville»، UNESCO World Heritage Centre.]&lt;/ref&gt;

==== مونٽيسيلو ====
'''مونٽيسيلو''' ورجينيا ۾ ٿامس جيفرسن جي رهائش هئي، جنهن جي تعمير ۽ تبديليءَ جو ڪم 1769ع کان 1809ع جي عرصي سان لاڳاپيل آهي. عمارت جي ڊزائن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀا، متوازن صورت ۽ گنبذ نمايان آهن. جيفرسن قديم رومي فن تعمير ۽ يورپي تعميراتي ڪتابن جي مطالعي مان حاصل ڪيل اصولن کي پنهنجي رهائش جي جوڙجڪ ۾ استعمال ڪيو.
مونٽيسيلو جي تعميراتي اهميت سان گڏ ان جي سماجي تاريخ به اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اهو غلام بڻايل ماڻهن جي محنت تي هلندڙ زرعي ملڪيت جو حصو هو. تنهنڪري عمارت جي تاريخي مطالعي ۾ ان جي جمالياتي خصوصيتن سان گڏ غلاميءَ جي اداري ۽ ان سان لاڳاپيل انساني تجربن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;

==== ورجينيا يونيورسٽيءَ جو روٽنڊا ====
'''روٽنڊا''' ورجينيا يونيورسٽيءَ جي تاريخي تعميراتي مجموعي جو مرڪزي حصو آهي. ان جي ڊزائن ٿامس جيفرسن تيار ڪئي، جنهن ۾ روم جي قديم پينٿيون عمارت کان اثر ورتو ويو. روٽنڊا ۾ گنبذ ۽ ڪلاسيڪي ٿنڀن جو استعمال نمايان آهي. تعمير 1820ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي ۽ عمارت 1828ع ۾ مڪمل ٿي.&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;&gt;[https://rotunda.virginia.edu/ «The Rotunda»، University of Virginia.]&lt;/ref&gt;
جيفرسن روٽنڊا کي تعليمي سرگرمين ۽ علمي مطالعي جو مرڪز بڻائڻ چاهيو. عمارت کي يونيورسٽيءَ جي ٻين تعليمي عمارتن سان هڪ منظم مجموعي ۾ ترتيب ڏنو ويو. روٽنڊا جي تاريخ ۾ پوءِ ڪيترين تعميراتي تبديلين ۽ بحاليءَ جا مرحلا پڻ آيا. مونٽيسيلو سان گڏ ورجينيا يونيورسٽيءَ جو تاريخي تعميراتي مجموعو يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي آرائشي فنون ==
نيو ڪلاسيڪي انداز جو اثر عمارتن ۽ مجسمن تائين محدود نه رهيو، پر فرنيچر، ٿانون، ڌاتوءَ جي شين، ڪپڙي، زيورن ۽ اندروني آرائش ۾ پڻ ظاهر ٿيو. قديم يوناني ۽ رومي فن مان ورتل نمونا روزمره استعمال جي شين تي لاڳو ڪيا ويا. اهڙين شين ۾ متوازن صورتون، هندسي آرائش، گلن جا هار، پنن جون قطارون، قديم اساطيري ڪردار ۽ ٿنڀن جهڙا نمونا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;
آرائشي فنن ۾ نيو ڪلاسيڪي انداز جي واڌ سان گڏ مختلف ملڪن ۾ ان جون مقامي صورتون پڻ پيدا ٿيون. فرانس ۾ لوئي سورهين جي دور جو انداز، پوءِ ڊائريڪٽوائر ۽ ايمپائر انداز نمايان ٿيا. برطانيا ۾ رابرٽ ايڊم ۽ ٻين ڊزائنرن جي ڪم سان اندروني آرائش ۽ فرنيچر ۾ نيون صورتون آيون. انهن رجحانن ۾ قديم فن جا اصول موجود هئا، پر انهن جو استعمال سياسي، سماجي ۽ فني ماحول مطابق مختلف رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/it/essays/empire-style-1800-1815 Cybele Gontar، «Empire Style, 1800–1815»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;

=== لوئي سورهين جو انداز ===
'''لوئي سورهين جو انداز''' ارڙهين صديءَ جي فرانسيسي فرنيچر ۽ اندروني آرائش سان لاڳاپيل هو. ان ۾ اڳئين روڪوڪو انداز جي گهڻن وڪڙن ۽ غير متوازن آرائش جي مقابلي ۾ وڌيڪ سڌيون ليڪون، متوازن بناوت ۽ ڪلاسيڪي نمونا استعمال ٿيا. ڪرسيون، ميزون، الماريون ۽ ٻين شين ۾ قديم ٿنڀن جهڙا پير، گلن جا هار ۽ هندسي آرائش نمايان هئي.
هن انداز ۾ نفيس ڪاٺ جي ڪم، ڌاتوءَ جي آرائش ۽ ڪپڙي کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. فرنيچر جي صورتن ۾ سادگيءَ جو رجحان وڌيو، جيتوڻيڪ درٻاري ۽ امير طبقي لاءِ تيار ڪيل شين ۾ قيمتي مواد ۽ تفصيلي آرائش پڻ موجود رهي. لوئي سورهين جو انداز پوءِ فرانس ۾ پيدا ٿيندڙ ٻين نيو ڪلاسيڪي آرائشي رجحانن لاءِ هڪ اهم بنياد بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== ڊائريڪٽوائر انداز ===
'''ڊائريڪٽوائر انداز''' فرانسيسي انقلاب کان پوءِ واري دور سان لاڳاپيل آرائشي رجحان هو. هن انداز ۾ قديم يوناني ۽ رومي صورتن کي وڌيڪ سادي ۽ واضح نموني استعمال ڪيو ويو. فرنيچر جي ڊزائن ۾ سڌيون ليڪون، متوازن حصا ۽ قديم نمونن کان متاثر آرائش موجود هئي.
ڊائريڪٽوائر انداز کي فرانس جي اڳئين درٻاري آرائش ۽ پوءِ واري ايمپائر انداز جي وچ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو ويندو آهي. ان ۾ ڪلاسيڪي نمونن جو استعمال جاري رهيو، پر سياسي ۽ سماجي تبديلين سبب انهن جي علامتي اهميت ۽ فني پيشڪش ۾ تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== ايمپائر انداز ===
'''ايمپائر انداز''' اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ فرانس ۾ نيپولين بوناپارٽ جي حڪومت سان لاڳاپيل نيو ڪلاسيڪي آرائشي انداز هو. هن ۾ قديم رومي سلطنت جي علامتن، فوجي فتح جي نشانين ۽ مصري فن مان ورتل صورتن کي وڏي اهميت ڏني وئي. فرنيچر ۽ اندروني آرائش ۾ عقاب، لاوريل جا هار، ماکيءَ جون مکيون، شينهن، اسفنڪس ۽ ٻيا علامتي نمونا استعمال ٿيا.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;
نيپولين پنهنجي حڪومت جي سياسي وقار ۽ اقتدار کي ظاهر ڪرڻ لاءِ فن ۽ آرائش جي سرپرستي ڪئي. شاهي رهائشگاهن ۾ قيمتي ڪاٺ، سونهري ڌاتوءَ جي آرائش، نفيس ڪپڙي ۽ وڏين متوازن صورتن جو استعمال وڌيو. هن انداز ۾ فرنيچر جون صورتون گهڻو ڪري ڳريون ۽ شانائتيون هيون. ايمپائر انداز فرانس کان ٻاهر يورپ جي ٻين درٻارن تائين پڻ پهتو، خاص طور تي روس ۾ ان کي اهميت ملي.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

==== شارل پرسيئي ۽ پيئر فونتين ====
[[شارل پرسيئي]] (1764ع–1838ع) ۽ [[پيئر فرانسوا ليونار فونتين]] (1762ع–1853ع) فرانسيسي معمار ۽ ڊزائنر هئا، جن ايمپائر انداز جي اندروني آرائش ۽ فرنيچر جي جوڙجڪ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هنن نيپولين جي شاهي رهائشگاهن جي آرائش ۽ بحاليءَ تي ڪم ڪيو. سندن ڊزائنن ۾ قديم رومي ۽ مصري نمونا، متوازن صورتون ۽ سياسي علامتون نمايان هيون.
هنن 1812ع ۾ ''Recueil de décorations intérieures'' نالي ڪتاب شايع ڪيو، جيڪو ايمپائر انداز جي ڊزائن بابت اهم ماخذ بڻيو. هن ڪتاب ۾ اندروني آرائش ۽ فرنيچر جا نمونا شامل هئا، جن ٻين فنڪارن ۽ ڪاريگرن تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

==== مصري فن جو اثر ====
نيپولين جي مصر واري مهم کان پوءِ فرانسيسي آرائشي فن ۾ قديم مصري نمونن جي دلچسپي وڌي. آثار قديمه بابت شايع ٿيندڙ تصويرن ۽ ڪتابن وسيلي مصري عمارتن، ٿنڀن ۽ مجسمن جون صورتون يورپ ۾ وڌيڪ مشهور ٿيون. آرائشي شين ۾ اسفنڪس، ڪنول جا گل، پرن وارا نشان ۽ ٻين مصري نمونن جو استعمال وڌيو.
[[ڊومينيڪ ويوان ڊينون]] جي مصر بابت 1802ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب هن رجحان جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مصري نمونن کي قديم رومي علامتن سان گڏ استعمال ڪرڻ ايمپائر انداز جي نمايان خاصيتن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;

=== برطانوي آرائشي فن ۽ ويج ووڊ ===
برطانيا ۾ نيو ڪلاسيڪي آرائشي فن جي واڌ ۾ ٿانون جي صنعت اهم ڪردار ادا ڪيو. [[جوزايا ويج ووڊ]] جي ڪارخاني ۾ قديم يوناني ۽ رومي نمونن کان متاثر ٿانوَ ۽ آرائشي شيون تيار ڪيون ويون. انهن ۾ قديم اساطيري منظر، انساني صورتون ۽ متوازن آرائشي نمونا استعمال ٿيا.
ويج ووڊ جي مشهور جاسپر ويئر شين ۾ رنگين پسمنظر تي اڇي اُڀريل آرائش نمايان هوندي هئي. اهڙين شين وسيلي قديم فن مان متاثر صورتون امير طبقي جي رهائشگاهن کان ٻاهر به مختلف خريدارن تائين پهتيون. هن عمل نيو ڪلاسيڪي ڊزائن کي واپار ۽ صنعتي پيداوار سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون اهم عمارتون ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جون چونڊ عمارتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | عمارت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | معمار
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اهم خصوصيت
|-
| پيرس جو پينٿيون
| فرانس
| ژاڪ ژرمان سوفلو
| ڪلاسيڪي ٿنڀا ۽ وڏو گنبذ
|-
| برانڊنبرگ دروازو
| برلن، جرمني
| ڪارل گوٽهارڊ لانگهانس
| يوناني طرز جا ٿنڀا ۽ يادگاري دروازو&lt;ref name=&quot;NCA-Berlin&quot;/&gt;
|-
| آلٽس ميوزيم
| برلن، جرمني
| ڪارل فريڊرش شنڪل
| ڪلاسيڪي پيشاني ۽ عجائب گهر جي منظم ترتيب
|-
| برٽش ميوزيم
| لنڊن، برطانيا
| رابرٽ اسمِرڪ
| يوناني طرز کان متاثر ٿنڀن واري پيشاني
|-
| مونٽيسيلو
| ورجينيا، آمريڪا
| ٿامس جيفرسن
| گنبذ، ڪلاسيڪي ٿنڀا ۽ متوازن رهائشي بناوت&lt;ref name=&quot;NCA-UNESCO&quot;/&gt;
|-
| ورجينيا يونيورسٽيءَ جو روٽنڊا
| ورجينيا، آمريڪا
| ٿامس جيفرسن
| رومي پينٿيون کان متاثر گنبذ واري تعليمي عمارت&lt;ref name=&quot;NCA-Rotunda&quot;/&gt;
|-
| آرڪ اي سينان جو شاهي لوڻ ڪارخانو
| فرانس
| ڪلاڊ نڪولا ليدو
| هندسي رٿابندي ۽ صنعتي عمارتن جي منظم ترتيب
|}

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير جو تاريخي اثر ==
نيو ڪلاسيڪي فن تعمير اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ ۽ آمريڪا جي سرڪاري ۽ تعليمي عمارتن جي جوڙجڪ تي ڊگهي عرصي تائين اثرانداز رهيو. پارليامينٽ جي عمارتن، عدالتن، عجائب گهرن، يونيورسٽين ۽ قومي يادگارن لاءِ قديم يوناني ۽ رومي صورتن جو استعمال ڪيو ويو. ڪيترن ملڪن ۾ ڪلاسيڪي ٿنڀن ۽ گنبذن کي رياستي وقار، تاريخي تسلسل ۽ عوامي ادارن سان علامتي طور ڳنڍيو ويو.
هن انداز جي اهميت رڳو ان جي ظاهري صورتن تائين محدود نه هئي. نيو ڪلاسيڪي معمارن عمارت جي تناسب، هندسي ترتيب ۽ قديم تعميراتي اصولن جي منظم مطالعي کي اهميت ڏني. انهن اصولن جو اثر پوءِ جي تعميراتي تعليم ۽ ڪيترن سرڪاري منصوبن ۾ پڻ برقرار رهيو. جيتوڻيڪ اوڻيهين صديءَ ۾ گوٿڪ بحالي ۽ ٻين تاريخي اندازن جي واڌ ٿي، پر نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ڪيترن علائقن ۾ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪي فن تعمير ۽ آرائشي فنن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | نيو ڪلاسيڪي فن جا مختلف شعبا
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | بنيادي خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | نمايان مثال
|-
| '''فن تعمير'''
| هم آهنگي، ڪلاسيڪي ٿنڀا، گنبذ ۽ هندسي ترتيب
| پينٿيون، برانڊنبرگ دروازو، روٽنڊا
|-
| '''مجسمي سازي'''
| مثالي انساني صورت، متوازن بيهڪ ۽ سنگمرمر جي نفيس تراش
| انتونيو ڪانووا ۽ برٽيل ٿوروالڊسن جون تخليقون
|-
| '''اندروني آرائش'''
| متوازن ڪمرا، ڪلاسيڪي آرائش ۽ گڏيل ڊزائن
| رابرٽ ايڊم جون اندروني آرائشون
|-
| '''فرنيچر'''
| سڌيون ليڪون، قديم نمونا ۽ متناسب صورتون
| لوئي سورهين ۽ ايمپائر انداز
|-
| '''آرائشي ٿانوَ'''
| قديم اساطيري منظر ۽ نفيس اُڀريل نمونا
| ويج ووڊ جون جاسپر ويئر شيون
|-
| '''شاهي آرائش'''
| قديم رومي ۽ مصري علامتون، قيمتي مواد ۽ وڏي پيماني واري بناوت
| نيپولين جي دور جو ايمپائر انداز
|}
&lt;ref name=&quot;NCA-VA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-Empire&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCA-RIBA&quot;/&gt;

== ادب ۾ نيو ڪلاسيڪيت ==
'''ادبي نيو ڪلاسيڪيت''' ادب ۽ تنقيد جو اهڙو رجحان هو، جنهن ۾ قديم يوناني ۽ رومي ادب جي فني اصولن، صنفي ترتيب، وضاحت، تناسب ۽ نظم و ضبط کي اهميت ڏني وئي. هن رجحان ۾ ادب کي رڳو ذاتي احساسن جي اظهار بدران سماجي، اخلاقي ۽ فڪري مسئلن جي پيشڪش جو وسيلو پڻ سمجهيو ويو. ادبي نيو ڪلاسيڪيت جا دور ۽ خصوصيتون مختلف يورپي ملڪن ۾ هڪجهڙيون نه هيون. خاص طور انگريزي ادب ۾ هن اصطلاح جو استعمال سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ارڙهين صديءَ جي ادبي رجحانن لاءِ ٿيندو آهي، جڏهن ته بصري فنن ۾ نيو ڪلاسيڪي تحريڪ خاص طور ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ نمايان ٿي.&lt;ref name=&quot;NCL-Britannica&quot;&gt;[https://www.britannica.com/art/Neoclassicism «Neoclassicism»، Encyclopaedia Britannica.]&lt;/ref&gt;
ادبي نيو ڪلاسيڪيت ۾ عقل، انساني فطرت جي مطالعي، طنز، سماجي مشاهدي ۽ زبان جي وضاحت کي اهميت حاصل هئي. قديم شاعرن ۽ نقادن، خاص طور [[هوريس]] ۽ [[ارسطو]] جي فني خيالن، بعد وارن يورپي اديبن تي اثر وڌو. البت نيو ڪلاسيڪي اديبن قديم اصولن کي مختلف اندازن سان اختيار ڪيو؛ انهن سڀني جي تخليقن کي هڪجهڙي فني نظريي جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي.

=== فرانسيسي ادب ===
فرانسيسي ادب ۾ ڪلاسيڪي روايت جي واڌ سترهين صديءَ دوران ٿي. [[پيئر ڪورني]]، [[ژان راسين]] ۽ [[موليئر]] جهڙن ڊراما نگارن جي تخليقن ۾ قديم يوناني ۽ رومي ڊرامي جي روايتن، اخلاقي تڪرارن ۽ انساني روين جي مطالعي کي اهميت حاصل هئي. فرانسيسي ادبي تنقيد ۾ ڊرامي جي بناوت، ڪردارن جي عملن جي مناسبت ۽ فني ترتيب بابت بحث جاري رهيو.
[[نڪولا بوالو]] (1636ع–1711ع) فرانسيسي شاعر ۽ نقاد هو، جنهن پنهنجي ڪتاب ''L'Art poétique'' (1674ع) ۾ شاعريءَ جي فني اصولن بابت خيال پيش ڪيا. سندس ڪم ۾ ادبي وضاحت، ترتيب، فني مناسبت ۽ قديم شاعرن جي مطالعي تي زور ڏنو ويو. بوالو جي تنقيدي لکڻين فرانسيسي ادب کان ٻاهر به اثر ڇڏيو.

=== انگريزي ادب ===
انگريزي ادب ۾ نيو ڪلاسيڪي رجحان جي واڌ سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان ارڙهين صديءَ تائين ٿي. هن دور جي اديبن ۾ [[جان ڊرائيڊن]]، [[اليگزينڊر پوپ]]، [[جوناٿن سوئفٽ]] ۽ [[سيموئل جانسن]] نمايان آهن. انهن جي ادبي سرگرمين ۾ شاعري، طنز، مضمون نگاري، تنقيد، لغت نويسي ۽ سماجي مشاهدو شامل هو.
هن دور جي ادب ۾ زبان جي وضاحت، فڪري ترتيب ۽ سماجي خامين تي تنقيد اهم خصوصيتون هيون. ڪيترن اديبن قديم رومي شاعرن جي صنفن ۽ فني نمونن مان اثر ورتو، پر پنهنجي دور جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي مسئلن کي پڻ موضوع بڻايو.

==== جان ڊرائيڊن ====
[[جان ڊرائيڊن]] (1631ع–1700ع) انگريزي شاعر، ڊراما نگار، مترجم ۽ نقاد هو. هن شاعريءَ، ڊرامي ۽ ادبي تنقيد جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس تنقيدي مضمون ''An Essay of Dramatic Poesy'' (1668ع) ۾ ڊرامي جي فني اصولن ۽ قديم توڙي جديد ادبي روايتن بابت بحث موجود آهي.
ڊرائيڊن جي ڪم ۾ ادبي صنفن جي مناسبت، شاعريءَ جي بناوت ۽ ٻوليءَ جي استعمال تي ڌيان ڏنو ويو. سندس شاعريءَ ۾ سياسي ۽ مذهبي تڪرارن جا موضوع پڻ ملن ٿا.

==== اليگزينڊر پوپ ====
[[اليگزينڊر پوپ]] (1688ع–1744ع) ارڙهين صديءَ جو انگريزي شاعر هو. سندس مشهور تخليقن ۾ ''An Essay on Criticism'' (1711ع)، ''The Rape of the Lock'' (1712ع؛ وڌايل صورت 1714ع) ۽ ''An Essay on Man'' (1733ع–1734ع) شامل آهن.
پوپ جي شاعريءَ ۾ فني ترتيب، طنز، سماجي مشاهدي ۽ اخلاقي سوالن کي اهميت حاصل هئي. هن هومر جي ''اليڊ'' ۽ ''اوڊيسي'' جا انگريزي ترجما پڻ تيار ڪيا. سندس شاعريءَ ۾ هيروئڪ ڪپلٽ جو استعمال نمايان آهي، جنهن ۾ ٻن هم قافيه مصرعن ذريعي مڪمل خيال پيش ڪيو ويندو آهي.

==== جوناٿن سوئفٽ ====
[[جوناٿن سوئفٽ]] (1667ع–1745ع) آئرش نسل جو انگريزي ٻوليءَ ۾ لکندڙ طنز نگار هو. سندس مشهور ڪتاب ''Gulliver's Travels'' (1726ع) سياسي ۽ سماجي طنز جو اهم مثال آهي.
سوئفٽ پنهنجي لکڻين ۾ انساني غرور، سياسي بدعنواني، سماجي تضادن ۽ عقل جي دعوائن تي تنقيد ڪئي. سندس طنز ۾ تخيلاتي واقعا استعمال ڪيا ويا، پر انهن جو تعلق پنهنجي دور جي حقيقي سياسي ۽ سماجي مسئلن سان هو.

==== سيموئل جانسن ====
[[سيموئل جانسن]] (1709ع–1784ع) انگريزي ليکڪ، نقاد ۽ لغت نويس هو. سندس ''A Dictionary of the English Language'' 1755ع ۾ شايع ٿي. هن ادبي تنقيد، مضمون نگاري ۽ سوانح نگاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو.
جانسن جي ڪتاب ''Lives of the Most Eminent English Poets'' ۾ انگريزي شاعرن جي زندگيءَ ۽ تخليقن جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو. سندس تنقيدي طريقو ادبي اصولن سان گڏ انساني تجربي ۽ عملي مشاهدي کي به اهميت ڏيندو هو.

=== ادبي نيو ڪلاسيڪيت جون خصوصيتون ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:9px;&quot; | ادبي نيو ڪلاسيڪيت جون نمايان خصوصيتون
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | وضاحت
|-
| '''عقل ۽ استدلال'''
| انساني عملن، سماجي روين ۽ اخلاقي مسئلن جو منطقي جائزو.
|-
| '''فني ترتيب'''
| ادبي تخليق جي بناوت، صنف ۽ اظهار جي مناسبت تي ڌيان.
|-
| '''قديم ادب جو اثر'''
| يوناني ۽ رومي شاعريءَ، ڊرامي ۽ تنقيد مان فني نمونن جو استعمال.
|-
| '''طنز'''
| سماجي خامين، سياسي تضادن ۽ انساني ڪمزورين تي تنقيد.
|-
| '''ٻوليءَ جي وضاحت'''
| خيالن کي نسبتاً واضح ۽ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ.
|-
| '''اخلاقي موضوع'''
| فرد، سماج، ذميواري ۽ انساني روين بابت سوال.
|}

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ روشن خيالي ==
[[روشن خياليءَ جو دور]] يورپ جي فڪري تاريخ جو اهڙو دور هو، جنهن ۾ عقل، سائنسي تحقيق، تنقيدي سوچ ۽ انساني سماج جي مطالعي کي نئين اهميت حاصل ٿي. ارڙهين صديءَ جي نيو ڪلاسيڪي بصري فنن ۽ روشن خياليءَ جي فڪري ماحول ۾ گهرو تعلق موجود هو. قديم يوناني ۽ رومي تهذيبن جو مطالعو تاريخ، سياست، قانون، تعليم ۽ فن بابت بحثن جو حصو بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Smarthistory&quot;&gt;[https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ Beth Gersh-Nesic، «Neoclassicism, an introduction»، Smarthistory، 7 جنوري 2016ع.]&lt;/ref&gt;
نيو ڪلاسيڪي فنڪارن قديم تاريخ مان اهڙا موضوع اختيار ڪيا، جن ۾ شهري فرض، قرباني، اخلاقي ذميواري ۽ عوامي زندگيءَ جا تصور پيش ڪري سگهجن. فرانسيسي مصور [[ژاڪ لوئي ڊيوڊ]] جي تاريخي تصويرن ۾ اهڙا موضوع نمايان هئا. ان هوندي به نيو ڪلاسيڪي فن کي روشن خياليءَ جي هر فڪري نظريي سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف فنڪارن ۽ سرپرستن جا سياسي مقصد هڪٻئي کان مختلف هئا.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/pt/essays/the-legacy-of-jacques-louis-david-1748-1825 Kathryn Calley Galitz، «The Legacy of Jacques Louis David (1748–1825)»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;

=== قديم جمهوريه جا تصور ===
ارڙهين صديءَ جي يورپي سياسي بحثن ۾ قديم يوناني شهري رياستن ۽ رومي جمهوريه جي تاريخ کي اهميت حاصل هئي. شهري فرض، قانون، سياسي آزادي ۽ اجتماعي ذميواريءَ جا تصور قديم تاريخي مثالن سان ڳنڍيا ويندا هئا.
نيو ڪلاسيڪي تاريخي مصوريءَ ۾ قديم رومي شخصيتن ۽ واقعن کي اخلاقي ۽ سياسي موضوعن جي پيشڪش لاءِ استعمال ڪيو ويو. ڊيوڊ جي تصوير ''Oath of the Horatii'' (1784ع) ان رجحان جو مشهور مثال آهي، جنهن ۾ ذاتي لاڳاپن ۽ شهري فرض جي وچ ۾ تڪرار کي موضوع بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;NCL-Smarthistory&quot;/&gt;

=== آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ===
ارڙهين صديءَ ۾ قديم شهرن ۽ عمارتن جي کوٽاين، ماپن ۽ تصويرن جي اشاعت نيو ڪلاسيڪي فن جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پومپيئي ۽ هرڪيولينيم جي آثارن، يوناني مندرن ۽ قديم رومي عمارتن بابت تحقيق فنڪارن کي نوان بصري ماخذ فراهم ڪيا.
[[يوهان يوآخيم ونڪلمن]] قديم يوناني فن جي تاريخي ۽ جمالياتي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس لکڻين قديم يوناني مجسمي سازيءَ بابت يورپي فني بحثن کي متاثر ڪيو. نيو ڪلاسيڪي فنڪارن لاءِ قديم آثار محض تخيلاتي موضوع نه رهيا، پر انهن جي شڪل، تناسب ۽ بناوت جو سڌو مطالعو پڻ اهم بڻيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Met&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/fr/essays/neoclassicism Cybele Gontar، «Neoclassicism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2003ع.]&lt;/ref&gt;

== موسيقيءَ ۾ ڪلاسيڪي روايت ۽ نيو ڪلاسيڪيت ==
موسيقيءَ جي تاريخ ۾ '''ڪلاسيڪي دور''' ۽ '''نيو ڪلاسيڪيت''' جا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. مغربي فني موسيقيءَ جو ڪلاسيڪي دور عام طور ارڙهين صديءَ جي وچ کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين شمار ڪيو ويندو آهي. ان سان [[جوزف هيڊن]]، [[وولفگانگ اماديوس موزارٽ]] ۽ [[لودوگ فان بيتهوون]] جهڙن موسيقارن جا نالا لاڳاپيل آهن.
ان جي ابتڙ موسيقيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪيت خاص طور ويهين صديءَ جي هڪ تحريڪ هئي، جنهن ۾ موسيقارن اڳين ڪلاسيڪي ۽ باروڪ دورن جي صنفن، ترتيب ۽ بناوت کي جديد موسيقيءَ جي فني طريقن سان ٻيهر استعمال ڪيو. تنهنڪري ارڙهين صديءَ جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ کي ويهين صديءَ جي نيو ڪلاسيڪي موسيقيءَ جو مترادف نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;&gt;[https://pressbooks.cuny.edu/understandingmusicbmcc/chapter/4-neoclassicism/ «Neoclassicism»، Understanding Music: BMCC Edition، City University of New York.]&lt;/ref&gt;

=== ويهين صديءَ جي موسيقيءَ واري نيو ڪلاسيڪيت ===
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن موسيقارن اڳين دورن جي موسيقيءَ ڏانهن نئين انداز سان رجوع ڪيو. خاص طور پهرين عالمي جنگ کان پوءِ موسيقيءَ ۾ بناوت جي وضاحت، توازن، مختصر اظهار ۽ روايتي صنفن جي نئين استعمال ڏانهن رجحان وڌيو.
نيو ڪلاسيڪي موسيقارن فوگ، ڪنسرٽو، سمفني ۽ ٻين اڳين صنفن مان فني اثر ورتا، پر انهن کي لازمي طور قديم انداز ۾ نقل نه ڪيو. جديد هارموني، تال ۽ سازبنديءَ سان گڏ پراڻين صورتن جي ٻيهر تشريح هن تحريڪ جي اهم خصوصيت هئي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;

==== ايگور اسٽراونسڪي ====
[[ايگور اسٽراونسڪي]] (1882ع–1971ع) ويهين صديءَ جو اهم موسيقار هو، جنهن جي تخليقن ۾ نيو ڪلاسيڪي رجحان نمايان رهيو. سندس بيلٽ ''Pulcinella''، جيڪو 1920ع ۾ پيش ڪيو ويو، هن رجحان جي شروعاتي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.
هن تخليق ۾ اڳين دور جي اطالوي موسيقيءَ جي مواد کي نئين سازبندي ۽ موسيقيءَ جي جديد اظهار سان استعمال ڪيو ويو. ان جي ڪجهه اصل دُھنن کي اڳ ۾ جيوواني باتيستا پرگوليزي سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد واري تحقيق انهن مان ڪيترين جي نسبت ٻين موسيقارن ڏانهن ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;&gt;[https://resources.ircam.fr/en/composer/igor-stravinsky/workcourse «Igor Stravinsky: Parcours de l'œuvre»، IRCAM.]&lt;/ref&gt;
اسٽراونسڪي جي ٻين نيو ڪلاسيڪي تخليقن ۾ مختلف سازن لاءِ لکيل ڪم ۽ پراڻين موسيقيءَ جي صنفن جون جديد تشريحون شامل آهن. هن جي موسيقيءَ ۾ تاريخي صورتن ۽ جديد فني تجربن جو گڏيل استعمال نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;/&gt;

==== سرگئي پروڪوفيف ====
[[سرگئي پروڪوفيف]] (1891ع–1953ع) روسي موسيقار هو. سندس ''Classical Symphony''، جنهن جي تخليق 1916ع–1917ع ۾ ٿي، ڪلاسيڪي سمفنيءَ جي صورتن جي جديد تشريح جو مشهور مثال آهي.
هن تخليق ۾ اڳين دور جي سمفنيءَ جي ترتيب مان اثر ورتو ويو، پر موسيقيءَ جي تال، هارموني ۽ اظهار ۾ پروڪوفيف جي انفرادي انداز کي برقرار رکيو ويو. اهڙيءَ طرح اها تخليق تاريخي موسيقيءَ جي سڌي نقل بدران ان جي نئين فني تشريح هئي.&lt;ref name=&quot;NCL-IRCAM&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت ==
[[رومانويت]] ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ يورپ جي ادب ۽ فنن ۾ هڪ اهم تحريڪ طور اُڀري. رومانوي فنڪارن تخيل، جذبات، فرد جي تجربي، فطرت ۽ غير معمولي واقعن کي وڏي اهميت ڏني. نيو ڪلاسيڪي فن جي مقابلي ۾ رومانوي فن ۾ ذاتي اظهار ۽ جذباتي شدت وڌيڪ نمايان ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;&gt;[https://www.metmuseum.org/de/essays/romanticism Kathryn Calley Galitz، «Romanticism»، The Metropolitan Museum of Art، آڪٽوبر 2004ع.]&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ مڪمل ۽ قطعي ورهاست موجود نه هئي. ڪيترن فنڪارن جي ڪم ۾ ٻنهي رجحانن جون خصوصيتون گڏ ملن ٿيون. فرانس ۾ ڊيوڊ جي شاگردن مان ڪيترن مصورن پنهنجي تخليقن ۾ ڪلاسيڪي فني تربيت سان گڏ رومانوي موضوعن ۽ اظهار کي اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;

=== فني تقابلي جائزو ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:9px;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جا عام فني رجحان
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | نيو ڪلاسيڪيت
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | رومانويت
|-
| '''فڪري رجحان'''
| عقل، ترتيب ۽ اخلاقي ذميواري
| تخيل، احساس ۽ انفرادي تجربو
|-
| '''فني بناوت'''
| واضح ليڪون، توازن ۽ منظم صورت
| حرڪت، جذباتي شدت ۽ متنوع بناوت
|-
| '''موضوع'''
| قديم تاريخ، اساطير ۽ شهري فرض
| فطرت، تاريخ، تخيل ۽ انساني جذبا
|-
| '''اظهار'''
| نسبتاً ضبط ٿيل ۽ منظم پيشڪش
| نسبتاً آزاد ۽ جذباتي پيشڪش
|-
| '''تاريخي ماخذ'''
| قديم يوناني ۽ رومي فن تي خاص زور
| وچئين دور، لوڪ روايتن ۽ ٻين تاريخي ماخذن ۾ پڻ دلچسپي
|}
هي فرق عام رجحانن کي ظاهر ڪن ٿا؛ هر فنڪار يا تخليق تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿا ٿين.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;

=== فن ۾ ٻنهي رجحانن جو گڏيل اثر ===
فرانسيسي مصور [[ژان آگسٽ ڊومينيڪ اينگر]] جي ڪم ۾ ڪلاسيڪي ليڪن ۽ تاريخي موضوعن سان گڏ اهڙيون خصوصيتون به موجود هيون، جن کي رومانوي فن جي بحثن سان ڳنڍيو ويو آهي. ساڳئي طرح [[اين لوئي جيروڊي]] ۽ [[انتوان ژان گرو]] جهڙن مصورن پنهنجي ڪلاسيڪي تربيت سان گڏ نوان موضوع ۽ اظهار جا طريقا اختيار ڪيا.
ان ڪري اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي يورپي مصوريءَ جي تاريخ کي صرف ٻن هڪٻئي جي مخالف تحريڪن جي صورت ۾ پيش ڪرڻ بدران انهن جي گڏيل اثرن ۽ فني تبديلين جي تسلسل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Romanticism&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جو زوال ۽ بعد وارا اثر ==
اوڻيهين صديءَ جي شروعات کان يورپي مصوريءَ ۽ ادب ۾ رومانويت جي واڌ سان نيو ڪلاسيڪي انداز جي اڳوڻي بالادستي گهٽجڻ لڳي. فرانسيسي مصوريءَ ۾ ڊيوڊ جي شاگردن ۽ پوءِ ايندڙ نسلن مختلف فني طريقا اختيار ڪيا. رومانوي مصوريءَ ۾ فطرت، جذبات، حرڪت ۽ تخيلاتي موضوعن کي نئين اهميت ملي.&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;
ان هوندي به نيو ڪلاسيڪيت هڪ ئي وقت يا مڪمل طور ختم نه ٿي. فن تعمير، يادگارن، سرڪاري عمارتن ۽ تعليمي ادارن ۾ ڪلاسيڪي صورتن جو استعمال اوڻيهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ به جاري رهيو. فن جي تعليم ۾ قديم مجسمن، انساني جسم جي تناسب ۽ تاريخي مصوريءَ جي مطالعي کي اهميت حاصل رهي.
ويهين صديءَ جي موسيقيءَ ۾ نيو ڪلاسيڪيت جي نئين صورت ظاهر ٿي، جنهن مان واضح ٿئي ٿو ته قديم فني اصولن ڏانهن رجوع مختلف تاريخي دورن ۾ مختلف مقصدن سان ٿي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح نيو ڪلاسيڪيت جو اثر رڳو ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ جي هڪ مخصوص فني انداز تائين محدود نه رهيو.&lt;ref name=&quot;NCL-Music&quot;/&gt;

== نيو ڪلاسيڪيت جي تاريخي اهميت ==
نيو ڪلاسيڪيت يورپي فن جي تاريخ ۾ قديم تهذيبن جي نئين مطالعي، روشن خياليءَ جي فڪري ماحول ۽ جديد رياستن جي ثقافتي اظهار سان لاڳاپيل تحريڪ هئي. ان جي ذريعي قديم يوناني ۽ رومي صورتن کي مصوريءَ، مجسمي سازيءَ، فن تعمير ۽ آرائشي فنن ۾ نئين نموني استعمال ڪيو ويو.
هن تحريڪ ۾ قديم فن جي جمالياتي خصوصيتن سان گڏ ان جي تاريخي ۽ اخلاقي معنائن تي پڻ ڌيان ڏنو ويو. مختلف سياسي نظامن، جن ۾ جمهوري تحريڪون ۽ شاهي حڪومتون شامل هيون، نيو ڪلاسيڪي فن کي پنهنجن مقصدن لاءِ استعمال ڪيو. تنهنڪري نيو ڪلاسيڪيت کي ڪنهن هڪ سياسي نظريي جي نمائندگي ڪندڙ تحريڪ سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;NCL-Met&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NCL-David&quot;/&gt;
نيو ڪلاسيڪيت جي مطالعي مان فن، تاريخ، آثار قديمه، ادبي تنقيد ۽ سياسي ثقافت جي وچ ۾ لاڳاپا پڻ واضح ٿين ٿا. قديم نمونن جي نئين تشريح، فني ترتيب ۽ تاريخي موضوعن جي چونڊ هن تحريڪ جي اهڙين خصوصيتن مان آهن، جن جو اثر بعد جي ڪيترين فني روايتن ۾ موجود رهيو.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلاسيڪيت]]
* [[قديم يونان جو فن]]
* [[قديم روم جو فن]]
* [[روشن خياليءَ جو دور]]
* [[رومانويت]]
* [[فن تعمير]]
* [[مجسمي سازي]]
* [[مغربي موسيقي]]
* [[آثار قديمه]]

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Paolina Borghese (Canova).jpg|انتونيو ڪانووا: «وينس وڪٽرڪس».
Canova - The Three Graces, be

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|ژاڪ لوئي دائود: «هوراتي ڀائرن جو قسم».
Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|ژان اوگست دومينيڪ اينگر: «نيپولين پهريون پنهنجي تخت تي».
Gerard FrancoisPascalSimon-Cupid Psyche end.jpg|فرانسوا جيرار: «ڪيوپڊ ۽ سائيڪي».
Antoine-Jean Gros - Bonaparte Visiting the Plague Victims of Jaffa.jpeg|انتوان ژان گرو: «يافا جي طاعون ۾ مبتلا ماڻهن وٽ بوناپارٽ».
Giovanni Paolo Panini - Fantasy View with the Pantheon and other Monuments of Ancient Rome - 61.62 - Museum of Fine Arts.jpg|گيوواني پاولو پانيني: قديم روم جي يادگارن جو تخيلاتي منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* {{cite book |last=Irwin |first=David |title=Neoclassicism |publisher=Phaidon Press |year=1997 |isbn=9780714833699 |language=en}}
* {{cite book |last=Honour |first=Hugh |title=Neo-classicism |publisher=Penguin Books |language=en}}
* {{cite book |last=Palmer |first=Allison Lee |title=Historical Dictionary of Neoclassical Art and Architecture |language=en}}
* {{cite book |editor=مختيار احمد ملاح |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}
==حوالا==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.britannica.com/art/Neoclassicism نيو ڪلاسيڪيت — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://smarthistory.org/neoclassicism-an-introduction/ نيو ڪلاسيڪيت جو تعارف — اسمارٽ هسٽري]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Neoclassicism نيو ڪلاسيڪيت بابت تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صدي]]
[[زمرو:اوڻيهين صدي]]

[[زمرو:فن جون تحريڪون]]
[[زمرو:فن جي تاريخ]]
[[زمرو:ادبي تحريڪون]]
[[زمرو:ڪلاسيڪيت]]
[[زمرو:ارڙهين صديءَ جو فن]]
[[زمرو:اوڻيهين صديءَ جو فن]]</text>
      <sha1>kib12g3ewm3exosubcoiwo4a0thd7hf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھائيڪو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40917</id>
    <revision>
      <id>426723</id>
      <parentid>333659</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10354" sha1="ln8y7nor2bfl72xwh9auz89mkenw6ar" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|جاپان مان شروع ٿيل مختصر شعري صنف}}
{{وڪيڊيٽا ملڪيت|P18}}
[[File:Basho Horohoroto.jpg|thumb|280px|جاپاني شاعر [[ماتسوئو باشو]] جي هائيڪو سان لاڳاپيل مصوري ۽ خطاطي، 1688ع.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #89b4d0; background:#f5faff;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a; color:white; padding:10px; font-size:125%;&quot; | هائيڪو
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dceefa;&quot; | شعري صنف بابت ڄاڻ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Basho by Hokusai-small.jpg|230px|ماتسوئو باشو جي تصوير]]
|-
! نالو
| هائيڪو
|-
! اصل ملڪ
| [[جاپان]]
|-
! اصل ٻولي
| [[جاپاني ٻولي]]
|-
! ادبي قسم
| مختصر [[شاعري]]
|-
! تاريخي بنياد
| هوڪو ۽ رينگا
|-
! روايتي بناوت
| ٽي صوتي فقرا
|-
! روايتي صوتي ترتيب
| 5 + 7 + 5
|-
! ڪل صوتي جزا
| 17 جاپاني «اون»
|-
! اهم خصوصيتون
| موسمي اشارو، شعري وقفو، منظرنگاري
|-
! مشهور شاعر
| [[ماتسوئو باشو]]، [[يوسا بوسون]]، [[ڪوباياشي اِسا]]، [[ماسااوڪا شيڪي]]
|-
! سنڌي ادب ۾ ابتدائي نمائندو
| [[نارائڻ شيام]]
|-
! سنڌي صورت
| تصوير، ٽيڙو ۽ ٻين مقامي هيئتن ۾ هائيڪو
|-
! لاڳاپيل صنفون
| [[رينگا]]، [[تانڪا]]، [[سينريو]]، هائيبن ۽ هائيگا
|-
! وڪيميڊيا ڪامنز
| [[:commons:Category:Haiku|هائيڪو جون تصويرون]]
|}
'''هائيڪو''' (انگريزي: ''Haiku''؛ جاپاني: 俳句) [[جاپان]] مان شروع ٿيل مختصر شعري صنف آهي، جيڪا ٿورن لفظن ۾ ڪنهن منظر، واقعي، احساس يا تجربي کي پيش ڪري ٿي. روايتي جاپاني هائيڪو ٽن صوتي فقرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ مجموعي طور 17 صوتي جزا، يعني «اون»، هوندا آهن. انهن جي عام ترتيب 5، 7 ۽ 5 هوندي آهي. جاپاني ٻوليءَ جا اهي صوتي جزا انگريزي يا سنڌي ٻوليءَ جي عام هجن سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/haiku-or-hokku|title=Haiku (or Hokku)|website=Poetry Foundation|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو جي روايتي موضوعن ۾ [[فطرت]]، موسمن جي تبديلي، پکين، گلن، وڻن، برسات، چنڊ، هوا، خاموشي ۽ روزمره زندگيءَ جا مختصر مشاهدا شامل آهن. هائيڪو ۾ ڪنهن وسيع خيال کي ڊگهي وضاحت سان پيش ڪرڻ بدران هڪ محدود لمحي جي تصوير وسيلي پڙهندڙ کي معنيٰ تائين پهچايو ويندو آهي. ڪيترن روايتي هائيڪن ۾ موسمي اشارو ۽ ٻن خيالن يا تصويرن جي وچ ۾ وقفو بنيادي فني خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;&gt;{{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Seasons: Poetry of the Natural World|publisher=Kodansha|year=1996|isbn=4770016298|language=en}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو جو تاريخي تعلق جاپاني گڏيل شاعريءَ جي صنف [[رينگا]] جي شروعاتي بند «هوڪو» سان آهي. وقت گذرڻ سان اهو شروعاتي بند هڪ خودمختيار نظم طور لکجڻ لڳو. سترهين صديءَ ۾ [[ماتسوئو باشو]] هن شاعريءَ کي اهم ادبي مقام ڏنو، جڏهن ته اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ماسااوڪا شيڪي]] جديد هائيڪو جي سڃاڻپ ۽ نالي کي عام ڪيو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuHandbook&quot;&gt;{{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Handbook: How to Write, Share, and Teach Haiku|publisher=Kodansha International|year=1985|isbn=4770014309|language=en}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب ۾ هائيڪو جديد شاعريءَ جي هڪ اهم درآمد ٿيل صنف طور متعارف ٿيو. سنڌي ادبي تحقيق موجب [[نارائڻ شيام]] سنڌيءَ ۾ هائيڪو لکڻ جي شروعات ڪندڙ شاعرن مان نمايان هو. هن جاپاني صنف کي سنڌي ماحول ۽ مقامي ڇند جي مناسبت سان «تصويرون» جي صورت ۾ پيش ڪيو. ان کان پوءِ [[شيخ اياز]]، [[تنوير عباسي]] ۽ ٻين شاعرن ان جي موضوعاتي ۽ فني دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://journal.sindhila.org/sindhi/download.php?article=120|title=شيخ اياز جي هايڪو جو جائزو|author=محمد علي ايٽو|website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|language=sd|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ۽ اصطلاحي پسمنظر ==
لفظ «هائيڪو» جاپاني اصطلاح «هائيڪائي نو ڪُو» مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق هائيڪائي شاعريءَ جي بند سان آهي. هن اصطلاح جو موجوده استعمال خاص طور هڪ آزاد ۽ مختصر جاپاني نظم لاءِ ٿئي ٿو. ان کان اڳ «هوڪو» گڏيل نظم جي شروعاتي بند لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;JapaneseLinkedPoetry&quot;&gt;{{cite book|last=Miner|first=Earl|title=Japanese Linked Poetry|publisher=Princeton University Press|year=1980|isbn=0691013683|language=en}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو کي رڳو سترهن هجن وارو نظم سمجهڻ ان جي فني نوعيت جي مڪمل وضاحت نٿو ڪري. جاپاني شاعريءَ ۾ آواز جي ماپ، موسمي حوالو، منظرن جو لاڳاپو، معنوي وقفو ۽ اختصار گڏجي هن صنف جي سڃاڻپ ٺاهين ٿا. جديد هائيڪو ۾ انهن مان ڪجهه پابنديون نرم پڻ ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://web.archive.org/web/20210414105733/http://www.hsa-haiku.org/archives/HSA_Definitions_2004.html|title=Official Definitions of Haiku and Related Terms|publisher=Haiku Society of America|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;

== هائيڪو جي فني بناوت ==
=== سترهن صوتي جزا ===
روايتي جاپاني هائيڪو جي سڀ کان مشهور بناوت ٽن صوتي فقرن ۾ 5، 7 ۽ 5 «اون» جي ترتيب آهي. جاپاني صوتيات ۾ «اون» جو لاڳاپو «مورا» سان آهي. مورا آواز جي وقتي يا وزني ماپ جو جزو آهي. ڊگهو سُر، ٻيڻو وينجن يا مخصوص نڪ وارو آواز جاپاني شمار ۾ عام هجي کان مختلف مقدار رکي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; border:1px solid #80a6bd;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:8px;&quot; | روايتي جاپاني هائيڪو جي صوتي ترتيب
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | فقرو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | صوتي جزا
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪردار
|-
| پهريون
| 5
| منظر يا خيال جي شروعات
|-
| ٻيون
| 7
| منظر يا خيال جي واڌ
|-
| ٽيون
| 5
| تاثر جي تڪميل يا معنوي موڙ
|-
! مجموعو
! 17
! روايتي صوتي بناوت
|}
هيءَ ترتيب هائيڪو جي هڪ مشهور روايتي صورت آهي، پر سڀني تاريخي يا جديد جاپاني هائيڪن لاءِ اڻٽر شرط ناهي. جاپاني ٻوليءَ کان ٻاهر لکيل هائيڪو ۾ پڻ مقامي ٻولين جي صوتياتي نظام موجب مختلف صورتون اختيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;

=== موسمي اشارو ===
جاپاني هائيڪو ۾ «ڪيگو» اهڙي لفظ يا اظهار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن خاص موسم ڏانهن اشارو ڪري. مثال طور بهار جا گل، سرءُ جا پن، سياري جي ٿڌ يا اونهاري جا جيت موسم جي سڃاڻپ ڪرائي سگهن ٿا. روايتي جاپاني هائيڪو ۾ موسمي اشارو اهم آهي، پر جديد ۽ غيرجاپاني هائيڪو ۾ اهو هر نظم لاءِ لازمي ناهي.&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;/&gt;
=== شعري وقفو ===
«ڪيريجِي» جاپاني هائيڪو ۾ اهڙو لفظي جزو آهي، جيڪو شعر جي ٻن حصن جي وچ ۾ وقفو، معنوي ڦيرو يا تاثر جي تڪميل پيدا ڪري ٿو. ٻين ٻولين ۾ ساڳي اثر لاءِ ڪڏهن بيهڪ جون نشانيون، ڊيش يا عبارت جي فطري وقفي کي استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Shirane2004&quot;&gt;{{cite book|last=Shirane|first=Haruo|title=Early Modern Japanese Literature: An Anthology, 1600–1900|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=9780231109918|page=521|language=en}}&lt;/ref&gt;
=== قافيو ۽ اختصار ===
روايتي جاپاني هائيڪو لاءِ پهرين ۽ ٽين سٽ جو هم قافيه هئڻ ضروري ناهي. انگريزي ۽ سنڌي ٻولين ۾ هائيڪو جي ڪجهه ترجمن ۽ مقامي صورتن ۾ قافيو اختيار ڪيو ويو آهي. اهڙي قافيي کي اصل جاپاني صنف جي عام ۽ لازمي خصوصيت سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson1958&quot;&gt;{{cite book|last=Henderson|first=Harold G.|title=An Introduction to Haiku: An Anthology of Poems and Poets from Bashō to Shiki|publisher=Anchor Books|year=1958|isbn=9780385052252|language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>ln8y7nor2bfl72xwh9auz89mkenw6ar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426724</id>
      <parentid>426723</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10321" sha1="5tfqk6uhst1eay6xoaqfe5f96izsa4b" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|جاپان مان شروع ٿيل مختصر شعري صنف}}

[[File:Basho Horohoroto.jpg|thumb|280px|جاپاني شاعر [[ماتسوئو باشو]] جي هائيڪو سان لاڳاپيل مصوري ۽ خطاطي، 1688ع.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #89b4d0; background:#f5faff;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a; color:white; padding:10px; font-size:125%;&quot; | هائيڪو
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dceefa;&quot; | شعري صنف بابت ڄاڻ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Basho by Hokusai-small.jpg|230px|ماتسوئو باشو جي تصوير]]
|-
! نالو
| هائيڪو
|-
! اصل ملڪ
| [[جاپان]]
|-
! اصل ٻولي
| [[جاپاني ٻولي]]
|-
! ادبي قسم
| مختصر [[شاعري]]
|-
! تاريخي بنياد
| هوڪو ۽ رينگا
|-
! روايتي بناوت
| ٽي صوتي فقرا
|-
! روايتي صوتي ترتيب
| 5 + 7 + 5
|-
! ڪل صوتي جزا
| 17 جاپاني «اون»
|-
! اهم خصوصيتون
| موسمي اشارو، شعري وقفو، منظرنگاري
|-
! مشهور شاعر
| [[ماتسوئو باشو]]، [[يوسا بوسون]]، [[ڪوباياشي اِسا]]، [[ماسااوڪا شيڪي]]
|-
! سنڌي ادب ۾ ابتدائي نمائندو
| [[نارائڻ شيام]]
|-
! سنڌي صورت
| تصوير، ٽيڙو ۽ ٻين مقامي هيئتن ۾ هائيڪو
|-
! لاڳاپيل صنفون
| [[رينگا]]، [[تانڪا]]، [[سينريو]]، هائيبن ۽ هائيگا
|-
! وڪيميڊيا ڪامنز
| [[:commons:Category:Haiku|هائيڪو جون تصويرون]]
|}
'''هائيڪو''' (انگريزي: ''Haiku''؛ جاپاني: 俳句) [[جاپان]] مان شروع ٿيل مختصر شعري صنف آهي، جيڪا ٿورن لفظن ۾ ڪنهن منظر، واقعي، احساس يا تجربي کي پيش ڪري ٿي. روايتي جاپاني هائيڪو ٽن صوتي فقرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ مجموعي طور 17 صوتي جزا، يعني «اون»، هوندا آهن. انهن جي عام ترتيب 5، 7 ۽ 5 هوندي آهي. جاپاني ٻوليءَ جا اهي صوتي جزا انگريزي يا سنڌي ٻوليءَ جي عام هجن سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/haiku-or-hokku|title=Haiku (or Hokku)|website=Poetry Foundation|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو جي روايتي موضوعن ۾ [[فطرت]]، موسمن جي تبديلي، پکين، گلن، وڻن، برسات، چنڊ، هوا، خاموشي ۽ روزمره زندگيءَ جا مختصر مشاهدا شامل آهن. هائيڪو ۾ ڪنهن وسيع خيال کي ڊگهي وضاحت سان پيش ڪرڻ بدران هڪ محدود لمحي جي تصوير وسيلي پڙهندڙ کي معنيٰ تائين پهچايو ويندو آهي. ڪيترن روايتي هائيڪن ۾ موسمي اشارو ۽ ٻن خيالن يا تصويرن جي وچ ۾ وقفو بنيادي فني خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;&gt;{{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Seasons: Poetry of the Natural World|publisher=Kodansha|year=1996|isbn=4770016298|language=en}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو جو تاريخي تعلق جاپاني گڏيل شاعريءَ جي صنف [[رينگا]] جي شروعاتي بند «هوڪو» سان آهي. وقت گذرڻ سان اهو شروعاتي بند هڪ خودمختيار نظم طور لکجڻ لڳو. سترهين صديءَ ۾ [[ماتسوئو باشو]] هن شاعريءَ کي اهم ادبي مقام ڏنو، جڏهن ته اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ماسااوڪا شيڪي]] جديد هائيڪو جي سڃاڻپ ۽ نالي کي عام ڪيو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuHandbook&quot;&gt;{{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Handbook: How to Write, Share, and Teach Haiku|publisher=Kodansha International|year=1985|isbn=4770014309|language=en}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب ۾ هائيڪو جديد شاعريءَ جي هڪ اهم درآمد ٿيل صنف طور متعارف ٿيو. سنڌي ادبي تحقيق موجب [[نارائڻ شيام]] سنڌيءَ ۾ هائيڪو لکڻ جي شروعات ڪندڙ شاعرن مان نمايان هو. هن جاپاني صنف کي سنڌي ماحول ۽ مقامي ڇند جي مناسبت سان «تصويرون» جي صورت ۾ پيش ڪيو. ان کان پوءِ [[شيخ اياز]]، [[تنوير عباسي]] ۽ ٻين شاعرن ان جي موضوعاتي ۽ فني دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://journal.sindhila.org/sindhi/download.php?article=120|title=شيخ اياز جي هايڪو جو جائزو|author=محمد علي ايٽو|website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|language=sd|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ۽ اصطلاحي پسمنظر ==
لفظ «هائيڪو» جاپاني اصطلاح «هائيڪائي نو ڪُو» مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق هائيڪائي شاعريءَ جي بند سان آهي. هن اصطلاح جو موجوده استعمال خاص طور هڪ آزاد ۽ مختصر جاپاني نظم لاءِ ٿئي ٿو. ان کان اڳ «هوڪو» گڏيل نظم جي شروعاتي بند لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;JapaneseLinkedPoetry&quot;&gt;{{cite book|last=Miner|first=Earl|title=Japanese Linked Poetry|publisher=Princeton University Press|year=1980|isbn=0691013683|language=en}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو کي رڳو سترهن هجن وارو نظم سمجهڻ ان جي فني نوعيت جي مڪمل وضاحت نٿو ڪري. جاپاني شاعريءَ ۾ آواز جي ماپ، موسمي حوالو، منظرن جو لاڳاپو، معنوي وقفو ۽ اختصار گڏجي هن صنف جي سڃاڻپ ٺاهين ٿا. جديد هائيڪو ۾ انهن مان ڪجهه پابنديون نرم پڻ ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://web.archive.org/web/20210414105733/http://www.hsa-haiku.org/archives/HSA_Definitions_2004.html|title=Official Definitions of Haiku and Related Terms|publisher=Haiku Society of America|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;

== هائيڪو جي فني بناوت ==
=== سترهن صوتي جزا ===
روايتي جاپاني هائيڪو جي سڀ کان مشهور بناوت ٽن صوتي فقرن ۾ 5، 7 ۽ 5 «اون» جي ترتيب آهي. جاپاني صوتيات ۾ «اون» جو لاڳاپو «مورا» سان آهي. مورا آواز جي وقتي يا وزني ماپ جو جزو آهي. ڊگهو سُر، ٻيڻو وينجن يا مخصوص نڪ وارو آواز جاپاني شمار ۾ عام هجي کان مختلف مقدار رکي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; border:1px solid #80a6bd;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:8px;&quot; | روايتي جاپاني هائيڪو جي صوتي ترتيب
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | فقرو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | صوتي جزا
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪردار
|-
| پهريون
| 5
| منظر يا خيال جي شروعات
|-
| ٻيون
| 7
| منظر يا خيال جي واڌ
|-
| ٽيون
| 5
| تاثر جي تڪميل يا معنوي موڙ
|-
! مجموعو
! 17
! روايتي صوتي بناوت
|}
هيءَ ترتيب هائيڪو جي هڪ مشهور روايتي صورت آهي، پر سڀني تاريخي يا جديد جاپاني هائيڪن لاءِ اڻٽر شرط ناهي. جاپاني ٻوليءَ کان ٻاهر لکيل هائيڪو ۾ پڻ مقامي ٻولين جي صوتياتي نظام موجب مختلف صورتون اختيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;

=== موسمي اشارو ===
جاپاني هائيڪو ۾ «ڪيگو» اهڙي لفظ يا اظهار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن خاص موسم ڏانهن اشارو ڪري. مثال طور بهار جا گل، سرءُ جا پن، سياري جي ٿڌ يا اونهاري جا جيت موسم جي سڃاڻپ ڪرائي سگهن ٿا. روايتي جاپاني هائيڪو ۾ موسمي اشارو اهم آهي، پر جديد ۽ غيرجاپاني هائيڪو ۾ اهو هر نظم لاءِ لازمي ناهي.&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;/&gt;
=== شعري وقفو ===
«ڪيريجِي» جاپاني هائيڪو ۾ اهڙو لفظي جزو آهي، جيڪو شعر جي ٻن حصن جي وچ ۾ وقفو، معنوي ڦيرو يا تاثر جي تڪميل پيدا ڪري ٿو. ٻين ٻولين ۾ ساڳي اثر لاءِ ڪڏهن بيهڪ جون نشانيون، ڊيش يا عبارت جي فطري وقفي کي استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Shirane2004&quot;&gt;{{cite book|last=Shirane|first=Haruo|title=Early Modern Japanese Literature: An Anthology, 1600–1900|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=9780231109918|page=521|language=en}}&lt;/ref&gt;
=== قافيو ۽ اختصار ===
روايتي جاپاني هائيڪو لاءِ پهرين ۽ ٽين سٽ جو هم قافيه هئڻ ضروري ناهي. انگريزي ۽ سنڌي ٻولين ۾ هائيڪو جي ڪجهه ترجمن ۽ مقامي صورتن ۾ قافيو اختيار ڪيو ويو آهي. اهڙي قافيي کي اصل جاپاني صنف جي عام ۽ لازمي خصوصيت سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson1958&quot;&gt;{{cite book|last=Henderson|first=Harold G.|title=An Introduction to Haiku: An Anthology of Poems and Poets from Bashō to Shiki|publisher=Anchor Books|year=1958|isbn=9780385052252|language=en}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>5tfqk6uhst1eay6xoaqfe5f96izsa4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426728</id>
      <parentid>426724</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40719" sha1="s0fxcra4m9j15d4lv9l18qaslu1ny41" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|جاپان مان شروع ٿيل مختصر شعري صنف}}

[[File:Basho Horohoroto.jpg|thumb|280px|جاپاني شاعر [[ماتسوئو باشو]] جي هائيڪو سان لاڳاپيل مصوري ۽ خطاطي، 1688ع.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #89b4d0; background:#f5faff;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a; color:white; padding:10px; font-size:125%;&quot; | هائيڪو
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#dceefa;&quot; | شعري صنف بابت ڄاڻ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Basho by Hokusai-small.jpg|230px|ماتسوئو باشو جي تصوير]]
|-
! نالو
| هائيڪو
|-
! اصل ملڪ
| [[جاپان]]
|-
! اصل ٻولي
| [[جاپاني ٻولي]]
|-
! ادبي قسم
| مختصر [[شاعري]]
|-
! تاريخي بنياد
| هوڪو ۽ رينگا
|-
! روايتي بناوت
| ٽي صوتي فقرا
|-
! روايتي صوتي ترتيب
| 5 + 7 + 5
|-
! ڪل صوتي جزا
| 17 جاپاني «اون»
|-
! اهم خصوصيتون
| موسمي اشارو، شعري وقفو، منظرنگاري
|-
! مشهور شاعر
| [[ماتسوئو باشو]]، [[يوسا بوسون]]، [[ڪوباياشي اِسا]]، [[ماسااوڪا شيڪي]]
|-
! سنڌي ادب ۾ ابتدائي نمائندو
| [[نارائڻ شيام]]
|-
! سنڌي صورت
| تصوير، ٽيڙو ۽ ٻين مقامي هيئتن ۾ هائيڪو
|-
! لاڳاپيل صنفون
| [[رينگا]]، [[تانڪا]]، [[سينريو]]، هائيبن ۽ هائيگا
|-
! وڪيميڊيا ڪامنز
| [[:commons:Category:Haiku|هائيڪو جون تصويرون]]
|}
'''هائيڪو''' (انگريزي: ''Haiku''؛ جاپاني: 俳句) [[جاپان]] مان شروع ٿيل مختصر شعري صنف آهي، جيڪا ٿورن لفظن ۾ ڪنهن منظر، واقعي، احساس يا تجربي کي پيش ڪري ٿي. روايتي جاپاني هائيڪو ٽن صوتي فقرن تي مشتمل هوندو آهي، جن ۾ مجموعي طور 17 صوتي جزا، يعني «اون»، هوندا آهن. انهن جي عام ترتيب 5، 7 ۽ 5 هوندي آهي. جاپاني ٻوليءَ جا اهي صوتي جزا انگريزي يا سنڌي ٻوليءَ جي عام هجن سان مڪمل طور هڪجهڙا ناهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/haiku-or-hokku|title=Haiku (or Hokku)|website=Poetry Foundation|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو جي روايتي موضوعن ۾ [[فطرت]]، موسمن جي تبديلي، پکين، گلن، وڻن، برسات، چنڊ، هوا، خاموشي ۽ روزمره زندگيءَ جا مختصر مشاهدا شامل آهن. هائيڪو ۾ ڪنهن وسيع خيال کي ڊگهي وضاحت سان پيش ڪرڻ بدران هڪ محدود لمحي جي تصوير وسيلي پڙهندڙ کي معنيٰ تائين پهچايو ويندو آهي. ڪيترن روايتي هائيڪن ۾ موسمي اشارو ۽ ٻن خيالن يا تصويرن جي وچ ۾ وقفو بنيادي فني خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;&gt;{{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Seasons: Poetry of the Natural World|publisher=Kodansha|year=1996|isbn=4770016298|language=en}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو جو تاريخي تعلق جاپاني گڏيل شاعريءَ جي صنف [[رينگا]] جي شروعاتي بند «هوڪو» سان آهي. وقت گذرڻ سان اهو شروعاتي بند هڪ خودمختيار نظم طور لکجڻ لڳو. سترهين صديءَ ۾ [[ماتسوئو باشو]] هن شاعريءَ کي اهم ادبي مقام ڏنو، جڏهن ته اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[ماسااوڪا شيڪي]] جديد هائيڪو جي سڃاڻپ ۽ نالي کي عام ڪيو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuHandbook&quot;&gt;{{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Handbook: How to Write, Share, and Teach Haiku|publisher=Kodansha International|year=1985|isbn=4770014309|language=en}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب ۾ هائيڪو جديد شاعريءَ جي هڪ اهم درآمد ٿيل صنف طور متعارف ٿيو. سنڌي ادبي تحقيق موجب [[نارائڻ شيام]] سنڌيءَ ۾ هائيڪو لکڻ جي شروعات ڪندڙ شاعرن مان نمايان هو. هن جاپاني صنف کي سنڌي ماحول ۽ مقامي ڇند جي مناسبت سان «تصويرون» جي صورت ۾ پيش ڪيو. ان کان پوءِ [[شيخ اياز]]، [[تنوير عباسي]] ۽ ٻين شاعرن ان جي موضوعاتي ۽ فني دائري کي وڌايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://journal.sindhila.org/sindhi/download.php?article=120|title=شيخ اياز جي هايڪو جو جائزو|author=محمد علي ايٽو|website=سنڌي ٻولي تحقيقي جرنل|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|language=sd|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;

== لفظ جي معنيٰ ۽ اصطلاحي پسمنظر ==
لفظ «هائيڪو» جاپاني اصطلاح «هائيڪائي نو ڪُو» مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق هائيڪائي شاعريءَ جي بند سان آهي. هن اصطلاح جو موجوده استعمال خاص طور هڪ آزاد ۽ مختصر جاپاني نظم لاءِ ٿئي ٿو. ان کان اڳ «هوڪو» گڏيل نظم جي شروعاتي بند لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;JapaneseLinkedPoetry&quot;&gt;{{cite book|last=Miner|first=Earl|title=Japanese Linked Poetry|publisher=Princeton University Press|year=1980|isbn=0691013683|language=en}}&lt;/ref&gt;
هائيڪو کي رڳو سترهن هجن وارو نظم سمجهڻ ان جي فني نوعيت جي مڪمل وضاحت نٿو ڪري. جاپاني شاعريءَ ۾ آواز جي ماپ، موسمي حوالو، منظرن جو لاڳاپو، معنوي وقفو ۽ اختصار گڏجي هن صنف جي سڃاڻپ ٺاهين ٿا. جديد هائيڪو ۾ انهن مان ڪجهه پابنديون نرم پڻ ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://web.archive.org/web/20210414105733/http://www.hsa-haiku.org/archives/HSA_Definitions_2004.html|title=Official Definitions of Haiku and Related Terms|publisher=Haiku Society of America|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;

== هائيڪو جي فني بناوٽ ==
=== سترهن صوتي جزا ===
روايتي جاپاني هائيڪو جي سڀ کان مشهور بناوٽ ٽن صوتي فقرن ۾ 5، 7 ۽ 5 «اون» جي ترتيب آهي. جاپاني صوتيات ۾ «اون» جو لاڳاپو «مورا» سان آهي. مورا آواز جي وقتي يا وزني ماپ جو جزو آهي. ڊگهو سُر، ٻيڻو وينجن يا مخصوص نڪ وارو آواز جاپاني شمار ۾ عام هجي کان مختلف مقدار رکي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:85%; text-align:center; border:1px solid #80a6bd;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:8px;&quot; | روايتي جاپاني هائيڪو جي صوتي ترتيب
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | فقرو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | صوتي جزا
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪردار
|-
| پهريون
| 5
| منظر يا خيال جي شروعات
|-
| ٻيون
| 7
| منظر يا خيال جي واڌ
|-
| ٽيون
| 5
| تاثر جي تڪميل يا معنوي موڙ
|-
! مجموعو
! 17
! روايتي صوتي بناوت
|}
هيءَ ترتيب هائيڪو جي هڪ مشهور روايتي صورت آهي، پر سڀني تاريخي يا جديد جاپاني هائيڪن لاءِ اڻٽر شرط ناهي. جاپاني ٻوليءَ کان ٻاهر لکيل هائيڪو ۾ پڻ مقامي ٻولين جي صوتياتي نظام موجب مختلف صورتون اختيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;

=== موسمي اشارو ===
جاپاني هائيڪو ۾ «ڪيگو» اهڙي لفظ يا اظهار کي چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن خاص موسم ڏانهن اشارو ڪري. مثال طور بهار جا گل، سرءُ جا پن، سياري جي ٿڌ يا اونهاري جا جيت موسم جي سڃاڻپ ڪرائي سگهن ٿا. روايتي جاپاني هائيڪو ۾ موسمي اشارو اهم آهي، پر جديد ۽ غيرجاپاني هائيڪو ۾ اهو هر نظم لاءِ لازمي ناهي.&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;/&gt;
=== شعري وقفو ===
«ڪيريجِي» جاپاني هائيڪو ۾ اهڙو لفظي جزو آهي، جيڪو شعر جي ٻن حصن جي وچ ۾ وقفو، معنوي ڦيرو يا تاثر جي تڪميل پيدا ڪري ٿو. ٻين ٻولين ۾ ساڳي اثر لاءِ ڪڏهن بيهڪ جون نشانيون، ڊيش يا عبارت جي فطري وقفي کي استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Shirane2004&quot;&gt;{{cite book|last=Shirane|first=Haruo|title=Early Modern Japanese Literature: An Anthology, 1600–1900|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=9780231109918|page=521|language=en}}&lt;/ref&gt;
=== قافيو ۽ اختصار ===
روايتي جاپاني هائيڪو لاءِ پهرين ۽ ٽين سٽ جو هم قافيه هئڻ ضروري ناهي. انگريزي ۽ سنڌي ٻولين ۾ هائيڪو جي ڪجهه ترجمن ۽ مقامي صورتن ۾ قافيو اختيار ڪيو ويو آهي. اهڙي قافيي کي اصل جاپاني صنف جي عام ۽ لازمي خصوصيت سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson1958&quot;&gt;{{cite book|last=Henderson|first=Harold G.|title=An Introduction to Haiku: An Anthology of Poems and Poets from Bashō to Shiki|publisher=Anchor Books|year=1958|isbn=9780385052252|language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== رينگا کان هوڪو تائين ===
هائيڪو جي تاريخ جاپاني گڏيل شاعريءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي. جاپان ۾ «رينگا» اهڙي شعري صورت هئي، جنهن ۾ ڪيترائي شاعر هڪ ٻئي سان لاڳاپيل بند ترتيب ڏيندا هئا. ان جي شروعاتي بند کي «هوڪو» چيو ويندو هو. اهو بند اڪثر موسم يا ڪنهن منظر جو اشارو ڏئي ايندڙ شاعريءَ لاءِ فضا پيدا ڪندو هو. بعد ۾ هوڪو پنهنجي الڳ ادبي اهميت حاصل ڪئي ۽ هڪ خودمختيار مختصر نظم جي صورت اختيار ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;JapaneseLinkedPoetry&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;
جاپاني ادب ۾ هائيڪائي جي روايت، ٻوليءَ جي سادگي، روزمره زندگيءَ جي مشاهدي ۽ فطري منظرن کي شعري اظهار ۾ شامل ڪرڻ سان ترقي ڪئي. هائيڪو جي تاريخي واڌ کي رڳو صوتي پابنديءَ تائين محدود ڪرڻ بدران ان جي جمالياتي ۽ سماجي پسمنظر سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ArtHaiku&quot;&gt;{{cite book|last=Addiss|first=Stephen|title=The Art of Haiku|publisher=Shambhala Publications|year=2022|isbn=9781645471219|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ماتسوئو باشو ===
[[ماتسوئو باشو]] (1644ع–1694ع) جاپاني شاعريءَ جي تاريخ ۾ هائيڪو جي سڀ کان مشهور نمائندن مان هڪ آهي. سندس شاعريءَ ۾ فطرت، سفر، خاموشي، انساني زندگيءَ جي ناپائيداري ۽ روزمره جي ننڍڙن واقعن کي معنوي اهميت حاصل آهي. باشو پنهنجي شاعريءَ سان گڏ نثري سفرنامن ۾ پڻ مختصر شعري بند شامل ڪيا، جنهن سان هائيبن جي روايت کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;BashoPoetryFoundation&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/basho|title=Bashō|website=Poetry Foundation|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
باشو جو مشهور هائيڪو هڪ پراڻي تلاءَ ۾ ڏيڏر جي ٽپو ڏيڻ ۽ پاڻيءَ جي آواز بابت آهي. هن مختصر منظر ۾ خاموشي ۽ آواز جو تقابل هڪ شعري تاثر پيدا ڪري ٿو. اهو هائيڪو جاپاني ادب ۾ اختصار ۽ منظرنگاريءَ جي مشهور مثالن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;HaikuHandbook&quot;/&gt;
[[File:Basho Horohoroto.jpg|thumb|left|260px|باشو جي هائيڪو سان گڏ جاپاني خطاطي ۽ مصوري، جنهن ۾ گلن جي ڇڻڻ ۽ آبشار جي آواز جو منظر پيش ڪيو ويو آهي.]]

=== يوسا بوسون ===
[[يوسا بوسون]] (1716ع–1784ع) جاپاني شاعر ۽ مصور هو. هن جي شاعريءَ ۾ تصويري منظرنگاري نمايان آهي. بوسون هائيڪو ۽ مصوريءَ جي گڏيل اظهار، يعني «هائيگا»، جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هائيڪو ۾ رنگن، روشنيءَ، موسمن ۽ فطري منظرن جي پيشڪش خاص اهميت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArtHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuMoment&quot;&gt;{{cite book|last=Ross|first=Bruce|title=Haiku Moment: An Anthology of Contemporary North American Haiku|publisher=Tuttle Publishing|year=1993|isbn=0804818207|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:A little cuckoo across a hydrangea(Haiga) by Yosa Buson.jpg|thumb|260px|يوسا بوسون جي ارڙهين صديءَ جي هائيگا، جنهن ۾ شاعري ۽ مصوريءَ کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي.]]

=== ڪوباياشي اِسا ===
[[ڪوباياشي اِسا]] (1763ع–1827ع) جاپاني هائيڪو جو اهم شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ عام ماڻهن، ننڍڙن جاندارن، انساني ڏکن ۽ زندگيءَ جي معمولي تجربن لاءِ همدرديءَ جو اظهار ملي ٿو. اِسا جي هائيڪن ۾ فطرت سان گڏ انساني احساسن ۽ روزمره زندگيءَ جي ويجهڙائي نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;IntroductionHaiku&quot;&gt;{{cite book|last=Henderson|first=Harold G.|title=An Introduction to Haiku: An Anthology of Poems and Poets from Bashō to Shiki|publisher=Doubleday Anchor Books|year=1958|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ماسائوڪا شيڪي ===
[[ماسااوڪا شيڪي]] (1867ع–1902ع) جديد جاپاني هائيڪو جي اصلاح ڪندڙ شاعر ۽ نقاد هو. هن اڻويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ هائيڪو کي هڪ آزاد ادبي صنف طور وڌيڪ واضح سڃاڻپ ڏني. شيڪي مشاهدي تي ٻڌل منظرنگاريءَ کي اهميت ڏني، جنهن کي جاپاني تنقيد ۾ «شاسئي» چيو ويندو آهي. هن فطرت ۽ زندگيءَ جي سڌي مشاهدي کي شعري تخليق جو اهم بنياد سمجهيو.&lt;ref name=&quot;ArtHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuHandbook&quot;/&gt;

== جاپاني هائيڪو جا اهم شاعر ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #9bb5c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | جاپاني هائيڪو جا چونڊ تاريخي شاعر
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | شاعر
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | حياتيءَ جو عرصو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ادبي سڃاڻپ
|-
| [[ماتسوئو باشو]]
| 1644ع–1694ع
| هوڪو ۽ هائيڪائي جي روايت ۾ فطرت ۽ سفر جي منظرنگاري
|-
| [[يوئيجيما اونيتسورا]]
| 1661ع–1738ع
| هائيڪائي جي تاريخي روايت جو شاعر
|-
| [[فڪودا چيو-ني]]
| 1703ع–1775ع
| جاپاني عورت هائيڪو شاعر
|-
| [[يوسا بوسون]]
| 1716ع–1784ع
| شاعر، مصور ۽ هائيگا جو نمائندو
|-
| [[ڪوباياشي اِسا]]
| 1763ع–1827ع
| انساني همدردي ۽ روزمره زندگيءَ جي منظرنگاري
|-
| [[ماسااوڪا شيڪي]]
| 1867ع–1902ع
| جديد هائيڪو جي ادبي اصلاح
|-
| [[تاڪاهاما ڪيوشي]]
| 1874ع–1959ع
| روايتي هائيڪو جو اهم نمائندو
|-
| [[اوگيوارا سئيسينسوئي]]
| 1884ع–1976ع
| آزاد هيئت واري هائيڪو جو حامي
|-
| [[تانيدا سانتوڪا]]
| 1882ع–1940ع
| آزاد هائيڪو جو شاعر
|}
&lt;ref name=&quot;ArtHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuHandbook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IntroductionHaiku&quot;/&gt;

== جديد هائيڪو ==
ويهين صديءَ ۾ هائيڪو جي فني صورت ۾ مختلف تجربا ٿيا. ڪجهه شاعرن روايتي سترهن صوتي جزن واري ترتيب برقرار رکي، جڏهن ته ٻين آزاد هيئت اختيار ڪئي. آزاد هائيڪو ۾ شعر جي ڊيگهه، موسمي اشاري ۽ موضوع جي چونڊ بابت روايتي پابنديون نرم ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ModernHaiku&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.litencyc.com/php/stopics.php?rec=true&amp;UID=19528|title=Modern Haiku|author=Herbert Jonsson|website=The Literary Encyclopedia|year=2019|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
جديد جاپاني هائيڪو ۾ فطري منظرن سان گڏ شهري زندگي، انساني لاڳاپن ۽ جديد سماج جا موضوع پڻ شامل ٿيا. بهرحال، روايتي ۽ آزاد هائيڪو جي وچ ۾ فني فرق برقرار رهيو، تنهنڪري هر مختصر ٽن سٽن واري نظم کي بنا ڪنهن وضاحت جي روايتي جاپاني هائيڪو قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;ModernHaiku&quot;/&gt;

== جاپان کان ٻاهر هائيڪو ==
=== يورپ ۾ تعارف ===
اڻويهين صديءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپاني ادب جا ترجما يورپ تائين پهتا. فرانسيسي اديب پال لوئي ڪوشو ويهين صديءَ جي شروعات ۾ هائيڪو کي فرانسيسي پڙهندڙن تائين پهچائڻ وارن اهم شخصيتن مان هو. انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ هائيڪو جي مختصر ۽ تصويري انداز جديد شاعريءَ تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;
انگريزي شاعريءَ جي تصويريت پسند تحريڪ سان لاڳاپيل شاعرن، خاص طور [[ايزرا پائونڊ]]، مختصر تصويري اظهار کي اهميت ڏني. پائونڊ جو نظم «ان اي اسٽيشن آف دي ميٽرو» جاپاني هائيڪو جي اختصار ۽ تصويري انداز سان تقابلي طور پڙهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو روايتي جاپاني هائيڪو جي سڌي نقل ناهي.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuEnglishAnthology&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Kacian|editor-first=Jim|editor2-last=Rowland|editor2-first=Philip|editor3-last=Burns|editor3-first=Allan|title=Haiku in English: The First Hundred Years|publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=2013|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== انگريزي هائيڪو ===
انگريزيءَ ۾ هائيڪو جي شروعاتي ترجمن ۽ تخليقن ۾ ڪڏهن 5، 7 ۽ 5 هجن جي ترتيب اختيار ڪئي وئي. پر جاپاني «اون» ۽ انگريزي هجي جي صوتياتي فرق سبب ڪيترن شاعرن گهٽ هجن واري مختصر هيئت کي ترجيح ڏني. انگريزي هائيڪو ۾ قافيو پڻ لازمي ناهي.&lt;ref name=&quot;HSAdefinitions&quot;/&gt;
آر. ايڇ. بلائٿ، ڪينيٿ ياسودا ۽ هيرالڊ جي. هينڊرسن هائيڪو جي انگريزي تعارف، ترجمي ۽ تنقيدي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن جي ترجمن ۽ نظرين ۾ صوتي وزن، قافيي ۽ اصل جاپاني شعري تاثر کي منتقل ڪرڻ بابت مختلف طريقا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Yasuda1957&quot;&gt;{{cite book|last=Yasuda|first=Kenneth|title=The Japanese Haiku: Its Essential Nature, History, and Possibilities in English|publisher=Charles E. Tuttle|year=1957|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson1958&quot;/&gt;

=== ڏکڻ ايشيا ۾ هائيڪو ===
ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين ۾ هائيڪو جا ترجما ۽ مقامي تخليقون لکيون ويون آهن. بنگالي ادب ۾ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جاپاني مختصر شاعريءَ سان لاڳاپيل تجربا ڪيا. گجراتي ادب ۾ [[سنيه رشمي]] هائيڪو کي مقامي شاعريءَ ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ عام ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;GujaratiPoetry&quot;&gt;{{cite book|last=Ramanathan|first=S.|author2=Kothari, R.|title=Modern Gujarati Poetry: A Selection|publisher=Sahitya Akademi|year=1998|isbn=9788126002948|language=en}}&lt;/ref&gt;
ڏکڻ ايشيا ۾ هائيڪو جي مقامي صورتن کي سمجهڻ لاءِ هر ٻوليءَ جي صوتياتي نظام، روايتي ڇند ۽ ادبي ماحول کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. سنڌي هائيڪو پڻ اهڙي ادبي موافقت جو هڪ مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

== سنڌي ادب ۾ هائيڪو ==
=== سنڌي شاعريءَ ۾ تعارف ===
سنڌي شاعريءَ ۾ هائيڪو جو تعارف ويهين صديءَ جي جديد ادبي لاڙن سان لاڳاپيل آهي. سنڌي ادبي تحقيق موجب جاپاني هائيڪو انگريزي ادب جي وسيلي سنڌي شاعريءَ تائين پهتو. [[نارائڻ شيام]] کي سنڌيءَ ۾ هائيڪو جي ابتدائي ۽ اهم نمائندن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. هن جاپاني صنف جي تصويري اختصار کي سنڌي ٻوليءَ جي ماحول ۽ مقامي شعري هيئت سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌيءَ ۾ هائيڪو جي رواج سان مختصر نظم، منظرنگاري، موسمي احساس ۽ روزمره زندگيءَ جي ننڍڙن واقعن کي شاعريءَ ۾ پيش ڪرڻ جا نوان تجربا ٿيا. سنڌي شاعرن جاپاني هائيڪو جي هر فني خصوصيت کي هڪجهڙي نموني اختيار نه ڪيو، پر مقامي ٻولي، وزن، قافيي ۽ موضوعن موجب مختلف صورتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

=== نارائڻ شيام ۽ تصوير ===
[[نارائڻ شيام]] سنڌي جديد شاعريءَ جو اهم شاعر هو، جنهن سنڌي هائيڪو جي ترقيءَ ۾ ابتدائي ڪردار ادا ڪيو. هن هائيڪو جي هڪ مقامي صورت کي «تصوير» جي نالي سان پيش ڪيو. سندس تصويرن ۾ سنڌي ماحول، منظرنگاري ۽ مختصر شعري اظهار کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ لکي ٿو ته نارائڻ شيام جي متعارف ڪرايل سنڌي صورت «تصوير» جو تعلق «مڻو دوهو» سان آهي. سندس بيان موجب اها ٽن سٽن واري، مجموعي طور 35 ماترائن تي ٻڌل هيئت آهي، جنهن جي ترتيب 11، 13 ۽ 11 ماترائون آهي. هن صورت ۾ قافيي جو تعلق پهرين سٽ جي پڇاڙيءَ ۽ آخري سٽ جي پڇاڙيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center; border:1px solid #9bb5c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | نارائڻ شيام جي «تصوير» جي بيان ڪيل ماترائي ترتيب
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سٽ
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ماترائون
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | قافيي جي جڳهه
|-
| پهرين
| 11
| پهرين سٽ جي پڇاڙي
|-
| ٻي
| 13
| لازمي هم قافيه پڇاڙي نه
|-
| ٽين
| 11
| پهرين سٽ سان هم قافيه پڇاڙي
|-
! مجموعو
! 35
! مقامي ماترائي هيئت
|}
هيءَ ترتيب جوتواڻيءَ طرفان بيان ڪيل مخصوص سنڌي صورت سان واسطو رکي ٿي. ان کي اصل جاپاني هائيڪو جي 5، 7 ۽ 5 صوتي جزن واري روايتي ترتيب جو سڌو متبادل سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته جاپاني «اون» ۽ سنڌي ڇند جي «ماترا» ٻه مختلف عروضياتي ماپون آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;
سنڌيءَ ۾ «مڻو دوهو» جو تعلق دوهي جي ماترائي روايت سان آهي. نارائڻ شيام جي «تصوير» ان روايت کي مختصر منظرنگاريءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش طور بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري سنڌي تصوير کي جاپاني هائيڪو کان متاثر، پر پنهنجي مقامي فني سڃاڻپ رکندڙ شعري صورت طور ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شيخ اياز ۽ سنڌي هائيڪو ===
[[شيخ اياز]] سنڌي هائيڪو جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. سندس هائيڪن ۾ فطرت، سنڌي سماج، ثقافت، محبت، انساني احساسن ۽ سياسي توڙي سماجي موضوعن جي منظرنگاري ملي ٿي. هن هائيڪو جي روايتي اختصار کي سنڌي شعري اظهار سان ملائڻ جا مختلف تجربا ڪيا.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;
شيخ اياز جو شعري مجموعو '''«پن ڇڻ پڄاڻان»''' سنڌي هائيڪو جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مقالي موجب شيخ اياز هائيڪو تي مشتمل مڪمل ڪتاب وسيلي هن صنف کي سنڌي پڙهندڙن ۾ نمايان سڃاڻپ ڏني. ان مجموعي ۾ موسمي منظرن، مقامي فطرت ۽ انساني تجربن کي مختصر شاعريءَ ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;
هائيڪو بابت شيخ اياز جي ادبي موقف ۾ وقت سان تبديلي آئي. شروعات ۾ هن هائيڪو جي سنڌي شاعريءَ جي مزاج سان مطابقت تي اعتراض ڪيو هو. «روح رهاڻ» جي ايڊيٽر حميد سنڌيءَ ڏانهن لکيل هڪ خط ۾ هن مقامي فطري ماحول ۽ جاپاني شاعريءَ جي منظرن جي فرق تي زور ڏنو. بعد ۾ هن پاڻ هائيڪو لکيا ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ هن صنف کي نئين فني ۽ موضوعاتي وسعت ڏني.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;
شيخ اياز جي شاعريءَ ۾ هائيڪو سان گڏ «ٽه سٽو» پڻ ملي ٿو. سندس ٽه سٽن ۾ سياسي، سماجي، ثقافتي ۽ محبت جا موضوع شامل آهن. ٽه سٽو ۽ روايتي جاپاني هائيڪو هڪجهڙا اصطلاح ناهن، ڇاڪاڻ ته رڳو ٽن سٽن تي مشتمل هئڻ ڪنهن نظم کي جاپاني هائيڪو نٿو بڻائي.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

=== تنوير عباسي ۽ ٻيا شاعر ===
[[تنوير عباسي]] سنڌي جديد شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن مختصر شعري صورتن ۽ هائيڪو جي مقامي اظهار ۾ دلچسپي ورتي. سنڌي ادبي اصطلاحن بابت مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل لغت ۾ نارائڻ شيام، شيخ اياز ۽ تنوير عباسيءَ کي سنڌي هائيڪو جي واڌ سان لاڳاپيل شاعرن طور ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahLiteraryTerms&quot;&gt;{{cite book|editor=مختيار احمد ملاح|title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد|language=sd}}&lt;/ref&gt;
سنڌي هائيڪو جي ادبي روايت ۾ [[طارق عالم ابڙو]] ۽ وسيم سومري جي هائيڪو شاعريءَ جا ڪتابي مجموعا پڻ ڄاڻايا ويا آهن. انهن شاعرن جي تخليقن ۾ سنڌي ماحول ۽ مقامي احساسن کي مختصر شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;MallahLiteraryTerms&quot;/&gt;
سنڌي هائيڪو جي تاريخ ۾ مختلف شاعرن جي فني طريقن کي الڳ الڳ سمجهڻ ضروري آهي. نارائڻ شيام جي «تصوير»، شيخ اياز جا هائيڪو ۽ ٽه سٽا، ۽ ٻين شاعرن جون مختصر شعري تخليقون هڪ وسيع ادبي اثر سان لاڳاپيل آهن، پر سڀني لاءِ هڪ ئي ماترائي يا قافيي واري ترتيب مقرر ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

== سنڌي هائيڪو جا موضوع ==
=== فطرت ۽ موسمون ===
سنڌي هائيڪو ۾ فطرت جي منظرنگاري اهم موضوع آهي. برسات، درياهه، ٿر، وڻ، پکين، گلن، چنڊ، سج، هوائن ۽ موسمن جي تبديليءَ جهڙا منظر مقامي ماحول کي شعري اظهار ڏين ٿا. جاپاني هائيڪو جي موسمي اشاري واري روايت سنڌي شاعريءَ ۾ مقامي قدرتي نشانين وسيلي نئين صورت اختيار ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HaikuSeasons&quot;/&gt;

=== سماجي ۽ ثقافتي موضوع ===
سنڌي هائيڪو جي موضوعاتي دائري ۾ انساني لاڳاپا، محبت، سماجي حالتون، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي احساس پڻ شامل ٿيا. خاص طور شيخ اياز جي مختصر شاعريءَ بابت تحقيق ۾ اهڙن موضوعن جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

=== منظرنگاري ۽ علامت ===
هائيڪو جي مختصر هيئت شاعر کي ٿورن لفظن ۾ گهڻ معنوي تاثر پيدا ڪرڻ جو موقعو ڏئي ٿي. سنڌي هائيڪو ۾ مقامي منظر، علامتون ۽ روزمره زندگيءَ جون شيون شعري معنيٰ جو ذريعو بڻجن ٿيون. ان لحاظ کان سنڌي هائيڪو ۾ جاپاني اختصار ۽ سنڌي ادبي روايت جي وچ ۾ لاڳاپو ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

== جاپاني هائيڪو ۽ سنڌي تصوير جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #8ca9bf;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | جاپاني هائيڪو ۽ نارائڻ شيام جي سنڌي «تصوير» جو تقابل
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | روايتي جاپاني هائيڪو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سنڌي تصوير
|-
| اصل
| جاپاني شعري روايت
| سنڌي شاعريءَ ۾ مقامي موافقت
|-
| ابتدائي ادبي پسمنظر
| رينگا ۽ هوڪو
| سنڌي دوهي جي ماترائي روايت
|-
| بنيادي ماپ
| صوتي جزا يا اون
| ماترائون
|-
| بيان ڪيل ترتيب
| 5 + 7 + 5
| 11 + 13 + 11
|-
| مجموعي ماپ
| 17 اون
| 35 ماترائون
|-
| قافيو
| لازمي ناهي
| پهرين ۽ ٽين سٽ جي پڇاڙيءَ ۾
|-
| موسمي اشارو
| روايتي طور اهم
| مخصوص لازمي شرط ثابت ٿيل ناهي
|-
| نمايان تاريخي شخصيت
| ماتسوئو باشو
| نارائڻ شيام
|-
| شعري نوعيت
| مختصر منظرنگاري
| مختصر منظرنگاري ۽ مقامي ڇند
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

== هائيڪو، ٽيڙو ۽ ٽه سٽو ==
سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ هائيڪو لاءِ «ٽيڙو» جو نالو پڻ استعمال ٿيو آهي. تنهن هوندي به «ٽيڙو»، «ٽه سٽو»، «تصوير» ۽ روايتي جاپاني هائيڪو جي وچ ۾ فني فرق کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. انهن جي گڏيل خصوصيت مختصر يا ٽن سٽن واري شاعري ٿي سگهي ٿي، پر وزن، قافيو، موسمي اشارو ۽ شعري بناوت هر صورت ۾ هڪجهڙا نه هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;MallahLiteraryTerms&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

== هائيڪو سان لاڳاپيل ادبي صنفون ==
=== تانڪا ===
[[تانڪا]] جاپاني شاعريءَ جي قديم مختصر صنف آهي، جنهن جي روايتي بناوت پنجن صوتي فقرن ۽ مجموعي طور 31 صوتي جزن تي ٻڌل آهي. انهن جي عام ترتيب 5، 7، 5، 7 ۽ 7 آهي. تانڪا ۽ هائيڪو ٻنهي جو تعلق جاپاني مختصر شاعريءَ سان آهي، پر ٻنهي جي تاريخي ۽ فني سڃاڻپ الڳ آهي.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationTanka&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/tanka|title=Tanka|website=Poetry Foundation|language=en|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
=== سينريو ===
[[سينريو]] جاپاني مختصر شاعريءَ جي اهڙي صنف آهي، جنهن جي بناوت هائيڪو سان ملندڙ ٿي سگهي ٿي، پر ان ۾ عام طور انساني روين، سماجي حالتن، طنز ۽ مزاح کي اهميت ڏني ويندي آهي. هائيڪو ۽ سينريو جي وچ ۾ موضوعاتي ۽ فني فرق هميشه مڪمل طور واضح ناهي، تنهنڪري ٻنهي جي درجابنديءَ ۾ ادبي روايت ۽ شعري مقصد کي پڻ ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CambridgeJapaneseLiterature&quot;&gt;{{cite book|editor-last=Shirane|editor-first=Haruo|editor2-last=Suzuki|editor2-first=Tomi|editor3-last=Lurie|editor3-first=David|title=The Cambridge History of Japanese Literature|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=9781107029033|doi=10.1017/CHO9781139245869|language=en}}&lt;/ref&gt;
=== هائيبن ===
«هائيبن» جاپاني ادبي صنف آهي، جنهن ۾ نثر ۽ مختصر شاعريءَ کي گڏ پيش ڪيو ويندو آهي. ان ۾ سفرناما، ذاتي مشاهدا ۽ زندگيءَ جا تجربا شامل ٿي سگهن ٿا. ماتسوئو باشو جا سفرناما هن صنف جي تاريخي مثالن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;BashoPoetryFoundation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArtHaiku&quot;/&gt;
=== هائيگا ===
«هائيگا» جاپاني مصوريءَ جي اهڙي صورت آهي، جنهن ۾ تصوير ۽ هائيڪو يا ان سان لاڳاپيل مختصر شعري اظهار گڏ پيش ٿيندا آهن. يوسا بوسون هن روايت سان لاڳاپيل مشهور شاعر ۽ مصور هو.&lt;ref name=&quot;HaikuMoment&quot;/&gt;
=== رينگا ۽ رينڪو ===
«رينگا» جاپاني گڏيل شاعريءَ جي تاريخي صنف آهي، جنهن ۾ مختلف شاعر هڪ ٻئي سان لاڳاپيل شعري بند ترتيب ڏيندا هئا. «رينڪو» ان سان لاڳاپيل هائيڪائي روايت جي هڪ صورت آهي. هائيڪو جو تاريخي بنياد انهن گڏيل شعري روايتن جي شروعاتي بند «هوڪو» سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;JapaneseLinkedPoetry&quot;/&gt;

== هائيڪو جي ادبي اهميت ==
هائيڪو جي اهم ادبي خصوصيت اختصار ۽ تصويري اظهار آهي. ان ۾ شاعر محدود لفظن سان ڪنهن لمحي، منظر يا احساس کي پيش ڪري ٿو. هائيڪو جي شعري معنيٰ گهڻو ڪري سڌي وضاحت بدران ٻن تصويرن جي لاڳاپي، خاموشي، موسمي اشاري يا مشاهدي جي تبديليءَ مان پيدا ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;PoetryFoundationHaiku&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArtHaiku&quot;/&gt;
مختلف ٻولين ۾ هائيڪو جي مقبوليت ان جي مختصر بناوت ۽ مقامي ماحول سان موافقت جي گنجائش سان لاڳاپيل آهي. سنڌي ادب ۾ نارائڻ شيام جي «تصوير» ۽ شيخ اياز جا هائيڪو اهڙي ادبي موافقت جا مثال آهن. انهن تخليقن ۾ جاپاني شعري اثر سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي پنهنجي ڇند، منظرنگاري ۽ ثقافتي پسمنظر کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AyazHaikuStudy&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جاپاني ادب]]
* [[نارائڻ شيام]]
* [[شيخ اياز]]
* [[تنوير عباسي]]
* [[ماتسوئو باشو]]
* [[يوسا بوسون]]
* [[ڪوباياشي اِسا]]
* [[ماسااوڪا شيڪي]]
* [[دوهو]]
* [[ٽيڙو]]
* [[تانڪا]]
* [[رينگا]]
* [[سينريو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}
* {{cite book|editor=مختيار احمد ملاح|title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|location=حيدرآباد|language=sd}}
* {{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Handbook: How to Write, Share, and Teach Haiku|publisher=Kodansha International|year=1985|isbn=4770014309|language=en}}
* {{cite book|last=Higginson|first=William J.|title=The Haiku Seasons: Poetry of the Natural World|publisher=Kodansha|year=1996|isbn=4770016298|language=en}}
* {{cite book|last=Addiss|first=Stephen|title=The Art of Haiku|publisher=Shambhala Publications|year=2022|isbn=9781645471219|language=en}}
* {{cite book|last=Shirane|first=Haruo|title=Early Modern Japanese Literature: An Anthology, 1600–1900|publisher=Columbia University Press|year=2004|isbn=9780231109918|language=en}}
* {{cite book|last=Miner|first=Earl|title=Japanese Linked Poetry|publisher=Princeton University Press|year=1980|isbn=0691013683|language=en}}
* {{cite book|last=Henderson|first=Harold G.|title=An Introduction to Haiku: An Anthology of Poems and Poets from Bashō to Shiki|publisher=Anchor Books|year=1958|language=en}}
* {{cite book|last=Yasuda|first=Kenneth|title=The Japanese Haiku: Its Essential Nature, History, and Possibilities in English|publisher=Charles E. Tuttle|year=1957|language=en}}
* {{cite book|last=Ross|first=Bruce|title=Haiku Moment: An Anthology of Contemporary North American Haiku|publisher=Tuttle Publishing|year=1993|isbn=0804818207|language=en}}
* {{cite book|editor-last=Kacian|editor-first=Jim|editor2-last=Rowland|editor2-first=Philip|editor3-last=Burns|editor3-first=Allan|title=Haiku in English: The First Hundred Years|publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=2013|language=en}}
* {{cite book|editor-last=Shirane|editor-first=Haruo|editor2-last=Suzuki|editor2-first=Tomi|editor3-last=Lurie|editor3-first=David|title=The Cambridge History of Japanese Literature|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=9781107029033|language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-120-analysis-of-sheikh-ayaz%E2%80%99s-haiku شيخ اياز جي هائيڪن جو جائزو — سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]
* [https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/haiku-or-hokku هائيڪو بابت تعارف — پوئٽري فائونڊيشن]
* [https://www.poetryfoundation.org/poets/basho ماتسوئو باشو بابت ادبي ڄاڻ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Haiku وڪيميڊيا ڪامنز تي هائيڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Haiga وڪيميڊيا ڪامنز تي هائيگا]

{{وڪيميڊيا ڪامنز زمرو|Haiku}}

[[زمرو:جاپاني ادب]]
[[زمرو:جاپاني شاعري]]
[[زمرو:شاعري جون صنفون]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:هائيڪو]]</text>
      <sha1>s0fxcra4m9j15d4lv9l18qaslu1ny41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چار مقالا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41460</id>
    <revision>
      <id>426859</id>
      <parentid>424845</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>معمولي ڪاپي ايڊٽ</comment>
      <origin>426859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="hkzcnvxelg0md8lj86mbqlemfc37xhn" xml:space="preserve">'''چار مقالا''' مقالن تي ٻَڌل هڪ ڪتاب آهي، جنھن جو ليکڪ [[محمد اسماعيل عرساڻي]] آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چار%20مقالا%20(ڪتاب)|title=چار مقالا (ڪتاب) : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/book.php?book_id=458|title=چار مقالا (محمد اسماعيل عرساڻي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2020-11-25|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211170719/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=458|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; هن ڪتاب کي پاڪستان جي سي ايس ايس ۽ سنڌ صوبي جي پي ايم ايس امتحان جي اختياري مضمونن ۾ سنڌي جي نصاب ۾ شامل ڪيو ويو آهي.

هن ڪتاب ۾ [[سنڌي ادب]] جي شاخن مان سنڌي ناول، سنڌي ڊرامو، سنڌي افسانو ۽ سنڌي مضمون جي عنوان سان چار مقالا درج ٿيل آهن. ڪتاب کي [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو پاران پھريون ڀيرو سال 1974 ۾ ڇاپيو،&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; جڏهن تہ ان جو ٻيون شُمارو سال 2005ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ڇاپيو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Sindhi Adabi Board Online Library (Articles)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Articles/Book1/Book_page1.html |accessdate=2018-05-10 |archive-date=2018-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518062337/http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Articles/Book1/Book_page1.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>hkzcnvxelg0md8lj86mbqlemfc37xhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فادر ڪوٽواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45523</id>
    <revision>
      <id>426952</id>
      <parentid>252310</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16625" sha1="kxioaum8fqwsf45fr5b128fgwa2bo8d" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي رومن ڪيٿولڪ پادري، مترجم ۽ صحافي}}
{{ٻيا نالا|انگريزي=Father Francis Kotwani}}
{{Infobox person
| name = فادر فرانسس ڪوٽواڻي
| native_name = فادر ڪوٽواڻي
| image =
| image_caption =
| birth_date =
| birth_place = ڳوٺ عظمت، تعلقو سکر، سنڌ، برطانوي هندستان
| death_date =
| death_place =
| nationality =
| religion = [[عيسائيت]]
| denomination = [[رومن ڪيٿولڪ]]
| occupation = پادري، صحافي، مترجم
| known_for = سنڌي ڪئٿولڪ پادريءَ جي حيثيت سان خدمتون ۽ رسالي ''جوت'' جي ادارت
| education = نيو ماڊل هاءِ اسڪول، ڪراچي؛ نو ودياله هاءِ اسڪول، حيدرآباد
| years_active = 1938ع کان پوءِ
}}
'''فادر فرانسس ڪوٽواڻي''' (انگريزي: ''Father Francis Kotwani''؛ ٻين حوالن ۾ ''Father N. F. Kotwani'') سنڌ جو هڪ [[رومن ڪيٿولڪ]] پادري، سنڌي ٻوليءَ جو مترجم ۽ صحافي هو. هن سنڌ ۾ عيسائي مذهبي ادب جي واڌ ۽ سنڌي صحافت ۾ حصو ورتو. ڊاڪٽر [[در محمد پٺاڻ]] جي تحقيق موجب هو پهريون سنڌي ڪئٿولڪ هو، جيڪو 1944ع ۾ پادريءَ جي منصب تي پهتو. هو 1938ع ۾ سنڌي رسالي ''جوت'' جو ايڊيٽر بڻيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;&gt;{{cite journal |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ سنڌي علم و ادب |journal=مهراڻ |volume=31 |issue=1–2 |year=1982 |editor=نفيس احمد ناشاد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌي صحافت ۽ اخبار نويسي: پسمنظر ۽ تاريخ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+صحافت+۽+اخبار+نويسي+پسمنظر+۽+تاريخ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
فادر ڪوٽواڻي جو نالو سنڌي عيسائي ادب، مذهبي ترجمن ۽ ''جوت'' جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هڪ تاريخي بيان موجب هو فرانسسڪن مذهبي جماعت سان پڻ وابسته هو.&lt;ref name=&quot;KotwaniOasis&quot;&gt;{{cite web |title=The Harsh Law of Power Relations |url=https://www.oasiscenter.eu/en/the-harsh-law-of-power-relations |website=Oasis |language=en |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ==
ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب فادر ڪوٽواڻي جو جنم سکر تعلقي جي ڳوٺ عظمت ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪئي. پوءِ انگريزي تعليم لاءِ ڪراچيءَ جي ''نيو ماڊل هاءِ اسڪول'' ۽ حيدرآباد جي ''نو ودياله هاءِ اسڪول'' ۾ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;&gt;{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ علم ادب |url=https://drpathan.com/sindh/ |website=ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
پٺاڻ جي بيان موجب ڪوٽواڻي اڃا ارڙهن سالن جو هو ته سندس والد وفات ڪري ويو. والد جي آخري رسمن دوران ''اگني سنسڪار'' ۽ ''گنگا اشنان'' جهڙين مذهبي رسمن بابت سندس ذهن ۾ سوال پيدا ٿيا. اهي تجربا سندس مذهبي سوچ ۾ تبديليءَ جي سببن مان هئا.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
سندس جنم جي صحيح تاريخ بابت ماخذن ۾ وضاحت موجود نه آهي. ڊاڪٽر پٺاڻ جي هڪ آن لائين متن ۾ 16 آڪٽوبر 1944ع لکيل آهي، پر ساڳئي بيان ۾ 1933ع ۾ عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ 1944ع ۾ پادري ٿيڻ جو ذڪر آهي. تنهنڪري 1944ع کي سندس جنم جو سال قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;/&gt;

== عيسائيت اختيار ڪرڻ ==
فادر ڪوٽواڻي شروعاتي زندگيءَ ۾ هندو مذهبي پسمنظر سان تعلق رکندو هو. ڊاڪٽر پٺاڻ موجب سندس مذهبي خيالن ۾ تبديليءَ تي سنڌي اديب ۽ صحافي [[پرمانند ميوارام]] جو اثر پيو. هن 1933ع ۾ عيسائيت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
پرمانند ميوارام سنڌي صحافت ۽ نثر جي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو. سندس ادارت هيٺ شايع ٿيندڙ ''جوت'' رسالي ۾ مذهبي، اخلاقي، تاريخي ۽ ادبي موضوعن تي مواد شايع ٿيندو هو. فادر ڪوٽواڻي جو هن ادبي ۽ مذهبي ماحول سان تعلق سندس پوءِ واري صحافتي ۽ مذهبي زندگيءَ ۾ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;&gt;{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=Notes on Sindh |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Notes_On_Sindh-Shaikh_Aziz-2009-cs.pdf}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي خدمتون ==
=== پادريءَ جي منصب تي مقرري ===
ڊاڪٽر پٺاڻ موجب فادر ڪوٽواڻي 1944ع ۾ رومن ڪيٿولڪ پادري بڻيو. کيس پهريون سنڌي ڪئٿولڪ پادري قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
عيسائي برادريءَ جي تاريخ بابت هڪ مضمون ۾ فادر ڪوٽواڻي کي فرانسسڪن ۽ فادر بلچند کي جيسوئيٽ پادري ڄاڻايو ويو آهي. ان بيان ۾ ٻنهي کي سنڌ جي اهڙن مذهبي تبديل ٿيل عالمن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن سنڌي ٻوليءَ ۾ عيسائي مذهبي ادب جي ترجمي ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;KotwaniOasis&quot;/&gt;

=== حيدرآباد ۾ مذهبي خدمتون ===
فادر فرانسس ڪوٽواڻي حيدرآباد جي '''سينٽ فرانسس زيويئر ڪيٿيڊرل''' سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ڪيٿيڊرل بابت شايع ٿيل تاريخي ڄاڻ موجب هن اتي معاون پادريءَ طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ساڳئي بيان موجب 1994ع ۾ سندس پادريءَ جي خدمتن جا پنجاهه سال مڪمل ٿيا، جيڪو 1944ع ۾ سندس پادري ٿيڻ واري تاريخ سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;KotwaniCathedral&quot;&gt;{{cite web |title=St. Francis Xavier Cathedral, Hyderabad |url=https://en.wikipedia.org/wiki/St._Francis_Xavier_Cathedral%2C_Hyderabad |website=Wikipedia |language=en |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:PK Hyderabad asv2020-02 img19 StFrancis Xavier Cathedral.jpg|thumb|280px|حيدرآباد جو سينٽ فرانسس زيويئر ڪيٿيڊرل، جنهن سان فادر فرانسس ڪوٽواڻي جون مذهبي خدمتون لاڳاپيل رهيون. تصوير: اي. ساوين، 2020ع.&lt;ref name=&quot;KotwaniCommonsCathedral&quot;&gt;{{cite web |title=PK Hyderabad asv2020-02 img19 StFrancis Xavier Cathedral.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PK_Hyderabad_asv2020-02_img19_StFrancis_Xavier_Cathedral.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;]]

== سنڌي صحافت ۾ خدمتون ==
=== جوت رسالي جي ادارت ===
فادر ڪوٽواڻي جي صحافتي زندگيءَ جو اهم حصو سنڌي رسالي '''جوت''' جي ادارت سان لاڳاپيل هو. ''جوت'' 1896ع ۾ شروع ٿيو ۽ پرمانند ميوارام ان جو مشهور ايڊيٽر رهيو. هن رسالي ۾ مذهبي تبليغ سان گڏ سنڌي ادب، اخلاقي تعليم، تاريخ ۽ ثقافت بابت مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
1938ع ۾ پرمانند ميوارام جي وفات کان پوءِ فادر ڪوٽواڻي رسالي جي ادارت سنڀالي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1946ع ۾ ''جوت'' جو سلور جوبلي نمبر پڻ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
''جوت'' جي آخري اشاعت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. شيخ عزيز جي ڪتاب ''Notes on Sindh'' ۾ ڄاڻايل آهي ته رسالو 1942ع تائين جاري رهيو، جڏهن ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1946ع جي خاص نمبر ۽ 1947ع جي شماري جا حوالا ملن ٿا. انهن شاهدين جي روشنيءَ ۾ رسالي جي بند ٿيڻ جو قطعي سال طئي ڪرڻ لاءِ اصل شمارن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;&gt;{{cite web |title=پدم راج شرما |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پدم+راج+شرما |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ادبي سرگرمين جي سرپرستي ===
''جوت'' رسالي سنڌي ليکڪن ۽ پڙهندڙن کي مذهبي، ادبي ۽ سماجي موضوعن بابت مواد مهيا ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اديب پدم راج شرما جون ڪجهه پروليون آگسٽ–سيپٽمبر 1947ع واري ''جوت'' ۾ شايع ٿيون، جنهن جو ايڊيٽر فادر فرانسس ڪوٽواڻي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح رسالي جي ادارت سان گڏ فادر ڪوٽواڻي جو نالو سنڌي ٻوليءَ جي ان اشاعتي روايت سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ مذهبي موضوعن سان گڏ ادبي تخليقن کي جاءِ ڏني ويندي هئي.

== سنڌي مذهبي ادب ۽ ترجما ==
سنڌ ۾ عيسائي مذهبي جماعتن سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي ڪتابن، رسالن ۽ ترجمن جي اشاعت ۾ حصو ورتو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي تحقيق موجب ڪراچيءَ جي سنڌ ڪرسچن لٽرري سوسائٽي ۽ ٻين ادارن سنڌي ٻوليءَ ۾ عيسائي مذهبي ادب شايع ڪيو. انهيءَ اشاعتي ماحول ۾ سنڌي عيسائي ليکڪن ۽ مترجمن جو پڻ ڪردار رهيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanLiterature&quot;&gt;{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=ادب ۽ ماحول |url=https://drpathan.com/ادب-۽-ماحول/ |website=ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
پٺاڻ جي بيان ۾ فادر ڪوٽواڻي ۽ پرمانند ميوارام کي سنڌي عيسائي ادب جي واڌ سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سندس تحقيق ۾ ''ڪرست جي پيروي'' ۽ ''اپائڻهار جي هستي'' جهڙن سنڌي مذهبي ترجمن جو پڻ ذڪر آهي. البت موجود متن مان انهن ٻنهي ڪتابن جي انفرادي مصنف يا مترجم جي نسبت مڪمل طور واضح نٿي ٿئي؛ تنهنڪري وڌيڪ ببليوگرافيائي تصديق کان سواءِ انهن کي فادر ڪوٽواڻي جي ذاتي تصنيفن طور درج ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanLiterature&quot;/&gt;
سنڌ جي عيسائي تاريخ بابت هڪ ٻئي مضمون ۾ پڻ سنڌي عيسائي مذهبي عالمن پاران ''The Imitation of Christ'' ۽ انجيلن جي سنڌي ترجمن جو ذڪر ملي ٿو. اهو حوالو سنڌي مذهبي ترجمي جي وسيع روايت کي ظاهر ڪري ٿو، پر ان مان هر ترجمي جي انفرادي مترجم جي سڃاڻپ يقيني طور نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;KotwaniOasis&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ ادب ۾ اهميت ==
فادر فرانسس ڪوٽواڻي جي تاريخي اهميت سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي ادب، صحافت ۽ ترجمي جي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. هن پرمانند ميوارام کان پوءِ ''جوت'' جي ادارت سنڀالي ۽ سنڌي عيسائي برادريءَ جي ادبي ۽ مذهبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanLiterature&quot;/&gt;
سندس زندگيءَ جو مطالعو ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي مذهبي ۽ لساني تاريخ جي هڪ اهڙي پهلوءَ کي سامهون آڻي ٿو، جنهن ۾ سنڌي ٻولي مختلف مذهبي جماعتن جي اشاعتي ۽ تعليمي سرگرمين جو وسيلو هئي.

== زندگيءَ جا اهم واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #c6d9e7;&quot;
|+ style=&quot;background:#d8eaf5;color:#244b68;padding:9px;&quot; | فادر فرانسس ڪوٽواڻي جي زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو
! style=&quot;background:#edf5fa;color:#244b68;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#edf5fa;color:#244b68;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#edf5fa;color:#244b68;&quot; | ماخذ
|-
| '''جنم جو سال نامعلوم'''
| ڳوٺ عظمت، تعلقو سکر ۾ جنم.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
|-
| '''ابتدائي زندگي'''
| ڳوٺ ۾ تعليم؛ پوءِ ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اسڪولن ۾ پڙهائي.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;/&gt;
|-
| '''1933ع'''
| پرمانند ميوارام جي اثر هيٺ عيسائيت اختيار ڪرڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
|-
| '''1938ع'''
| پرمانند ميوارام کان پوءِ ''جوت'' جي ادارت سنڀالڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
|-
| '''1944ع'''
| رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي منصب تي پهچڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
|-
| '''1946ع'''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ''جوت'' جو سلور جوبلي نمبر شايع ڪرڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
|-
| '''1947ع'''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ''جوت'' جي آگسٽ–سيپٽمبر واري شماري جي ادارت سان نسبت.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;/&gt;
|-
| '''1994ع'''
| ڪيٿيڊرل بابت شايع ٿيل تاريخي بيان موجب پادريءَ جي خدمتن جا پنجاهه سال مڪمل ٿيڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniCathedral&quot;/&gt;
|}

== تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ==
فادر ڪوٽواڻي جي سوانح بابت موجود ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف آهن. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي آن لائين متن ۾ ڄاڻايل جنم جي تاريخ سندس مذهبي زندگيءَ جي ٻين واقعن سان مطابقت نٿي رکي. ساڳئي طرح ''جوت'' جي بند ٿيڻ بابت شيخ عزيز جي ڪتاب ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ مختلف ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;/&gt;
انهن اختلافن کي حل ڪرڻ لاءِ اصل رسالي جا شمارا، چرچ جا مذهبي رڪارڊ ۽ همعصر سوانحي دستاويز وڌيڪ معتبر بنيادي ماخذ ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[پرمانند ميوارام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[عيسائيت]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* پٺاڻ، در محمد. «سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ سنڌي علم و ادب». ''مهراڻ''، جلد 31، شمارا 1–2، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 1982ع.
* Aziz, Shaikh. ''Notes on Sindh''. 2009.
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.
* [https://drpathan.com/sindh/ ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ: سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ علم ادب].

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Saint_Francis_Xavier_Cathedral_(Hyderabad,_Sindh) حيدرآباد جي سينٽ فرانسس زيويئر ڪيٿيڊرل جون تصويرون، وڪيميڊيا ڪامنز]</text>
      <sha1>kxioaum8fqwsf45fr5b128fgwa2bo8d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426953</id>
      <parentid>426952</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16568" sha1="7v5wye645umun8xy31ge2k3quj75uit" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي رومن ڪيٿولڪ پادري، مترجم ۽ صحافي}}

{{Infobox person
| name = فادر فرانسس ڪوٽواڻي
| native_name = فادر ڪوٽواڻي
| image =
| image_caption =
| birth_date =
| birth_place = ڳوٺ عظمت، تعلقو سکر، سنڌ، برطانوي هندستان
| death_date =
| death_place =
| nationality =
| religion = [[عيسائيت]]
| denomination = [[رومن ڪيٿولڪ]]
| occupation = پادري، صحافي، مترجم
| known_for = سنڌي ڪئٿولڪ پادريءَ جي حيثيت سان خدمتون ۽ رسالي ''جوت'' جي ادارت
| education = نيو ماڊل هاءِ اسڪول، ڪراچي؛ نو ودياله هاءِ اسڪول، حيدرآباد
| years_active = 1938ع کان پوءِ
}}
'''فادر فرانسس ڪوٽواڻي''' (انگريزي: ''Father Francis Kotwani''؛ ٻين حوالن ۾ ''Father N. F. Kotwani'') سنڌ جو هڪ [[رومن ڪيٿولڪ]] پادري، سنڌي ٻوليءَ جو مترجم ۽ صحافي هو. هن سنڌ ۾ عيسائي مذهبي ادب جي واڌ ۽ سنڌي صحافت ۾ حصو ورتو. ڊاڪٽر [[در محمد پٺاڻ]] جي تحقيق موجب هو پهريون سنڌي ڪئٿولڪ هو، جيڪو 1944ع ۾ پادريءَ جي منصب تي پهتو. هو 1938ع ۾ سنڌي رسالي ''جوت'' جو ايڊيٽر بڻيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;&gt;{{cite journal |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ سنڌي علم و ادب |journal=مهراڻ |volume=31 |issue=1–2 |year=1982 |editor=نفيس احمد ناشاد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌي صحافت ۽ اخبار نويسي: پسمنظر ۽ تاريخ |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+صحافت+۽+اخبار+نويسي+پسمنظر+۽+تاريخ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
فادر ڪوٽواڻي جو نالو سنڌي عيسائي ادب، مذهبي ترجمن ۽ ''جوت'' جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هڪ تاريخي بيان موجب هو فرانسسڪن مذهبي جماعت سان پڻ وابسته هو.&lt;ref name=&quot;KotwaniOasis&quot;&gt;{{cite web |title=The Harsh Law of Power Relations |url=https://www.oasiscenter.eu/en/the-harsh-law-of-power-relations |website=Oasis |language=en |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ==
ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب فادر ڪوٽواڻي جو جنم سکر تعلقي جي ڳوٺ عظمت ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪئي. پوءِ انگريزي تعليم لاءِ ڪراچيءَ جي ''نيو ماڊل هاءِ اسڪول'' ۽ حيدرآباد جي ''نو ودياله هاءِ اسڪول'' ۾ پڙهيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;&gt;{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ علم ادب |url=https://drpathan.com/sindh/ |website=ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
پٺاڻ جي بيان موجب ڪوٽواڻي اڃا ارڙهن سالن جو هو ته سندس والد وفات ڪري ويو. والد جي آخري رسمن دوران ''اگني سنسڪار'' ۽ ''گنگا اشنان'' جهڙين مذهبي رسمن بابت سندس ذهن ۾ سوال پيدا ٿيا. اهي تجربا سندس مذهبي سوچ ۾ تبديليءَ جي سببن مان هئا.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
سندس جنم جي صحيح تاريخ بابت ماخذن ۾ وضاحت موجود نه آهي. ڊاڪٽر پٺاڻ جي هڪ آن لائين متن ۾ 16 آڪٽوبر 1944ع لکيل آهي، پر ساڳئي بيان ۾ 1933ع ۾ عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ 1944ع ۾ پادري ٿيڻ جو ذڪر آهي. تنهنڪري 1944ع کي سندس جنم جو سال قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;/&gt;

== عيسائيت اختيار ڪرڻ ==
فادر ڪوٽواڻي شروعاتي زندگيءَ ۾ هندو مذهبي پسمنظر سان تعلق رکندو هو. ڊاڪٽر پٺاڻ موجب سندس مذهبي خيالن ۾ تبديليءَ تي سنڌي اديب ۽ صحافي [[پرمانند ميوارام]] جو اثر پيو. هن 1933ع ۾ عيسائيت اختيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
پرمانند ميوارام سنڌي صحافت ۽ نثر جي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو. سندس ادارت هيٺ شايع ٿيندڙ ''جوت'' رسالي ۾ مذهبي، اخلاقي، تاريخي ۽ ادبي موضوعن تي مواد شايع ٿيندو هو. فادر ڪوٽواڻي جو هن ادبي ۽ مذهبي ماحول سان تعلق سندس پوءِ واري صحافتي ۽ مذهبي زندگيءَ ۾ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;&gt;{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=Notes on Sindh |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Notes_On_Sindh-Shaikh_Aziz-2009-cs.pdf}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي خدمتون ==
=== پادريءَ جي منصب تي مقرري ===
ڊاڪٽر پٺاڻ موجب فادر ڪوٽواڻي 1944ع ۾ رومن ڪيٿولڪ پادري بڻيو. کيس پهريون سنڌي ڪئٿولڪ پادري قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
عيسائي برادريءَ جي تاريخ بابت هڪ مضمون ۾ فادر ڪوٽواڻي کي فرانسسڪن ۽ فادر بلچند کي جيسوئيٽ پادري ڄاڻايو ويو آهي. ان بيان ۾ ٻنهي کي سنڌ جي اهڙن مذهبي تبديل ٿيل عالمن مان شمار ڪيو ويو آهي، جن سنڌي ٻوليءَ ۾ عيسائي مذهبي ادب جي ترجمي ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;KotwaniOasis&quot;/&gt;

=== حيدرآباد ۾ مذهبي خدمتون ===
فادر فرانسس ڪوٽواڻي حيدرآباد جي '''سينٽ فرانسس زيويئر ڪيٿيڊرل''' سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ڪيٿيڊرل بابت شايع ٿيل تاريخي ڄاڻ موجب هن اتي معاون پادريءَ طور خدمتون سرانجام ڏنيون. ساڳئي بيان موجب 1994ع ۾ سندس پادريءَ جي خدمتن جا پنجاهه سال مڪمل ٿيا، جيڪو 1944ع ۾ سندس پادري ٿيڻ واري تاريخ سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;KotwaniCathedral&quot;&gt;{{cite web |title=St. Francis Xavier Cathedral, Hyderabad |url=https://en.wikipedia.org/wiki/St._Francis_Xavier_Cathedral%2C_Hyderabad |website=Wikipedia |language=en |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
[[File:PK Hyderabad asv2020-02 img19 StFrancis Xavier Cathedral.jpg|thumb|280px|حيدرآباد جو سينٽ فرانسس زيويئر ڪيٿيڊرل، جنهن سان فادر فرانسس ڪوٽواڻي جون مذهبي خدمتون لاڳاپيل رهيون. تصوير: اي. ساوين، 2020ع.&lt;ref name=&quot;KotwaniCommonsCathedral&quot;&gt;{{cite web |title=PK Hyderabad asv2020-02 img19 StFrancis Xavier Cathedral.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PK_Hyderabad_asv2020-02_img19_StFrancis_Xavier_Cathedral.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;]]

== سنڌي صحافت ۾ خدمتون ==
=== جوت رسالي جي ادارت ===
فادر ڪوٽواڻي جي صحافتي زندگيءَ جو اهم حصو سنڌي رسالي '''جوت''' جي ادارت سان لاڳاپيل هو. ''جوت'' 1896ع ۾ شروع ٿيو ۽ پرمانند ميوارام ان جو مشهور ايڊيٽر رهيو. هن رسالي ۾ مذهبي تبليغ سان گڏ سنڌي ادب، اخلاقي تعليم، تاريخ ۽ ثقافت بابت مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
1938ع ۾ پرمانند ميوارام جي وفات کان پوءِ فادر ڪوٽواڻي رسالي جي ادارت سنڀالي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن 1946ع ۾ ''جوت'' جو سلور جوبلي نمبر پڻ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
''جوت'' جي آخري اشاعت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. شيخ عزيز جي ڪتاب ''Notes on Sindh'' ۾ ڄاڻايل آهي ته رسالو 1942ع تائين جاري رهيو، جڏهن ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ 1946ع جي خاص نمبر ۽ 1947ع جي شماري جا حوالا ملن ٿا. انهن شاهدين جي روشنيءَ ۾ رسالي جي بند ٿيڻ جو قطعي سال طئي ڪرڻ لاءِ اصل شمارن جي وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;&gt;{{cite web |title=پدم راج شرما |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پدم+راج+شرما |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ادبي سرگرمين جي سرپرستي ===
''جوت'' رسالي سنڌي ليکڪن ۽ پڙهندڙن کي مذهبي، ادبي ۽ سماجي موضوعن بابت مواد مهيا ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اديب پدم راج شرما جون ڪجهه پروليون آگسٽ–سيپٽمبر 1947ع واري ''جوت'' ۾ شايع ٿيون، جنهن جو ايڊيٽر فادر فرانسس ڪوٽواڻي ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح رسالي جي ادارت سان گڏ فادر ڪوٽواڻي جو نالو سنڌي ٻوليءَ جي ان اشاعتي روايت سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ مذهبي موضوعن سان گڏ ادبي تخليقن کي جاءِ ڏني ويندي هئي.

== سنڌي مذهبي ادب ۽ ترجما ==
سنڌ ۾ عيسائي مذهبي جماعتن سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي ڪتابن، رسالن ۽ ترجمن جي اشاعت ۾ حصو ورتو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي تحقيق موجب ڪراچيءَ جي سنڌ ڪرسچن لٽرري سوسائٽي ۽ ٻين ادارن سنڌي ٻوليءَ ۾ عيسائي مذهبي ادب شايع ڪيو. انهيءَ اشاعتي ماحول ۾ سنڌي عيسائي ليکڪن ۽ مترجمن جو پڻ ڪردار رهيو.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanLiterature&quot;&gt;{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=ادب ۽ ماحول |url=https://drpathan.com/ادب-۽-ماحول/ |website=ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ |language=sd |access-date=1 نومبر 2026}}&lt;/ref&gt;
پٺاڻ جي بيان ۾ فادر ڪوٽواڻي ۽ پرمانند ميوارام کي سنڌي عيسائي ادب جي واڌ سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. سندس تحقيق ۾ ''ڪرست جي پيروي'' ۽ ''اپائڻهار جي هستي'' جهڙن سنڌي مذهبي ترجمن جو پڻ ذڪر آهي. البت موجود متن مان انهن ٻنهي ڪتابن جي انفرادي مصنف يا مترجم جي نسبت مڪمل طور واضح نٿي ٿئي؛ تنهنڪري وڌيڪ ببليوگرافيائي تصديق کان سواءِ انهن کي فادر ڪوٽواڻي جي ذاتي تصنيفن طور درج ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanLiterature&quot;/&gt;
سنڌ جي عيسائي تاريخ بابت هڪ ٻئي مضمون ۾ پڻ سنڌي عيسائي مذهبي عالمن پاران ''The Imitation of Christ'' ۽ انجيلن جي سنڌي ترجمن جو ذڪر ملي ٿو. اهو حوالو سنڌي مذهبي ترجمي جي وسيع روايت کي ظاهر ڪري ٿو، پر ان مان هر ترجمي جي انفرادي مترجم جي سڃاڻپ يقيني طور نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;KotwaniOasis&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ ادب ۾ اهميت ==
فادر فرانسس ڪوٽواڻي جي تاريخي اهميت سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي ادب، صحافت ۽ ترجمي جي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. هن پرمانند ميوارام کان پوءِ ''جوت'' جي ادارت سنڀالي ۽ سنڌي عيسائي برادريءَ جي ادبي ۽ مذهبي زندگيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanLiterature&quot;/&gt;
سندس زندگيءَ جو مطالعو ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي مذهبي ۽ لساني تاريخ جي هڪ اهڙي پهلوءَ کي سامهون آڻي ٿو، جنهن ۾ سنڌي ٻولي مختلف مذهبي جماعتن جي اشاعتي ۽ تعليمي سرگرمين جو وسيلو هئي.

== زندگيءَ جا اهم واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #c6d9e7;&quot;
|+ style=&quot;background:#d8eaf5;color:#244b68;padding:9px;&quot; | فادر فرانسس ڪوٽواڻي جي زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو
! style=&quot;background:#edf5fa;color:#244b68;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#edf5fa;color:#244b68;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#edf5fa;color:#244b68;&quot; | ماخذ
|-
| '''جنم جو سال نامعلوم'''
| ڳوٺ عظمت، تعلقو سکر ۾ جنم.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
|-
| '''ابتدائي زندگي'''
| ڳوٺ ۾ تعليم؛ پوءِ ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اسڪولن ۾ پڙهائي.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;/&gt;
|-
| '''1933ع'''
| پرمانند ميوارام جي اثر هيٺ عيسائيت اختيار ڪرڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
|-
| '''1938ع'''
| پرمانند ميوارام کان پوءِ ''جوت'' جي ادارت سنڀالڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
|-
| '''1944ع'''
| رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي منصب تي پهچڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniPathan1982&quot;/&gt;
|-
| '''1946ع'''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ''جوت'' جو سلور جوبلي نمبر شايع ڪرڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPress&quot;/&gt;
|-
| '''1947ع'''
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ''جوت'' جي آگسٽ–سيپٽمبر واري شماري جي ادارت سان نسبت.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;/&gt;
|-
| '''1994ع'''
| ڪيٿيڊرل بابت شايع ٿيل تاريخي بيان موجب پادريءَ جي خدمتن جا پنجاهه سال مڪمل ٿيڻ.
| &lt;ref name=&quot;KotwaniCathedral&quot;/&gt;
|}

== تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ==
فادر ڪوٽواڻي جي سوانح بابت موجود ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف آهن. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي آن لائين متن ۾ ڄاڻايل جنم جي تاريخ سندس مذهبي زندگيءَ جي ٻين واقعن سان مطابقت نٿي رکي. ساڳئي طرح ''جوت'' جي بند ٿيڻ بابت شيخ عزيز جي ڪتاب ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ مختلف ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;KotwaniPathanOnline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniAziz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KotwaniSindhianaPadam&quot;/&gt;
انهن اختلافن کي حل ڪرڻ لاءِ اصل رسالي جا شمارا، چرچ جا مذهبي رڪارڊ ۽ همعصر سوانحي دستاويز وڌيڪ معتبر بنيادي ماخذ ٿي سگهن ٿا.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[پرمانند ميوارام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[عيسائيت]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* پٺاڻ، در محمد. «سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ سنڌي علم و ادب». ''مهراڻ''، جلد 31، شمارا 1–2، سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 1982ع.
* Aziz, Shaikh. ''Notes on Sindh''. 2009.
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.
* [https://drpathan.com/sindh/ ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ: سنڌ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ علم ادب].

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Saint_Francis_Xavier_Cathedral_(Hyderabad,_Sindh) حيدرآباد جي سينٽ فرانسس زيويئر ڪيٿيڊرل جون تصويرون، وڪيميڊيا ڪامنز]</text>
      <sha1>7v5wye645umun8xy31ge2k3quj75uit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بارٿي، پنجاب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53238</id>
    <revision>
      <id>426938</id>
      <parentid>397539</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17257" sha1="egoxvniuobn9xa9xrqhwcxsp9sra770" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي تونسه ۾ ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل}}
{{Infobox settlement
| name = بارٿي
| native_name = بارتھی
| settlement_type = ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل
| image_skyline = Barthi Road Taunsa DGKhan.jpg
| image_caption = بارٿي ڏانهن ويندڙ روڊ ۽ ڪوهه سليمان جو جابلو منظر
| pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan
| pushpin_label = بارٿي
| pushpin_map_caption = پنجاب، پاڪستان ۾ بارٿي جو هنڌ
| coordinates = {{coord|30.5715|N|70.3712|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[تونسه ضلعو]]
| subdivision_type3 = تعلقو
| subdivision_name3 = ڪوهه سليمان
| elevation_m = 508
| timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset = +5
| postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ
| postal_code = 32124
}}
'''بارٿي''' (اردو: '''بارتھی''') [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي [[تونسه ضلعو|ضلعي تونسه]] جي [[ڪوهه سليمان]] واري جابلو علائقي ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ يونين ڪائونسل آهي. هي علائقو اڳوڻي [[ديرا غازي خان ضلعو|ضلعي ديرا غازي خان]] جي انتظامي حدن ۾ شامل هو. بارٿي بوزدار قبيلي جي رهائش وارن علائقن مان هڪ آهي ۽ پنجاب جي اڳوڻي وڏي وزير [[عثمان بوزدار]] جي اباڻي علائقي طور پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;GovUC&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120209041130/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=7&amp;dn=D.G.%20Khan «Tehsils and Unions in the District of D. G. Khan»، نيشنل ريڪنسٽرڪشن بيورو، حڪومت پاڪستان، محفوظ ٿيل نسخو، 9 فيبروري 2012ع.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APP2018&quot;&gt;[https://www.brecorder.com/news/4627618/usman-buzdars-election-as-cm-widely-hailed-20180820400869 «Usman Buzdar's election as CM widely hailed»، ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان، بزنس رڪارڊر، 20 آگسٽ 2018ع.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;District2022&quot;&gt;[https://tribune.com.pk/story/2392292/taunsas-district-status-approved «Taunsa’s district status approved»، دي ايڪسپريس ٽربيون، 22 ڊسمبر 2022ع.]&lt;/ref&gt;
بارٿي جو پوسٽل ڪوڊ 32124 آهي. هن آباديءَ جا جاگرافيائي هم آهنگ لڳ ڀڳ 30.57 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 70.37 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;&gt;[https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php «Pakistan Post Codes»، پاڪستان پوسٽ، حڪومت پاڪستان.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;&gt;[https://www.fallingrain.com/world/PK/04/Barthi.html «Maps, Weather, and Airports for Barthi, Pakistan»، Falling Rain Genomics.]&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
بارٿي ڏکڻ پنجاب جي ڪوهه سليمان واري جابلو علائقي ۾ واقع آهي. هي علائقو تونسه ۽ ديرا غازي خان جي اولهندي جابلو پٽيءَ سان لاڳاپيل آهي. بارٿي ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين جو تعلق ڪوهه سليمان جي قبائلي ۽ ڳوٺاڻي سماج سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;PATAStudy&quot;&gt;[https://awazcds.org.pk/wp-content/uploads/2024/08/Socioeconomic-and-political-status-of-PATA.pdf «The Socio-Economic and Political Situation of PATA in Southern Punjab»، علائقائي سماجي ۽ سياسي صورتحال بابت تحقيقي رپورٽ.]&lt;/ref&gt;
جاگرافيائي ڊيٽابيس Falling Rain موجب بارٿي 30.5715 درجا اتر ۽ 70.3712 درجا اوڀر تي واقع آهي ۽ ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان 508 ميٽر آهي. اڳوڻن انسائيڪلوپيڊيا ۽ نقشي وارن ماخذن ۾ اوچائي 439 ميٽر ڄاڻايل آهي. هي فرق مختلف هنڌن جي ماپ يا ڊيٽابيس جي معلومات سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، پر ان جو قطعي سبب تصديق ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;FallingRain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mapcarta&quot;&gt;[https://mapcarta.com/14712200 «Barthi»، Mapcarta، جاگرافيائي معلومات ۽ نقشي جو ڊيٽابيس.]&lt;/ref&gt;

== انتظامي حيثيت ==
=== ديرا غازي خان ضلعي سان تعلق ===
بارٿي تاريخي طور ديرا غازي خان ضلعي جي قبائلي علائقي ۾ شامل رهيو آهي. پاڪستان جي اڳوڻي مقامي حڪومت جي رڪارڊ ۾ بارٿي کي يونين ڪائونسل طور درج ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;GovUC&quot;/&gt;
ڏکڻ پنجاب جي قبائلي علائقن بابت هڪ تحقيقي رپورٽ موجب، ديرا غازي خان جي قبائلي علائقي ۾ مقامي حڪومت جي هڪ انتظامي نظام تحت تمن لغاري، مبارڪي، بارٿي، ڪڇ ۽ ٽبي قيصراڻي نالي يونين ڪائونسلون شامل رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;PATAStudy&quot;/&gt;

=== تونسه ضلعي جو قيام ===
ڊسمبر 2022ع ۾ پنجاب حڪومت تونسه شريف کي الڳ ضلعي جو درجو ڏيڻ جي منظوري ڏني. نئين ضلعي ۾ تونسه، وهوا ۽ ڪوهه سليمان جا تعلقا شامل ڪيا ويا. ان انتظامي تبديليءَ سان بارٿي تونسه ضلعي جي حدن ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;District2022&quot;/&gt;
سرڪاري چونڊ تڪبندين ۾ بارٿي کي ڪوهه سليمان تعلقي جي قانونگو حلقي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation&quot;&gt;[https://ecp.gov.pk/storage/uploads/pbNqzK0TACsopcDzLwEKUEPfI6aQRLVdOKWE4Vzk.pdf «Final Delimitation of Constituencies»، اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، صوبائي اسيمبليءَ جي تڪبندين جو سرڪاري رڪارڊ.]&lt;/ref&gt;

== آبادي ۽ چونڊ تڪ ==
اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي تڪبنديءَ جي رڪارڊ موجب ڪوهه سليمان تعلقي جو بارٿي قانونگو حلقو صوبائي اسيمبليءَ جي تڪ '''پي پي-284 تونسه-1''' ۾ شامل آهي. انهيءَ قانونگو حلقي جي آبادي 50,155 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation&quot;/&gt;
هي انگ سڄي قانونگو حلقي جي آباديءَ جو آهي؛ ان کي بارٿي ڳوٺ يا صرف يونين ڪائونسل جي آبادي نه سمجهڻ گهرجي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b7cddd;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | معلومات
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | قانونگو حلقو
| بارٿي
|-
| تعلقو
| ڪوهه سليمان
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ضلعو
| تونسه
|-
| صوبائي چونڊ تڪ
| پي پي-284 تونسه-1
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | قانونگو حلقي جي آبادي
| 50,155
|}
&lt;ref name=&quot;ECPDelimitation&quot;/&gt;

== بوزدار قبيلو ۽ سياسي اهميت ==
بارٿي بوزدار قبيلي جي آبادي وارن علائقن مان هڪ آهي. سردار فتح محمد خان بوزدار ۽ سندس پٽ [[عثمان بوزدار]] جو تعلق هن علائقي سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;APP2018&quot;/&gt;
عثمان بوزدار 2018ع ۾ پنجاب جو وڏو وزير چونڊيو ويو ۽ اپريل 2022ع تائين انهيءَ عهدي تي رهيو. هن شروعاتي تعليم بارٿي جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ تونسه ۽ ملتان ۾ تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;APP2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BuzdarProfile&quot;&gt;[https://dgkhan.pk/personality/personality_detail?id=19 «Sardar Usman Ahmad Khan Buzdar»، ڊي جي خان سمارٽ سٽي اي پورٽل، سوانحي تعارف.]&lt;/ref&gt;
2018ع ۾ عثمان بوزدار جي وڏي وزير طور چونڊجڻ کان پوءِ بارٿي کي قومي ۽ صوبائي ميڊيا ۾ وڌيڪ نمايان حيثيت ملي. ان موقعي تي علائقي ۾ مقامي ماڻهن پاران سندس چونڊ تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;APP2018&quot;/&gt;

== بنيادي سهولتون ۽ ترقياتي منصوبا ==
=== بجليءَ جي فراهمي ===
17 نومبر 2018ع تي پنجاب جي وڏي وزير عثمان بوزدار بارٿي ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن لاءِ بجليءَ جي فراهميءَ جي منصوبي جو افتتاح ڪيو. ان موقعي تي سرڪاري بيان موجب علائقي جي ڪيترين آبادين کي ڊگهي عرصي کان بجليءَ جي سهولت حاصل نه هئي.&lt;ref name=&quot;Electricity2018&quot;&gt;[https://www.brecorder.com/news/453378 «Buzdar inaugurates electrification of DG Khan villages»، ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان، بزنس رڪارڊر، 17 نومبر 2018ع.]&lt;/ref&gt;
ان موقعي تي وڏي وزير بجليءَ جي فراهميءَ سان گڏ روڊن، صحت، پاڻي ۽ ٻين سهولتن بابت منصوبن جو اعلان پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Electricity2018&quot;/&gt;

=== صحت جون سهولتون ===
نومبر 2018ع ۾ بارٿي ۾ 60 بسترن واري تعلقي هيڊڪوارٽر اسپتال ۽ ريسڪيو 1122 مرڪز سان لاڳاپيل منصوبن جو افتتاح يا پيڙهه جو پٿر رکڻ بابت سرڪاري اعلان ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Health2018&quot;&gt;[https://tribune.com.pk/story/1849699/cm-punjab-inaugurates-transportation-health-projects «CM Punjab inaugurates transportation, health projects»، دي ايڪسپريس ٽربيون، 18 نومبر 2018ع.]&lt;/ref&gt;
سيپٽمبر 2020ع ۾ بارٿي جي دوري دوران وڏي وزير ريسڪيو 1122 جي موٽرسائيڪل ايمبولينس سروس جو افتتاح پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dawn2020&quot;&gt;[https://www.dawn.com/news/1580374/buzdar-opens-uplift-projects-in-hometown «Buzdar opens uplift projects in hometown»، ڊان، 19 سيپٽمبر 2020ع.]&lt;/ref&gt;
2021ع جي هڪ ميڊيا رپورٽ ۾ بارٿي اندر اسپتال، ريسڪيو مرڪز ۽ ٻين سهولتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو، پر ساڳي رپورٽ ۾ ڀرپاسي جي آبادين تائين ترقياتي منصوبن جي غيربرابر رسائيءَ بابت پڻ سوال اٿاريا ويا.&lt;ref name=&quot;DevelopmentCriticism&quot;&gt;[https://www.24newshd.tv/12-Dec-2021/only-selected-areas-of-cm-buzdar-s-constituency-benefit-from-development-works «Only selected areas of CM Buzdar’s constituency benefit from development works»، 24 نيوز، 12 ڊسمبر 2021ع.]&lt;/ref&gt;

=== تعليم ===
سيپٽمبر 2020ع ۾ پنجاب حڪومت بارٿي جي سرڪاري بوائز هاءِ اسڪول کي هائير سيڪنڊري سطح تي ترقي ڏيڻ جو اعلان ڪيو. ساڳئي دوري دوران 55 اسڪولن کي شمسي توانائيءَ تي منتقل ڪرڻ جي منصوبي جو افتتاح پڻ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2020&quot;/&gt;
نومبر 2021ع ۾ پنجاب جي ڪابينا ڪميٽي بارٿي يونين ڪائونسل جي بستي ڊانگو ۽ بستي خياني وٽ ۾ نون پرائمري اسڪولن لاءِ فنڊ جاري ڪرڻ جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;&gt;[https://www.dawn.com/news/1659162/cabinet-body-okays-uplift-projects «Cabinet body okays uplift projects»، ڊان، 20 نومبر 2021ع.]&lt;/ref&gt;
اهي خبرون منصوبن جي اعلانن ۽ منظوريءَ بابت آهن؛ سڀني منصوبن جي حتمي تڪميل بابت الڳ تصديق گهربل آهي.

=== روڊ ۽ آمدرفت ===
بارٿي ۽ ڪوهه سليمان جي ٻين آبادين لاءِ روڊن جي تعمير ۽ مرمت جا منصوبا مختلف دورن ۾ اعلان ڪيا ويا. نومبر 2018ع ۾ فضل ڪڇ، سر ٿوڪ، ٺيڪر ۽ خرڙ بوزدار سان لاڳاپيل روڊن جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Electricity2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Health2018&quot;/&gt;
اپريل 2021ع ۾ عثمان بوزدار ٻڌايو ته شورڪوٽ، ليه، تونسه، چوڪي والا، بارٿي ۽ ڇپر بلوچستان کي ڳنڍيندڙ روڊ منصوبي جو جائزو ورتو پئي ويو، جنهن جي لاڳت 29 ارب رپيا ڄاڻائي وئي. ساڳئي موقعي تي بارٿي ۾ بجليءَ جي گرڊ اسٽيشن بابت پڻ ڄاڻ ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;DawnRoad2021&quot;&gt;[https://www.dawn.com/news/1620264 «CM inaugurates 24 projects worth Rs2.5bn in DGK»، ڊان، 25 اپريل 2021ع.]&lt;/ref&gt;
نومبر 2021ع ۾ ڪابينا ڪميٽي بارٿي واري علائقي جي روڊن جي مرمت ۽ سارسنڀال لاءِ بلڊوزرن جي فراهميءَ جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;/&gt;

== ترقياتي منصوبن جو جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b7cddd;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | منصوبو
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | رپورٽ ٿيل اڳڀرائي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2018ع
| بجليءَ جي فراهمي
| افتتاح
|-
| 2018ع
| 60 بسترن واري اسپتال ۽ ريسڪيو مرڪز
| افتتاح يا پيڙهه جو پٿر رکڻ بابت رپورٽون
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2018ع
| روڊن جي تعمير
| منصوبن جو اعلان
|-
| 2020ع
| ريسڪيو 1122 موٽرسائيڪل ايمبولينس
| افتتاح
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2020ع
| بوائز هاءِ اسڪول کي هائير سيڪنڊري سطح تي ترقي ڏيڻ
| اعلان
|-
| 2020ع
| 55 اسڪولن کي شمسي توانائيءَ تي منتقل ڪرڻ
| منصوبي جو افتتاح
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2021ع
| بارٿي ۾ گرڊ اسٽيشن
| منصوبي بابت سرڪاري ڄاڻ
|-
| 2021ع
| بستي ڊانگو ۽ بستي خياني وٽ ۾ پرائمري اسڪول
| فنڊ جاري ڪرڻ جي منظوري
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2021ع
| روڊن جي سارسنڀال لاءِ بلڊوزر
| منظوري
|}
&lt;ref name=&quot;Electricity2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Health2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnRoad2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2021&quot;/&gt;

== ترقياتي منصوبن بابت تنقيد ==
ڊسمبر 2021ع ۾ 24 نيوز جي هڪ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو ته عثمان بوزدار جي وڏي وزير ٿيڻ کان پوءِ بارٿي ۾ بجلي، اسپتال، بئنڪ، پوليس ٿاڻي، ريسڪيو مرڪز ۽ راندين جي ميدان جهڙيون سهولتون مهيا ڪيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;DevelopmentCriticism&quot;/&gt;
رپورٽ موجب ترقياتي فنڊن جو وڏو حصو بارٿي ۽ ڪجهه چونڊيل علائقن تي خرچ ٿيڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي، جڏهن ته تونسه جي ٻين آبادين جي رهواسين روزگار ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ بابت شڪايتون ڪيون. اها رپورٽ مقامي ترقياتي منصوبن جي ورڇ بابت صحافتي جائزو هئي، نه ڪي ڪنهن سرڪاري آڊٽ جو حتمي نتيجو.&lt;ref name=&quot;DevelopmentCriticism&quot;/&gt;

== پوسٽل خدمتون ==
[[پاڪستان پوسٽ]] جي سرڪاري پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽري موجب بارٿي جو پوسٽل ڪوڊ '''32124''' آهي ۽ ان جو اڪائونٽ آفيس ديرا غازي خان جي جنرل پوسٽ آفيس آهي. بارٿي سان لاڳاپيل برانچ آفيسن لاءِ ڪوڊ 32125 پڻ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;PakistanPost&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[تونسه ضلعو]]
* [[تونسه شريف]]
* [[ديرا غازي خان]]
* [[ڪوهه سليمان]]
* [[عثمان بوزدار]]
* [[پنجاب، پاڪستان]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''The Socio-Economic and Political Situation of PATA in Southern Punjab''، ڏکڻ پنجاب جي قبائلي علائقن بابت تحقيقي رپورٽ.
* اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، ''Final Delimitation of Constituencies''.
* پاڪستان پوسٽ، ''National Post Code Directory''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Barthi_Road_Taunsa_DGKhan.jpg بارٿي جي روڊ جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.pakpost.gov.pk/postcodes.php پاڪستان پوسٽل ڪوڊ ڊائريڪٽري]
* [https://www.fallingrain.com/world/PK/04/Barthi.html بارٿي جي جاگرافيائي معلومات]
* [https://mapcarta.com/14712200 بارٿي جو نقشو]

[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]]
[[زمرو:تونسه ضلعو]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جون يونين ڪائونسلون]]</text>
      <sha1>egoxvniuobn9xa9xrqhwcxsp9sra770</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox person</title>
    <ns>10</ns>
    <id>57495</id>
    <revision>
      <id>426733</id>
      <parentid>417733</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:23:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22164" sha1="1ysee4h6gu1gnwmd43mwqc2aoccr731" xml:space="preserve">&lt;!--  
=========================================================  
      سانچو:معلومات شخص — Refined Multicolour  
=========================================================  
  
Colour system  
---------------------------------------------------------  
Outer hero          #FFF4C7   Warm cream  
Inner hero          #E4F7E8   Light mint  
Accent              #16AFC5   Cyan  
Life                #FFF0C7 / #FFFAED  
Identity            #E2F2FF / #F4FAFF  
Career              #DFF3E6 / #F3FBF6  
Work                #EDE3F8 / #FAF7FD  
Personal            #EAF1F5 / #F7FAFC  
Public life         #DDF1F3 / #F1FAFB  
Religion            #F2E9CF / #FCF9F0  
Legal               #F9E1E1 / #FFF7F7  
Family              #F8E3ED / #FFF7FA  
Awards              #FFEAB0 / #FFFAE8  
=========================================================  
--&gt; {{Infobox
| child = {{{child|{{{embed|}}}}}}
| bodyclass = biography vcard

| bodystyle =
  width:25em;
  max-width:100%;
  background:#FFFFFF;
  border:2px solid #A7C8D8;
  border-radius:12px;
  border-collapse:separate;
  border-spacing:0;
  box-shadow:0 5px 14px rgba(48,91,119,0.18), inset 0 1px 0 #FFFFFF;
  overflow:hidden;
  color:#243746;

&lt;!-- =====================================================  
                         NAME / HERO  
====================================================== --&gt;  | abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px 10px 10px 10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:10px;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:92%;  
    font-weight:600;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding10px 10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:118%;  
  font-weight:500;  
  line-height:2.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  
  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

  {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
    &lt;br /&gt;  
    &lt;span class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
      color:#456A70;  
      font-size:92%;  
      font-weight:600;  
    &quot;&gt;  
      {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
    &lt;/span&gt;  
  }}  
&lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -20px;  
    padding:10;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  &lt;!-- =====================================================  
                      ACCENT SEPARATOR  
====================================================== --&gt;  | headerstyle1 =
padding:0 !important;
height:14px;
line-height:14px;
background:#D9EEFF;
border:0;
border-bottom:4px solid&lt;!-- =====================================================  
NAME / HERO  
====================================================== --&gt;

| abovestyle =
background:#FFF4C7;
color:#163F56;
text-align:center;
padding:10px !important;
margin:0;
border:0;

| above =

  &lt;!-- INNER MINT PANEL --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    width:100%;  
    margin:0;  
    padding:10px;  
    background:#E4F7E8;  
    border:1px solid #9FC5BC;  
    text-align:center;  
  &quot;&gt;  &lt;!-- HONORIFIC PREFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:0 0 10px 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:92%;  
    font-weight:600;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}  

&lt;!-- CENTRAL NAME PANEL --&gt;  
&lt;div style=&quot;  
  display:block;  
  box-sizing:border-box;  
  width:100%;  
  margin:0;  
  padding:10px;  
  background:#EAF9EC;  
  color:#163F56;  
  text-align:center;  
  font-size:138%;  
  font-weight:700;  
  line-height:1.45;  
  border:1px solid #B4C9C5;  
&quot;&gt;  

  &lt;span class=&quot;fn&quot;&gt;{{{name|{{PAGENAME}}}}}&lt;/span&gt;  

&lt;/div&gt;  

&lt;!-- HONORIFIC SUFFIX --&gt;  
{{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}|  
  &lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;  
    display:block;  
    margin:10px 0 0 0;  
    padding:0;  
    background:transparent;  
    color:#456A70;  
    text-align:center;  
    font-size:92%;  
    font-weight:600;  
    line-height:1.4;  
  &quot;&gt;  
    {{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|}}}}}}  
  &lt;/div&gt;  
}}

  &lt;/div&gt;    &lt;!-- CREAM LOWER SPACE --&gt;    &lt;div style=&quot;  
    display:block;  
    box-sizing:border-box;  
    height:28px;  
    margin:0 -10px -10px -10px;  
    padding:0;  
    background:#FFF4C7;  
    border:0;  
  &quot;&gt;&lt;/div&gt;  
&lt;!-- =====================================================  
                        GLOBAL STYLE  
====================================================== --&gt;  | labelstyle =
color:#24495C;
font-weight:700;
width:34%;
padding:8px 10px;
line-height:1.45;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #D5E1E7;

| datastyle =
color:#202122;
padding:8px 10px;
line-height:1.55;
vertical-align:middle;
text-align:center;
border-bottom:1px solid #E1E8EC;

| headerstyle =
text-align:center;
font-weight:700;
padding:7px 8px;

&lt;!-- =====================================================  
                           IMAGE  
====================================================== --&gt;  | image =
{{#if:{{{image|}}}|
[[File:{{{image}}}
|{{px|{{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|frameless}}
|alt={{{alt|}}}]]
}}

| imageclass = {{image class names|{{{image}}}}}

| captionstyle =
background:#F5FAFD;
color:#54595D;
padding:6px 8px;
line-height:1.45;
border-bottom:2px solid #D5E6EE;

| caption = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     حياتياتي ڄاڻ  
                       LIFE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle1 = background:#FFFAED;
| label1 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيدائش&lt;/span&gt;
| data1 =
{{br separated entries
|{{#if:{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}|
&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth name|{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}}}}&lt;/span&gt;
}}
|{{{birth date|{{{birth_date|{{{birthdate|}}}}}}}}}
|{{{birth place|{{{birth_place|{{{birthplace|{{{location|}}}}}}}}}}}}
}}

| rowstyle2 = background:#FFFAED;
| label2 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي&lt;/span&gt;
| data2 =
{{br separated entries
|{{{disappeared_date|}}}
|{{{disappeared_place|}}}
}}

| rowstyle3 = background:#FFFAED;
| label3 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گمشدگي بابت ڄاڻ&lt;/span&gt;
| data3 = {{{disappeared_status|}}}

| rowstyle4 = background:#FFFAED;
| label4 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات&lt;/span&gt;
| data4 =
{{br separated entries
|{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}
|{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle5 = background:#FFFAED;
| label5 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وفات جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data5 = {{{death cause|{{{death_cause|}}}}}}

| rowstyle6 = background:#FFFAED;
| label6 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لاش مليو&lt;/span&gt;
| data6 = {{{body discovered|{{{body_discovered|}}}}}}

| rowstyle7 = background:#FFFAED;
| label7 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدفن&lt;/span&gt;
| class7 = label
| data7 =
{{br separated entries
|{{{resting place|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}}}}
|{{{resting place coordinates|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}}
}}

| rowstyle8 = background:#FFFAED;
| label8 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;يادگار&lt;/span&gt;
| data8 = {{{monuments|}}}

| rowstyle9 = background:#FFFAED;
| label9 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFF0C7;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رهائش&lt;/span&gt;
| class9 = {{#if:{{{death date|{{{death_date|{{{deathdate|}}}}}}}}}{{{death place|{{{death_place|{{{deathplace|}}}}}}}}}||label}}
| data9 = {{{residence|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          سڃاڻپ  
                       IDENTITY  
====================================================== --&gt;  | rowstyle10 = background:#F4FAFF;
| class10 = category
| label10 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قوميت&lt;/span&gt;
| data10 = {{{nationality|}}}

| rowstyle11 = background:#F4FAFF;
| label11 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻيا نالا&lt;/span&gt;
| class11 = nickname
| data11 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}}

| rowstyle12 = background:#F4FAFF;
| class12 = category
| label12 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بُڻ بُڻياد&lt;/span&gt;
| data12 = {{{ethnicity|}}}

| rowstyle13 = background:#F4FAFF;
| class13 = category
| label13 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهريت&lt;/span&gt;
| data13 = {{{citizenship|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       تعليم ۽ پيشو  
                    EDUCATION / CAREER  
====================================================== --&gt;  | rowstyle14 = background:#F3FBF6;
| label14 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تعليم&lt;/span&gt;
| data14 = {{{education|}}}

| rowstyle15 = background:#F3FBF6;
| label15 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مادر علمي&lt;/span&gt;
| data15 = {{{alma mater|{{{alma_mater|}}}}}}

| rowstyle16 = background:#F3FBF6;
| label16 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشو&lt;/span&gt;
| class16 = role
| data16 = {{{occupation|}}}

| rowstyle17 = background:#F3FBF6;
| label17 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سرگرميءَ جا سال&lt;/span&gt;
| data17 = {{{years active|{{{years_active|{{{yearsactive|}}}}}}}}}

| rowstyle18 = background:#F3FBF6;
| label18 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;آجر&lt;/span&gt;
| data18 = {{{employer|}}}
| class18 = org

| rowstyle19 = background:#F3FBF6;
| label19 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تنظيم&lt;/span&gt;
| data19 = {{{organization|{{{organizations|}}}}}}
| class19 = org

| rowstyle20 = background:#F3FBF6;
| label20 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DFF3E6;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ايجنٽ&lt;/span&gt;
| data20 = {{{agent|}}}
| class20 = agent

&lt;!-- =====================================================  
                    ڪم، شهرت ۽ اثر  
                    WORK / INFLUENCE  
====================================================== --&gt;  | rowstyle21 = background:#FAF7FD;
| label21 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;شهرت جو ڪارڻ&lt;/span&gt;
| data21 = {{{known for|{{{known_for|{{{known|}}}}}}}}}

| rowstyle22 = background:#FAF7FD;
| label22 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;نمايان ڪم&lt;/span&gt;
| data22 = {{{notable works|{{{notable_works|}}}}}}

| rowstyle23 = background:#FAF7FD;
| label23 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;طرز&lt;/span&gt;
| data23 = {{{style|}}}
| class23 = category

| rowstyle24 = background:#FAF7FD;
| label24 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کان متاثر ٿيو&lt;/span&gt;
| data24 = {{{influences|}}}

| rowstyle25 = background:#FAF7FD;
| label25 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EDE3F8;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;کي متاثر ڪيو&lt;/span&gt;
| data25 = {{{influenced|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                     ذاتي / مالي ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle26 = background:#F7FAFC;
| label26 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اباڻو شهر&lt;/span&gt;
| data26 = {{{home town|{{{home_town|}}}}}}

| rowstyle27 = background:#F7FAFC;
| label27 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پگهار&lt;/span&gt;
| data27 = {{{salary|}}}

| rowstyle28 = background:#F7FAFC;
| label28 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;خالص اثاثا&lt;/span&gt;
| data28 = {{{net worth|{{{net_worth|{{{networth|}}}}}}}}}

| rowstyle29 = background:#F7FAFC;
| label29 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;قد&lt;/span&gt;
| data29 = {{{height|}}}

| rowstyle30 = background:#F7FAFC;
| label30 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;وزن&lt;/span&gt;
| data30 = {{{weight|}}}

| rowstyle31 = background:#F7FAFC;
| label31 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#EAF1F5;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٽيليويزن&lt;/span&gt;
| data31 = {{{television|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                       عوامي / سياسي  
====================================================== --&gt;  | rowstyle32 = background:#F1FAFB;
| label32 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;لقب&lt;/span&gt;
| data32 = {{{title|}}}
| class32 = title

| rowstyle33 = background:#F1FAFB;
| label33 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مدت&lt;/span&gt;
| data33 = {{{term|}}}

| rowstyle34 = background:#F1FAFB;
| label34 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;پيشرو&lt;/span&gt;
| data34 = {{{predecessor|}}}

| rowstyle35 = background:#F1FAFB;
| label35 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جانشين&lt;/span&gt;
| data35 = {{{successor|}}}

| rowstyle36 = background:#F1FAFB;
| label36 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جماعت&lt;/span&gt;
| data36 = {{{party|}}}
| class36 = org

| rowstyle37 = background:#F1FAFB;
| label37 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;تحريڪ&lt;/span&gt;
| data37 = {{{movement|}}}
| class37 = category

| rowstyle38 = background:#F1FAFB;
| label38 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;white-space:nowrap;&quot;&gt;مخالف&lt;/span&gt;
| data38 = {{{opponents|}}}

| rowstyle39 = background:#F1FAFB;
| label39 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#DDF1F3;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;بورڊ&lt;/span&gt;
| data39 = {{{boards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           مذهب  
====================================================== --&gt;  | rowstyle40 = background:#FCF9F0;
| label40 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;مذهب&lt;/span&gt;
| data40 = {{{religion|}}}
| class40 = category

| rowstyle41 = background:#FCF9F0;
| label41 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F2E9CF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرقو&lt;/span&gt;
| data41 = {{{denomination|}}}
| class41 = category

&lt;!-- =====================================================  
                        قانوني ڄاڻ  
====================================================== --&gt;  | rowstyle42 = background:#FFF7F7;
| label42 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;فرد جرم&lt;/span&gt;
| data42 = {{{criminal charge|{{{criminal_charge|}}}}}}

| rowstyle43 = background:#FFF7F7;
| label43 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهه جي سزا&lt;/span&gt;
| data43 = {{{criminal penalty|{{{criminal_penalty|}}}}}}

| rowstyle44 = background:#FFF7F7;
| label44 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F9E1E1;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ڏوهن ۾ مقام&lt;/span&gt;
| data44 = {{{criminal status|{{{criminal_status|}}}}}}
| class44 = category

&lt;!-- =====================================================  
                           خاندان  
====================================================== --&gt;  | rowstyle45 = background:#FFF7FA;
| label45 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;جيون ساٿي&lt;/span&gt;
| data45 = {{{spouse|}}}

| rowstyle46 = background:#FFF7FA;
| label46 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;گهريلو ساٿي&lt;/span&gt;
| data46 = {{{partner|{{{domesticpartner|}}}}}}

| rowstyle47 = background:#FFF7FA;
| label47 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ٻار ٻچا&lt;/span&gt;
| data47 = {{{children|}}}

| rowstyle48 = background:#FFF7FA;
| label48 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;ماءُ پيءُ&lt;/span&gt;
| data48 = {{{parents|}}}

| rowstyle49 = background:#FFF7FA;
| label49 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#F8E3ED;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;رشتيدار&lt;/span&gt;
| data49 = {{{relations|{{{relatives|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                    سڃاڻپ / اعزاز  
====================================================== --&gt;  | rowstyle50 = background:#F4FAFF;
| label50 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#E2F2FF;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;سڏ سڃاڻپ&lt;/span&gt;
| data50 = {{{callsign|}}}

| rowstyle51 = background:#FFFAE8;
| label51 = &lt;span style=&quot;display:block;background:#FFEAB0;color:#594811;margin:-8px -10px;padding:8px 10px;&quot;&gt;اعزاز&lt;/span&gt;
| data51 = {{{awards|}}}

&lt;!-- =====================================================  
                           MODULES  
====================================================== --&gt;  | data52 = {{{misc|{{{module|}}}}}}
| data53 = {{{misc2|{{{module2|}}}}}}
| data54 = {{{misc3|{{{module3|}}}}}}
| data55 = {{{misc4|{{{module4|}}}}}}
| data56 = {{{misc5|{{{module5|}}}}}}
| data57 = {{{misc6|{{{module6|}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          SIGNATURE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle58 =
background:#EDE3F8;
color:#493D5B;
border-top:3px solid #C6AEE1;
padding:7px 8px;

| header58 =
{{#if:{{{signature|}}}|دستخط}}

| data59 =
{{#if:{{{signature|}}}|
[[File:{{{signature}}}
|{{px|{{{signature size|{{{signature_size|}}}}}}|frameless}}
|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}]]
}}

&lt;!-- =====================================================  
                           WEBSITE  
====================================================== --&gt;  | headerstyle60 =
background:#DFF3E6;
color:#27523A;
border-top:3px solid #9DCEAD;
padding:7px 8px;

| header60 =
{{#if:{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}|ويب سائيٽ}}

| data61 =
{{{website|{{{homepage|{{{URL|}}}}}}}}}

&lt;!-- =====================================================  
                          FOOTNOTES  
====================================================== --&gt;  | below =
{{#if:{{{footnotes|}}}|
'''حاشيو'''
&lt;div style=&quot;  
line-height:1.4;  
margin-top:4px;  
&quot;&gt;
{{{footnotes}}}
&lt;/div&gt;
}}

| belowstyle =
background:#EEF6FA;
color:#4A5962;
border-top:2px solid #AFCFDB;
padding:8px;
text-align:center;

}}&lt;!--


=========================================================
فرسوده پيراميٽر

--&gt;{{#ifeq:
{{{birth date|¬}}}{{{birth place|¬}}}{{{death date|¬}}}{{{death place|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|1{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{birthdate|¬}}}{{{birthplace|¬}}}{{{deathdate|¬}}}{{{deathplace|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|2{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date_of_birth|¬}}}{{{place_of_birth|¬}}}{{{date_of_death|¬}}}{{{place_of_death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|3{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{date of birth|¬}}}{{{place of birth|¬}}}{{{date of death|¬}}}{{{place of death|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|4{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{dateofbirth|¬}}}{{{placeofbirth|¬}}}{{{dateofdeath|¬}}}{{{placeofdeath|¬}}}
|¬¬¬¬
|
|[[زمرو:فرسودہ پيراميٽرز جو استعمال ڪندڙ خانو معلومات شخص|5{{PAGENAME}}]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#ifeq:
{{{location|¬}}}
|¬
|
|[[Category:Infobox person using deprecated location parameter]]
}}&lt;!--

--&gt;{{#if:{{{1|}}}|
[[زمرو:نمبري پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ معلومات خانو شخصيت]]
}}&lt;!--

=========================================================
زمرا

--&gt;&lt;includeonly&gt;{{ns0|
{{#if:{{{signature|}}}|
[[زمرو:دستخط سان گڏ سوانح حیات]]
}}
[[Category:Articles with hCards]]
}}&lt;/includeonly&gt;

&lt;noinclude&gt;  
{{documentation}}  
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1ysee4h6gu1gnwmd43mwqc2aoccr731</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين جي صوبائي سطح جا علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>69617</id>
    <revision>
      <id>426787</id>
      <parentid>277455</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="lne3gg7xmqsixnk75ir5yti9dadja0h" xml:space="preserve">[[زمرو:چين جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>lne3gg7xmqsixnk75ir5yti9dadja0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چليابنسڪ اوبلاسٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70557</id>
    <revision>
      <id>426701</id>
      <parentid>420782</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>426701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5393" sha1="sx0klxecfh1f7pheaz31s6b34u612oo" xml:space="preserve">{{Infobox Russian federal subject
|en_name=چليابنسڪ اوبلاسٽ
|ru_name=Chelyabinsk Oblast
|image_map=Map of Russia (2014–2022) - Chelyabinsk Oblast.svg
|coordinates = {{coord|54|32|N|60|20|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
|image_coa=Coat of arms of Chelyabinsk Oblast.svg
|coa_caption=نسبتي نشان
|image_flag=Flag of Chelyabinsk Oblast.svg
|flag_caption=جھنڊو
|anthem= [[چيليابنسڪ آبلاسٽ جو قومي ترانو]]
|anthem_ref
|holiday
|holiday_ref
|political_status=روس جا اوبلاسٽ
|political_status_link=Oblasts of Russia
|federal_district=[[يورال وارو وفاقي ضلعو|يورال]]
|economic_region=[[يورال معاشي ريجن]]
|adm_ctr_type=گادي جو هنڌ
|adm_ctr_name=[[چيليابنسڪ]] شھر
|adm_ctr_ref
|pop_2010census=3476217
|pop_2010census_rank=9th
|urban_pop_2010census=82.0%
|rural_pop_2010census=18.0%
|pop_2010census_ref=
|pop_density
|pop_density_as_of
|pop_density_ref
|pop_latest
|pop_latest_date
|pop_latest_ref
|area_km2=88900
|area_km2_rank=36th
|area_km2_ref
|established_date= 17 جنوري 1934
|established_date_ref
|license_plates=74, 174, 774
|ISO=RU-CHE
|gov_as_of=مارچ 2011
|leader_title= [[چيليابنسڪ آبلاسٽ جو گورنر|گورنر]]
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadTitle&quot;&gt;Charter, Article&amp;nbsp;8.4&lt;/ref&gt; 
|leader_name=[[اليڪسي ٽيڪسلر]]
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadName&quot;&gt;Official website of the Governor of Chelyabinsk Oblast. [http://eng.gubernator74.ru/governor/biography Boris Alexandrovich Dubrovsky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707132901/http://eng.gubernator74.ru/governor/biography |date=2014-07-07 }}, Acting Governor of Chelyabinsk Oblast&lt;/ref&gt;
|legislature=[[چيليابنسڪ آبلاسٽ جي مقننه|مقننه]]
|legislature_ref=&lt;ref name=&quot;Legis&quot;&gt;Charter, Article&amp;nbsp;8.3-1&lt;/ref&gt;
|website=http://www.pravmin74.ru
|website_ref
|date=جنوري 2014
}}

'''چليابنسڪ اوبلاسٽ''' (Chelyabinsk Oblast) [[روس]] جو [[روس جا اوبلاسٽ|اوبلاسٽ]] آهي، جن کي روسي آئين ۾ [[فيڊرل سبجيڪٽ]] سڏيو ويو آهي. اھو [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال جبلن جي سلسلي]] واري علائقي ۾ [[ايشيا]] ۽ [[يورپ]] جي حد تي واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.investinrussia.biz/city/chelyabinsk-city/investing-chelyabinsk-city|title=Investing in Chelyabinsk city - Invest in Russia|website=Unvestunrussia.biz|access-date=June 9, 2016|archive-date=December 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201213626/http://investinrussia.biz/city/chelyabinsk-city/investing-chelyabinsk-city|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rotobo.or.jp/events/forum/presentation/2-4-05Murzina.pdf|title=On cooperation between the Chelyabinsk region and Japan|format=PDF|website=Rotobo.or.jp|access-date=June 9, 2016|archive-date=March 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234426/http://www.rotobo.or.jp/events/forum|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.investinural.com/EN/Chelyabinsk.html|title=Invest in Ural|website=Investunural.com|access-date=June 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224041400/http://www.investinural.com/EN/Chelyabinsk.html|archive-date=2013-02-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://econom-chelreg.ru/files/ChelReginiPwC.pdf|title=Guide to Investment : Chelyabinsk Region|format=PDF|website=Econom-chelrug.ru|access-date=June 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306193751/http://econom-chelreg.ru/files/ChelReginiPwC.pdf|archive-date=2016-03-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ان جي گادي جو هنڌ چليابنسڪ شھر آھي. ھن اوبلاسٽ جي آبادي 2010ع ۾ 34,76,217 ھئي. آبادي جو 44.9 سيڪڙو عيسائي، 6 سيڪڙو مسلمان، 14.5 سيڪڙو ملحد، 29 سيڪڙو غيرمذھبي روحانيت پسنديءَ وارا شامل آهن. عيسائين ۾ اڪثريت آرٿوڊڪس وارا آھن جن مان روسي آرٿوڊڪس عقيدي وارا 30.9 سيڪڙو آھن. آبادي جو 83.8 سيڪڙو [[روسي|روسي نسل]]، 5.4 سيڪڙو تاتار نسل، 4.8 بشڪير، 1.5 يوڪريني نسل، 1.05 قازق نسل وارن جو آهي.
[[File:Governor's residence, Chelyabinsk Oblast.jpg|thumb|گورنر جي رھائشگاھه]]
اوبلاسٽ ۾ 348 اھڙيون نئيون وھن ٿيون جنهن جي ڊيگھه ڏھه ڪلوميٽرن کان وڌيڪَ ناھي. 17 اھڙيون آھن جن جي ڊيگھه 100 ڪلوميٽرن جي اندر آھي. 7 ندين جي ڍيگھه 200 ڪلوميٽرن جي اندر آھي. سمورين ندين جي ڪل ڊيگھه 10,235 ڪلوميٽر آھي. ھتي 3,748 ننڍڙيون ۽ وڏيون ڍنڍون واقع آھن. اوبلاسٽ جي چوڌاري حدن جي ڊيگھه 2,750 ڪلوميٽر آهي. اوبلاسٽ جو وڏو حصو يورال جبلن جي اوڀر ۾ آهي. [[سوويت يونين]] واري دؤر ۾ چليابنسڪ شھر فوجي ٽئنڪن جي صنعت جو مرڪز ھيو. ان کي ٽئنڪن وارو شھر پڻ سڏيو ويندو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:چليابنسڪ اوبلاسٽ]]
[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]</text>
      <sha1>sx0klxecfh1f7pheaz31s6b34u612oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پي پي-33 (گجرات-7)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75561</id>
    <revision>
      <id>426931</id>
      <parentid>420558</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13017" sha1="la81sdtl5y62i5fnfccrokpjp3bwthm" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|پنجاب جي صوبائي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}}
{{Infobox constituency
| type = صوبائي اسيمبلي
| name = پي پي-33 گجرات-7
| image = PP-33 Gujrat-VII (2023).svg
| image_size = 250px
| parl_name = [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]
| member = [[سيد مدد علي شاهه]]
| party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]]
| region = [[گجرات ضلعو]]، [[کاريان تعلقو|کاريان تعلقي]] جو حصو، جنهن ۾ [[لاله موسيٰ]] شامل آهي
| electorate = 316,651 (2024ع جي رپورٽ ٿيل انگن موجب)
| previous = پي پي-112 گجرات-5 (2002ع–2018ع)؛ پي پي-33 گجرات-6 (2018ع–2023ع)
}}
'''پي پي-33 گجرات-7''' (اردو: '''پی پی-33، گجرات-7''') [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]ءَ جو هڪ چونڊ تڪ آهي. هي تڪ [[گجرات ضلعو|ضلعي گجرات]] جي [[کاريان تعلقو|تعلقي کاريان]] جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[لاله موسيٰ]] جو شهر پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Constituency&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://en.wikipedia.org/wiki/PP-33_Gujrat-VII|title=PP-33 Gujrat-VII|website=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;
8 فيبروري 2024ع تي ٿيل عام چونڊن ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] جي اميدوار [[سيد مدد علي شاهه]] هن تڪ تان ڪاميابي حاصل ڪئي. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي سرڪاري نوٽيفڪيشن ۾ سندس نالو پي پي-33 گجرات-7 جي چونڊيل اميدوار طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPNotification&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/Yc5GC2cvyiJJT09tc1HSG94VUSGTZbrJFza66Im9.pdf|title=Notification of Returned Candidates – Provincial Assembly of Punjab|website=Election Commission of Pakistan|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي حدون ==
هي چونڊ تڪ ضلعي گجرات جي کاريان تعلقي جي هڪ حصي تي مشتمل آهي. ان ۾ لاله موسيٰ ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن. 2023ع جي تڪبندين کان پوءِ هن تڪ جو نالو پي پي-33 گجرات-7 رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Constituency&quot;/&gt;
2018ع جي تڪبندين موجب پي پي-33 گجرات-6 ۾ لاله موسيٰ جي ميونسپل ڪميٽي، کاريان ڇانوڻي ۽ کاريان تعلقي جا ٻيا ڪيترائي علائقا شامل هئا. 2024ع جي تڪبنديءَ کي ان اڳوڻي تڪ سان مڪمل طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Delimitation2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.politicpk.com/gujrat-new-halqa-bandi-2018-mna-mpa-seats/|title=Gujrat New Halqa Bandi 2018 – MNA, MPA Seats|website=Political &amp; Current Affair News|language=en}}&lt;/ref&gt;

== تڪبندين جي تاريخ ==
پاڪستان ۾ آدمشماري ۽ چونڊ تڪبندين جي تبديليءَ سبب صوبائي اسيمبليءَ جي تڪن جا نمبر، نالا ۽ حدون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;border:1px solid #aac4d8;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | دور
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تڪ جو نالو
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2002ع–2018ع
| پي پي-112 گجرات-5
| موجوده تڪ جي تاريخي اڳوڻن تڪن مان هڪ
|-
| style=&quot;background:#f5f9fc;&quot; | 2018ع–2023ع
| پي پي-33 گجرات-6
| 2018ع جي تڪبنديءَ موجب تڪ
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2024ع کان
| '''پي پي-33 گجرات-7'''
| 2023ع جي نئين تڪبنديءَ کان پوءِ وارو تڪ
|}
&lt;ref name=&quot;Constituency&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Delimitation2018&quot;/&gt;

== چونڊن جي تاريخ ==
=== عام چونڊون، 2002ع ===
{{مک|پاڪستان جون عام چونڊون، 2002ع}}
2002ع جي عام چونڊن ۾ موجوده تڪ سان تاريخي لاڳاپو رکندڙ علائقن جي نمائندگي پي پي-112 گجرات-5 تحت ٿيندي هئي. تڪبندين ۾ تبديلين سبب ان دور جي نتيجن کي موجوده پي پي-33 گجرات-7 جا سڌا نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Constituency&quot;/&gt;

=== عام چونڊون، 2008ع ===
{{مک|پاڪستان جون عام چونڊون، 2008ع}}
2008ع جي عام چونڊن ۾ پڻ اڳوڻي تڪبندي لاڳو هئي ۽ علائقي جي نمائندگي پي پي-112 گجرات-5 جي نالي سان ٿيندي هئي.&lt;ref name=&quot;Constituency&quot;/&gt;

=== عام چونڊون، 2013ع ===
{{مک|پاڪستان جون عام چونڊون، 2013ع}}
2013ع جي عام چونڊن وقت به علائقي جي چونڊ نمائندگي اڳوڻي تڪبنديءَ موجب هئي. ان دور جي چونڊ نتيجن کي 2024ع جي تڪبنديءَ کان الڳ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Constituency&quot;/&gt;

=== عام چونڊون، 2018ع ===
{{مک|پاڪستان جون عام چونڊون، 2018ع}}
25 جولاءِ 2018ع تي ٿيل عام چونڊن ۾ پي پي-33 گجرات-6 تان [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو اميدوار چوڌري لياقت علي ڪامياب ٿيو. هن 51,139 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي شبير احمد چشتي نظمي 48,697 ووٽ حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;Election2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://en.wikipedia.org/wiki/PP-33_Gujrat-VII|title=PP-33 Gujrat-VII – 2018 Elections|website=Wikipedia|language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;border:1px solid #b6cbdc;&quot;
|+ 2018ع جون عام چونڊون: پي پي-33 گجرات-6
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اميدوار
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سياسي وابستگي
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | حاصل ڪيل ووٽ
|-
| style=&quot;background:#dff1e4;text-align:right;&quot; | '''چوڌري لياقت علي'''
| پاڪستان تحريڪ انصاف
| '''51,139'''
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | شبير احمد چشتي نظمي
| پاڪستان مسلم ليگ (ن)
| 48,697
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | نعمان عاطف
| [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]]
| 15,535
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | تنوير اشرف ڪائره
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| 13,659
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | سيد ضياءُ الله
| [[متحده مجلس عمل]]
| 4,595
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | محمد جميل
| آزاد
| 1,894
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | ٻيا اميدوار
| مختلف
| 3,524
|}
'''نوٽ:''' هي نتيجا 2018ع جي پي پي-33 گجرات-6 جا آهن، نه ڪي 2024ع جي پي پي-33 گجرات-7 جا.

=== عام چونڊون، 2024ع ===
{{مک|پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع}}
پنجاب جي صوبائي اسيمبليءَ لاءِ عام چونڊون 8 فيبروري 2024ع تي ٿيون. پي پي-33 گجرات-7 تان پاڪستان مسلم ليگ (ق) جي اميدوار سيد مدد علي شاهه ڪاميابي حاصل ڪئي. سندس ويجهي مقابلي ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو نديم اصغر ڪائره هو.&lt;ref name=&quot;ECPNotification&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Result2024&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.electionpakistani.com/ge2024/pp/PP-33.htm|title=PP-33 Gujrat VII General Election 2024 Result|website=Election Pakistani|language=en}}&lt;/ref&gt;
هيٺين جدول ۾ بعد ۾ شايع ٿيل چونڊ نتيجن موجب اهم اميدوارن جا ووٽ ڏنل آهن. مختلف نتيجا شايع ڪندڙ ذريعن ۾ ڪجهه اميدوارن جي ووٽن بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Result2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ElectionPortal&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://pakistanelections.pk/2024/pp/33-gujrat/|title=PP-33 Gujrat Election Result 2024|website=Pakistan Elections|language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;border:1px solid #aac4d8;&quot;
|+ 2024ع جون عام چونڊون: پي پي-33 گجرات-7
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اميدوار
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سياسي وابستگي
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ووٽ
|-
| style=&quot;background:#dff1e4;text-align:right;&quot; | '''سيد مدد علي شاهه'''
| [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]]
| '''35,492'''
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | نديم اصغر ڪائره
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]
| 28,447
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | محمد علي
| [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]
| 25,347
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | محمد عمر لياقت ڀدر
| آزاد
| 20,149
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | حفيظ حسين
| [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]]
| 13,008
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | چوڌري محمد خالد بشير
| آزاد
| 10,024
|-
| style=&quot;text-align:right;&quot; | سيد حيدر علي
| [[جماعت اسلامي پاڪستان]]
| 3,307
|}
&lt;ref name=&quot;Result2024&quot;/&gt;

==== نتيجن بابت مختلف انگ ====
9 فيبروري 2024ع تي [[ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان]] جي خبر موجب، ريٽرننگ آفيسر جي غير سرڪاري نتيجي ۾ سيد مدد علي شاهه 35,351 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته نديم اصغر ڪائره کي 26,328 ووٽ مليا. انهيءَ رپورٽ موجب ووٽرن جي شرڪت 43.27 سيڪڙو هئي.&lt;ref name=&quot;APP2024&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.urdupoint.com/en/pakistan/pml-candidate-madad-ali-shah-wins-pp-33-elect-1794105.html|title=PML Candidate Madad Ali Shah Wins PP-33 Election|website=UrduPoint|publisher=Associated Press of Pakistan|date=9 February 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ شايع ٿيل نتيجن ۾ فاتح جا 35,492 ۽ ٻئي نمبر تي آيل اميدوار جا 28,447 ووٽ درج آهن. انهن ٻن انگن موجب ڪاميابيءَ جو فرق 7,045 ووٽ آهي.&lt;ref name=&quot;Result2024&quot;/&gt;

== چونڊيل نمائندا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | چونڊ سال
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | نمائندو
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سياسي جماعت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تڪ
|-
| 2018ع
| چوڌري لياقت علي
| پاڪستان تحريڪ انصاف
| پي پي-33 گجرات-6
|-
| 2024ع
| '''[[سيد مدد علي شاهه]]'''
| پاڪستان مسلم ليگ (ق)
| پي پي-33 گجرات-7
|}
&lt;ref name=&quot;Election2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ECPNotification&quot;/&gt;

== چونڊن سان لاڳاپيل درخواست ==
2024ع جي چونڊن کان پوءِ پي پي-33 گجرات بابت عمر لياقت طرفان اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان آڏو چونڊ قانون جي شقن 8 ۽ 9 تحت هڪ درخواست پيش ڪئي وئي. اليڪشن ڪميشن جي 29 فيبروري ۽ 24 اپريل 2024ع جي ٻڌڻيءَ جي فهرستن ۾ ان درخواست جو ذڪر موجود آهي. انهن فهرستن مان درخواست جي آخري فيصلي جي تصديق نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;ECPHearing1&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/7eAO7f1eNr6NDmwWjH2xXc3IYFSdJKR9ZMOHJkki.pdf|title=Cases Fixed for Hearing Before the Election Commission on 29 February 2024|website=Election Commission of Pakistan|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ECPHearing2&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/pTsmT2jI6P0rqU7HEkEbs7T6FzzqdDSScz1xxkab.pdf|title=Cases Fixed for Hearing Before the Election Commission on 24 April 2024|website=Election Commission of Pakistan|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]
* [[گجرات ضلعو]]
* [[کاريان تعلقو]]
* [[لاله موسيٰ]]
* [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]
* [[پاڪستان جون عام چونڊون، 2024ع]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]
* [https://www.pap.gov.pk/ پنجاب صوبائي اسيمبلي]
* [https://www.electionpakistani.com/ge2024/pp/PP-33.htm پي پي-33 گجرات-7 جا 2024ع جا نتيجا]
* [https://pakistanelections.pk/2024/pp/33-gujrat/ پي پي-33 جي چونڊن بابت تفصيل]

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي چونڊ تڪ]]
[[زمرو:پنجاب صوبائي اسيمبلي جا چونڊ تڪ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا چونڊ تڪ]]
[[زمرو:گجرات ضلعو]]</text>
      <sha1>la81sdtl5y62i5fnfccrokpjp3bwthm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪليمنجارو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75688</id>
    <revision>
      <id>426745</id>
      <parentid>322640</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>426745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="pbuu2z6wczwapp5ar43tfaltzxmlw51" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)

[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>pbuu2z6wczwapp5ar43tfaltzxmlw51</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426746</id>
      <parentid>426745</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:25:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاھريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5888" sha1="aqvgdao9ux08c0x4lbqkop1mlqs45g6" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)

[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>aqvgdao9ux08c0x4lbqkop1mlqs45g6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426747</id>
      <parentid>426746</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاھريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5926" sha1="21pkwk6o8ju9zjf6cs6xywrhpukaj0z" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)

[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>21pkwk6o8ju9zjf6cs6xywrhpukaj0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426748</id>
      <parentid>426747</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5156" sha1="s2ptd31t6zbgmjey0lglnemas1xdc1f" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>s2ptd31t6zbgmjey0lglnemas1xdc1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426749</id>
      <parentid>426748</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>426749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="cfvq4n1vo3pxcmeqlufiuuky0xb5p4l" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)


[[زمرو:ڪليمنجارو]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:جبل]]</text>
      <sha1>cfvq4n1vo3pxcmeqlufiuuky0xb5p4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426758</id>
      <parentid>426749</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاھريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5934" sha1="s5t491g3suv70if0zw5ggdp0zacauxy" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)


[[زمرو:ڪليمنجارو]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]</text>
      <sha1>s5t491g3suv70if0zw5ggdp0zacauxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426759</id>
      <parentid>426758</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاھريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5924" sha1="kd7xxterv5cj5prpzho8j0krr8y64kp" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)


[[زمرو:ڪليمنجارو]]
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>kd7xxterv5cj5prpzho8j0krr8y64kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426760</id>
      <parentid>426759</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6038" sha1="octbvfrfpc2kmimhafs34nukpnbmevx" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=ڪليمنجارو جبل&lt;br&gt;
Kilimanjaro|photo=Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|photo_caption=[[تنزانيا]] جي ميدانن کان جبل جو دلڪش منظر|map=Tanzania#Africa &lt;!--|relief=1--&gt;|map_caption=تنزانیا جي نقشي ۾ ڪليمنجارو جبل|location=[[ڪليمنجارو علائقو]]، اتر اوڀر [[تنزانيا]]|label_position=right|elevation_m=5,895|elevation_ref=&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web | url=http://whc.unesco.org/en/list/403 | title=Kilimanjaro National Park | publisher=UNESCO World Heritage Centre | work=World Heritage List | accessdate=16 July 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025945/http://whc.unesco.org/en/list/403%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;|prominence_m=5,885|prominence_ref=&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202 | title=Kilimanjaro | publisher=Peakbagger.com | accessdate=16 August 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025943/https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=11202%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Ranked 4th&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=World Peaks with 4000 meters of Prominence | url=http://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401 | website=Peakbagger.com | accessdate=8 November 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107025947/https://www.peakbagger.com/list.aspx?lid=401%20 | archivedate=2019-01-07 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;|listing={{unbulleted list | [[ست چوٽيون]] | [[آفريڪا جا مٿاھان جبل|آفريڪا جا مٿاھان جبک]] | [[ٻرندڙ ست چوٽيون]] | [[مڪن جا سڀ کان مٿاھان ھنڌ]] 
(موینزي) }}|range=The [[Eastern Rift mountains]]|coordinates={{coord|03|04|33|S|37|21|12|E|type:mountain_region:TZ-09_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|topo=Kilimanjaro map and guide by Wielochowski&lt;ref name=map&gt;{{cite map | publisher=EWP | title=Kilimanjaro Map and tourist Guide | url=http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | edition=4th | year=2009 | cartography=EWP | scale=1:75,000 with 1:20,000 and 1:30,000 insets | series=EWP Map Guides | isbn=0-906227-66-6 | deadurl=yes | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150717212549/http://maps.ewpnet.com/kilimap.asp | archivedate=2015-07-17 | df= }}&lt;/ref&gt;|coordinates_ref=|type=[[Stratovolcano]]|age=3 ملين سال|last_eruption=150,000 کان 200,000 سالن جي وچ ۾|first_ascent=6 آڪٽوبر 1889ع by [[ھنس ميئر (ارضياتدان)|ھنس ميئر]] ۽ [[لڊوگ پٽ شيلر]]|easiest_route=[[ھائيڪنگ]]|range_coordinates=}}

'''ڪليمنجارو''' [[آفريڪا]] ۾ بلند ترين جبل آھي. ان جي اوچائي 5895 ميٽر / 19340 فٽ آهي. اهو [[تنزانيا]] ۾ واقع آهي. اهو هڪ آتش فشان هوندو هو پر هاڻي ٿڌو آهي. ان جي بلند ترين ٽڪر جو نالو اوحورو آھي جنھن جو مطلب آهي آزادي. اھو [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ حر يا حريت مان ورتل آھي.

ڪليمنجارو تي چڙهڻ آسان آهي. خط استوا جي بلڪل ويجهو ھجڻ جي باوجود، ان جي چوٽيءَ تي برف آهي.
[[File:Kilimanjaro from space 2016.jpg|thumb|Mount Kilimanjaro from space, illustrating its diverse vegetation zones.&lt;ref&gt;[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd The Zones of Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170210150510/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=89605&amp;src=eoa-iotd |date=10 February 2017 }}, NASA Earth Observatory, 2016&lt;/ref&gt;]]
ڪليمنجارو جبل تنزانيا جي ڪليمنجارو علائقي ۾ واقع هڪ غير فعال ٻرندڙ جبل آهي. ان ۾ ٽي ٻرندڙ شنک؛ ڪابو، ماوينزي ۽ شرا آهن. اهو آفريڪا ۾ بلند ترين جبل آهي ۽ دنيا ۾ سمنڊ جي سطح کان بلند ترين اڪيلو آزاد جبل آهي. 5,895 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي ۽ اٽڪل 4,900 ميٽر ان جي پليٽ بيس کان مٿي آهي. اهو آفريڪا ۽ اڀرندي اڌ گول ۾ بلند ترين ٻرندڙ جبل آهي. ڪليمنجارو ڌرتيءَ تي چوٿون سڀ کان وڌيڪ جاگرافيائي لحاظ کان نمايان چوٽي آهي. اهو ڪليمنجارو نيشنل پارڪ جو حصو آهي ۽ هڪ اهم جابلو ۽ ھائیڪنگ واري منزل آهي. ان جي ڇڪڻ واري گليشيئر ۽ برف جي ميدانن جي ڪري، جيڪي سال 2025ع ۽ 2035ع جي وچ ۾ غائب ٿي ويندا، اهو ڪيترن ئي سائنسي مطالعي جو موضوع رهيو آهي.

[[File:Killi from Cessna 402.jpg|thumb|alt=Picture I took while flying a Cessna 402 departing out of Amboseli, when I flew for Mombasa Air Services, 1979|An aerial view of Kilimanjaro, taken while departing Amboseli Airport, showing a larger ice and snow cap in 1979.]]

== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Kili_warning_signs_px1000.jpg
فائل:Hans_Meyer_memorial.jpg
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاھريان ڳنڍڻا==
* [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Kilimanjaro نيشنل پارڪ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }} آرڪائیو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)
* [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 ناسا صفحو] آرڪائيو ٿيل [[زمرہ:Webarchive template unknown archives]]  (تاريخ غائب)


[[زمرو:ڪليمنجارو]]
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:تنزانيا]]
[[زمرو:تنزانيا جا جبل]]
[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>octbvfrfpc2kmimhafs34nukpnbmevx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين جا صوبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>77356</id>
    <revision>
      <id>426786</id>
      <parentid>327319</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="3fmviqk23wnamqry7wta241fgrp0d4w" xml:space="preserve">
[[زمرو:صوبا]]
[[زمرو:چين جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:ملڪ جي لحاظ کان پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]</text>
      <sha1>3fmviqk23wnamqry7wta241fgrp0d4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پي پي-188 (اوڪاڙه-4)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80226</id>
    <revision>
      <id>426903</id>
      <parentid>420433</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10964" sha1="dxw4oguvxywslzct4g86cfnuq2oqjy3" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}}
{{Infobox constituency
| name = پي پي-188 (اوڪاڙه-4)
| year = 2023ع جي حدبندي
| parl_name = [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]
| member = [[نورالامين وٽو]]
| party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]
| image = PP-188 Okara-IV (2023).svg
| region = [[اوڪاڙا ضلعو]]، [[ديپالپور تعلقو]]، [[حويلي لکا]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| elects_howmany = 1
| previous = پي پي-193 (اوڪاڙه-9)، 2002ع–2018ع؛ پي پي-186 (اوڪاڙه-4)، 2018ع–2023ع
| next = [[پي پي-189 (اوڪاڙه-5)]]
}}

'''پي پي-188 (اوڪاڙه-4)''' (انگريزي: ''PP-188 Okara-IV'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي. هي تڪ [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا ضلعي]] جي [[ديپالپور تعلقو|ديپالپور تعلقي]] جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[حويلي لکا]] ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا شامل آهن. تڪ مان هڪ ميمبر پنجاب صوبائي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/pbNqzK0TACsopcDzLwEKUEPfI6aQRLVdOKWE4Vzk.pdf|title=Final Delimitation of Provincial Assembly Constituencies, Punjab, 2023|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
2023ع جي نئين حدبنديءَ کان اڳ هن علائقي جي نمائندگي مختلف نمبرن وارن چونڊ تڪن ذريعي ٿيندي رهي. اڳوڻن تڪن ۾ پي پي-193 (اوڪاڙه-9) ۽ پي پي-186 (اوڪاڙه-4) شامل هئا. حدبندين جي تبديليءَ سبب پراڻن تڪن جا نتيجا موجوده پي پي-188 جي نتيجن کان الڳ سمجهڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;
8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جو اميدوار '''نورالامين وٽو''' 56,694 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو. آزاد اميدوار معظم جهانزيب وٽو 37,942 ووٽن سان ٻئي نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/m6gqXrfLt9e360GH12eYU9hwsjFmn8yhTjsroaKi.pdf|title=General Elections 2024: Detailed Notification of Returned Candidates and Votes, Provincial Assembly Punjab|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي حدون ==
2023ع ۾ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] پاران جاري ڪيل حدبنديءَ موجب پي پي-188 (اوڪاڙه-4) ۾ ديپالپور تعلقي جا هيٺيان علائقا شامل آهن:&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;
* حويلي لکا ميونسپل ڪميٽي، چارج نمبر 20 ۽ 21؛
* حويلي لکا قانونگو حلقو؛
* جمال ڪوٽ قانونگو حلقو؛
* جهانگيرآباد قانونگو حلقو؛
* ڪوئيڪي بهاول قانونگو حلقي جا اهي علائقا، جن مان منچرياں ۽ لڌي وال پٽوار حلقا خارج آهن.
اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري دستاويز ۾ هن تڪ جي لاڳاپيل آبادي 419,105 ڄاڻايل آهي. هي آباديءَ جو انگ آهي، رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ نه آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;

== چونڊ تاريخ ==
=== 2002ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2002ع}}
2002ع جي چونڊن دوران موجوده تڪ جي علائقي جي نمائندگي اڳوڻي حدبنديءَ موجب ٿيندي هئي. ان وقت پي پي-193 (اوڪاڙه-9) سان لاڳاپيل چونڊ تاريخ کي موجوده تڪ جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، پر ان جا نتيجا موجوده حدبنديءَ جا نتيجا نه آهن.

=== 2008ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2008ع}}
2008ع جون چونڊون پڻ اڳوڻي حدبنديءَ تحت ٿيون. موجوده تڪ جي حدن مطابق ووٽن جو الڳ نتيجو پيش ڪرڻ لاءِ پراڻي حدبنديءَ ۽ پولنگ اسٽيشنن جي سرڪاري رڪارڊ سان مقابلو ضروري آهي.

=== 2013ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2013ع}}
2013ع ۾ به تڪ بندي موجوده پي پي-188 کان مختلف هئي. انهيءَ ڪري پراڻي تڪ جي نتيجن کي موجوده تڪ جي نتيجن طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

=== 2018ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2018ع}}
2018ع جي حدبنديءَ ۾ اوڪاڙه-4 جو تڪ پي پي-186 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ موجوده پي پي-188 (اوڪاڙه-4) جي جوڙجڪ مقرر ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;

== 2024ع جون عام چونڊون ==
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2024ع}}
[[8 فيبروري]] [[2024ع]] تي پنجاب صوبائي اسيمبليءَ لاءِ عام چونڊون ٿيون. پي پي-188 (اوڪاڙه-4) ۾ 23 اميدوارن حصو ورتو. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري نتيجي موجب نورالامين وٽو ڪامياب ٿيو، جڏهن ته معظم جهانزيب وٽو ٻئي ۽ سردار علي حيدر خان ٽئين نمبر تي رهيا.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;

=== چونڊ نتيجا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b75;color:white;padding:10px;&quot; | '''پنجاب صوبائي اسيمبلي، پي پي-188 (اوڪاڙه-4): عام چونڊون 2024ع'''
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | اميدوار
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | سياسي وابستگي
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | حاصل ڪيل ووٽ
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 1
| style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''نورالامين وٽو'''
| style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''[[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]'''
| style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''56,694'''
|-
| 2
| معظم جهانزيب وٽو
| آزاد
| 37,942
|-
| 3
| سردار علي حيدر خان
| آزاد
| 24,303
|-
| 4
| وسيم رسول
| [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]]
| 9,813
|-
| 5
| احمد حسن
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز]]
| 3,515
|-
| 6
| ملڪ محمد غضنفر علي کوکر
| آزاد
| 2,026
|-
| 7
| محمد اسحاق طارق
| پاڪستان مرڪزي مسلم ليگ
| 655
|-
| 8
| محمد افتخار
| آزاد
| 423
|-
| 9
| نذير احمد
| [[جماعت اسلامي پاڪستان]]
| 305
|-
| 10
| اعجاز احمد
| آزاد
| 285
|-
| 11
| محمد طارق ظهور
| آزاد
| 283
|-
| 12
| نور حسن
| پاڪستان مسلم ليگ آرگنائيزيشن
| 227
|-
| 13
| محمد رفيع
| [[پاڪستان عوامي تحريڪ]]
| 172
|-
| 14
| محمد مشتاق رحماني
| آزاد
| 100
|-
| 15
| چاند بي بي
| آزاد
| 89
|-
| 16
| طاهر جنيد
| آزاد
| 80
|-
| 17
| محمد عامر رياض
| آزاد
| 78
|-
| 18
| جاويد احمد
| آزاد
| 64
|-
| 19
| شيزوان معين وٽو
| آزاد
| 64
|-
| 20
| فضل عباس
| آزاد
| 55
|-
| 21
| نواب علي خان
| آزاد
| 48
|-
| 22
| عبدالمجيد صفدر
| آزاد
| 47
|-
| 23
| طاهر مسعود خان
| آزاد
| 25
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e8eef5;&quot; | صحيح ووٽ
! style=&quot;background:#e8eef5;&quot; | 137,293
|-
! colspan=&quot;3&quot; | رد ٿيل ووٽ
! 3,582
|-
! colspan=&quot;3&quot; | ڪل پول ٿيل ووٽ
! 140,875
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f1f4f7;&quot; | ڪاميابيءَ جو فرق
! style=&quot;background:#f1f4f7;&quot; | 18,752
|}
&lt;small&gt;ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2024ع جي عام چونڊن جو سرڪاري تفصيلي نوٽيفڪيشن.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== چونڊ نتيجن جو جائزو ===
2024ع جي چونڊن ۾ نورالامين وٽو 56,694 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صحيح ووٽن جو لڳ ڀڳ 41.29 سيڪڙو هئا. سندس ويجهي حريف معظم جهانزيب وٽو 37,942 ووٽ، يعني لڳ ڀڳ 27.64 سيڪڙو، حاصل ڪيا. سردار علي حيدر خان 24,303 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهيو، جڏهن ته تحريڪ لبيڪ پاڪستان جي وسيم رسول 9,813 ووٽ حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;
چونڊن ۾ ڪل 140,875 ووٽ پول ٿيا، جن مان 137,293 صحيح ۽ 3,582 رد ٿيل هئا. ڪامياب اميدوار ۽ ٻئي نمبر واري اميدوار جي ووٽن ۾ 18,752 ووٽن جو فرق هو.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;

== اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ==
2024ع جي عام چونڊن ۾ ڪاميابيءَ کان پوءِ نورالامين وٽو پنجاب صوبائي اسيمبليءَ ۾ پي پي-188 (اوڪاڙه-4) جو نمائندو بڻيو. اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري پارٽي پوزيشن جي رڪارڊ ۾ پڻ سندس نالو پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي ميمبر طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECPParty2025&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20Provincial%20Assembly%20of%20Punjab%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf|title=Party Position in the Provincial Assembly of Punjab|publisher=Election Commission of Pakistan|date=2025|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل مضمون ==
* [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]
* [[اوڪاڙا ضلعو]]
* [[ديپالپور تعلقو]]
* [[حويلي لکا]]
* [[پاڪستاني عام چونڊون، 2024ع]]
* [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://www.pap.gov.pk/ پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PP-188_Okara-IV_(2023).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي پي پي-188 جو حدبنديءَ وارو نقشو]

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:پنجاب صوبائي اسيمبلي جا تڪ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا چونڊ تڪ]]
[[زمرو:اوڪاڙا ضلعو]]</text>
      <sha1>dxw4oguvxywslzct4g86cfnuq2oqjy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426904</id>
      <parentid>426903</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10964" sha1="a1c84m31oguap23x7qul74lnfxaobwc" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جو چونڊ تڪ}}
{{Infobox constituency
| name = پي پي-188 (اوڪاڙه-4)
| year = 2023ع جي حدبندي
| parl_name = [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]
| member = [[نورالامين وٽو]]
| party = [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]
| image = PP-188 Okara-IV (2023).svg
| region = [[اوڪاڙا ضلعو]]، [[ديپالپور تعلقو]]، [[حويلي لکا]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا
| elects_howmany = 1
| previous = پي پي-193 (اوڪاڙه-9)، 2002ع–2018ع؛ پي پي-186 (اوڪاڙه-4)، 2018ع–2023ع
| next = [[پي پي-189 (اوڪاڙه-5)]]
}}

'''پي پي-188 (اوڪاڙه-4)''' (انگريزي: ''PP-188 Okara-IV'') [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ چونڊ تڪ آهي. هي تڪ [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا ضلعي]] جي [[ديپالپور تعلقو|ديپالپور تعلقي]] جي ڪجهه علائقن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[حويلي لکا]] ۽ ان جا ڀرپاسي وارا علائقا شامل آهن. تڪ مان هڪ ميمبر پنجاب صوبائي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/pbNqzK0TACsopcDzLwEKUEPfI6aQRLVdOKWE4Vzk.pdf|title=Final Delimitation of Provincial Assembly Constituencies, Punjab, 2023|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
2023ع جي نئين حدبنديءَ کان اڳ هن علائقي جي نمائندگي مختلف نمبرن وارن چونڊ تڪن ذريعي ٿيندي رهي. اڳوڻن تڪن ۾ پي پي-193 (اوڪاڙه-9) ۽ پي پي-186 (اوڪاڙه-4) شامل هئا. حدبندين جي تبديليءَ سبب پراڻن تڪن جا نتيجا موجوده پي پي-188 جي نتيجن کان الڳ سمجهڻ گهرجن.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;
8 فيبروري 2024ع جي عام چونڊن ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جو اميدوار '''نورالامين وٽو''' 56,694 ووٽ حاصل ڪري ڪامياب ٿيو. آزاد اميدوار معظم جهانزيب وٽو 37,942 ووٽن سان ٻئي نمبر تي رهيو.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/m6gqXrfLt9e360GH12eYU9hwsjFmn8yhTjsroaKi.pdf|title=General Elections 2024: Detailed Notification of Returned Candidates and Votes, Provincial Assembly Punjab|publisher=Election Commission of Pakistan|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافيائي حدون ==
2023ع ۾ [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] پاران جاري ڪيل حدبنديءَ موجب پي پي-188 (اوڪاڙه-4) ۾ ديپالپور تعلقي جا هيٺيان علائقا شامل آهن:&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;
* حويلي لکا ميونسپل ڪميٽي، چارج نمبر 20 ۽ 21؛
* حويلي لکا قانونگو حلقو؛
* جمال ڪوٽ قانونگو حلقو؛
* جهانگيرآباد قانونگو حلقو؛
* ڪوئيڪي بهاول قانونگو حلقي جا اهي علائقا، جن مان منچرياں ۽ لڌي وال پٽوار حلقا خارج آهن.
اليڪشن ڪميشن جي حدبنديءَ واري دستاويز ۾ هن تڪ جي لاڳاپيل آبادي 419,105 ڄاڻايل آهي. هي آباديءَ جو انگ آهي، رجسٽرڊ ووٽرن جو انگ نه آهي.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;

== چونڊ تاريخ ==
=== 2002ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2002ع}}
2002ع جي چونڊن دوران موجوده تڪ جي علائقي جي نمائندگي اڳوڻي حدبنديءَ موجب ٿيندي هئي. ان وقت پي پي-193 (اوڪاڙه-9) سان لاڳاپيل چونڊ تاريخ کي موجوده تڪ جي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو، پر ان جا نتيجا موجوده حدبنديءَ جا نتيجا نه آهن.

=== 2008ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2008ع}}
2008ع جون چونڊون پڻ اڳوڻي حدبنديءَ تحت ٿيون. موجوده تڪ جي حدن مطابق ووٽن جو الڳ نتيجو پيش ڪرڻ لاءِ پراڻي حدبنديءَ ۽ پولنگ اسٽيشنن جي سرڪاري رڪارڊ سان مقابلو ضروري آهي.

=== 2013ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2013ع}}
2013ع ۾ به تڪ بندي موجوده پي پي-188 کان مختلف هئي. انهيءَ ڪري پراڻي تڪ جي نتيجن کي موجوده تڪ جي نتيجن طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.

=== 2018ع جون عام چونڊون ===
{{مک|پاڪستاني عام چونڊون، 2018ع}}
2018ع جي حدبنديءَ ۾ اوڪاڙه-4 جو تڪ پي پي-186 جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. 2023ع جي نئين حدبنديءَ کان پوءِ موجوده پي پي-188 (اوڪاڙه-4) جي جوڙجڪ مقرر ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;ECPDelim2023&quot;/&gt;

== 2024ع جون عام چونڊون ==
{{Main|پاڪستاني عام چونڊون، 2024ع}}
[[8 فيبروري]] [[2024ع]] تي پنجاب صوبائي اسيمبليءَ لاءِ عام چونڊون ٿيون. پي پي-188 (اوڪاڙه-4) ۾ 23 اميدوارن حصو ورتو. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري نتيجي موجب نورالامين وٽو ڪامياب ٿيو، جڏهن ته معظم جهانزيب وٽو ٻئي ۽ سردار علي حيدر خان ٽئين نمبر تي رهيا.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;

=== چونڊ نتيجا ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b75;color:white;padding:10px;&quot; | '''پنجاب صوبائي اسيمبلي، پي پي-188 (اوڪاڙه-4): عام چونڊون 2024ع'''
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | اميدوار
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | سياسي وابستگي
! style=&quot;background:#dceaf6;&quot; | حاصل ڪيل ووٽ
|-
! style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | 1
| style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''نورالامين وٽو'''
| style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''[[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]]'''
| style=&quot;background:#d9ead3;&quot; | '''56,694'''
|-
| 2
| معظم جهانزيب وٽو
| آزاد
| 37,942
|-
| 3
| سردار علي حيدر خان
| آزاد
| 24,303
|-
| 4
| وسيم رسول
| [[تحريڪ لبيڪ پاڪستان]]
| 9,813
|-
| 5
| احمد حسن
| [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽيرينز]]
| 3,515
|-
| 6
| ملڪ محمد غضنفر علي کوکر
| آزاد
| 2,026
|-
| 7
| محمد اسحاق طارق
| پاڪستان مرڪزي مسلم ليگ
| 655
|-
| 8
| محمد افتخار
| آزاد
| 423
|-
| 9
| نذير احمد
| [[جماعت اسلامي پاڪستان]]
| 305
|-
| 10
| اعجاز احمد
| آزاد
| 285
|-
| 11
| محمد طارق ظهور
| آزاد
| 283
|-
| 12
| نور حسن
| پاڪستان مسلم ليگ آرگنائيزيشن
| 227
|-
| 13
| محمد رفيع
| [[پاڪستان عوامي تحريڪ]]
| 172
|-
| 14
| محمد مشتاق رحماني
| آزاد
| 100
|-
| 15
| چاند بي بي
| آزاد
| 89
|-
| 16
| طاهر جنيد
| آزاد
| 80
|-
| 17
| محمد عامر رياض
| آزاد
| 78
|-
| 18
| جاويد احمد
| آزاد
| 64
|-
| 19
| شيزوان معين وٽو
| آزاد
| 64
|-
| 20
| فضل عباس
| آزاد
| 55
|-
| 21
| نواب علي خان
| آزاد
| 48
|-
| 22
| عبدالمجيد صفدر
| آزاد
| 47
|-
| 23
| طاهر مسعود خان
| آزاد
| 25
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e8eef5;&quot; | صحيح ووٽ
! style=&quot;background:#e8eef5;&quot; | 137,293
|-
! colspan=&quot;3&quot; | رد ٿيل ووٽ
! 3,582
|-
! colspan=&quot;3&quot; | ڪل پول ٿيل ووٽ
! 140,875
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f1f4f7;&quot; | ڪاميابيءَ جو فرق
! style=&quot;background:#f1f4f7;&quot; | 18,752
|}
&lt;small&gt;ذريعو: اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان، 2024ع جي عام چونڊن جو سرڪاري تفصيلي نوٽيفڪيشن.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

=== چونڊ نتيجن جو جائزو ===
2024ع جي چونڊن ۾ نورالامين وٽو 56,694 ووٽ حاصل ڪيا، جيڪي صحيح ووٽن جو لڳ ڀڳ 41.29 سيڪڙو هئا. سندس ويجهي حريف معظم جهانزيب وٽو 37,942 ووٽ، يعني لڳ ڀڳ 27.64 سيڪڙو، حاصل ڪيا. سردار علي حيدر خان 24,303 ووٽن سان ٽئين نمبر تي رهيو، جڏهن ته تحريڪ لبيڪ پاڪستان جي وسيم رسول 9,813 ووٽ حاصل ڪيا.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;
چونڊن ۾ ڪل 140,875 ووٽ پول ٿيا، جن مان 137,293 صحيح ۽ 3,582 رد ٿيل هئا. ڪامياب اميدوار ۽ ٻئي نمبر واري اميدوار جي ووٽن ۾ 18,752 ووٽن جو فرق هو.&lt;ref name=&quot;ECPResult2024&quot;/&gt;

== اسيمبليءَ ۾ نمائندگي ==
2024ع جي عام چونڊن ۾ ڪاميابيءَ کان پوءِ نورالامين وٽو پنجاب صوبائي اسيمبليءَ ۾ پي پي-188 (اوڪاڙه-4) جو نمائندو بڻيو. اليڪشن ڪميشن جي 2025ع واري پارٽي پوزيشن جي رڪارڊ ۾ پڻ سندس نالو پاڪستان مسلم ليگ (ن) جي ميمبر طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;ECPParty2025&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/party%20position%20in%20light%20of%20court%208-10-2025/compressed/Party%20Position%20in%20the%20Provincial%20Assembly%20of%20Punjab%20in%20light%20of%20Judgement%20of%20Constitutional%20Bench%20of%20Supreme%20Court%20dated%2025th%20August%2C%202025-compressed.pdf|title=Party Position in the Provincial Assembly of Punjab|publisher=Election Commission of Pakistan|date=2025|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;

== لاڳاپيل مضمون ==
* [[پنجاب صوبائي اسيمبلي]]
* [[اوڪاڙا ضلعو]]
* [[ديپالپور تعلقو]]
* [[حويلي لکا]]
* [[پاڪستاني عام چونڊون، 2024ع]]
* [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://ecp.gov.pk/ اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://www.pap.gov.pk/ پنجاب صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:PP-188_Okara-IV_(2023).svg وڪيميڊيا ڪامنز تي پي پي-188 جو حدبنديءَ وارو نقشو]

[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:پنجاب صوبائي اسيمبلي جا تڪ]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا چونڊ تڪ]]
[[زمرو:اوڪاڙا ضلعو]]</text>
      <sha1>a1c84m31oguap23x7qul74lnfxaobwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين جي انتظامي ورهاست</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84107</id>
    <revision>
      <id>426785</id>
      <parentid>414004</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139" sha1="3xw1it5041hbpu00bsrpd6evfkrom4l" xml:space="preserve">[[زمرو:چين]]
[[زمرو:ايشيا جي انتظامي ورهاستون]]
[[زمرو:انتظامي ورھاست بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>3xw1it5041hbpu00bsrpd6evfkrom4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چليابنسڪ اوبلاسٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84242</id>
    <revision>
      <id>426702</id>
      <parentid>328229</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="evzz0nbdio55vdixjuzu5itx7mnxpwy" xml:space="preserve">[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]</text>
      <sha1>evzz0nbdio55vdixjuzu5itx7mnxpwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سويرڊلووسڪ اوبلاسٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>84244</id>
    <revision>
      <id>426703</id>
      <parentid>328241</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="evzz0nbdio55vdixjuzu5itx7mnxpwy" xml:space="preserve">[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]</text>
      <sha1>evzz0nbdio55vdixjuzu5itx7mnxpwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سورڊلوفسڪ اوبلاسٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84331</id>
    <revision>
      <id>426704</id>
      <parentid>328854</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>426704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="tii8cu3wo9msahw2nvrer390nw6xd2p" xml:space="preserve">{{Short description|First-level administrative division of Russia}}
{{Infobox Russian federal subject
|en_name= سورڊلوفسڪ اوبلاسٽ&lt;br&gt;Свердловская область&lt;/br&gt;Sverdlovsk Oblast
|ru_name=Свердловская область
|image_map = Map of Russia (2014–2022) - Sverdlovsk Oblast.svg
|coordinates = {{coord|58|42|N|61|20|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}}
|image_coa=[[File:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|100px]]
|coa_caption=[[Coat of arms of Sverdlovsk Oblast|Coat of arms]]
|image_flag=Flag of Sverdlovsk Oblast.svg
|flag_caption=[[Flag of Sverdlovsk Oblast|Flag]]
|anthem=
|anthem_ref=
|holiday=
|holiday_ref=
|political_status= [[روس جا اوبلاسٽ|اوبلاسٽ]]
|political_status_link =
|federal_district=يورال وفاقي ضلعو
|economic_region=يورال اقتصادي علائقو
|adm_ctr_type=انتظامي مرڪز
|adm_ctr_name=[[ايڪاتيرنبرگ]]
|adm_ctr_ref
|pop_2021census= {{decrease}} 4268998
|pop_2021census_rank=5th
|urban_pop_2010census=85.8%
|rural_pop_2010census=14.2%
|pop_2021census_ref=&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2021Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density
|pop_density_as_of
|pop_density_ref
|pop_latest=4329341
|pop_latest_date=2017
|pop_latest_ref= [http://www.gks.ru/dbscripts/Cbsd/DBInet.cgi?pl=2409019]
|area_km2=194226
|area_km2_rank=17th
|area_km2_ref=&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www-oblgazeta-ru.cdn.ampproject.org/v/s/www.oblgazeta.ru/amp/society/121451/?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16292919235570&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=%D0%A1%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.oblgazeta.ru%2Fsociety%2F121451%2F |title=The area of the Sverdlovsk region has decreased by 81 square kilometers — Oblast newspaper |access-date=17 December 2021 |archive-date=18 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818131736/https://www-oblgazeta-ru.cdn.ampproject.org/v/s/www.oblgazeta.ru/amp/society/121451/?amp_js_v=a6&amp;amp_gsa=1&amp;usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16292919235570&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp;amp_tf=%D0%A1%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%20%251%24s&amp;ampshare=https%3A%2F%2Fwww.oblgazeta.ru%2Fsociety%2F121451%2F |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|established_date=17 جنوري، 1934ع
|established_date_ref
|license_plates=66, 96, 196
|ISO=RU-SVE
|gov_as_of=March 2011
|leader_title=عبوري گورنر
|leader_title_ref
|leader_name=ڊينس پاسلير
|leader_name_ref=
|legislature=قانون ساز اسيمبلي
|legislature_ref
|website={{URL|midural.ru}}
|date=March 2011
|loc_name1=4268998 (2021)
4329341 (2017)
|loc_lang1= آبادي
|map_caption= روس جي نقشي ۾ سورڊلوفسڪ اوبلاسٽ نمايا ڪيل
|image_map2= Sverdlovsk.png
|map_caption2=4268998
|pop_2010census=4268998
|pop_2010آدمشماري=4268998}}
'''سُورڊلوفسڪ اوبلاسٽ''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: '''&lt;small&gt;Свердловская&lt;/small&gt; &lt;small&gt;область&lt;/small&gt;،''' اچار: &lt;small&gt;'''سورڊلوفسڪايا اوبلاسٽ'''&lt;/small&gt;)، [[روس]] جو هڪ اوبلاسٽ (هڪ صوبو جيڪو روس جي وفاقي حڪومت جي دائري اختيار هيٺ اچي ٿو) آھي، جيڪا يورال وفاقي ضلعي ۾ واقع آهي. &quot;ايڪاتيرنبرگ&quot; (Yekaterinburg)، جيڪو اڳ ۾ سورڊلوفسڪ (Sverdlovsk) جي نالي سان مشهور هو، هن جو انتظامي مرڪز آهي. اوبلاسٽ جي آبادي سال 2021ع جي آدمشماري موجب 42,68,998 آهي.&lt;ref name=&quot;2021Census2&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2021Census}}&lt;/ref&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* {{Facebook|Sverdlovsk.Oblast}}
* [http://invest.midural.ru/ Investment portal of Sverdlovsk Oblast]
* {{in lang|ru}} [http://www.midural.ru/midural-new Official website of the Government of Sverdlovsk Oblast]

{{Subdivisions of Russia}} {{Sverdlovsk Oblast}}{{Authority control}}
[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]
[[زمرو:سويرڊلووسڪ اوبلاسٽ]]

==حوالا==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>tii8cu3wo9msahw2nvrer390nw6xd2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايلبرس جبل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85791</id>
    <revision>
      <id>426744</id>
      <parentid>414851</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8249" sha1="fo1pjmzfatleu4ce5n1lg46nfthe25d" xml:space="preserve">{{short description|Highest mountain of Russia and Europe}}
{{Infobox mountain
| name = مائونٽ ايلبرس&lt;br&gt;
Mount Elbrus
&lt;br&gt;
Ӏуащхьэмахуэ (ڪبارديني)
&lt;br&gt;
Минги тау (چرڪس)
| native_name = {{plainlist|
* {{native_name|kbd|}}
* {{native_name|krc|Минги тау}}
}}
| photo = [[File:Mount Elbrus (cropped).jpg|350px]]
| photo_caption =برف سان ڍڪيل ايلبرس جبل جي چوٽي 
| elevation_m = 5642
| elevation_ref = &lt;ref name=encyclopdia&gt;{{cite encyclopedia |title=Mount Elbrus |encyclopedia=[[The World Book Encyclopedia]] |page=317 |publisher=World Book, Inc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;earthobservatory.nasa.gov&quot;&gt;{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3603 |title=Image of the Day: Mt. Elbrus |date=July 7, 2003 |website=[[NASA Earth Observatory]] |access-date=15 May 2014 |archive-date=10 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210044800/http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3603 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=otm&gt;{{cite opentopomap|Mount Elbrus|43.352|42.438|2023-04-14}}&lt;/ref&gt;
| prominence_m = 4700
| prominence_ref = 10
| map = 
| map_caption = Location of Mount Elbrus in the Caucasus Mountains##Location of Mount Elbrus within Russia##Location of Mount Elbrus within Kabardino-Balkaria##Location of Mount Elbrus within Europe##Location of Mount Elbrus on the Earth
| map_size = 325
| label_position = bottom
| listing = &quot;ست چوٽيون&quot;&lt;br /&gt;ست آتش فشاني چوٽيون&lt;br /&gt;ملڪ جو سڀ کان اچو نقطو&lt;br /&gt;نمايا&lt;br /&gt;ريبو
| parent = [[قفقاز|قفقاز جبلن جو سلسلو]]
| coordinates = {{coord|43|21|18|N|42|26|21|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| coordinates_ref = 
| topo_map = Elbrus and Upper Baksan Valley by EWP&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ewpnet.com/maps/elbrussample.htm |title=Mount Elbrus Map Sample |date=16 June 2007 |website=EWP |access-date=15 May 2014 |archive-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402122558/http://www.ewpnet.com/maps/elbrussample.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;map&quot;&gt;{{cite map |website=EWP |title=Mount Elbrus and Upper Baksan Valley Map and Guide |url=http://www.ewpnet.com/elbrumap.htm |edition=2nd |year=2007 |cartography=EWP |scale=1:50,000 with mountaineering information |series=EWP Map Guides |isbn=978-0-906227-95-4 |access-date=18 April 2008 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224221202/https://www.ewpnet.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| mountain_type = [[Stratovolcano]] (dormant)
| age = نامعلوم
| country = {{پرچم|روس}}
| subdivision1 = {{hlist|[[Kabardino-Balkaria]]|[[Karachay-Cherkessia]]}}
| subdivision1_type = [[Federal subjects of Russia|Federal subject]]
| last_eruption = 50 عيسوي ± 50 سال&lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;/&gt;
| first_ascent = &lt;small&gt;ڪلار خاشروف (Killar Khashirov)&lt;br&gt;22 جولاءِ 1829ع
&lt;br&gt;اولهائين چوٽي تي 1874ع ۾ فلورنس ڪرافورڊ گرو، فريڊرڪ گارڊينر، هوريس واڪر ۽ گائيڊ پيٽر ڪنوبيل پاران&lt;/small&gt;
| easiest_route = نرم برف وارو/برفاني چڙهائي
|region=|district=|range=|topo=|country_type=[[ملڪ]]|state_type=[[روس جي جمهوريتون|جمهوريه]]|state1=|state4=|region_type=علائقو|region1=اتر قفقاز|geology=ارضيات|rock=|geology1=|geology2=|geology3=|geology4=|geology5=|normal_route=|access=|misc=|state=[[ڪبارڊينو-بلڪاريا]]}}
'''ماؤنٽ ايلبرس''' ([[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: &lt;small&gt;Mount&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Elbrus&lt;/small&gt;؛ [[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;Эльбрус&lt;/small&gt;؛ فارسي: ڪوه البرز)، [[روس]] ۽ [[يورپ]] جو سڀ کان اوچو جبل آهي. اهو هڪ غير فعال اسٽريٽو ٻرندڙ جبل آهي جيڪو سمنڊ جي سطح کان &lt;small&gt;'''5,642'''&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;'''18,510'''&lt;/small&gt; فوٽ) مٿي آهي ۽ [[يوريشيا]] ۾ سڀ کان اوچو آتش فشان آهي، انهي سان گڏ دنيا ۾ ڏهين نمبر تي سڀ کان نمايان چوٽي آهي.&lt;ref name=&quot;cia-russia-geography2&quot;&gt;{{cite book|title=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|chapter=Russia|access-date=22 February 2016|chapter-url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/|archive-date=9 January 2021|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |date=9 January 2021 }}&lt;/ref&gt; اها ڏکڻ روسي جمهوريه [[ڪبارڊينو-بلڪاريا]] ۾ سسکاڪيشيا جي اولهه واري واڌ ۾ واقع آهي ۽ [[قفقاز|قفقاز جبلن]] جي بلند ترين چوٽي آهي.

ايلبرس ۾ ٻه چوٽيون آهن. ٻئي سُتل آتش فشاني گنبذ آهن. سڀ کان ڊگهي (اولهه چوٽي) 5,642 ميٽر (18,510 فوٽ) آهي، جڏهن ته اوڀر چوٽي 5,621 ميٽر (18,442 فوٽ) آهي. اوڀر چوٽي جي سڀ کان پهرين رڪارڊ ٿيل چڙهڻ 10 جولاءِ 1829ع تي هڪ مقامي، خلير خاشروف ڪيو ۽ اولهه چوٽي سال 1874ع ۾ هڪ برطانوي مهم جن جي جي اڳواڻي ايف. ڪرافورڊ گروو ڪري رهيو هو ۽ فريڊرڪ گارڊينر، هوريس واڪر ۽ سوئس گائيڊ هن سان گڏ هئا، پاران ڪئي وئي هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{cite web |url=http://www.summitpost.org/mountain/rock/150255/mount-elbrus.html |title=Mount Elbrus |website=SummitPost}}
* {{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mount-Elbrus |title=Mount Elbrus }} ''Encyclopædia Britannica Online''
* Computer generated summit panoramas [https://web.archive.org/web/20110629114324/http://www.viewfinderpanoramas.org/panoramas/ASIA/ELBRUS-N.gif North] [https://web.archive.org/web/20110629114942/http://www.viewfinderpanoramas.org/panoramas/ASIA/ELBRUS-S.gif South]. There are a few discontinuities due to incomplete data. 
* [[NASA Earth Observatory]] pages on Mount Elbrus: [https://web.archive.org/web/20030818190845/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=15340 Mt. Elbrus (July 2003)], [https://web.archive.org/web/20021228132842/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10817 Mt. Elbrus, Caucasus Range (November 2002)]
* {{cite web |url=http://www.bergadventures.com/v3_trips/europe/elbrus-dispatches.php |title=Mt. Elbrus Expedition Dispatches |website=Berg Adventures International}}
* {{cite web |url=http://www.elbrus.su/elbrus_area/info/mount_elbrus |title=Elbrus Region |website=Geographic Bureau}}
* {{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=GTVzLGFYA1g |title=Horses on Elbrus (5642 m) Лошади карачаевской породы на Эльбрусе |author=KKCTebouTV |date=3 November 2012 |website=YouTube |language=ru}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Elbrus, Mount}}
[[زمرو:ايلبرس جبل]]
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:ست چوٽيون]] 
[[زمرو:روس ۾ جبل]]
[[زمرو:ايشيا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:غير فعال آتش فشان]] 
[[زمرو:روس جا انتهائي نقطا]] 
[[زمرو:آتش فشاني ست چوٽيون]] 
[[زمرو:قفقاز جا اسٽراٽو آتش فشان]] 
[[زمرو:ڪباردينو-بلڪاريا جا جبل]]
[[زمرو:روس جا اسٽراٽو آتش فشان]] 
[[زمرو:ڪراڇئ-چرڪيشيا جا جبل]] 
[[زمرو:روس جا آتش فشان]] 
[[زمرو:قفقاز جا پنج هزار جبل]] 
[[زمرو:ملڪن جا بلند ترين نقطا]] 
[[زمرو:روس جا چڙهڻ وارا علائقا]] 
[[زمرو:پليسٽوسين اسٽريٽو آتش فشان]] 
[[زمرو:هولوسين اسٽريٽو آتش فشان]] 
[[زمرو:يورپ جون انتهائي نمايان چوٽيون]]
[[زمرو:روسي جمهوريتن جا بلند ترين نقطا|ايلبرس]]</text>
      <sha1>fo1pjmzfatleu4ce5n1lg46nfthe25d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>89872</id>
    <revision>
      <id>426782</id>
      <parentid>354845</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="o2ichn2t0kvzg97tuccngebr3b0weab" xml:space="preserve">[[زمرو:چين ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>o2ichn2t0kvzg97tuccngebr3b0weab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪُرگان اوبلاسٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90412</id>
    <revision>
      <id>426700</id>
      <parentid>356694</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="749" sha1="ttzr1r406sin2wkhrr2cqgbj0ls97rm" xml:space="preserve">'''ڪرگان اوبلاسٽ'''  (روسي: Курга́нская о́бласть، ڪرگانسڪايا اوبلاسٽ) [[روس]] جو هڪ وفاقي ماتحت ([[اوبلاسٽ]]) آهي. ان جو انتظامي مرڪز ڪرگان شهر آهي. سال 2021ع جي مردم شماري موجب، اوبلاسٽ جي آبادي 7,76,661 هئي،&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2021Census}}&lt;/ref&gt; جيڪا سال 2010ع جي مردم شماري ۾ رڪارڊ ڪيل 9,10,807 سان گهٽ ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ڪرگان اوبلاسٽ]]
[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]</text>
      <sha1>ttzr1r406sin2wkhrr2cqgbj0ls97rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪرگان اوبلاسٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>90413</id>
    <revision>
      <id>426699</id>
      <parentid>356695</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="evzz0nbdio55vdixjuzu5itx7mnxpwy" xml:space="preserve">[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]</text>
      <sha1>evzz0nbdio55vdixjuzu5itx7mnxpwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر آمريڪا ۾ جبل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>92148</id>
    <revision>
      <id>426753</id>
      <parentid>362464</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="7m6xplrdyy10963a8vaukzynkja95an" xml:space="preserve">[[زمرو:جبل بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:اتر آمريڪا جي ارضيات]]</text>
      <sha1>7m6xplrdyy10963a8vaukzynkja95an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يمالو-نينيٽس خودمختيار اوڪرگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96966</id>
    <revision>
      <id>426720</id>
      <parentid>378998</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="ktwkhirar3bztqpub9umfmt98950p6y" xml:space="preserve">{{فرق سڃاڻ|Nenets Autonomous Okrug}}
[[File:Стойбище ненцев.jpg|thumb|[[Nenets people]] in 2014]]
'''يمالو-نينيتس خودمختيار اوڪروگ''' (روسي:
Яма́ло-Не́нецкий автоно́мный о́круг، يمالو-نينيتسڪي اوتونومئي اوڪروگ)، جيڪو '''ياماليا''' (روسي: Ямалия) جي نالي سان پڻ مشهور آهي،&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=July 2013}}&lt;/ref&gt;  [[روس]] جو هڪ وفاقي موضوع (اوڪروگ) ۽ [[ٽيومين اوبلاسٽ]] جو هڪ خودمختيار ضلعو آهي. ان جو انتظامي مرڪز &quot;ساليخارڊ&quot; شهر آهي ۽ ان جو سڀ کان وڏو شهر &quot;نووي يورينگوئي&quot; آهي. سال 2021ع جي روسي مردم شماري ۾ ان جي آبادي &lt;small&gt;510,490&lt;/small&gt; رڪارڊ ڪئي وئي. 

خودمختيار اوڪرگ اوڀر ۾ ڪراسنويارسڪ ڪرائي، ڏکڻ ۾ کانٽي-مانسي خودمختيار اوڪروگ ۽ اولهه ۾ نينيٽس خودمختيار اوڪروگ ۽ [[ڪومي جمهوريه]] سان حدون لڳائي ٿو.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Yamalo-Nenets Autonomous Okrug}}
* {{in lang|ru|cap=yes}} [https://xn--80aze9d.xn--h1akdx.xn--80aswg/ Informational website of Yamalo-Nenets Autonomous Okrug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514034352/https://xn--80aze9d.xn--h1akdx.xn--80aswg/ |date=May 14, 2021 }}

{{Authority control}}
[[زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]]
[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]
[[زمرو:روس جا وفاقي ماتحت]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1930ع ۾ قائم ٿيا]]
[[زمرو:سوويت يونين ۾ 1930ع جا قيام]]
[[زمرو:ڪارو سمنڊ]]
[[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي روسي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]]
[[زمرو:يامالو-نينيٽس خودمختيار اوڪروگ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]
[[زمرو: روسي سوويت فيڊريٽو سوشلسٽ ريپبلڪ جا خودمختيار اوڪراگ]]</text>
      <sha1>ktwkhirar3bztqpub9umfmt98950p6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميٽروپولس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100575</id>
    <revision>
      <id>426954</id>
      <parentid>395848</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31346" sha1="mq6oqegukool8h0dz8toe3o2ff2fzkt" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|وڏو اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي اهميت رکندڙ مرڪزي شهر}}
{{ٻيا استعمال}}
[[File:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|300px|[[نيويارڪ شهر]] جو منظر؛ عالمي ماليات، واپار ۽ ثقافت جو اهم مرڪز.]]
[[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|300px|[[لنڊن]] جو شهري منظر؛ تاريخي طور برطانوي سلطنت جو مرڪز ۽ موجوده دور ۾ هڪ عالمي شهر.]]
'''ميٽروپولس''' (انگريزي: ''Metropolis'') اهڙو وڏو [[شهر]] يا گڏيل شهري علائقو آهي، جيڪو ڪنهن ملڪ يا خطي لاءِ اقتصادي، سياسي، ثقافتي ۽ مواصلاتي لحاظ کان اهم مرڪز هجي. ميٽروپولس جي اهميت رڳو آباديءَ جي تعداد تي دارومدار نٿي رکي، پر ان جي واپار، روزگار، انتظامي ادارن، تعليمي مرڪزن، آمدرفت ۽ ٻين شهرن سان لاڳاپن تي پڻ ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;MetroCollins&quot;&gt;{{cite web |title=Metropolis |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/metropolis |website=Collins English Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt;
جديد شهري جاگرافيءَ ۾ ميٽروپولس جو تصور هڪ مرڪزي شهر ۽ ان سان اقتصادي ۽ سماجي طور ڳنڍيل ڀرپاسي وارن علائقن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهڙي شهري علائقي ۾ هڪ وڏو مرڪزي شهر هوندو آهي، جڏهن ته ڪڏهن ڪيترائي شهر گڏجي هڪ وسيع شهري نظام ٺاهيندا آهن. انهن علائقن جي حدن کي طئي ڪرڻ لاءِ آباديءَ جي گهاٽائي، تعمير ٿيل شهري ايراضي ۽ روزگار لاءِ روزاني سفر جهڙا معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;&gt;{{cite web |title=OECD Definition of Cities and Functional Urban Areas |url=https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-definition-of-cities-and-functional-urban-areas.html |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |language=en}}&lt;/ref&gt;
ميٽروپولس جي ڪا هڪ عالمي طور قبوليل قانوني وصف موجود نه آهي. مختلف ملڪ پنهنجي انتظامي نظام، آباديءَ جي معيارن ۽ شمارياتي ضرورتن مطابق ميٽروپوليٽن علائقن جي حدبندي ڪن ٿا. ان ڪري هڪ ملڪ ۾ ميٽروپوليٽن علائقو قرار ڏنل شهري مجموعو ٻئي ملڪ جي قانوني وصف سان لازمي طور مطابقت نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;

== اصطلاح جي بڻ بڻياد ==
''ميٽروپولس'' لفظ قديم يوناني لفظ ''μητρόπολις'' مان نڪتل آهي. هي لفظ ٻن حصن تي مشتمل آهي: ''μήτηρ''، جنهن جي معنيٰ ماءُ آهي، ۽ ''πόλις''، جنهن جي معنيٰ شهر آهي. اهڙيءَ طرح ان جي بنيادي معنيٰ '''ماءُ شهر''' يا '''اصل شهر''' آهي.&lt;ref name=&quot;MetroMerriam&quot;&gt;{{cite web |title=Metropolis |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/metropolis |website=Merriam-Webster Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt;
قديم يونان ۾ هي اصطلاح اهڙي شهر لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن مان ماڻهو نڪري ٻين علائقن ۾ نيون آباديون قائم ڪندا هئا. نئين قائم ٿيل آباديءَ ۽ اصل شهر جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ ڪڏهن سياسي لاڳاپا برقرار رهندا هئا. ان پسمنظر ۾ ميٽروپولس اصل شهر جي حيثيت رکندڙ مرڪز هو.
پوءِ هي اصطلاح رومي ۽ عيسائي انتظامي روايتن ۾ پڻ استعمال ٿيو. عيسائي مذهبي انتظام ۾ ميٽروپولس اهڙي اهم مذهبي مرڪز لاءِ استعمال ٿي سگهندو هو، جيڪو ميٽروپوليٽن بشپ جي اختيار هيٺ هوندو هو. وقت گذرڻ سان هن لفظ جي معنيٰ وسيع ٿي ۽ اهو وڏن ۽ اهم شهري مرڪزن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;MetroMerriam&quot;/&gt;

== تاريخي ارتقا ==
=== قديم يونان ===
قديم يوناني دنيا ۾ ميٽروپولس جو تصور نين آبادين جي قيام سان لاڳاپيل هو. يوناني شهرن مان نڪرندڙ آبادگار ڀونوچ سمنڊ ۽ اسود سمنڊ جي مختلف ڪنارن تي نيون آباديون قائم ڪندا هئا. انهن آبادين جي اصل شهر سان مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو تعلق برقرار رهي سگهندو هو.
ان دور ۾ ميٽروپولس جو بنيادي مفهوم موجوده دور جي وڏي آباديءَ واري شهر کان مختلف هو. ڪنهن شهر کي ميٽروپولس ان ڪري به چيو ويندو هو جو اهو ٻين آبادين جو اصل مرڪز هو، نه ان ڪري جو اهو لازمي طور سڀ کان وڏو شهر هجي.

=== رومي ۽ وچئين دور جو استعمال ===
رومي دور ۽ پوءِ واري عيسائي انتظامي روايت ۾ ميٽروپولس جو اصطلاح صوبي جي اهم شهر يا مذهبي مرڪز سان لاڳاپيل رهيو. اهڙي استعمال ۾ شهر جي انتظامي ۽ مذهبي حيثيت کي آباديءَ جي تعداد کان وڌيڪ اهميت حاصل هئي.
وچئين دور ۾ يورپ جي ڪجهه مذهبي مرڪزن لاءِ پڻ هي اصطلاح استعمال ٿيندو رهيو. پوءِ واپار، سلطنتن جي واڌ ۽ شهري آباديءَ جي وڌڻ سان هن لفظ جو استعمال وڏن اقتصادي ۽ سياسي شهرن لاءِ به ٿيڻ لڳو.

=== جديد دور ===
صنعتي انقلاب کان پوءِ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ وڏن شهرن جي آبادي ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. صنعتن، ريلوي، بندرگاهن ۽ واپاري ادارن جي مرڪزي ٿيڻ سان اهڙا شهر پيدا ٿيا، جن جي اقتصادي اثر جي حد انتظامي سرحدن کان گهڻو اڳتي وڌي وئي.
ويهين صديءَ ۾ موٽر گاڏين، ريلوي نيٽ ورڪن، هوائي آمدرفت ۽ مواصلاتي نظامن جي ترقيءَ سبب وڏن شهرن جي چوڌاري رهائشي ۽ صنعتي علائقا وڌيا. نتيجي ۾ ميٽروپوليٽن علائقي جو تصور شهري رٿابندي، شماريات ۽ علائقائي انتظام ۾ وڌيڪ اهم بڻيو.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;

== ميٽروپولس جون خاصيتون ==
ميٽروپولس ۾ عام طور ڪيترائي اهڙا ڪم گڏ ٿيندا آهن، جيڪي ان کي ڀرپاسي جي ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کان مختلف بڻائيندا آهن. اهي ڪم اقتصادي، سياسي، تعليمي، ثقافتي ۽ مواصلاتي نوعيت جا ٿي سگهن ٿا.
=== اقتصادي مرڪز ===
ميٽروپولس ۾ واپار، صنعت، بئنڪنگ، مالي خدمتون ۽ ٻين اقتصادي سرگرمين جو وڏو حصو گڏ ٿي سگهي ٿو. وڏيون ڪمپنيون ۽ ادارا اهڙن شهرن ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر قائم ڪري سگهن ٿا. نتيجي ۾ روزگار جا موقعا وڌن ٿا ۽ ڀرپاسي جي آبادي روزگار لاءِ شهر ڏانهن سفر ڪري ٿي.
=== انتظامي ۽ سياسي اهميت ===
ڪيترائي ميٽروپولس قومي يا صوبائي حڪومتن، قانون ساز ادارن ۽ ٻين انتظامي ادارن جا مرڪز هوندا آهن. تنهن هوندي به هر ميٽروپولس ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ نه هوندو آهي. ڪجهه شهر اقتصادي لحاظ کان تمام اهم هوندا آهن، جيتوڻيڪ قومي حڪومت ڪنهن ٻئي شهر ۾ قائم هجي.
=== ثقافتي ۽ تعليمي ڪردار ===
وڏن شهرن ۾ يونيورسٽيون، عجائب گهر، لائبريريون، ٿيئٽر، ميڊيا جا ادارا ۽ ثقافتي مرڪز گڏ ٿي سگهن ٿا. مختلف علائقن مان لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي موجودگي شهري ثقافت، ٻولين ۽ سماجي روايتن ۾ تنوع پيدا ڪري ٿي.
=== آمدرفت ۽ مواصلات ===
ميٽروپولس اڪثر ريلوي، روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ ٻين آمدرفت جي نظامن سان ڳنڍيل هوندو آهي. انهن ذريعن سان ماڻهو، سامان ۽ خدمتون مختلف علائقن جي وچ ۾ منتقل ٿين ٿيون. شهر جي اقتصادي اثر کي سمجهڻ لاءِ روزگار جي سلسلي ۾ روزاني اچ وڃ هڪ اهم شمارياتي اشارو آهي.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;

== ميٽروپولس ۽ ٻين شهري اصطلاحن ۾ فرق ==
ميٽروپولس، ميٽروپوليٽن علائقو، ميگاسٽي ۽ عالمي شهر هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر انهن جون معنائون هڪجهڙيون نه آهن.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | شهري جاگرافيءَ جا اهم اصطلاح
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | معنيٰ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | بنيادي معيار
|-
| '''ميٽروپولس'''
| اقتصادي، سياسي يا ثقافتي اهميت رکندڙ مرڪزي شهر.
| شهري ڪردار ۽ علائقائي اثر
|-
| '''ميٽروپوليٽن علائقو'''
| مرڪزي شهر ۽ ان سان اقتصادي يا انتظامي طور ڳنڍيل ڀرپاسي جا علائقا.
| شهري لاڳاپا ۽ مقرر ڪيل حدون
|-
| '''ميگاسٽي'''
| گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ آباديءَ وارو وڏو شهر يا شهري مجموعو.
| آباديءَ جو تعداد
|-
| '''عالمي شهر'''
| عالمي مالياتي، اقتصادي ۽ ٻين بين الاقوامي نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار رکندڙ شهر.
| عالمي رابطن ۽ اقتصادي ڪمن جي اهميت
|-
| '''گڏيل شهري علائقو'''
| اهڙو مسلسل تعمير ٿيل شهري علائقو، جنهن ۾ ڪيترائي شهر يا آباديون شامل هجن.
| تعمير ٿيل ايراضيءَ جو تسلسل
|-
| '''ميگالوپولس'''
| ڪيترن وڏن شهري علائقن تي مشتمل وسيع شهري خطو.
| ڪيترن شهري نظامن جي گڏيل صورت
|}
&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;&gt;{{cite report |title=World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results |year=2025 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/development/desa/pd/world-urbanization-prospects-2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ميٽروپوليٽن علائقي جي حدبندي ==
شهري علائقن جي حدبنديءَ ۾ مختلف طريقا استعمال ٿيندا آهن. انتظامي حدون ڪنهن شهر جي ميونسپل يا حڪومتي اختيار کي ظاهر ڪن ٿيون، جڏهن ته تعمير ٿيل شهري ايراضي عمارتن ۽ آبادين جي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ان کان علاوه اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن جي بنياد تي به شهري علائقا طئي ڪيا ويندا آهن.
[[اقتصادي تعاون ۽ ترقيءَ جي تنظيم]] ۽ يورپي ادارن جي گڏيل طريقي ۾ ''فعال شهري علائقو'' اهڙي شهر ۽ ان جي ڀرپاسي واري روزگار لاءِ سفر ڪندڙ آباديءَ تي مشتمل هوندو آهي. هن طريقي سان شهري علائقي جي اقتصادي حد کي انتظامي حدن کان الڳ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetroOECDPaper&quot;&gt;{{cite report |last1=Dijkstra |first1=Lewis |last2=Poelman |first2=Hugo |last3=Veneri |first3=Paolo |title=The EU-OECD Definition of a Functional Urban Area |series=OECD Regional Development Working Papers |number=2019/11 |year=2019 |publisher=OECD Publishing |doi=10.1787/d58cb34d-en |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-eu-oecd-definition-of-a-functional-urban-area_d58cb34d-en.html}}&lt;/ref&gt;
يورپي شمارياتي اداري يوروسٽيٽ جي طريقي ۾ شهر ۽ ان جي روزگار لاءِ سفر ڪندڙ ڀرپاسي واري علائقي کي گڏجي فعال شهري علائقو قرار ڏنو ويندو آهي. ان طريقي ۾ سفر ڪندڙ آباديءَ جي نسبت کي پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;MetroEurostat&quot;&gt;{{cite web |title=Methodology: Cities |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/methodology |publisher=Eurostat |language=en}}&lt;/ref&gt;

== دنيا ۾ ميٽروپولس ==
=== ايشيا ===
ايشيا دنيا جي وڏن شهري مجموعن جو اهم مرڪز آهي. جاپان، چين، ڀارت، پاڪستان، بنگلاديش، انڊونيشيا ۽ ٻين ملڪن ۾ وڏا ميٽروپوليٽن علائقا موجود آهن.
گڏيل قومن جي 2025ع واري شهري آباديءَ جي رپورٽ موجب دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهري مجموعن مان نو ايشيا ۾ واقع هئا. انهن ۾ جڪارتا، ڍاڪا، ٽوڪيو، نئين دهلي، شنگهائي ۽ منيلا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

==== جڪارتا ====
[[جڪارتا]] انڊونيشيا جو اهم اقتصادي ۽ شهري مرڪز آهي. گڏيل قومن جي 2025ع واري تخميني موجب جڪارتا جي وسيع شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 19 لک هئي، جنهن سبب اهو انهيءَ رپورٽ جي استعمال ڪيل شهري وصف موجب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارو شهر هو.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;
هي انگ جڪارتا جي صرف انتظامي حدن جي آبادي نه آهي، پر وسيع شهري مجموعي جو تخمينو آهي.

==== ڍاڪا ====
[[ڍاڪا]] بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ ۽ اهم اقتصادي، انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. گڏيل قومن جي 2025ع واري تخميني موجب ڍاڪا جي شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 66 لک هئي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

==== ٽوڪيو ====
[[ٽوڪيو]] جاپان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي اقتصادي مرڪز آهي. ٽوڪيو جي شهري علائقي ۾ ڪيترائي شهر ۽ رهائشي علائقا هڪ وسيع اقتصادي نظام سان ڳنڍيل آهن. گڏيل قومن جي 2025ع واري تخميني موجب ان جي شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 34 لک هئي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

==== چين ====
چين ۾ [[بيجنگ]]، [[شنگهائي]]، [[گوانگژو]] ۽ [[شينزين]] جهڙا وڏا شهري مرڪز موجود آهن. اهي شهر ملڪ جي صنعت، واپار، ٽيڪنالاجي، انتظام ۽ بين الاقوامي رابطن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
چين ۾ ڪجهه وڏا شهري علائقا ڪيترن شهرن تي مشتمل اقتصادي خطن جي صورت اختيار ڪري چڪا آهن. اهڙن علائقن جي مطالعي ۾ شهرن جي وچ ۾ آمدرفت، صنعت ۽ اقتصادي لاڳاپن کي اهميت ڏني ويندي آهي.

==== ڀارت ====
ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 243P موجب ميٽروپوليٽن علائقو اهڙو علائقو آهي، جنهن جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هجي ۽ جيڪو هڪ يا وڌيڪ ضلعن ۾ واقع ٻن يا وڌيڪ ميونسپل ادارن، پنچايتن يا ٻين لڳاتار علائقن تي مشتمل هجي، بشرطيڪه ان کي رياست جو گورنر سرڪاري اطلاع وسيلي ميٽروپوليٽن علائقو قرار ڏئي.&lt;ref name=&quot;MetroIndiaConstitution&quot;&gt;{{cite web |title=Constitution of India, Article 243P: Definitions |url=https://www.constitutionofindia.net/articles/article-243p-definitions/ |website=Constitution of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڀارت جي اهم شهري مرڪزن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ڪولڪتا]]، [[چنائي]]، [[بنگلورو]]، [[حيدرآباد، تلنگانا|حيدرآباد]] ۽ [[پوني]] شامل آهن. انهن شهرن جي انتظامي ۽ ميٽروپوليٽن حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.

==== پاڪستان ====
پاڪستان ۾ [[ڪراچي]]، [[لاهور]]، [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] جهڙا وڏا شهري مرڪز موجود آهن. انهن مان ڪراچي ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ اقتصادي مرڪز آهي.
پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب ڪراچي ڊويزن جي ڪل آبادي 20,382,881 هئي، جڏهن ته پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي شهري آباديءَ واري جدول ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 18,868,021 ڄاڻائي وئي. اهي ٻئي انگ مختلف شمارياتي حدن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;MetroPBS2023&quot;&gt;{{cite report |title=Key Findings Report: Population and Housing Census 2023 |year=2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Key_Findings_Report.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[لاهور]] پنجاب جو اهم انتظامي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 13,004,135 هئي.&lt;ref name=&quot;MetroPBS2023&quot;/&gt;
پاڪستان ۾ ميٽروپوليٽن انتظامي ادارن جون حدون، شهري آباديءَ جون شمارياتي حدون ۽ وسيع شهري مجموعن جون حدون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن.

==== جاپان جو انتظامي استعمال ====
جاپان ۾ ٽوڪيو کي هڪ خاص انتظامي حيثيت حاصل آهي. جاپاني انتظامي اصطلاح ''ٽو'' کي انگريزيءَ ۾ ميٽروپولس ترجمو ڪيو ويندو آهي. هي استعمال عام شهري جاگرافيءَ واري ميٽروپولس جي مفهوم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته اهو هڪ مخصوص انتظامي درجي کي ظاهر ڪري ٿو.

==== ڏکڻ ڪوريا ====
ڏکڻ ڪوريا ۾ ميٽروپوليٽن شهرن جو هڪ خاص انتظامي درجو موجود آهي. [[بوسان]]، [[انچيون]]، [[ديگو]]، [[ديجيون]]، [[گوانگجو]] ۽ [[اولسان]] اهڙي انتظامي درجي سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته [[سيئول]] کي خاص شهر جي حيثيت حاصل آهي.
انهن انتظامي درجن کي عام شهري جاگرافيءَ واري ميٽروپولس جي وصف سان مڪمل طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

=== يورپ ===
يورپ ۾ ميٽروپولس جو اصطلاح تاريخي طور وڏن واپاري، سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. لنڊن، پيرس، برلن، روم ۽ ٻين شهرن جو اثر انهن جي انتظامي حدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي.

==== برطانيا ====
[[لنڊن]] برطانيا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ اهم عالمي شهر آهي. تاريخي طور لنڊن لاءِ ''The Metropolis'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو رهيو. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر جي انتظامي ضرورتن سبب ميٽروپوليٽن سطح جا ادارا قائم ڪيا ويا.
1855ع جي ''Metropolis Management Act'' تحت ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس قائم ٿيو، جنهن لنڊن جي بنيادي شهري خدمتن جي انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1889ع ۾ لنڊن ڪائونٽي ڪائونسل قائم ٿي.
برطانيا ۾ ''ميٽروپوليٽن ڪائونٽي'' پڻ هڪ مخصوص انتظامي اصطلاح آهي، جيڪو عام ميٽروپولس جي وصف کان مختلف آهي.

==== فرانس ====
فرانس ۾ ''ميٽروپول'' جو اصطلاح وڏي شهري علائقي سان گڏ هڪ مخصوص انتظامي اداري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. [[پيرس]]، [[ليون]] ۽ [[مارسي]] فرانس جا اهم شهري مرڪز آهن.
فرانسيسي انتظامي نظام ۾ ميٽروپول جو درجو مختلف مقامي ادارن جي گڏيل انتظام سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. ان ڪري فرانس ۾ هن اصطلاح جو قانوني استعمال عام شهري جاگرافيءَ واري مفهوم کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

==== جرمني ====
جرمنيءَ ۾ ميٽروپوليٽن علائقن جي رٿابنديءَ ۾ ڪيترن شهرن تي مشتمل اقتصادي خطن کي اهميت ڏني ويندي آهي. [[برلن]]، [[هيمبرگ]]، [[ميونخ]]، [[فرينڪفرٽ]] ۽ [[رائن روهر]] اهم شهري مرڪز ۽ علائقا آهن.
جرمنيءَ ۾ ڪجهه ميٽروپوليٽن علائقا هڪ مرڪزي شهر تي ٻڌل آهن، جڏهن ته ٻيا ڪيترن اهم شهرن تي مشتمل آهن. اهڙيءَ طرح ميٽروپوليٽن نظام ۾ ڪيترن مرڪزن واري شهري بناوت پڻ موجود ٿي سگهي ٿي.

==== اٽلي ====
اٽليءَ ۾ ''ميٽروپوليٽن شهر'' هڪ مخصوص انتظامي درجو آهي. [[روم]]، [[ميلان]]، [[نيپلز]] ۽ ٻين وڏن شهري مرڪزن جي چوڌاري اهڙا انتظامي علائقا قائم ڪيا ويا آهن.
انهن ادارن جو مقصد شهري ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ڪجهه گڏيل انتظامي ۽ رٿابنديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ آهي.

=== اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ===
==== آمريڪا ====
[[نيويارڪ شهر]]، [[لاس اينجلس]]، [[شڪاگو]]، [[ڊيلس]]، [[هيوسٽن]] ۽ [[واشنگٽن ڊي سي]] آمريڪا جا اهم شهري مرڪز آهن.
آمريڪا ۾ ''ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو'' هڪ سرڪاري شمارياتي اصطلاح آهي، جنهن جي حدبندي آباديءَ جي مرڪزن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي سماجي ۽ اقتصادي لاڳاپن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. اهڙيون حدون ميونسپل حڪومت جي حدن کان مختلف ٿي سگهن ٿيون.

==== ڪينيڊا ====
ڪينيڊا ۾ ''شمارياتي ميٽروپوليٽن علائقو'' هڪ مقرر ڪيل شمارياتي درجو آهي. 2021ع جي آدمشماريءَ جي وصف موجب اهڙي علائقي جي ڪل آبادي گهٽ ۾ گهٽ هڪ لک هئڻ گهرجي، جنهن مان گهٽ ۾ گهٽ پنجاهه هزار ماڻهو مرڪزي آباديءَ ۾ رهن. ڀرپاسي جون ميونسپلٽيون روزگار جي سلسلي ۾ آمدرفت وسيلي مرڪزي شهر سان ڳنڍيل هجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;MetroCanada2021&quot;&gt;{{cite web |title=Dictionary, Census of Population, 2021: Census metropolitan area and census agglomeration |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/ref/dict/98-301-x2021001-eng.pdf |publisher=Statistics Canada |year=2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[ٽورانٽو]]، [[مونٽريال]]، [[وينڪوور]]، [[اوٽاوا]]، [[ڪيلگري]] ۽ [[ايڊمنٽن]] ڪينيڊا جا اهم ميٽروپوليٽن مرڪز آهن.

==== برازيل ====
برازيل ۾ [[سائو پائولو]] ۽ [[ريو ڊي جينيرو]] وڏا شهري ۽ اقتصادي مرڪز آهن. برازيل جي پرتگالي ٻوليءَ ۾ ميٽروپوليٽن علائقي لاءِ ''Região Metropolitana'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي.
برازيل جي وڏن شهرن ۾ آباديءَ جي واڌ، رهائش، آمدرفت ۽ غير رسمي آبادين جي مسئلن شهري رٿابنديءَ کي اهم بڻايو آهي.

==== ميڪسيڪو ====
[[ميڪسيڪو شهر]] ملڪ جو اهم سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. ميڪسيڪو ۾ ميٽروپوليٽن علائقن جي حدبنديءَ ۾ آباديءَ، شهري تسلسل ۽ ڀرپاسي جي ميونسپل ادارن سان سماجي ۽ اقتصادي لاڳاپن کي اهميت ڏني ويندي آهي.
[[گوادالاخارا]] ۽ [[مونتيري]] پڻ ميڪسيڪو جا اهم شهري مرڪز آهن.

=== آفريڪا ===
آفريڪا ۾ [[قاهره]]، [[لاگوس]]، [[ڪنشاسا]] ۽ ٻين وڏن شهرن جي آباديءَ ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ شهري رٿابنديءَ لاءِ اهم موضوع آهي.
گڏيل قومن جي 2025ع واري رپورٽ موجب قاهره دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهري مجموعن ۾ شامل واحد غير ايشيائي شهر هو. ان رپورٽ ۾ قاهره جي شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 56 لک ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

=== اوشيانا ===
[[سڊني]] ۽ [[ميلبورن]] آسٽريليا جا وڏا شهري مرڪز آهن. انهن شهرن جي وسيع شهري علائقن ۾ رهائشي، تجارتي، صنعتي ۽ تعليمي سرگرميون گڏ ٿيل آهن.
آسٽريليا ۾ شهري آباديءَ جي ماپ لاءِ مختلف شمارياتي حدون استعمال ٿينديون آهن، تنهنڪري انتظامي شهر ۽ وسيع شهري علائقي جي آباديءَ جا انگ مختلف ٿي سگهن ٿا.

== دنيا جا سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارا شهري مجموعا ==
گڏيل قومن جي ''World Urbanization Prospects 2025'' جي تخمينن موجب هيٺيان دنيا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارا شهري مجموعا هئا. هي انگ هڪجهڙي عالمي شهري وصف تي ٻڌل آهن؛ انهن کي مقامي ميونسپل ادارن جي آباديءَ سان سڌو ڀيٽڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | دنيا جا ڏهه وڏا شهري مجموعا، 2025ع
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | آبادي، لڳ ڀڳ لک
|-
| 1 || [[جڪارتا]] || انڊونيشيا || 419
|-
| 2 || [[ڍاڪا]] || بنگلاديش || 366
|-
| 3 || [[ٽوڪيو]] || جاپان || 334
|-
| 4 || [[نئين دهلي]] || ڀارت || 302
|-
| 5 || [[شنگهائي]] || چين || 296
|-
| 6 || [[گوانگژو]] || چين || 276
|-
| 7 || [[قاهره]] || مصر || 256
|-
| 8 || [[منيلا]] || فلپائن || 247
|-
| 9 || [[ڪولڪتا]] || ڀارت || 226
|-
| 10 || [[سيئول]] || ڏکڻ ڪوريا || 225
|}
&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

== شهري واڌ ۽ رٿابندي ==
وڏن شهري علائقن جي واڌ سان اقتصادي موقعن ۽ خدمتن جي رسائيءَ ۾ اضافو ٿي سگهي ٿو، پر ساڳئي وقت رهائش، آمدرفت، ماحولياتي آلودگي ۽ بنيادي سهولتن بابت مسئلا پڻ پيدا ٿين ٿا.
=== رهائش ===
تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ سبب رهائشي گهرن جي طلب وڌي سگهي ٿي. مناسب رٿابندي ۽ وسيلن جي کوٽ جي صورت ۾ غير رسمي آباديون ۽ رهائشي اڻبرابري وڌي سگهي ٿي.
=== آمدرفت ===
ميٽروپوليٽن علائقن ۾ روزاني سفر جي وڌڻ سان روڊن تي رش، وقت جي ضايع ٿيڻ ۽ فضائي آلودگيءَ جا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا. عوامي آمدرفت، ريلوي ۽ گڏيل شهري رٿابندي انهن مسئلن کي گهٽائڻ جا اهم ذريعا آهن.
=== ماحوليات ===
وڏن شهرن ۾ توانائيءَ جي استعمال، فضائي آلودگي، پاڻيءَ جي ضرورت ۽ ڪچري جي انتظام بابت مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا. شهري وڻڪاري، پاڻيءَ جي مناسب استعمال ۽ ماحول دوست آمدرفت کي پائيدار شهري ترقيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.
=== انتظامي هم آهنگي ===
ميٽروپوليٽن علائقا گهڻو ڪري ڪيترن ميونسپل ۽ انتظامي ادارن تي مشتمل هوندا آهن. اهڙي صورتحال ۾ آمدرفت، پاڻي، نيڪال، رهائش ۽ زمين جي استعمال بابت گڏيل رٿابندي اهم بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;MetroOECDPaper&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|[[نيويارڪ شهر]] جو منظر.
London Skyline (125508655).jpeg|[[لنڊن]] جو شهري منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[شهر]]
* [[شهري جاگرافي]]
* [[شهري آبادي]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]]
* [[عالمي شهر]]
* [[ميگاسٽي]]
* [[ميگالوپولس]]
* [[شهري رٿابندي]]
* [[پائيدار ترقي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* United Nations Department of Economic and Social Affairs. ''World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results''. United Nations، 2025ع.
* Dijkstra, Lewis؛ Poelman, Hugo؛ Veneri, Paolo. ''The EU-OECD Definition of a Functional Urban Area''. OECD Publishing، 2019ع.
* OECD. [https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-definition-of-cities-and-functional-urban-areas.html ''Definition of Cities and Functional Urban Areas''].
* Statistics Canada. ''Dictionary, Census of Population, 2021''.
* Pakistan Bureau of Statistics. ''Key Findings Report: Population and Housing Census 2023''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.un.org/development/desa/pd/world-urbanization-prospects-2025 گڏيل قومن جا عالمي شهري آباديءَ جا انگ]
* [https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-definition-of-cities-and-functional-urban-areas.html او اي سي ڊي: شهر ۽ فعال شهري علائقا]
* [https://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/methodology يوروسٽيٽ: شهري شماريات جو طريقو]

[[زمرو:شهري جاگرافي]]
[[زمرو:آباديءَ جو علم]]
[[زمرو:شهري علائقا]]
[[زمرو:شهرن جا قسم]]</text>
      <sha1>mq6oqegukool8h0dz8toe3o2ff2fzkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426955</id>
      <parentid>426954</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31321" sha1="m1w408572cq9u6497kuw4kn775adj9n" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|وڏو اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي اهميت رکندڙ مرڪزي شهر}}

[[File:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|300px|[[نيويارڪ شهر]] جو منظر؛ عالمي ماليات، واپار ۽ ثقافت جو اهم مرڪز.]]
[[File:London Skyline (125508655).jpeg|thumb|300px|[[لنڊن]] جو شهري منظر؛ تاريخي طور برطانوي سلطنت جو مرڪز ۽ موجوده دور ۾ هڪ عالمي شهر.]]
'''ميٽروپولس''' (انگريزي: ''Metropolis'') اهڙو وڏو [[شهر]] يا گڏيل شهري علائقو آهي، جيڪو ڪنهن ملڪ يا خطي لاءِ اقتصادي، سياسي، ثقافتي ۽ مواصلاتي لحاظ کان اهم مرڪز هجي. ميٽروپولس جي اهميت رڳو آباديءَ جي تعداد تي دارومدار نٿي رکي، پر ان جي واپار، روزگار، انتظامي ادارن، تعليمي مرڪزن، آمدرفت ۽ ٻين شهرن سان لاڳاپن تي پڻ ٻڌل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;MetroCollins&quot;&gt;{{cite web |title=Metropolis |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/metropolis |website=Collins English Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt;
جديد شهري جاگرافيءَ ۾ ميٽروپولس جو تصور هڪ مرڪزي شهر ۽ ان سان اقتصادي ۽ سماجي طور ڳنڍيل ڀرپاسي وارن علائقن کي سمجهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪڏهن اهڙي شهري علائقي ۾ هڪ وڏو مرڪزي شهر هوندو آهي، جڏهن ته ڪڏهن ڪيترائي شهر گڏجي هڪ وسيع شهري نظام ٺاهيندا آهن. انهن علائقن جي حدن کي طئي ڪرڻ لاءِ آباديءَ جي گهاٽائي، تعمير ٿيل شهري ايراضي ۽ روزگار لاءِ روزاني سفر جهڙا معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;&gt;{{cite web |title=OECD Definition of Cities and Functional Urban Areas |url=https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-definition-of-cities-and-functional-urban-areas.html |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |language=en}}&lt;/ref&gt;
ميٽروپولس جي ڪا هڪ عالمي طور قبوليل قانوني وصف موجود نه آهي. مختلف ملڪ پنهنجي انتظامي نظام، آباديءَ جي معيارن ۽ شمارياتي ضرورتن مطابق ميٽروپوليٽن علائقن جي حدبندي ڪن ٿا. ان ڪري هڪ ملڪ ۾ ميٽروپوليٽن علائقو قرار ڏنل شهري مجموعو ٻئي ملڪ جي قانوني وصف سان لازمي طور مطابقت نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;

== اصطلاح جي بڻ بڻياد ==
''ميٽروپولس'' لفظ قديم يوناني لفظ ''μητρόπολις'' مان نڪتل آهي. هي لفظ ٻن حصن تي مشتمل آهي: ''μήτηρ''، جنهن جي معنيٰ ماءُ آهي، ۽ ''πόλις''، جنهن جي معنيٰ شهر آهي. اهڙيءَ طرح ان جي بنيادي معنيٰ '''ماءُ شهر''' يا '''اصل شهر''' آهي.&lt;ref name=&quot;MetroMerriam&quot;&gt;{{cite web |title=Metropolis |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/metropolis |website=Merriam-Webster Dictionary |language=en}}&lt;/ref&gt;
قديم يونان ۾ هي اصطلاح اهڙي شهر لاءِ استعمال ٿيندو هو، جنهن مان ماڻهو نڪري ٻين علائقن ۾ نيون آباديون قائم ڪندا هئا. نئين قائم ٿيل آباديءَ ۽ اصل شهر جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ ڪڏهن سياسي لاڳاپا برقرار رهندا هئا. ان پسمنظر ۾ ميٽروپولس اصل شهر جي حيثيت رکندڙ مرڪز هو.
پوءِ هي اصطلاح رومي ۽ عيسائي انتظامي روايتن ۾ پڻ استعمال ٿيو. عيسائي مذهبي انتظام ۾ ميٽروپولس اهڙي اهم مذهبي مرڪز لاءِ استعمال ٿي سگهندو هو، جيڪو ميٽروپوليٽن بشپ جي اختيار هيٺ هوندو هو. وقت گذرڻ سان هن لفظ جي معنيٰ وسيع ٿي ۽ اهو وڏن ۽ اهم شهري مرڪزن لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;MetroMerriam&quot;/&gt;

== تاريخي ارتقا ==
=== قديم يونان ===
قديم يوناني دنيا ۾ ميٽروپولس جو تصور نين آبادين جي قيام سان لاڳاپيل هو. يوناني شهرن مان نڪرندڙ آبادگار ڀونوچ سمنڊ ۽ اسود سمنڊ جي مختلف ڪنارن تي نيون آباديون قائم ڪندا هئا. انهن آبادين جي اصل شهر سان مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو تعلق برقرار رهي سگهندو هو.
ان دور ۾ ميٽروپولس جو بنيادي مفهوم موجوده دور جي وڏي آباديءَ واري شهر کان مختلف هو. ڪنهن شهر کي ميٽروپولس ان ڪري به چيو ويندو هو جو اهو ٻين آبادين جو اصل مرڪز هو، نه ان ڪري جو اهو لازمي طور سڀ کان وڏو شهر هجي.

=== رومي ۽ وچئين دور جو استعمال ===
رومي دور ۽ پوءِ واري عيسائي انتظامي روايت ۾ ميٽروپولس جو اصطلاح صوبي جي اهم شهر يا مذهبي مرڪز سان لاڳاپيل رهيو. اهڙي استعمال ۾ شهر جي انتظامي ۽ مذهبي حيثيت کي آباديءَ جي تعداد کان وڌيڪ اهميت حاصل هئي.
وچئين دور ۾ يورپ جي ڪجهه مذهبي مرڪزن لاءِ پڻ هي اصطلاح استعمال ٿيندو رهيو. پوءِ واپار، سلطنتن جي واڌ ۽ شهري آباديءَ جي وڌڻ سان هن لفظ جو استعمال وڏن اقتصادي ۽ سياسي شهرن لاءِ به ٿيڻ لڳو.

=== جديد دور ===
صنعتي انقلاب کان پوءِ يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ وڏن شهرن جي آبادي ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. صنعتن، ريلوي، بندرگاهن ۽ واپاري ادارن جي مرڪزي ٿيڻ سان اهڙا شهر پيدا ٿيا، جن جي اقتصادي اثر جي حد انتظامي سرحدن کان گهڻو اڳتي وڌي وئي.
ويهين صديءَ ۾ موٽر گاڏين، ريلوي نيٽ ورڪن، هوائي آمدرفت ۽ مواصلاتي نظامن جي ترقيءَ سبب وڏن شهرن جي چوڌاري رهائشي ۽ صنعتي علائقا وڌيا. نتيجي ۾ ميٽروپوليٽن علائقي جو تصور شهري رٿابندي، شماريات ۽ علائقائي انتظام ۾ وڌيڪ اهم بڻيو.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;

== ميٽروپولس جون خاصيتون ==
ميٽروپولس ۾ عام طور ڪيترائي اهڙا ڪم گڏ ٿيندا آهن، جيڪي ان کي ڀرپاسي جي ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن کان مختلف بڻائيندا آهن. اهي ڪم اقتصادي، سياسي، تعليمي، ثقافتي ۽ مواصلاتي نوعيت جا ٿي سگهن ٿا.
=== اقتصادي مرڪز ===
ميٽروپولس ۾ واپار، صنعت، بئنڪنگ، مالي خدمتون ۽ ٻين اقتصادي سرگرمين جو وڏو حصو گڏ ٿي سگهي ٿو. وڏيون ڪمپنيون ۽ ادارا اهڙن شهرن ۾ پنهنجا مرڪزي دفتر قائم ڪري سگهن ٿا. نتيجي ۾ روزگار جا موقعا وڌن ٿا ۽ ڀرپاسي جي آبادي روزگار لاءِ شهر ڏانهن سفر ڪري ٿي.
=== انتظامي ۽ سياسي اهميت ===
ڪيترائي ميٽروپولس قومي يا صوبائي حڪومتن، قانون ساز ادارن ۽ ٻين انتظامي ادارن جا مرڪز هوندا آهن. تنهن هوندي به هر ميٽروپولس ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ نه هوندو آهي. ڪجهه شهر اقتصادي لحاظ کان تمام اهم هوندا آهن، جيتوڻيڪ قومي حڪومت ڪنهن ٻئي شهر ۾ قائم هجي.
=== ثقافتي ۽ تعليمي ڪردار ===
وڏن شهرن ۾ يونيورسٽيون، عجائب گهر، لائبريريون، ٿيئٽر، ميڊيا جا ادارا ۽ ثقافتي مرڪز گڏ ٿي سگهن ٿا. مختلف علائقن مان لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي موجودگي شهري ثقافت، ٻولين ۽ سماجي روايتن ۾ تنوع پيدا ڪري ٿي.
=== آمدرفت ۽ مواصلات ===
ميٽروپولس اڪثر ريلوي، روڊن، هوائي اڏن، بندرگاهن ۽ ٻين آمدرفت جي نظامن سان ڳنڍيل هوندو آهي. انهن ذريعن سان ماڻهو، سامان ۽ خدمتون مختلف علائقن جي وچ ۾ منتقل ٿين ٿيون. شهر جي اقتصادي اثر کي سمجهڻ لاءِ روزگار جي سلسلي ۾ روزاني اچ وڃ هڪ اهم شمارياتي اشارو آهي.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;

== ميٽروپولس ۽ ٻين شهري اصطلاحن ۾ فرق ==
ميٽروپولس، ميٽروپوليٽن علائقو، ميگاسٽي ۽ عالمي شهر هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر انهن جون معنائون هڪجهڙيون نه آهن.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | شهري جاگرافيءَ جا اهم اصطلاح
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | معنيٰ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | بنيادي معيار
|-
| '''ميٽروپولس'''
| اقتصادي، سياسي يا ثقافتي اهميت رکندڙ مرڪزي شهر.
| شهري ڪردار ۽ علائقائي اثر
|-
| '''ميٽروپوليٽن علائقو'''
| مرڪزي شهر ۽ ان سان اقتصادي يا انتظامي طور ڳنڍيل ڀرپاسي جا علائقا.
| شهري لاڳاپا ۽ مقرر ڪيل حدون
|-
| '''ميگاسٽي'''
| گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڪروڙ آباديءَ وارو وڏو شهر يا شهري مجموعو.
| آباديءَ جو تعداد
|-
| '''عالمي شهر'''
| عالمي مالياتي، اقتصادي ۽ ٻين بين الاقوامي نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار رکندڙ شهر.
| عالمي رابطن ۽ اقتصادي ڪمن جي اهميت
|-
| '''گڏيل شهري علائقو'''
| اهڙو مسلسل تعمير ٿيل شهري علائقو، جنهن ۾ ڪيترائي شهر يا آباديون شامل هجن.
| تعمير ٿيل ايراضيءَ جو تسلسل
|-
| '''ميگالوپولس'''
| ڪيترن وڏن شهري علائقن تي مشتمل وسيع شهري خطو.
| ڪيترن شهري نظامن جي گڏيل صورت
|}
&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;&gt;{{cite report |title=World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results |year=2025 |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |url=https://www.un.org/development/desa/pd/world-urbanization-prospects-2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ميٽروپوليٽن علائقي جي حدبندي ==
شهري علائقن جي حدبنديءَ ۾ مختلف طريقا استعمال ٿيندا آهن. انتظامي حدون ڪنهن شهر جي ميونسپل يا حڪومتي اختيار کي ظاهر ڪن ٿيون، جڏهن ته تعمير ٿيل شهري ايراضي عمارتن ۽ آبادين جي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ان کان علاوه اقتصادي ۽ سماجي لاڳاپن جي بنياد تي به شهري علائقا طئي ڪيا ويندا آهن.
[[اقتصادي تعاون ۽ ترقيءَ جي تنظيم]] ۽ يورپي ادارن جي گڏيل طريقي ۾ ''فعال شهري علائقو'' اهڙي شهر ۽ ان جي ڀرپاسي واري روزگار لاءِ سفر ڪندڙ آباديءَ تي مشتمل هوندو آهي. هن طريقي سان شهري علائقي جي اقتصادي حد کي انتظامي حدن کان الڳ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;MetroOECD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MetroOECDPaper&quot;&gt;{{cite report |last1=Dijkstra |first1=Lewis |last2=Poelman |first2=Hugo |last3=Veneri |first3=Paolo |title=The EU-OECD Definition of a Functional Urban Area |series=OECD Regional Development Working Papers |number=2019/11 |year=2019 |publisher=OECD Publishing |doi=10.1787/d58cb34d-en |url=https://www.oecd.org/en/publications/the-eu-oecd-definition-of-a-functional-urban-area_d58cb34d-en.html}}&lt;/ref&gt;
يورپي شمارياتي اداري يوروسٽيٽ جي طريقي ۾ شهر ۽ ان جي روزگار لاءِ سفر ڪندڙ ڀرپاسي واري علائقي کي گڏجي فعال شهري علائقو قرار ڏنو ويندو آهي. ان طريقي ۾ سفر ڪندڙ آباديءَ جي نسبت کي پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;MetroEurostat&quot;&gt;{{cite web |title=Methodology: Cities |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/methodology |publisher=Eurostat |language=en}}&lt;/ref&gt;

== دنيا ۾ ميٽروپولس ==
=== ايشيا ===
ايشيا دنيا جي وڏن شهري مجموعن جو اهم مرڪز آهي. جاپان، چين، ڀارت، پاڪستان، بنگلاديش، انڊونيشيا ۽ ٻين ملڪن ۾ وڏا ميٽروپوليٽن علائقا موجود آهن.
گڏيل قومن جي 2025ع واري شهري آباديءَ جي رپورٽ موجب دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهري مجموعن مان نو ايشيا ۾ واقع هئا. انهن ۾ جڪارتا، ڍاڪا، ٽوڪيو، نئين دهلي، شنگهائي ۽ منيلا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

==== جڪارتا ====
[[جڪارتا]] انڊونيشيا جو اهم اقتصادي ۽ شهري مرڪز آهي. گڏيل قومن جي 2025ع واري تخميني موجب جڪارتا جي وسيع شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 4 ڪروڙ 19 لک هئي، جنهن سبب اهو انهيءَ رپورٽ جي استعمال ڪيل شهري وصف موجب دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارو شهر هو.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;
هي انگ جڪارتا جي صرف انتظامي حدن جي آبادي نه آهي، پر وسيع شهري مجموعي جو تخمينو آهي.

==== ڍاڪا ====
[[ڍاڪا]] بنگلاديش جو گاديءَ جو هنڌ ۽ اهم اقتصادي، انتظامي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. گڏيل قومن جي 2025ع واري تخميني موجب ڍاڪا جي شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 66 لک هئي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

==== ٽوڪيو ====
[[ٽوڪيو]] جاپان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ عالمي اقتصادي مرڪز آهي. ٽوڪيو جي شهري علائقي ۾ ڪيترائي شهر ۽ رهائشي علائقا هڪ وسيع اقتصادي نظام سان ڳنڍيل آهن. گڏيل قومن جي 2025ع واري تخميني موجب ان جي شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ 34 لک هئي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

==== چين ====
چين ۾ [[بيجنگ]]، [[شنگهائي]]، [[گوانگژو]] ۽ [[شينزين]] جهڙا وڏا شهري مرڪز موجود آهن. اهي شهر ملڪ جي صنعت، واپار، ٽيڪنالاجي، انتظام ۽ بين الاقوامي رابطن ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
چين ۾ ڪجهه وڏا شهري علائقا ڪيترن شهرن تي مشتمل اقتصادي خطن جي صورت اختيار ڪري چڪا آهن. اهڙن علائقن جي مطالعي ۾ شهرن جي وچ ۾ آمدرفت، صنعت ۽ اقتصادي لاڳاپن کي اهميت ڏني ويندي آهي.

==== ڀارت ====
ڀارت جي آئين جي آرٽيڪل 243P موجب ميٽروپوليٽن علائقو اهڙو علائقو آهي، جنهن جي آبادي گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هجي ۽ جيڪو هڪ يا وڌيڪ ضلعن ۾ واقع ٻن يا وڌيڪ ميونسپل ادارن، پنچايتن يا ٻين لڳاتار علائقن تي مشتمل هجي، بشرطيڪه ان کي رياست جو گورنر سرڪاري اطلاع وسيلي ميٽروپوليٽن علائقو قرار ڏئي.&lt;ref name=&quot;MetroIndiaConstitution&quot;&gt;{{cite web |title=Constitution of India, Article 243P: Definitions |url=https://www.constitutionofindia.net/articles/article-243p-definitions/ |website=Constitution of India |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڀارت جي اهم شهري مرڪزن ۾ [[دهلي]]، [[ممبئي]]، [[ڪولڪتا]]، [[چنائي]]، [[بنگلورو]]، [[حيدرآباد، تلنگانا|حيدرآباد]] ۽ [[پوني]] شامل آهن. انهن شهرن جي انتظامي ۽ ميٽروپوليٽن حدن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.

==== پاڪستان ====
پاڪستان ۾ [[ڪراچي]]، [[لاهور]]، [[راولپنڊي]] ۽ [[اسلام آباد]] جهڙا وڏا شهري مرڪز موجود آهن. انهن مان ڪراچي ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ اقتصادي مرڪز آهي.
پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب ڪراچي ڊويزن جي ڪل آبادي 20,382,881 هئي، جڏهن ته پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي شهري آباديءَ واري جدول ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 18,868,021 ڄاڻائي وئي. اهي ٻئي انگ مختلف شمارياتي حدن جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;MetroPBS2023&quot;&gt;{{cite report |title=Key Findings Report: Population and Housing Census 2023 |year=2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Key_Findings_Report.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[لاهور]] پنجاب جو اهم انتظامي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 13,004,135 هئي.&lt;ref name=&quot;MetroPBS2023&quot;/&gt;
پاڪستان ۾ ميٽروپوليٽن انتظامي ادارن جون حدون، شهري آباديءَ جون شمارياتي حدون ۽ وسيع شهري مجموعن جون حدون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن.

==== جاپان جو انتظامي استعمال ====
جاپان ۾ ٽوڪيو کي هڪ خاص انتظامي حيثيت حاصل آهي. جاپاني انتظامي اصطلاح ''ٽو'' کي انگريزيءَ ۾ ميٽروپولس ترجمو ڪيو ويندو آهي. هي استعمال عام شهري جاگرافيءَ واري ميٽروپولس جي مفهوم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته اهو هڪ مخصوص انتظامي درجي کي ظاهر ڪري ٿو.

==== ڏکڻ ڪوريا ====
ڏکڻ ڪوريا ۾ ميٽروپوليٽن شهرن جو هڪ خاص انتظامي درجو موجود آهي. [[بوسان]]، [[انچيون]]، [[ديگو]]، [[ديجيون]]، [[گوانگجو]] ۽ [[اولسان]] اهڙي انتظامي درجي سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته [[سيئول]] کي خاص شهر جي حيثيت حاصل آهي.
انهن انتظامي درجن کي عام شهري جاگرافيءَ واري ميٽروپولس جي وصف سان مڪمل طور هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

=== يورپ ===
يورپ ۾ ميٽروپولس جو اصطلاح تاريخي طور وڏن واپاري، سياسي ۽ ثقافتي مرڪزن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. لنڊن، پيرس، برلن، روم ۽ ٻين شهرن جو اثر انهن جي انتظامي حدن کان ٻاهر تائين پکڙيل آهي.

==== برطانيا ====
[[لنڊن]] برطانيا جو گاديءَ جو هنڌ ۽ اهم عالمي شهر آهي. تاريخي طور لنڊن لاءِ ''The Metropolis'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو رهيو. اوڻيهين صديءَ ۾ شهر جي انتظامي ضرورتن سبب ميٽروپوليٽن سطح جا ادارا قائم ڪيا ويا.
1855ع جي ''Metropolis Management Act'' تحت ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس قائم ٿيو، جنهن لنڊن جي بنيادي شهري خدمتن جي انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1889ع ۾ لنڊن ڪائونٽي ڪائونسل قائم ٿي.
برطانيا ۾ ''ميٽروپوليٽن ڪائونٽي'' پڻ هڪ مخصوص انتظامي اصطلاح آهي، جيڪو عام ميٽروپولس جي وصف کان مختلف آهي.

==== فرانس ====
فرانس ۾ ''ميٽروپول'' جو اصطلاح وڏي شهري علائقي سان گڏ هڪ مخصوص انتظامي اداري لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. [[پيرس]]، [[ليون]] ۽ [[مارسي]] فرانس جا اهم شهري مرڪز آهن.
فرانسيسي انتظامي نظام ۾ ميٽروپول جو درجو مختلف مقامي ادارن جي گڏيل انتظام سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. ان ڪري فرانس ۾ هن اصطلاح جو قانوني استعمال عام شهري جاگرافيءَ واري مفهوم کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

==== جرمني ====
جرمنيءَ ۾ ميٽروپوليٽن علائقن جي رٿابنديءَ ۾ ڪيترن شهرن تي مشتمل اقتصادي خطن کي اهميت ڏني ويندي آهي. [[برلن]]، [[هيمبرگ]]، [[ميونخ]]، [[فرينڪفرٽ]] ۽ [[رائن روهر]] اهم شهري مرڪز ۽ علائقا آهن.
جرمنيءَ ۾ ڪجهه ميٽروپوليٽن علائقا هڪ مرڪزي شهر تي ٻڌل آهن، جڏهن ته ٻيا ڪيترن اهم شهرن تي مشتمل آهن. اهڙيءَ طرح ميٽروپوليٽن نظام ۾ ڪيترن مرڪزن واري شهري بناوت پڻ موجود ٿي سگهي ٿي.

==== اٽلي ====
اٽليءَ ۾ ''ميٽروپوليٽن شهر'' هڪ مخصوص انتظامي درجو آهي. [[روم]]، [[ميلان]]، [[نيپلز]] ۽ ٻين وڏن شهري مرڪزن جي چوڌاري اهڙا انتظامي علائقا قائم ڪيا ويا آهن.
انهن ادارن جو مقصد شهري ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي ڪجهه گڏيل انتظامي ۽ رٿابنديءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ آهي.

=== اتر ۽ ڏکڻ آمريڪا ===
==== آمريڪا ====
[[نيويارڪ شهر]]، [[لاس اينجلس]]، [[شڪاگو]]، [[ڊيلس]]، [[هيوسٽن]] ۽ [[واشنگٽن ڊي سي]] آمريڪا جا اهم شهري مرڪز آهن.
آمريڪا ۾ ''ميٽروپوليٽن شمارياتي علائقو'' هڪ سرڪاري شمارياتي اصطلاح آهي، جنهن جي حدبندي آباديءَ جي مرڪزن ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي سماجي ۽ اقتصادي لاڳاپن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. اهڙيون حدون ميونسپل حڪومت جي حدن کان مختلف ٿي سگهن ٿيون.

==== ڪينيڊا ====
ڪينيڊا ۾ ''شمارياتي ميٽروپوليٽن علائقو'' هڪ مقرر ڪيل شمارياتي درجو آهي. 2021ع جي آدمشماريءَ جي وصف موجب اهڙي علائقي جي ڪل آبادي گهٽ ۾ گهٽ هڪ لک هئڻ گهرجي، جنهن مان گهٽ ۾ گهٽ پنجاهه هزار ماڻهو مرڪزي آباديءَ ۾ رهن. ڀرپاسي جون ميونسپلٽيون روزگار جي سلسلي ۾ آمدرفت وسيلي مرڪزي شهر سان ڳنڍيل هجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;MetroCanada2021&quot;&gt;{{cite web |title=Dictionary, Census of Population, 2021: Census metropolitan area and census agglomeration |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/ref/dict/98-301-x2021001-eng.pdf |publisher=Statistics Canada |year=2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[ٽورانٽو]]، [[مونٽريال]]، [[وينڪوور]]، [[اوٽاوا]]، [[ڪيلگري]] ۽ [[ايڊمنٽن]] ڪينيڊا جا اهم ميٽروپوليٽن مرڪز آهن.

==== برازيل ====
برازيل ۾ [[سائو پائولو]] ۽ [[ريو ڊي جينيرو]] وڏا شهري ۽ اقتصادي مرڪز آهن. برازيل جي پرتگالي ٻوليءَ ۾ ميٽروپوليٽن علائقي لاءِ ''Região Metropolitana'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي.
برازيل جي وڏن شهرن ۾ آباديءَ جي واڌ، رهائش، آمدرفت ۽ غير رسمي آبادين جي مسئلن شهري رٿابنديءَ کي اهم بڻايو آهي.

==== ميڪسيڪو ====
[[ميڪسيڪو شهر]] ملڪ جو اهم سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. ميڪسيڪو ۾ ميٽروپوليٽن علائقن جي حدبنديءَ ۾ آباديءَ، شهري تسلسل ۽ ڀرپاسي جي ميونسپل ادارن سان سماجي ۽ اقتصادي لاڳاپن کي اهميت ڏني ويندي آهي.
[[گوادالاخارا]] ۽ [[مونتيري]] پڻ ميڪسيڪو جا اهم شهري مرڪز آهن.

=== آفريڪا ===
آفريڪا ۾ [[قاهره]]، [[لاگوس]]، [[ڪنشاسا]] ۽ ٻين وڏن شهرن جي آباديءَ ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ شهري رٿابنديءَ لاءِ اهم موضوع آهي.
گڏيل قومن جي 2025ع واري رپورٽ موجب قاهره دنيا جي ڏهن سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن شهري مجموعن ۾ شامل واحد غير ايشيائي شهر هو. ان رپورٽ ۾ قاهره جي شهري مجموعي جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 56 لک ڄاڻائي وئي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

=== اوشيانا ===
[[سڊني]] ۽ [[ميلبورن]] آسٽريليا جا وڏا شهري مرڪز آهن. انهن شهرن جي وسيع شهري علائقن ۾ رهائشي، تجارتي، صنعتي ۽ تعليمي سرگرميون گڏ ٿيل آهن.
آسٽريليا ۾ شهري آباديءَ جي ماپ لاءِ مختلف شمارياتي حدون استعمال ٿينديون آهن، تنهنڪري انتظامي شهر ۽ وسيع شهري علائقي جي آباديءَ جا انگ مختلف ٿي سگهن ٿا.

== دنيا جا سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارا شهري مجموعا ==
گڏيل قومن جي ''World Urbanization Prospects 2025'' جي تخمينن موجب هيٺيان دنيا جا ڏهه سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارا شهري مجموعا هئا. هي انگ هڪجهڙي عالمي شهري وصف تي ٻڌل آهن؛ انهن کي مقامي ميونسپل ادارن جي آباديءَ سان سڌو ڀيٽڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#254e70;color:white;padding:10px;&quot; | دنيا جا ڏهه وڏا شهري مجموعا، 2025ع
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | شهر
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | ملڪ
! style=&quot;background:#dceaf5;color:#17324d;&quot; | آبادي، لڳ ڀڳ لک
|-
| 1 || [[جڪارتا]] || انڊونيشيا || 419
|-
| 2 || [[ڍاڪا]] || بنگلاديش || 366
|-
| 3 || [[ٽوڪيو]] || جاپان || 334
|-
| 4 || [[نئين دهلي]] || ڀارت || 302
|-
| 5 || [[شنگهائي]] || چين || 296
|-
| 6 || [[گوانگژو]] || چين || 276
|-
| 7 || [[قاهره]] || مصر || 256
|-
| 8 || [[منيلا]] || فلپائن || 247
|-
| 9 || [[ڪولڪتا]] || ڀارت || 226
|-
| 10 || [[سيئول]] || ڏکڻ ڪوريا || 225
|}
&lt;ref name=&quot;MetroUN2025&quot;/&gt;

== شهري واڌ ۽ رٿابندي ==
وڏن شهري علائقن جي واڌ سان اقتصادي موقعن ۽ خدمتن جي رسائيءَ ۾ اضافو ٿي سگهي ٿو، پر ساڳئي وقت رهائش، آمدرفت، ماحولياتي آلودگي ۽ بنيادي سهولتن بابت مسئلا پڻ پيدا ٿين ٿا.
=== رهائش ===
تيزيءَ سان وڌندڙ آباديءَ سبب رهائشي گهرن جي طلب وڌي سگهي ٿي. مناسب رٿابندي ۽ وسيلن جي کوٽ جي صورت ۾ غير رسمي آباديون ۽ رهائشي اڻبرابري وڌي سگهي ٿي.
=== آمدرفت ===
ميٽروپوليٽن علائقن ۾ روزاني سفر جي وڌڻ سان روڊن تي رش، وقت جي ضايع ٿيڻ ۽ فضائي آلودگيءَ جا مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا. عوامي آمدرفت، ريلوي ۽ گڏيل شهري رٿابندي انهن مسئلن کي گهٽائڻ جا اهم ذريعا آهن.
=== ماحوليات ===
وڏن شهرن ۾ توانائيءَ جي استعمال، فضائي آلودگي، پاڻيءَ جي ضرورت ۽ ڪچري جي انتظام بابت مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا. شهري وڻڪاري، پاڻيءَ جي مناسب استعمال ۽ ماحول دوست آمدرفت کي پائيدار شهري ترقيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.
=== انتظامي هم آهنگي ===
ميٽروپوليٽن علائقا گهڻو ڪري ڪيترن ميونسپل ۽ انتظامي ادارن تي مشتمل هوندا آهن. اهڙي صورتحال ۾ آمدرفت، پاڻي، نيڪال، رهائش ۽ زمين جي استعمال بابت گڏيل رٿابندي اهم بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;MetroOECDPaper&quot;/&gt;

== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|[[نيويارڪ شهر]] جو منظر.
London Skyline (125508655).jpeg|[[لنڊن]] جو شهري منظر.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[شهر]]
* [[شهري جاگرافي]]
* [[شهري آبادي]]
* [[ميٽروپوليٽن علائقو]]
* [[عالمي شهر]]
* [[ميگاسٽي]]
* [[ميگالوپولس]]
* [[شهري رٿابندي]]
* [[پائيدار ترقي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* United Nations Department of Economic and Social Affairs. ''World Urbanization Prospects 2025: Summary of Results''. United Nations، 2025ع.
* Dijkstra, Lewis؛ Poelman, Hugo؛ Veneri, Paolo. ''The EU-OECD Definition of a Functional Urban Area''. OECD Publishing، 2019ع.
* OECD. [https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-definition-of-cities-and-functional-urban-areas.html ''Definition of Cities and Functional Urban Areas''].
* Statistics Canada. ''Dictionary, Census of Population, 2021''.
* Pakistan Bureau of Statistics. ''Key Findings Report: Population and Housing Census 2023''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.un.org/development/desa/pd/world-urbanization-prospects-2025 گڏيل قومن جا عالمي شهري آباديءَ جا انگ]
* [https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-definition-of-cities-and-functional-urban-areas.html او اي سي ڊي: شهر ۽ فعال شهري علائقا]
* [https://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/methodology يوروسٽيٽ: شهري شماريات جو طريقو]

[[زمرو:شهري جاگرافي]]
[[زمرو:آباديءَ جو علم]]
[[زمرو:شهري علائقا]]
[[زمرو:شهرن جا قسم]]</text>
      <sha1>m1w408572cq9u6497kuw4kn775adj9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:روايتي چيني طب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101369</id>
    <revision>
      <id>426788</id>
      <parentid>402063</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="aad7la5o1vh24o27x8z11bnu00ubtaz" xml:space="preserve">[[زمرو:متبادل طب]]
[[زمرو:چين ۾ طب]]
[[زمرو:چين ۾ صحت]]</text>
      <sha1>aad7la5o1vh24o27x8z11bnu00ubtaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426791</id>
      <parentid>426788</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ouyukg9zlqbpsqcvhppzw07gopqhx37" xml:space="preserve">[[زمرو:متبادل طب]]
[[زمرو:چين ۾ طب]]</text>
      <sha1>ouyukg9zlqbpsqcvhppzw07gopqhx37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوجمبورا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101543</id>
    <revision>
      <id>426792</id>
      <parentid>407626</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Municipalityofbujumbura.jpg|Municipalityofbujumbura.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]..</comment>
      <origin>426792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34518" sha1="6w65wmie13w8z96l6bm2knj1pv1eclh" xml:space="preserve">{{Short description|برونڊي جو سڀ کان وڏو شهر}}

{{Infobox settlement
| official_name = بوجمبورا &lt;br/&gt; Bujumbura
|native_name= مقامی اچار: '''بوژومبورا'''
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a                 = BujumburaFromCathedral.jpg
| photo2a                 = Burundi - monument to heros of independence.jpg
| photo2b                 nduwayezu Joseline= Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (5).jpg
| photo3a                 = Cathédrale Regina Mundi de Bujumbura, 2024-4.jpg
| photo3b                 = Bujumbura Burundi Lac Tanganyika 13.jpg
| spacing                 = 2
| position                = center
| color_border            = white
| color                   = white
| size                    = 280
| foot_montage            = مٿان کان، گهڙيال جي ابتڙ کاٻي پاسي: بوجمبورا جو شهري منظر، آزاديءَ جي سورمن جي يادگار، ريگينا منڊي ڪيٿيڊرل، [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]]
}}
| nicknames = {{IPAc-en|ˌ|b|ʊ|dʒ|əm|ˈ|b|ʊr|ə}}, {{IPAc-en|ˌ|b|ʊ|ˈ|dʒ|ʊ|m|b|ʊr|ə}}
| image_flag =
| image_seal =
| pushpin_map = Burundi
| pushpin_mapsize = 270
| mapframe = yes
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|Burundi}}
| subdivision_type1 = صوبو
| subdivision_name1 = [[بوجمبورا صوبو]]
| established_title = قيام
| established_date = 1871
| leader_title = گورنر
| leader_name = [[الوئيس ندايڪينگوروڪيي]]
| area_magnitude = 
| area_urban_km2 = 127
| area_land = 
| area_water = 
| population_as_of = 2023
| population_urban = 1143202
| population_urban_footnotes = &lt;ref&gt;[https://populationstat.com/burundi/bujumbura PopulationStat] Population of Bujumbura, city and urban area&lt;/ref&gt;
| population_total = 374809
| population_footnotes = &lt;ref&gt;[https://chislennost.com/en/bi/population_of_bujumbura_8403.html Chislennost.com] Population of Bujumbura city&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = auto
| population_density_urban_sq_mi = 22,030 في چورس ميل (8,506 في ڪلوميٽر²)
| population_density_rank = برونڊي جي موجوده پنجن صوبن مان بوجمبورا صوبو آباديءَ جي گهاٽائيءَ ۾ پهرين نمبر تي آهي، جنهن ڪري اهو ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ گهاٽي آبادي وارو صوبو آهي.
| timezone = [[وچ آفريڪا وقت|سي اي ٽي]]
| utc_offset = +2
| timezone_DST = 
| utc_offset_DST = 
| coordinates = {{coord|3|21|46|S|29|21|56|E|region:BI-BJ_type:city|display=inline,title}}
| elevation_m = 774
| area_code = 22
| area_code_type = جاگرافيائي
| blank_name = [[ڪوپن آبهوا درجابندي|آبهوا]]
| blank_info = [[اڀرندي ساوانا آبهوا|Aw]]
| website = {{URL|http://www.mairiebujumbura.gov.bi/}}
| footnotes = 
}}

'''بوجمبورا''' (فرينچ ۽ ڪرونڊي ٻولين ۾ اچار: '''بوژومبورا''')(انگريزي ۾ :،''Bujumbura'')، جنهن جو اڳوڻو نالو '''اسومبورا''' هو، [[برونڊي]] جي اقتصادي گاديءَ جو هنڌ، اڳوڻي سياسي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهر ۽ مکيه بندرگاهه آهي. ملڪ جي اهم برآمدي شين مان گهڻي ڀاڱي [[ڪافي]]، ان سان گڏ [[ڪپهه]] ۽ [[ٽين]] جي معدني خام مال جي روانگي هن بندرگاهه وسيلي ٿيندي آهي.

بوجمبورا اڳ ۾ ملڪ جي سياسي گاديءَ جو هنڌ پڻ هو. ڊسمبر 2018ع جي پڇاڙيءَ ۾ برونڊي جي صدر [[پيئر نڪورونزيزا]] اعلان ڪيو ته هو 2007ع ۾ ڪيل واعدي تي عمل ڪندي [[گيٽيگا]] کي ان جي اڳوڻي سياسي گاديءَ واري حيثيت واپس ڏيندو، جڏهن ته بوجمبورا ملڪ جي اقتصادي گاديءَ جو هنڌ ۽ واپار جو مرڪز رهندو. [[برونڊي جي پارليامينٽ]] ۾ ٿيل ووٽنگ ذريعي 16 جنوري 2019ع تي اها تبديلي باضابطا طور منظور ڪئي وئي. 2025ع جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري ادارن جي منتقليءَ جو عمل اڃا جاري هو، جيتوڻيڪ شروعاتي طور ان جي 2022ع تائين مڪمل ٿيڻ جو اندازو لڳايو ويو هو.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.businessghana.com/site/news/politics/180180/Burundi-to-change-its-capital-city
 |title=Burundi to change its capital city
 |date=18 January 2019
 |website=BusinessGhana
 |access-date=10 January 2020
}}&lt;/ref&gt;{{Update inline|date=July 2024}}

== تاريخ ==
{{See also|بوجمبورا جي وقتوار تاريخ}}


بوجمبورا شروعات ۾ هڪ ننڍڙو ڳوٺ هو، جيڪو 1889ع ۾ [[جرمن اوڀر آفريڪا]] جي هڪ فوجي چوڪي بڻجڻ کان پوءِ آهستي آهستي وڌي شهر جي صورت اختيار ڪري ويو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ ان کي [[بيلجيم]] جي انتظام هيٺ [[قومن جي جماعت]] جي مينڊيٽ واري علائقي [[روانڊا-اورونڊي]] جو انتظامي مرڪز ۽ ''عملي طور'' گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 1962ع ۾ برونڊي جي آزاديءَ وقت شهر جو نالو اسومبورا مان بدلائي بوجمبورا رکيو ويو.&lt;ref&gt;Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 72.&lt;/ref&gt; آزاديءَ کان پوءِ بوجمبورا ملڪ جي ٻن مکيه نسلي گروهن وچ ۾ بار بار ٿيندڙ ويڙهه جو مرڪز رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[برونڊي جي گهرو ويڙهه]] دوران [[هوتو]] مليشيائن جو مقابلو گهڻو ڪري [[ٽوٽسي]] اثر هيٺ رهندڙ [[برونڊي جي قومي دفاعي فوج|برونڊي جي فوج]] سان ٿيندو رهيو.

1990ع واري ڏهاڪي جي گهرو ويڙهه دوران برونڊي جي ٻن مکيه نسلي گروهن وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه سبب شهر جون اسپتالون، انتظامي عمارتون، [[برونڊي يونيورسٽي]] ۽ ٻيا اسڪول تباهه ٿيا، جنهن سان مقامي معيشت کي سخت نقصان پهتو. بيلجيمي نوآبادياتي دور پڻ شهر جي مرڪزي حصي جي اڏاوتي بناوٽ تي نمايان اثر ڇڏيو. ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ دوران يورپ ۾ مقبول اڏاوتي طرزن ۾ ڪيتريون عمارتون تعمير ڪيون ويون، جن ۾ [[جديديت (اڏاوت)|جديديت]] ۽ [[آرٽ ڊيڪو]] جا عنصر شامل هئا؛ انهن مان ڪيتريون عمارتون اڄ به شهر جي تاريخي مرڪز ۾ ڏسي سگهجن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Nimenya
 |first=Seconde
 |date=12 February 2014
 |title=Bujumbura, Burundi (1899- )
 |url=https://blackpast.org/global-african-history/bujumbura-burundi-1899/
 |access-date=24 May 2026
 |website=BlackPast.org
 |language=en-US
}}&lt;/ref&gt;

== جاگرافي ==
[[File:Bujumbura &amp; Lake Tanganyika.JPG|thumb|left|[[ٽانگانيڪا ڍنڍ]]]]

بوجمبورا [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جي اتر-اوڀر واري ڪناري تي واقع آهي، جيڪا [[دنيا جي سڀ کان اونهي ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي ٻي سڀ کان اونهي ڍنڍ]] آهي؛ ان کان وڌيڪ اونهي رڳو [[بائيڪال ڍنڍ]] آهي. شهر [[روزِيزي درياهه]] جي ڇوڙ وٽ پڻ واقع آهي، جڏهن ته ننڍا [[موتيمبوزي درياهه|موتيمبوزي]]، [[نتاهانگوا درياهه|نتاهانگوا]]، [[موها درياهه|موها]] ۽ [[ڪانيوشا درياهه|ڪانيوشا]] درياهه پڻ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي مان وهن ٿا.

=== آبهوا ===
بوجمبورا ۾ [[اڀرندي ساوانا آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن]]: ''Aw'') آهي،&lt;ref name=&quot;Climate-Data.org&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://en.climate-data.org/location/1073/
 |title=Bujumbura - Climate graph, Temperature graph, Climate table
 |publisher=Climate-Data.org
 |access-date=28 July 2014
}}&lt;/ref&gt; جيڪا [[نيم خشڪ آبهوا#گرم نيم خشڪ آبهوا|گرم نيم خشڪ آبهوا]] (''BSh'') جي حد سان لڳندڙ آهي. هتي [[برساتي موسم|برساتي]] ۽ [[خشڪ موسم|خشڪ]] موسمون واضح طور الڳ آهن؛ برساتي موسم آڪٽوبر کان اپريل تائين رهي ٿي. خط استوا جي ويجهو هجڻ سبب شهر جي سراسري گرمي پد ۾ سڄي سال دوران تمام ٿورو فرق اچي ٿو، جيتوڻيڪ شهر جي [[اوچائي]] پڻ گرمي پد تي اثرانداز ٿئي ٿي. وڌ ۾ وڌ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|29|°C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|°C}} رهي ٿو.

{{Weather box
|location = بوجمبورا (1991–2020، انتهائي رڪارڊ 1950–هاڻوڪو)
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 34.6
|Feb record high C = 35.0
|Mar record high C = 34.0
|Apr record high C = 35.0
|May record high C = 32.0
|Jun record high C = 32.0
|Jul record high C = 33.0
|Aug record high C = 33.0
|Sep record high C = 35.5
|Oct record high C = 34.3
|Nov record high C = 33.8
|Dec record high C = 34.8
|year record high C = 35.5
|Jan high C = 28.5
|Feb high C = 28.5
|Mar high C = 28.6
|Apr high C = 28.3
|May high C = 28.6
|Jun high C = 28.9
|Jul high C = 28.8
|Aug high C = 29.8
|Sep high C = 30.3
|Oct high C = 29.7
|Nov high C = 28.3
|Dec high C = 28.2
|year high C = 28.9
|Jan mean C = 23.7
|Feb mean C = 23.7
|Mar mean C = 23.8
|Apr mean C = 23.7
|May mean C = 23.7
|Jun mean C = 23.2
|Jul mean C = 23.0
|Aug mean C = 24.0
|Sep mean C = 24.8
|Oct mean C = 24.6
|Nov mean C = 23.8
|Dec mean C = 23.7
|year mean C = 23.8
|Jan low C = 18.9
|Feb low C = 18.9
|Mar low C = 18.9
|Apr low C = 19.1
|May low C = 18.7
|Jun low C = 17.4
|Jul low C = 17.1
|Aug low C = 18.1
|Sep low C = 19.3
|Oct low C = 19.5
|Nov low C = 19.2
|Dec low C = 19.1
|year low C = 18.7
|Jan record low C = 14.0
|Feb record low C = 15.4
|Mar record low C = 14.7
|Apr record low C = 15.1
|May record low C = 16.2
|Jun record low C = 13.9
|Jul record low C = 11.8
|Aug record low C = 13.0
|Sep record low C = 14.3
|Oct record low C = 14.0
|Nov record low C = 15.9
|Dec record low C = 15.0
|year record low C = 11.8
|rain colour = green
|Jan rain mm = 95
|Feb rain mm = 102
|Mar rain mm = 122
|Apr rain mm = 135
|May rain mm = 55
|Jun rain mm = 8
|Jul rain mm = 4
|Aug rain mm = 12
|Sep rain mm = 42
|Oct rain mm = 90
|Nov rain mm = 142
|Dec rain mm = 115
|year rain mm = 935
|unit rain days = 1 mm
|Jan rain days = 13
|Feb rain days = 12
|Mar rain days = 15
|Apr rain days = 16
|May rain days = 7
|Jun rain days = 1
|Jul rain days = 0
|Aug rain days = 1
|Sep rain days = 5
|Oct rain days = 11
|Nov rain days = 17
|Dec rain days = 16
|year rain days = 114
|Jan humidity = 77
|Feb humidity = 75
|Mar humidity = 78
|Apr humidity = 79
|May humidity = 76
|Jun humidity = 67
|Jul humidity = 63
|Aug humidity = 60
|Sep humidity = 62
|Oct humidity = 68
|Nov humidity = 76
|Dec humidity = 77
|year humidity = 72
|Jan sun = 167.4
|Feb sun = 158.2
|Mar sun = 176.7
|Apr sun = 165.0
|May sun = 210.8
|Jun sun = 255.0
|Jul sun = 272.8
|Aug sun = 251.1
|Sep sun = 213.0
|Oct sun = 189.1
|Nov sun = 150.0
|Dec sun = 164.3
|year sun = 2373.4
|Jand sun = 5.4
|Febd sun = 5.6
|Mard sun = 5.7
|Aprd sun = 5.5
|Mayd sun = 6.8
|Jund sun = 8.5
|Juld sun = 8.8
|Augd sun = 8.1
|Sepd sun = 7.1
|Octd sun = 6.1
|Novd sun = 5.0
|Decd sun = 5.3
|yeard sun = 6.5
|source 1 = [[عالمي موسمياتي تنظيم]]&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=World Weather Information Service - Bujumbura
 |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1519
 |publisher=[[عالمي موسمياتي تنظيم]]
 |access-date=23 January 2016
}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = [[جرمن موسمياتي سروس]] (سراسري گرمي پد 1950–1990، گهم 1953–1990 ۽ اُس 1951–1990)&lt;ref name=&quot;DWD&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_643900_kt.pdf
 |title=Klimatafel von Bujumbura (Usambara) / Burundi
 |work=Baseline climate means (1961-1990) from stations all over the world
 |publisher=[[جرمن موسمياتي سروس]]
 |language=de
 |access-date=19 December 2018
}}&lt;/ref&gt;
|date=August 2010
}}

&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://wmo.int
 |title=World Weather Information Service - Bujumbura
 |publisher=[[عالمي موسمياتي تنظيم]]
 |access-date=5 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://mherrera.org
 |title=World Record Temperatures - Highest Lowest Hottest Coldest
 |author=Herrera, Maximiliano
 |access-date=5 August 2026
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://worldbank.org
 |title=Burundi Historical Climatology
 |publisher=[[عالمي بئنڪ]] Climate Change Knowledge Portal
 |access-date=5 August 2026
}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
[[File:Downtown Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (1).jpg|thumb|بوجمبورا جو مرڪزي شهر]]
[[File:Beach in Bujumbura.jpg|thumb|[[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جي اترئين ڪناري تي بوجمبورا جو سامونڊي ڪنارو]]

بوجمبورا جو انتظام هڪ ڪميونٽي ڪائونسل ۽ ڪميونٽي منتظم هلائين ٿا. 2025ع تائين شهر کي وڌيڪ ٽن ''[[بوجمبورا ميري صوبو#انتظامي ورهاست|ڪميونن]]'' يا پاڙن ۾ ورهايو ويو هو، جن مان هر هڪ جي پنهنجي ڪائونسل ۽ ڪائونسل سربراهه هوندو هو.&lt;ref&gt;{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20090206051231/http://www.villedebujumbura.org/spip.php?article3 L’administration de la Municipalité de Bujumbura, official city website]}}&lt;/ref&gt;

2025ع کان اڳ انهن ٽن ڪميونن مان هر هڪ 2014ع جي انتظامي نئين سر ترتيب هيٺ اڳوڻين 13 ڪميونن مان ٺهيل هو، جيڪي هاڻي ذيلي ڪميونون آهن؛ اهي اڳتي وري ڳوٺن يا علائقن ۾ ورهايل هيون.&lt;ref&gt;https://www.refworld.org/docid/57f792e34.html Refworld | Burundi: List of all the neighbourhoods of Bujumbura, including the ethnicity and socio-economic status of the inhabitants of those neighbourhoods (2014-September 2016)&lt;/ref&gt;

* [[موها ڪميون]]
** [[ڪانيوشا ڪميون|ڪانيوشا]]
*** پاڙا: گيسيو-نياباراندا، گيسيو، موساما I، موساما II، موساما III، موساما IV، موساما V، نيابوگيٽي، ڪيزينگوي-بيهارا، نڪينگا-بوسورو، روزيبا، ڪاجيجي
** [[ڪينيندو ڪميون|ڪينيندو]]
*** پاڙا: ڪيبينگا، ڪينانيرا I، ڪينانيرا II، ڪينانيرا III، ڪينانيرا IV، ڪينيندو، زائيميٽ-او اي يو
** [[موساگا]]
*** پاڙا: گاسيڪيبوئي-گيڪوٽو، گيتاراموڪا، ڪاميسا، ڪينانيرا I، ڪينانيرا II
* [[موڪازا ڪميون]]
** [[بوئينزي ڪميون|بوئينزي]]
*** پاڙا: I، II، III، IV، V، VI، VII
** [[بويزا، بوجمبورا|بويزا]]
*** پاڙا: بويزا I، بويزا II، بويزا III، بويزا IV، ڪويجابي I، ڪويجابي II، ڪويجابي III
** [[نياڪابيگا]]
*** پاڙا: ڪيگواتي، نياڪابيگا I، نياڪابيگا II، نياڪابيگا III
** [[روهيرو]]
*** پاڙا: مرڪزي شهر، روهيرو I - گاتوڪي، ڪابوندو، موتانگا-ڏکڻ - سوروريزو، ايشياٽيڪ، آءِ اين ايس ايس، روهيرو II، ڪريري-ووگيزو
* [[نتاهانگوا ڪميون]]
** [[بوٽيريري ڪميون|بوٽيريري]]
*** پاڙا: بوٽيريري I، بوٽيريري II A، بوٽيريري II B، ڪابوسا، ڪيانگي، مارامويا، موبوني، موگارورو، ڪيانگي
** [[سيبيٽوڪي (بوجمبورا)|سيبيٽوڪي]]
*** پاڙا: I، II، III، IV، V، VI، VII
** [[گيهوسها ڪميون|گيهوسها]]
*** پاڙا: گاسيني، گيهوسها، گيڪونگو، ڪيگوبي، موتانگا-اتر، موياگا، نياباگيري، تابا، وِنٽيريڪوا
** [[ڪامينگي]]
*** پاڙا: گيڪيزي، گيٽورو، هيها، ڪاوومو، ميرانگو I، ميرانگو II، سونگا، تيزا، ٽوينيوني
** [[ڪيگوبي ڪميون|ڪيگوبي]]
*** پاڙا: ڪيگوبي اتر، ڪيگوبي ڏکڻ
** [[ڪيناما ڪميون|ڪيناما]]
*** پاڙا: بوبانزا، بوهينيوزا، بوڪيراسازي I، بوڪيراسازي II، بوروري، ڪاراما، گيٽيگا، ڪانگا، مورامويا، موئينگا، نگوزي، روئيگي، سوڪارٽي
** [[نگاگارا]]
*** پاڙا: I، II، III، IV، V، VI، VII، VIII، IX، صنعتي علائقو

== معيشت ==
[[File:View of bujumbura.JPG|thumb|بوجمورا مارڪيٽ جو منظر]]
{{See also|بوجمبورا جون مارڪيٽون|برونڊي جي معيشت}}

[[بوجمبورا بندرگاهه]] [[ٽانگانيڪا ڍنڍ]] جو سڀ کان وڏو بندرگاهه آهي.{{sfn|Burundi Port of Bujumbura Logistics Cluster}} برونڊي سمنڊ تائين رسائي لاءِ پاڙيسري ملڪن تي ڀاڙي ٿو. سامان روانڊا وسيلي رستي سان، يا ڍنڍ رستي ۽ پوءِ تنزانيا، ڪانگو يا زامبيا وسيلي روڊ يا ريل رستي منتقل ڪري سگهجي ٿو. برونڊي جي ٻاهرين واپار جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آخري ٽن رستن وسيلي، بوجمبورا بندرگاهه استعمال ڪندي، منتقل ٿئي ٿو.{{sfn|Exploitation du Port de Bujumbura|p=2}} بندرگاهه جهاز يا ٽرڪ ذريعي ايندڙ ۽ ويندڙ برآمدات ۽ درآمدات جي وصولي ۽ ترسيل سنڀالي ٿو. 2011ع تائين بندرگاهه تي سنڀاليل سامان مان 90 سيڪڙو کان وڌيڪ درآمدي هو، جنهن مان لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو جهازن ۽ 40 سيڪڙو ٽرڪن ذريعي آيو.{{sfn|Study of Master Plan for Port Sector|p=8}}

[[بوجمبورا مرڪزي مارڪيٽ]] شهر جي وچ ۾ روگاسوري ايونيو تي واقع هئي. [[برونڊي ۾ 1993ع جي نسلي تشدد]] دوران ماڻهو شهر جي مرڪز کان پري وڃڻ کان وڌيڪ پاسو ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ڀرپاسي جي مارڪيٽن جو ڪاروبار مرڪزي مارڪيٽ ڏانهن منتقل ٿيو.{{Citation needed|date=September 2024}} 27 جنوري 2013ع جي صبح جو مرڪزي مارڪيٽ ۾ شديد باهه لڳي.&lt;ref&gt;[http://www.rfi.fr/afrique/20130127-burundi-vaste-incendie-marche-central-bujumbura Burundi: vaste incendie au marché central de Bujumbura] ''[[ريڊيو فرانس انٽرناسيونال]]'', 27 janvier 2013&lt;/ref&gt; هنگامي خدمتن جي ڪمزور ردعمل سبب باهه ڪيترن ڪلاڪن تائين جاري رهي، جنهن سان مقامي واپار کي وڏو ڌڪ لڳو. سوين مقامي ۽ پرڏيهي وڪڻندڙن جو سامان باهه ۽ رپورٽ ٿيل ڦرلٽ ۾ ضايع ٿيو.&lt;ref&gt;[http://www.agoravox.fr/actualites/international/article/incendie-au-marche-central-de-131282 Incendie au marché central de Bujumbura: des Sénégalais dans la désolation] ''[[اگورا ووڪس]]'', 25 Février 2013&lt;/ref&gt;

== سياست ==
بوجمبورا جي ميئرن جي فهرست:

{|class=&quot;wikitable&quot;
! نالو
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! نوٽ
|-
| جيرارڊ ڪيبيناڪانوا
| 1962
| 1967
| &lt;ref&gt;{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206051302/http://www.villedebujumbura.org/spip.php?article48 |url=http://www.villedebujumbura.org:80/spip.php?article48 |url-status=usurped |language=fr |title=Succession à la tête de la Mairie de Bujumbura |work=Villedebujumbura.org |publisher=Mairie de Bujumbura |archive-date=6 February 2009 |access-date=1 July 2018 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
| ٽيرينس نديڪوماسابو
| 1967
| 1969
|
|-
| پِي ڪانيوني
| 1969 &lt;br/&gt;1976
| 1975 &lt;br/&gt;1977
|
|-
| چارلس ڪابونيوما
| 1976
| 1976
|
|-
| جووينال ماديريشا
| 1977
| 1979
|
|-
| جرمين نڪويريڪيي
| 1979
| 1981
|
|-
| لوسين ساڪوبو
| 1981
| 1987
|
|-
| ليونيداس نڊوريسيمپا
| 1987
| 1991
|
|-
| آرٿيمون مووييڪوري
| 1991
| 1992
|
|-
| [[اناتول ڪانيينڪيڪو]]
| 1992
| 1993
|
|-
| ليونس سينزينڪايو
| 1993
| 1994
|
|-
| پِي نتيانڪونڊيي
| 1994
| 2002
|
|-
| پونسين نيونگابو
| 2002
| 2005
|
|-
| سيلسٽين سيبوٽوما
| 2005
| 2007
|
|-
| الياس بوريگوري
| 2007
| 2007
|
|-
| ايورارڊ گيسواسوا
| {{circa|2008}}
| 2012
| &lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.rfi.fr/afrique/20111005-burundi-le-maire-bujumbura-absent-son-proces |language=fr |work=[[Rfi.fr]] |date=5 October 2011 |title=Burundi: le maire de Bujumbura absent à son procès }}&lt;/ref&gt;
|-
| سائدي جوما
| {{circa|2012}}
| 2015
| &lt;ref&gt;{{citation |url=http://www.isanganiro.org/spip.php?article2956 |language=fr |work=[[Isanganiro.org]] |location=Burundi |title=Le sénat approuve 7 gouverneurs |date=25 October 2012 |access-date=1 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901201349/http://www.isanganiro.org/spip.php?article2956 |archive-date=1 September 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[فريڊي مبونيمپا]]
| 2015
| 2020
|
|-
| [[جيمي هاتونگيمانا]]
| 2020
| 2025
|
|}

نئين علائقائي ورهاست هيٺ بوجمبورا جي گورنرن جي فهرست:

{|class=&quot;wikitable&quot;
! نالو
! عهدو سنڀاليو
! عهدو ڇڏيو
! نوٽ
|-
| [[الوئيس ندايڪينگوروڪيي]]
| 2025
| هاڻوڪو
|
|}

{{Wide image|Wikivoyage banner of Bujumbura.png|1500px|بوجمبورا جو وسيع پينورامڪ منظر}}

== رانديون ==
بوجمبورا ۾ شهر جو گهڻ-راندين وارو [[انتواري اسٽيڊيم]] واقع آهي. اهو گهڻو ڪري [[فٽبال]] مقابلن لاءِ استعمال ٿيندو آهي ۽ 22,000 سيٽن سان ملڪ جو سڀ کان وڏو اسٽيڊيم رهيو آهي.

شهر ۾ ڪيترائي [[باسڪيٽ بال]] ۽ [[ٽينس]] ڪورٽ پڻ آهن، ان سان گڏ اندروني ۽ ٻاهرين ترڻ جا ڪيترائي تلاءَ موجود آهن.

اسٽيڊيم کي فيفا فارورڊ منصوبي جي مالي مدد سان نئين سر سنواريو ويو ۽ 31 جنوري 2026ع تي باضابطا طور افتتاح ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burundi’s Intwari Stadium ready to make new heroes after FIFA Forward-funded refurbishment |url=https://inside.fifa.com/advancing-football/fifa-forward/news/burundi-intwari-stadium-forward-funded-refurbishment |publisher=FIFA |access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt; فيفا موجب نئين سر تيار ڪيل اسٽيڊيم جي گنجائش 15,000 آهي ۽ هاڻي ان ۾ مصنوعي ميدان ۽ فلڊ لائيٽون موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Burundi’s Intwari Stadium ready to make new heroes after FIFA Forward-funded refurbishment |url=https://inside.fifa.com/advancing-football/fifa-forward/news/burundi-intwari-stadium-forward-funded-refurbishment |publisher=FIFA |access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
[[File:University of Burundi, Main Campus, Bujumbura 2008.jpg|thumb|بوجمبورا ۾ [[برونڊي يونيورسٽي]] جي ڪريري ڪيمپس جون عمارتون]]

[[برونڊي يونيورسٽي]] کان سواءِ بوجمبورا ۾ ٻيون به ڪيتريون يونيورسٽيون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا آهن، جن ۾ شامل آهن:
* [[هوپ آفريڪا يونيورسٽي]]
* پيس اينڊ ريڪنسيليئيشن يونيورسٽي
* گريٽ ليڪس يونيورسٽي
* [[ٽانگانيڪا ڍنڍ يونيورسٽي]]
* سپيريئر نارمل اسڪول
* لوميئر ڊي بوجمبورا يونيورسٽي
* بوجمبورا انٽرنيشنل يونيورسٽي
* انٽرنيشنل يونيورسٽي آف ايڪواٽر
* انٽرنيشنل ليڊرشپ يونيورسٽي آف بوجمبورا
* نتاري روگامبا يونيورسٽي آف بوجمبورا
* ساگيس ڊي آفريڪا يونيورسٽي آف بوجمبورا
* مارٽن لوٿر ڪنگ يونيورسٽي
* بوجمبورا سپيريئر انسٽيٽيوٽ آف ڊولپمينٽ
* نيشنل اسڪول آف ايڊمنسٽريشن
* نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ هيلٿ
* سپيريئر انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ
* سپيريئر انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرز اينڊ ٽيڪنيڪل مئنيجرز اِن ڪمپيوٽر انجنيئرنگ، ٽيليڪميونيڪيشنز اينڊ ايڊوانسڊ ٽيڪنالاجيز

بوجمبورا ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اسڪول پڻ آهن:
* [[بوجمبورا بيلجيئن اسڪول]]
* [[بوجمبورا فرينچ اسڪول]]
* [[ڪنگز اسڪول (برونڊي)|ڪنگز اسڪول]]
* [[بوجمبورا انٽرنيشنل مونٽيسوري اسڪول]]
* [[برونڊي انگلش اسڪول]]
* [[ڪوباهيرو انٽرنيشنل اسڪول]]
* [[برونڊي جا انٽرنيشنل معارف اسڪول]]

== آمدورفت ==
[[File:Burundi Bujumbura Airport 01 (15835487740).jpg|thumb|بوجمبورا بين الاقوامي هوائي اڏو]]

[[بوجمبورا بين الاقوامي هوائي اڏو]] شهر جي ٻاهرئين حصي ۾ واقع آهي.

بوجمبورا ۾ عوامي آمدورفت گهڻو ڪري ٽيڪسين ۽ مني بسن تي مشتمل آهي، جن کي مقامي طور [[ٽويوٽا هاءِ ايس|هاءِ ايس]] چيو ويندو آهي. عوامي آمدورفت جون گاڏيون عام طور اڇي ۽ نيري رنگ جون هونديون آهن.

[[File:Bujumbura - Flickr - Dave Proffer (4).jpg|thumb|right|مرڪزي مارڪيٽ جي مني بس اسٽيشن]]

بوجمبورا ۾ ٽيڪسيون سڄي شهر ۾ گهڻي تعداد ۾ ملن ٿيون ۽ انهن کي آمدورفت جو نسبتاً محفوظ ذريعو سمجهيو ويندو آهي. موٽر سائيڪل ٽيڪسيون ۽ سائيڪل ٽيڪسيون پڻ موجود آهن، پر اهي رڳو شهر جي ڪجهه حصن ۾ دستياب آهن.

ڊگهي فاصلي جي سفر لاءِ مقامي ماڻهو گهڻو ڪري مڪمل سائيز واريون هاءِ ايس وينون استعمال ڪندا آهن، جيڪي باقاعدي طور سڄي برونڊي ۾ هلن ٿيون. بوجمبورا جو مکيه بس ٽرمينل مرڪزي مارڪيٽ جي ڀرسان واقع آهي.

== صحت ==
بوجمبورا ۾ ڪيترائي ڪلينڪ ۽ صوبي جون اهم اسپتالون واقع آهن، جن ۾ شامل آهن:

* [[پرنس ريجنٽ چارلس اسپتال]]
* [[روئي خالد اسپتال]]
* [[ڪامينگي فوجي اسپتال]]
* [[ڪيرا اسپتال]]
* [[بوجمبورا سينٽرل پولي ڪلينڪ]]
* [[ٽانگانيڪا ڪيئر پولي ڪلينڪ]]
* [[ڪينيندو ميڊيڪو-سرجيڪل سينٽر]]

== عبادتگاهون ==
[[File:Cathédrale Regina Mundi de Bujumbura, 2006 (cropped).jpg|thumb|200px|[[ريگينا منڊي ڪيٿيڊرل، بوجمبورا|ريگينا منڊي ڪيٿيڊرل]]]]

بوجمبورا جي [[عبادتگاهه|عبادتگاهن]] ۾ گهڻو ڪري [[عيسائيت|عيسائي]] گرجا گهر ۽ عبادتگاهون شامل آهن:

* [[بوجمبورا جو رومن ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس]] ([[ڪيٿولڪ چرچ]])
* [[برونڊي جي اينگليڪن چرچ جو صوبو]] ([[اينگليڪن ڪميونيئن]])
* [[برونڊي ۾ بيپٽسٽ چرچن جي يونين]] ([[بيپٽسٽ ورلڊ الائنس]])
* [[اسمبليز آف گاڊ]]&lt;ref&gt;J. Gordon Melton, Martin Baumann, ''Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices'', ABC-CLIO, USA, 2010, p. 456.&lt;/ref&gt;

ان کان سواءِ شهر جي مختلف حصن ۾ [[اسلام|مسلمانن]] جون مسجدون پڻ موجود آهن.

== ثقافت ==
بوجمبورا جي اهم سياحتي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ ڪيترائي عجائب گهر، پارڪ ۽ يادگار شامل آهن. شهر جي عجائب گهرن ۾ [[برونڊي ميوزيم آف لائيف]] ۽ [[برونڊي جيولوجيڪل ميوزيم]] شامل آهن. ويجهن ٻين اهم ماڳن ۾ [[روزيزي قومي پارڪ]]، [[ليونگسٽون-اسٽينلي يادگار، برونڊي|موگيري ۾ ليونگسٽون-اسٽينلي يادگار]] شامل آهن، جتي [[ڊيوڊ ليونگسٽون]] ۽ [[هينري مورٽن اسٽينلي]] تنزانيا جي [[اوجيجي]] ۾ پنهنجي پهرين تاريخي ملاقات کان 14 ڏينهن پوءِ پهتا هئا. ان کان سواءِ صدارتي محل ۽ [[نيل درياهه]] جي سڀ کان ڏاکڻي [[شاخي درياهه|شاخ]] جو [[چشمو (پاڻي)|چشمو]] پڻ هتي جي مشهور جڳهن مان آهي، جنهن کي مقامي طور نيل جو سرچشمو چيو ويندو آهي.

بوجمبورا آزاد هفتيوار ريڊيو پروگرام ''ايميجن برونڊي'' جو مرڪز پڻ هو، جيڪو ملڪ جو پهريون مقامي طور تي تيار ڪيل انگريزي ٻوليءَ جو پروگرام هو ۽ علائقي جي روزمره زندگيءَ بابت ڪهاڻين تي ڌيان ڏيندو هو. پروگرام سيپٽمبر 2010ع کان آگسٽ 2013ع تائين نشر ٿيو، ۽ ان جون رڪارڊنگون پروگرام جي ويب سائيٽ تي محفوظ ڪيون ويون.&lt;ref&gt;[https://imagineburundi.com Imagine Burundi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930134449/https://imagineburundi.com/ |date=2017-09-30 }} &quot;Imagine Burundi&quot;, 1 juillet 2012&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
2020ع کان 2025ع جي وچ واري عرصي لاءِ بوجمبورا کي آفريڪا جي چوٿين تيزيءَ سان وڌندڙ شهر طور پيشنگوئي ڪيو ويو، جنهن جي واڌ جي شرح 5.75 سيڪڙو ڄاڻائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/ranked-the-worlds-fastest-growing-cities/|publisher=Visual Capitalist|access-date=2021-08-17|title=Ranked: The World's Fastest Growing Cities|date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813174630/https://www.visualcapitalist.com/ranked-the-worlds-fastest-growing-cities/|archive-date=13 August 2021}}&lt;/ref&gt;

== جاڙن شهرن ۽ ڀينر شهرن ==
{{Unreferenced section|date=May 2022}}
بوجمبورا جا [[جاڙا شهر ۽ ڀينر شهر|جاڙا شهر]] آهن:
* {{flagdeco|THA}} [[اوبون راتچٿاني]]، ٿائيلينڊ
* {{flagdeco|ITA}} [[ڪوريليانو ڪالابرو]]، اٽلي

== ناميارا ماڻهو ==
* [[جين گاپيا-نيونزيما]]، سماجي ڪارڪن
* [[گائل فائي]]، روانڊا-فرانسيسي ليکڪ، جيڪو بوجمبورا ۾ وڏو ٿيو
* [[ارنسٽ نزيگاماسابو]]، باسڪيٽ بال رانديگر&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Moton |first1=Tony |title=World class |url=https://www.newspapers.com/article/star-tribune-world-class-part-2/202368600/ |access-date=July 25, 2026 |work=Star Tribune |date=March 7, 1989 |page=23 |via=[[Newspapers.com]]}}&lt;/ref&gt;
* [[ليونارڊ ٽانگيشاڪا]]، باسڪيٽ بال رانديگر&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sullivan |first1=Jerry |title=From Burundi to UB |url=https://www.newspapers.com/article/the-buffalo-news-from-burundi-to-ub-par/190631257/ |access-date=February 5, 2026 |work=The Buffalo News |date=February 4, 1996 |page=97 |via=[[Newspapers.com]]}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ماخذ ==
{{refbegin}}
* {{citation |url=https://lca.logcluster.org/21-burundi-port-bujumbura |access-date=2023-09-29 |title=Burundi Port of Bujumbura |publisher=Logistics Cluster |ref={{harvid|Burundi Port of Bujumbura Logistics Cluster}} }}
* {{citation |url=https://www.pmaesa.org/media/docs/burundi.pdf |accessdate=2024-09-30 |title=Exploitation du Port de Bujumbura (EPB) |publisher=EPB |ref={{harvid|Exploitation du Port de Bujumbura}} |archive-date=2024-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090533/https://www.pmaesa.org/media/docs/burundi.pdf |url-status=dead }}
* {{citation |url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/12082491.pdf |accessdate=2024-09-30 |ref={{harvid|Study of Master Plan for Port Sector}} |title=Study of Master Plan for Port Sector in the Republic of Burundi |date=September 2012 |publisher=Ministry of Transport, Public Works and Equipment, Japan International Cooperation Agency }}
{{refend}}

== ببليوگرافي ==
{{See also|بوجمبورا جي وقتوار تاريخ#ببليوگرافي|l1=بوجمبورا جي تاريخ جي ببليوگرافي}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category-inline|Bujumbura}}

* {{wikivoyage inline|Bujumbura}}
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20081201093809/http://www.villedebujumbura.org/ بوجمبورا جي سرڪاري ويب سائيٽ]}}
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20080912181334/http://www.villedebujumbura.org/images/carte_de_bujumbura.gif بوجمبورا جو نقشو]}}
* [http://justice.gov.bi/ برونڊي جي انصاف واري وزارت جي سرڪاري ويب سائيٽ]
* [http://www.lonelyplanet.com/burundi/bujumbura لونلي پلينيٽ رهنمائي]

{{Bujumbura|state=expanded}}
{{Burundi-prov}}

{{Authority control}}

[[زمرو:بوجمبورا| ]]
[[زمرو:گريٽ رفٽ وادي جا شهر]]
[[زمرو:ٽانگانيڪا ڍنڍ]]
[[زمرو:برونڊي ۾ آباد جايون]]
[[زمرو:1871ع ۾ قائم ٿيل آباد جايون]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ 1871ع جون قيامون]]
[[زمرو:اڳوڻيون قومي گاديون]]</text>
      <sha1>6w65wmie13w8z96l6bm2knj1pv1eclh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صحارا ريگستان</title>
    <ns>14</ns>
    <id>101661</id>
    <revision>
      <id>426762</id>
      <parentid>404783</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="pf2pm6ex4sp96ro6arsa8ecko37gst8" xml:space="preserve">
[[زمرو:آفريڪا جا ريگستان]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>pf2pm6ex4sp96ro6arsa8ecko37gst8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناشاد رحم علي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104184</id>
    <revision>
      <id>426840</id>
      <parentid>425991</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11406" sha1="g55yq8ilp95y8u3s8n5zr08rdtlsxpn" xml:space="preserve">
{{Infobox writer
| name = ناشاد رحم علي
| native_name = ناشاد رحم علي
| birth_date = {{Birth date and age|1977|3|15}}
| birth_place = ڳوٺ ملهي جو تڙ، [[اسلام ڪوٽ]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| nationality = پاڪستاني
| occupation = [[ناول نگار]]، [[ڪهاڻيڪار]]، [[شاعر]]، مضمون نگار، ڪالم نگار
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| education = ايم اي، سماجيات
| alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]]
| genre = ناول، ڪهاڻي، شاعري، مضمون، خاڪا، ادبي خط
| notableworks = ''هينئڙو ٻه اڌ''، ''ري اسٽور ٿيل ماڻهپو''، ''وري وري وڃايل''
}}
'''ناشاد رحم علي''' (پيدائش: 15 مارچ 1977ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، مضمون نگار، خاڪا نويس ۽ ڪالم نگار آهي. سندس تعلق سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] سان آهي. هن شاعري، ڪهاڻي، ناول، مضمون، سوانحي ادب، خاڪن ۽ ادبي خطن جي صنفن ۾ لکيو آهي. هو اخبار ''ٿر پچار'' جي ادارت ۽ [[ريڊيو پاڪستان]] مٺيءَ جي ادبي پروگرامن سان پڻ وابسته رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=ناشاد رحم علي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/300
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== جيون ==
=== جنم ۽ تعليم ===
ناشاد رحم علي 15 مارچ 1977ع تي ٿر جي شهر [[اسلام ڪوٽ]] ڀرسان ڳوٺ ملهي جو تڙ ۾ پيدا ٿيو. هن 1994ع ڌاري گورنمينٽ هاءِ اسڪول اسلام ڪوٽ مان مئٽرڪ ۽ 1997ع ڌاري گورنمينٽ ڊگري ڪاليج [[مٺي]] مان بي اي ڪئي. ان کان پوءِ [[سنڌ يونيورسٽي]] مان سماجيات ۾ ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
=== عملي ۽ ادبي سرگرميون ===
سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي سوانحي تعارف موجب ناشاد رحم علي مختلف سنڌي اخبارن ۽ رسالن لاءِ لکندو رهيو آهي. هن ريڊيو پاڪستان حيدرآباد جي علمي ۽ ادبي پروگرامن لاءِ تحريرون پڻ لکيون. ڪجهه وقت مقامي اخبار ''ٿر پچار'' جو ايڊيٽر رهيو ۽ پوءِ ريڊيو پاڪستان مٺيءَ تي ڪمپيئر طور ادبي پروگرامن جي ميزباني ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
ساڳئي سوانحي تعارف موجب هو پنهنجي ڳوٺ ۾ مائٽاڻي زمينداري ۽ چوپائي مال جي پالنا سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
== ادبي سفر ==
=== شاعري ۽ مضمون نگاري ===
ناشاد رحم عليءَ جي شايع ٿيل ڪتابن ۾ پهريون ڄاڻايل مجموعو ''هوا جا نيڻ'' آهي، جيڪو 2005ع ۾ ڪنول پبليڪيشن پاران شايع ٿيو. 2006ع ۾ سندس مضمونن ۽ مقالن جو ڪتاب ''ڀٽن جي ڀُڻ ڀُڻ'' ڏياٽي پبليڪيشن پاران ڇپيو. 2011ع ۾ سندس سوانحي نوعيت جو ڪتاب ''اڄ گهرجين هت'' پڻ ڏياٽي پبليڪيشن پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
=== ناول نگاري ===
ناشاد رحم عليءَ جو پهريون ناول ''هينئڙو ٻه اڌ'' 2016ع ۾ سنڌيا پبليڪيشن پاران شايع ٿيو. ان جو ٻيو ڇاپو 2024ع ۾ ديبل پبلشرز پاران ڇپيو. 2017ع ۾ سندس ٻه وڌيڪ ناول ''ري اسٽور ٿيل ماڻهپو'' ۽ ''وري وري وڃايل'' شايع ٿيا. پهريون ڪنول پبليڪيشن ۽ ٻيو سنڌيا پبليڪيشن پاران ڇپيو. ''وري وري وڃايل'' جو ٻيو ڇاپو 2024ع ۾ ديبل پبلشرز پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ڊجيٽل رڪارڊ موجب ''وري وري وڃايل'' جو پهريون ڇاپو 2017ع ۾ سنڌيا پبليڪيشن پاران شايع ٿيو ۽ اهو 18 نومبر 2018ع تي آن لائين دستياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;WariWari&quot;&gt;{{cite web
 |title=وري وري وڃايل
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/789/view
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
=== ڪهاڻيون، ادبي خط ۽ خاڪا ===
2024ع ۾ سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڳاڙها لڙڪ'' سڦلتا پبليڪيشن پاران شايع ٿيو. 2025ع ۾ ادبي خطن جو ڪتاب ''لفافن ۾ لڪايل محبتون'' ڪنول پبليڪيشن ۽ خاڪن جو مجموعو ''مُٺ ۾ موجود آسمان'' سڦلتا پبليڪيشن پاران ڇپيا.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
== ادبي موضوع ۽ تنقيدي جائزو ==
=== ري اسٽور ٿيل ماڻهپو ===
ناول ''ري اسٽور ٿيل ماڻهپو'' جي تعارف ۾ نقاد علي آڪاش ان جي ٻولي، ڪردار نگاري، مڪالمن، ماحول جي عڪاسي ۽ ڪهاڻيءَ جي مرحليوار تعمير بابت راءِ ڏني آهي. سندس جائزي موجب ناول ۾ سماجي بدعنواني، فردن جي وچ ۾ عدم سهڪار، ذاتي مفادن ۽ اصولن سان وابستگيءَ جهڙا موضوع سامهون اچن ٿا. هيءَ علي آڪاش جي ادبي تنقيدي راءِ آهي.&lt;ref name=&quot;RestoredNovel&quot;&gt;{{cite web
 |title=ري اسٽور ٿيل ماڻهپو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/517/read/27533
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
=== وري وري وڃايل ===
ناول ''وري وري وڃايل'' جي ليکڪ پاران لکيل تعارف موجب ان جو بنيادي موضوع غيرمعمولي محبت ۽ وڇوڙي جو تجربو آهي. ليکڪ ان ۾ سماجي اڻبرابري، غربت، بدانتظامي، پوليس تشدد ۽ سماجي ادارن جي روين جهڙن معاملن کي به موضوع بڻائڻ جو ذڪر ڪيو آهي. اهي ڪتاب بابت ليکڪ جا پنهنجا بيان آهن.&lt;ref name=&quot;WariAuthor&quot;&gt;{{cite web
 |title=ليکڪ پاران - وري وري وڃايل
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/789/read/41487
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
ناول جي ناشر عقيل عباس سومري پنهنجي تعارفي نوٽ ۾ ڪتاب جي رومانوي موضوع، سماجي تصويرڪشي ۽ نثري انداز تي راءِ ڏني آهي. اها ناشر جي راءِ آهي ۽ ان کي آزاد تنقيدي اتفاق طور نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;WariPublisher&quot;&gt;{{cite web
 |title=پبلشر پاران - وري وري وڃايل
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/789/read/41486
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب ==
هيٺ ڏنل فهرست سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي سوانحي رڪارڊ ۽ دستياب ڪتابي داخلائن تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ناشر
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''هوا جا نيڻ'''
| 2005ع
| شاعري
| ڪنول پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''ڀٽن جي ڀُڻ ڀُڻ'''
| 2006ع
| مضمون ۽ مقالا
| ڏياٽي پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''اڄ گهرجين هت'''
| 2011ع
| سوانحي ادب
| ڏياٽي پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''هينئڙو ٻه اڌ'''
| 2016ع
| ناول
| سنڌيا پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ري اسٽور ٿيل ماڻهپو'''
| 2017ع
| ناول
| ڪنول پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''وري وري وڃايل'''
| 2017ع
| ناول
| سنڌيا پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''ڳاڙها لڙڪ'''
| 2024ع
| ڪهاڻيون
| سڦلتا پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''لفافن ۾ لڪايل محبتون'''
| 2025ع
| ادبي خط
| ڪنول پبليڪيشن
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''مُٺ ۾ موجود آسمان'''
| 2025ع
| خاڪا
| سڦلتا پبليڪيشن
|}
=== ٻين ڇاپن بابت ===
سنڌ سلامت جي سوانحي تعارف موجب ''هينئڙو ٻه اڌ'' ۽ ''وري وري وڃايل'' جا ٻيا ڇاپا 2024ع ۾ ديبل پبلشرز پاران شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
=== اڻڇپيل تصنيفون ===
سنڌ سلامت جي ليکڪ واري تعارف ۾ ''اڻپورڻتا جو پنڌ'' (آتم ڪٿا)، ''پنهنجو مقدمو'' (تحقيق ۽ تنقيد) ۽ ''چري عورت جي ڊائري'' (ناول) کي اڻڇپيل تصنيفن طور ڄاڻايو ويو آهي. انهن جي اشاعت بابت وڌيڪ تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhSalamatBio&quot;/&gt;
== ٻين ادبي ڪتابن ۾ ذڪر ==
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ڪتاب ''ٿوري قوت قراريا'' بابت داخلي موجب شاعر محمد هنڱورجيءَ جي انهيءَ شعري مجموعي بابت ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، محمد ابراهيم جويي، نور احمد جنجهي ۽ ناشاد رحم عليءَ جا رايا شامل آهن. ڪتاب جي پوئين سرورق تي پڻ ناشاد رحم عليءَ جي راءِ جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaThori&quot;&gt;{{cite web
 |title=ٿوري قوت قراريا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٿوري+قوت+قراريا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[ٿرپارڪر ضلعو]]
* [[اسلام ڪوٽ]]
* [[ريڊيو پاڪستان]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://books.sindhsalamat.com/author/300 ناشاد رحم علي — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/789/view وري وري وڃايل — ڊجيٽل ڪتاب]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/517/read/27533 ري اسٽور ٿيل ماڻهپو — ڊجيٽل ڪتاب]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٿوري+قوت+قراريا ٿوري قوت قراريا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:ٿرپارڪر ضلعي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1977ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:زنده ماڻهو]]</text>
      <sha1>g55yq8ilp95y8u3s8n5zr08rdtlsxpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خنجراب لڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105064</id>
    <revision>
      <id>426743</id>
      <parentid>426666</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="epi0he1aulvlbx4sg7s5xh6pjyc4r5f" xml:space="preserve">[[زمرو:جابلا لڪ]]
[[زمرو:چين-پاڪستان سرحدي لڪ]]</text>
      <sha1>epi0he1aulvlbx4sg7s5xh6pjyc4r5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گلگت بلتستان جا جابلا لڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105078</id>
    <revision>
      <id>426739</id>
      <parentid>426694</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="21t51pr0hunzgwgx3edj5j93nbcmxg2" xml:space="preserve">[[زمرو:گلگت بلتستان]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ لڪ]]</text>
      <sha1>21t51pr0hunzgwgx3edj5j93nbcmxg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426740</id>
      <parentid>426739</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484" sha1="3me2chglmh3h5imo8ucprkkq3eboo04" xml:space="preserve">[[زمرو:گلگت بلتستان ۾ لڪ]]


[[زمرو:پاڪستان جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ زميني شڪليون]]

[[زمرو:ايشيا ۾ لڪ]]
[[زمرو:چين ۾ لڪ]]
[[زمرو:پاڪستان جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا ۾ زميني شڪليون]]</text>
      <sha1>3me2chglmh3h5imo8ucprkkq3eboo04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426742</id>
      <parentid>426740</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="jkpmszd3w4bjz2u7e9ca14fyry4i6no" xml:space="preserve">[[زمرو:گلگت بلتستان ۾ لڪ]]
[[زمرو:پاڪستان جا جابلا لڪ]]</text>
      <sha1>jkpmszd3w4bjz2u7e9ca14fyry4i6no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گرو نانڪ ديو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105079</id>
    <revision>
      <id>426698</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|لوڪرام ڏوڏيـجا جو 1976ع ۾ ڇپيل گرو نانڪ جي زندگيءَ ۽ تعليمات بابت ڪتاب}}  {{Infobox book | name = گرو نانڪ ديو | title_orig = Guru Nanak Dev | image = | caption = | author = [[لوڪرام ڏوڏيجا]] | language = | subject = [[گرو نانڪ]] جي زندگي ۽ تعليمات | genre = سوانحي ۽ مذهبي ادب | published = 1976ع | publisher = | pages = | isbn = }}  '''...</comment>
      <origin>426698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="hbreqv1uir8kxk7l9wubxy31dn17w27" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|لوڪرام ڏوڏيـجا جو 1976ع ۾ ڇپيل گرو نانڪ جي زندگيءَ ۽ تعليمات بابت ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = گرو نانڪ ديو
| title_orig = Guru Nanak Dev
| image =
| caption =
| author = [[لوڪرام ڏوڏيجا]]
| language =
| subject = [[گرو نانڪ]] جي زندگي ۽ تعليمات
| genre = سوانحي ۽ مذهبي ادب
| published = 1976ع
| publisher =
| pages =
| isbn =
}}

'''گرو نانڪ ديو''' (انگريزي: ''Guru Nanak Dev'') [[لوڪرام ڏوڏيجا]] جو 1976ع ۾ ڇپيل ڪتاب آهي، جنهن جو موضوع [[سک مذهب]] جي باني [[گرو نانڪ]] جي زندگي ۽ تعليمات آهي. هن ڪتاب جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== موضوع ==
جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، ڪتاب ۾ گرو نانڪ جي زندگي ۽ سندس تعليمات تي لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

گرو نانڪ سک مذهب جي تاريخ ۾ مرڪزي شخصيت آهي. سندس زندگي ۽ مذهبي تعليمات بابت لکيل هي ڪتاب انهيءَ موضوع سان لاڳاپيل سوانحي ۽ مذهبي ادب ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو.

== ليکڪ ==
ڪتاب جو ليکڪ [[لوڪرام ڏوڏيجا]] سنڌي اديب هو. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ هو ڪراچيءَ مان ممبئيءَ لڏي ويو. هن ادبي لکڻين سان گڏ ڪاغذ جي واپار ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس ٻين ڪتابن ۾ ''منهنجو وطن منهنجا ماڻهو'' شامل آهي. سندس وفات 1988ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaLokram&quot;&gt;{{cite web
 |title=لوڪرام ڏوڏيجا
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لوڪرام%20ڏوڏيجا
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادب ۾ گرو نانڪ بابت ٻيا ڪتاب ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ گرو نانڪ بابت هيٺيان ٻيا ڪتاب پڻ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #B5D5E5; background:#FFFFFF;&quot;
! style=&quot;background:#D9EEFF; color:#174C68;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#D9EEFF; color:#174C68;&quot; | سال
! style=&quot;background:#D9EEFF; color:#174C68;&quot; | ليکڪ يا مترجم
! style=&quot;background:#D9EEFF; color:#174C68;&quot; | موضوع
|-
| ''Guru Nanak Jeevan Katha''
| 1940ع
| [[ڪشنچند بيوس]]
| گرو نانڪ جي زندگيءَ بابت اٺن حصن تي مشتمل مختصر رزميه نظم
|-
| ''Guru Nanak Saaheb jo Sair''
| 1969ع
| رامداس لاکاڻي
| گرو نانڪ جي عربستان ۽ ميسوپوٽيميا وارن سفرن بابت ڪتاب
|-
| '''''Guru Nanak Dev'''''
| '''1976ع'''
| '''[[لوڪرام ڏوڏيجا]]'''
| '''گرو نانڪ جي زندگي ۽ تعليمات'''
|-
| ''Guru Nanak''
| 1993ع
| گوورڌن مهٻوباڻي «ڀارتي»
| گربچن سنگهه طالب جي انگريزي تصنيف جو سنڌي ترجمو
|}

== تصوير ==
[[File:Guru Nanak painting.jpg|thumb|center|220px|گرو نانڪ جي 1848ع واري تصوير، مصور جوڌ سنگهه. هي ڪتاب جي سرورق جي تصوير نه آهي.]]

== پڻ ڏسو ==
* [[گرو نانڪ]]
* [[سک مذهب]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[لوڪرام ڏوڏيجا]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لوڪرام%20ڏوڏيجا لوڪرام ڏوڏيجا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak_painting.jpg گرو نانڪ جي تاريخي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1976ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سک مذهب بابت ڪتاب]]
[[زمرو:سوانحي ڪتاب]]</text>
      <sha1>hbreqv1uir8kxk7l9wubxy31dn17w27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سوويت يونين ۾ 1930ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105080</id>
    <revision>
      <id>426705</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1930ع]]</comment>
      <origin>426705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="q0zu6xkdb0yl9o63nqke7hh5pjqwhmh" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع]]</text>
      <sha1>q0zu6xkdb0yl9o63nqke7hh5pjqwhmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426706</id>
      <parentid>426705</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="5q48zaa6qpv1o5vh3frdhjwn8zrhlmi" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع جا قيام]]
[[زمرو:روس جي تاريخ]]</text>
      <sha1>5q48zaa6qpv1o5vh3frdhjwn8zrhlmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426716</id>
      <parentid>426706</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سوويت يونين]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>426716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="0q4ac9irghwhjj9wjhuh52rr4tzbdb1" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع جا قيام]]
[[زمرو:روس جي تاريخ]]
[[زمرو:سوويت يونين]]</text>
      <sha1>0q4ac9irghwhjj9wjhuh52rr4tzbdb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426717</id>
      <parentid>426716</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:روس جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>426717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="hwm4pzpethdke58x0cq8ouwqzv458g7" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع جا قيام]]
[[زمرو:سوويت يونين]]</text>
      <sha1>hwm4pzpethdke58x0cq8ouwqzv458g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1930ع جا قيام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105081</id>
    <revision>
      <id>426707</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1930ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>426707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="0x6r0b08ldmowndubn0v52kekp2fm2v" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع]]
[[زمرو:قيام بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>0x6r0b08ldmowndubn0v52kekp2fm2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گرو نانڪ جيون ڪٿا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105082</id>
    <revision>
      <id>426709</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|ڪشنچند بيوس جو گرو نانڪ جي زندگيءَ بابت سنڌي بياني نظم}}  {{Infobox book | name = گرو نانڪ جيون ڪٿا | title_orig = Guru Nanak Jeevan Kathaa | author = [[ڪشنچند بيوس]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[گرو نانڪ]] جي زندگي، روحانيت ۽ انسانيت جي خدمت | genre = [[بياني شاعري]]، مختصر رزميه نظم | published = 194...</comment>
      <origin>426709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10617" sha1="psox7v77j06psq2gfumwjnsixbqhhfo" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ڪشنچند بيوس جو گرو نانڪ جي زندگيءَ بابت سنڌي بياني نظم}}

{{Infobox book
| name = گرو نانڪ جيون ڪٿا
| title_orig = Guru Nanak Jeevan Kathaa
| author = [[ڪشنچند بيوس]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[گرو نانڪ]] جي زندگي، روحانيت ۽ انسانيت جي خدمت
| genre = [[بياني شاعري]]، مختصر رزميه نظم
| published = 1940ع (جوتواڻي موجب؛ ٻين ذريعن ۾ 1935ع ۽ 1941ع)
| notes = اٺن سٽن وارن بندن تي مشتمل نظم؛ اشاعت جي سال بابت ذريعن ۾ اختلاف موجود آهي.
}}

'''گرو نانڪ جيون ڪٿا''' (انگريزي: ''Guru Nanak Jeevan Kathaa'') سنڌي شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جو [[گرو نانڪ]] جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ بياني نظم آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) موجب، هيءَ تصنيف 1940ع سان منسوب آهي. نظم ۾ گرو نانڪ جي ننڍپڻ، ننڍي عمر کان خدا سان محبت، مذهبي رواداريءَ ۽ عام ماڻهن جي خدمت جو بيان ڪيو ويو آهي. هيءَ رچنا اٺن سٽن وارن بندن ۾ لکيل آهي ۽ فارسي عروض جي سخت پابنديءَ تي ٻڌل ناهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ٻين ادبي ۽ تحقيقي ذريعن ۾ هن تصنيف جي اشاعت بابت مختلف سال ملن ٿا. وفاقي اردو يونيورسٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''ڪارونجهر'' ۾ 1935ع، جڏهن ته مراٺي وشوڪوش ۾ ''گرو نانڪ جيون ڪويتا'' جي نالي سان 1941ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Karoonjhar2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪارونجهر، جلد 26
 |journal=ڪارونجهر
 |publisher=وفاقي اردو يونيورسٽي
 |date=ڊسمبر 2022
 |language=sd
 |url=https://fuuast.edu.pk/wp-content/uploads/2023/02/KAROONJHAR-Vol-26-Dec-2022.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshBewas&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=बेवस – किशनचंद तीरथदास खत्री
 |encyclopedia=मराठी विश्वकोश
 |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/29653/
 |language=mr
}}&lt;/ref&gt;

== موضوع ۽ مواد ==

هن نظم جو مرڪزي موضوع گرو نانڪ جي زندگي ۽ سندس مذهبي توڙي اخلاقي تعليمات آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب، رچنا اٺن ڀاڱن ۾ گرو نانڪ جي زندگيءَ جا چونڊ پهلو پيش ڪري ٿي. انهن ۾ ننڍپڻ، خدا سان محبت، مذهبي فرق کان مٿانهون انساني رويو ۽ ماڻهن جي خدمت خاص طور شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

بيوس گرو نانڪ جي زندگيءَ کي محض تاريخي واقعن جي سلسلي طور پيش ڪرڻ بدران بياني شاعريءَ جو موضوع بڻايو آهي. اهڙيءَ طرح مذهبي شخصيت جي زندگي، روحاني فڪر ۽ اخلاقي قدر نظم جي بنيادي عنصرن طور سامهون اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ShadBewas&quot;&gt;{{cite book
 |last=شاد
 |first=سروپچندر
 |title=سنڌي ٻوليءَ جا سرجڻهار شاعر
 |chapter=ڪشن چند ”بيوس“ (1885ع–1947ع)
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33779
 |via=سنڌسلامت ڪتاب گهر
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي بناوت ==

=== اٺ سٽو بند ===

''گرو نانڪ جيون ڪٿا'' جي هڪ اهم فني خصوصيت اٺن سٽن وارن بندن جو استعمال آهي. جوتواڻيءَ موجب، نظم جي جوڙجڪ فارسي عروض جي سخت پابنديءَ کان آزاد آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

پروفيسر سروپچندر شاد پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جا سرجڻهار شاعر'' ۾ هري دلگير جي حوالي سان ڄاڻايو آهي ته هن نظم ۾ 136 بند آهن. سندس بيان موجب، اٺ سٽي جي پهرين چئن سٽن ۾ هڪ قافيو، پوءِ ايندڙ ٻن سٽن ۾ ٻيو قافيو ۽ آخري ٻن سٽن ۾ ٽيون قافيو استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;ShadBewas&quot; /&gt;

=== وراڻي ===

هن نظم ۾ «گرو ديو نانڪ، سچو بادشاهه» وراڻي طور استعمال ٿئي ٿو. پروفيسر شاد جي ادبي جائزي موجب، اها وراڻي نظم ۾ تسلسل پيدا ڪرڻ ۽ ان جي مجموعي تاثر کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;ShadBewas&quot; /&gt;

=== بياني انداز ===

هيءَ رچنا سنڌي بياني شاعريءَ جي روايت سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ هڪ مذهبي ۽ تاريخي شخصيت جي زندگيءَ کي منظوم داستان جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. بيوس جي ٻين بياني رچنائن ۾ ''سروڻ ڪمار'' ۽ ''رشي آشرم'' جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ShadBewas&quot; /&gt;

== اشاعت ۽ عنوان بابت اختلاف ==

هن تصنيف جي اشاعت جي سال ۽ عنوان بابت موجود ذريعن ۾ هيٺيان اختلاف ملن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ذريعو
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ڄاڻايل سال
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | تفصيل
|-
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''
| 1940ع
| ''Guru Nanak Jeevan Kathaa''؛ اٺن ڀاڱن تي مشتمل مختصر بياني نظم.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| ''ڪارونجهر''، وفاقي اردو يونيورسٽي
| 1935ع
| ''گرو نانڪ جيون ڪٿا'' کي سنڌي طويل نظمن جي تاريخي بحث ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Karoonjhar2022&quot; /&gt;
|-
| مراٺي وشوڪوش
| 1941ع
| ''گرو نانڪ جيون ڪويتا'' جي نالي سان ذڪر؛ ٽيون ڇاپو 1954ع ۾ نڪرڻ جي ڄاڻ.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshBewas&quot; /&gt;
|}

انهن اختلافن جي موجودگيءَ ۾ اصل ڇاپي يا معتبر ڪتابياتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق کان سواءِ ڪنهن هڪ سال کي قطعي پهريون اشاعتي سال قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

== ليکڪ ==

[[ڪشنچند بيوس|ڪشنچند تيرٿداس کتري «بيوس»]] جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر هو. هن شاعريءَ ۾ فطرت، انسانيت، سماجي مسئلن، روحانيت ۽ قومي شعور جهڙن موضوعن کي جاءِ ڏني. هو لاڙڪاڻي ۾ استاد ۽ پوءِ هيڊماستر پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshBewas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ShadBewas&quot; /&gt;

بيوس جي شاعريءَ بابت ادبي تاريخن ۾ خاص طور اهو بيان ملي ٿو ته هن روايتي فارسي اثر هيٺ شاعريءَ جي مقابلي ۾ سنڌي ٻوليءَ جي فطري لهجي، نون موضوعن ۽ مختلف بندش وارين صنفن کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritageSindhi&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Cultural Heritage of India
 |volume=5
 |chapter=Sindhi
 |language=en
 |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshBewas&quot; /&gt;

سندس ٻين مشهور شعري ڪتابن ۾ ''شيرين شعر''، ''سامونڊي سپون'' ۽ ''گنگا جون لهرون'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;MarathiVishwakoshBewas&quot; /&gt;

== سنڌي شاعريءَ ۾ اهميت ==

''گرو نانڪ جيون ڪٿا'' سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي شخصيت جي زندگيءَ کي بياني نظم ۾ پيش ڪرڻ جو هڪ مثال آهي. هن رچنا ۾ گرو نانڪ جي زندگيءَ جا اخلاقي ۽ روحاني پهلو شاعراڻي صورت ۾ بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

پروفيسر سروپچندر شاد جي جائزي ۾ هن نظم کي بيوس جي اهم بياني رچنائن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. شاد خاص طور اٺ سٽي بند، وراڻي ۽ داستاني تسلسل کي هن نظم جون فني خصوصيتون ڄاڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ShadBewas&quot; /&gt;

وفاقي اردو يونيورسٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''ڪارونجهر'' ۾ پڻ هن تصنيف جو ذڪر سنڌي طويل نظم جي اوسر بابت بحث ۾ آيو آهي.&lt;ref name=&quot;Karoonjhar2022&quot; /&gt;

== لاڳاپيل تصويرون ==

[[File:Guru Nanak painting.jpg|thumb|center|220px|گرو نانڪ جي 1848ع واري تصوير، مصور جوڌ سنگهه. هيءَ تصوير نظم جي موضوع سان لاڳاپيل آهي؛ ڪتاب جو اصل سرورق نه آهي.]]

[[File:Guru Nanak at school, Janamsakhi painting.jpg|thumb|center|220px|جنم ساخيءَ جي مصوريءَ ۾ گرو نانڪ جي ننڍپڻ ۽ تعليم سان لاڳاپيل منظر. نظم جي موضوع سان لاڳاپيل تاريخي تصوير.]]

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪشنچند بيوس]]
* [[گرو نانڪ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[بياني شاعري]]
* [[سک مذهب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33779 ڪشنچند بيوس بابت پروفيسر سروپچندر شاد جو ادبي جائزو]
* [https://fuuast.edu.pk/wp-content/uploads/2023/02/KAROONJHAR-Vol-26-Dec-2022.pdf تحقيقي رسالو ڪارونجهر، جلد 26]
* [https://vishwakosh.marathi.gov.in/29653/ ڪشنچند بيوس بابت مراٺي وشوڪوش جو اندراج]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak_painting.jpg گرو نانڪ جي تصوير، وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak_at_school,_Janamsakhi_painting.jpg گرو نانڪ جي تعليم بابت تاريخي مصوري، وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:بياني شاعري]]
[[زمرو:گرو نانڪ]]</text>
      <sha1>psox7v77j06psq2gfumwjnsixbqhhfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گرو نانڪ صاحب جو سير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105083</id>
    <revision>
      <id>426710</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|رامداس لاکاڻيءَ جو 1969ع ۾ شايع ٿيل گرو نانڪ جي عربستان ۽ ميسوپوٽيميا جي سفرن بابت ڪتاب}}  {{Infobox book | name = گرو نانڪ صاحب جو سير | title_orig = Guru Nanak Saaheb jo Sair | author = رامداس لاکاڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[گرو نانڪ]] جا [[عربستان]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ڏانهن سفر | genre = مذ...</comment>
      <origin>426710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12737" sha1="380ni521d68noeldng2xhywzwqs71i6" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|رامداس لاکاڻيءَ جو 1969ع ۾ شايع ٿيل گرو نانڪ جي عربستان ۽ ميسوپوٽيميا جي سفرن بابت ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = گرو نانڪ صاحب جو سير
| title_orig = Guru Nanak Saaheb jo Sair
| author = رامداس لاکاڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[گرو نانڪ]] جا [[عربستان]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ڏانهن سفر
| genre = مذهبي ۽ سوانحي ادب
| published = 1969ع
| notes = گرو نانڪ جي پنج سؤ ساله جنم ورسيءَ جي موقعي تي شايع ٿيل ڪتاب.
}}

'''گرو نانڪ صاحب جو سير''' (انگريزي: ''Guru Nanak Saaheb jo Sair'') رامداس لاکاڻيءَ جو 1969ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[سک مذهب]] جي باني [[گرو نانڪ]] جي [[عربستان]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] ڏانهن منسوب سفرن بابت معلومات پيش ڪئي وئي آهي. ڪتاب گرو نانڪ جي پنج سؤ ساله جنم ورسيءَ جي موقعي تي شايع ٿيو هو. هن تصنيف جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، ''گرو نانڪ صاحب جو سير'' جو بنيادي موضوع گرو نانڪ جا عربستان ۽ ميسوپوٽيميا ڏانهن سفر آهن. ڪتاب انهن سفرن بابت روشني وجهي ٿو، پر جوتواڻيءَ جي مختصر اندراج ۾ ان جي بابن، سفرنامي جي ترتيب، استعمال ڪيل تاريخي دستاويزن يا مخصوص واقعن جا تفصيل ناهن ڏنل.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

گرو نانڪ جي سفرن جون روايتون سک مذهبي ادب ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون. انهن سفرن کي عام طور ''اُداسيون'' چيو ويندو آهي. مختلف جنم ساکين ۽ ٻين روايتي لکڻين ۾ سندس ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر سفرن، خاص طور مڪي، مديني ۽ بغداد ڏانهن وڃڻ جا بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;JanamsakhiStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Janamsakhi Tradition: An Analytical Study
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/JanamsakhiTraditionAnAnalyticalStudy.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن روايتن کي ڪتاب جي تاريخي پسمنظر طور سمجهڻ گهرجي؛ موجوده معلومات مان اها تصديق نٿي ٿئي ته رامداس لاکاڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ هر روايتي واقعي کي شامل ڪيو هو.

== تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر ==

=== گرو نانڪ جا سفر ===

[[گرو نانڪ]] (1469ع–1539ع) سک مذهب جو باني ۽ پهريون گرو هو. سندس زندگيءَ سان لاڳاپيل روايتن ۾ مختلف علائقن ڏانهن سفر ۽ مذهبي گفتگوءَ جا بيان موجود آهن. جنم ساکين ۾ انهن سفرن کي سندس مذهبي پيغام جي ڦهلاءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;JanamsakhiStudy&quot; /&gt;

گرو نانڪ جي زندگيءَ بابت قديم ۽ بعد وارن ماخذن ۾ سفرن جي تعداد، رستن ۽ واقعن جي ترتيب بابت اختلاف پڻ ملن ٿا. تنهنڪري روايتي سفرنامن جي هر تفصيل کي آزاد تاريخي شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعو قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;JanamsakhiStudy&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Menage1979&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Ménage
 |first=V. L.
 |title=The “Gurū Nānak” inscription at Baghdad
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |volume=111
 |issue=1
 |pages=16–21
 |year=1979
 |doi=10.1017/S0035869X00134999
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عربستان ڏانهن منسوب سفر ===

سک روايتي ادب ۾ گرو نانڪ جي [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] ڏانهن سفرن جو ذڪر ملي ٿو. جنم ساکين ۾ انهن سفرن سان لاڳاپيل مذهبي ملاقاتن ۽ گفتگوئن جا واقعا بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;JanamsakhiStudy&quot; /&gt;

مڪي واري سفر سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت گرو نانڪ جي پيرن جو رخ ڪعبي ڏانهن هجڻ بابت آهي. اها روايت سک مصوريءَ ۽ جنم ساکي ادب ۾ پڻ پيش ڪئي وئي آهي. اهڙن واقعن کي مذهبي روايت جي حيثيت سان بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته انهن جي هر تفصيل کي تصديق ٿيل تاريخي واقعي طور.&lt;ref name=&quot;JanamsakhiStudy&quot; /&gt;

=== ميسوپوٽيميا ۽ بغداد ===

[[ميسوپوٽيميا]] تاريخي طور دجله ۽ فرات دريائن جي وچ واري علائقي کي چيو ويندو آهي، جنهن جو وڏو حصو موجوده [[عراق]] ۾ واقع آهي.

گرو نانڪ جي [[بغداد]] ڏانهن سفر بابت سک روايتن ۾ بيان موجود آهن. سک ادب جي ابتدائي ذريعن مان [[ڀائي گرداس]] جي وارَن ۾ بغداد جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;EncyclopediaBaghdad&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baghdād
 |encyclopedia=The Encyclopaedia of Sikhism
 |publisher=Punjabi University
 |url=https://eos.learnpunjabi.org/BAGHDAD%20%2833%C2%BA-20%27N%2C%2044%C2%BA-30%27E%29.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بغداد ۾ گرو نانڪ سان منسوب هڪ يادگار ۽ ان جي ڪتبي بابت پڻ تحقيقي بحث ٿيو آهي. محقق وي. ايل. ميناج پنهنجي مقالي ''The “Gurū Nānak” inscription at Baghdad'' ۾ هن ڪتبي جي تاريخ، پڙهڻي ۽ گرو نانڪ جي سفر سان ان جي نسبت جو جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;Menage1979&quot; /&gt;

هن تاريخي پسمنظر مان رامداس لاکاڻيءَ جي ڪتاب جو موضوع سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي، پر ڪتاب جي اصل متن کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته ليکڪ بغداد واري ڪتبي يا ڪنهن مخصوص جنم ساکيءَ تي ڪيترو ڀاڙيو هو.

== 1969ع جي اشاعت جو پسمنظر ==

1969ع ۾ گرو نانڪ جي پيدائش جي پنج سؤ ساله ورسي ملهائي وئي. انهيءَ موقعي تي سندس زندگي، مذهبي تعليمات ۽ تاريخ بابت نئين دلچسپي پيدا ٿي ۽ ڪيترائي ڪتاب ۽ تحقيقي ڪم سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;JanamsakhiNetworks&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Janamsākhī: Retracing Networks of Interpretation
 |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/138769/2/harjeets_1.pdf
 |publisher=University of Michigan
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت واضح طور ڄاڻائي ٿي ته ''گرو نانڪ صاحب جو سير'' انهيءَ پنج سؤ ساله ورسيءَ جي سال ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

انهيءَ سال سنڌي ادب ۾ گرو نانڪ بابت هڪ ٻي تصنيف ''نانڪ نرنڪاري'' پڻ شايع ٿي، جنهن جو ليکڪ چرنداس گرسهاڻي هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

== ڪتاب بابت ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9CEDD;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869A8;color:white;text-align:center;padding:10px;&quot; | گرو نانڪ صاحب جو سير — ڪتابياتي تفصيل
|-
! style=&quot;background:#FCE4EC;color:#9F1239;width:36%;&quot; | عنوان
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | گرو نانڪ صاحب جو سير
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | ''Guru Nanak Saaheb jo Sair''
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | ليکڪ
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | رامداس لاکاڻي
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | اشاعت جو سال
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | 1969ع
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | موضوع
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | گرو نانڪ جا عربستان ۽ ميسوپوٽيميا ڏانهن سفر
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | تاريخي موقعو
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | گرو نانڪ جي پنج سؤ ساله جنم ورسي
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | بنيادي ڪتابياتي ذريعو
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|}

== گرو نانڪ بابت سنڌي ادب جون ٻيون تصنيفون ==

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ گرو نانڪ بابت ٻين سنڌي تصنيفن جو پڻ ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;&quot;
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ليکڪ
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | موضوع
|-
| ''گرو نانڪ جيون ڪٿا''
| 1940ع
| [[ڪشنچند بيوس]]
| گرو نانڪ جي زندگيءَ تي بياني نظم
|-
| ''نانڪ نرنڪاري''
| 1969ع
| چرنداس گرسهاڻي
| گرو نانڪ جي زندگي ۽ ڪارناما
|-
| '''''گرو نانڪ صاحب جو سير'''''
| '''1969ع'''
| '''رامداس لاکاڻي'''
| '''عربستان ۽ ميسوپوٽيميا ڏانهن سفر'''
|-
| ''نانڪايڻ''
| 1973ع
| ليکراج «هنس»
| گرو نانڪ جي منظوم سوانح
|-
| ''گرو نانڪ ديو''
| 1976ع
| [[لوڪرام ڏوڏيجا]]
| گرو نانڪ جي زندگي ۽ تعليمات
|-
| ''گرو نانڪ''
| 1993ع
| گوورڌن مهٻوباڻي «ڀارتي»
| گربچن سنگهه طالب جي انگريزي ڪتاب جو سنڌي ترجمو
|}

== لاڳاپيل تاريخي تصويرون ==

[[File:Guru Nanak's shrine in Baghdad, Iraq.jpg|thumb|center|260px|بغداد ۾ گرو نانڪ سان منسوب تاريخي يادگار جي پراڻي تصوير. هيءَ ڪتاب جو سرورق نه آهي.]]

[[File:Inscription on the stone slab from Guru Nanak's shrine in Baghdad, Iraq.jpg|thumb|center|260px|بغداد جي گرو نانڪ سان منسوب يادگار مان پٿر جي ڪتبي جي تاريخي تصوير. ڪتبي جي پڙهڻي ۽ تاريخ بابت تحقيقي اختلاف موجود آهن.]]

[[File:Guru Nanak and Mardana with Fakirs on their way to Mecca.jpg|thumb|center|240px|مڪي ڏانهن سفر جي روايت بابت جنم ساکي مصوري، جنهن ۾ گرو نانڪ ۽ ڀائي مردانا ڏيکاريل آهن.]]

== پڻ ڏسو ==

* [[گرو نانڪ]]
* [[سک مذهب]]
* [[بغداد]]
* [[مڪو]]
* [[مدينو]]
* [[ميسوپوٽيميا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[گرو نانڪ جيون ڪٿا]]
* [[گرو نانڪ ديو (ڪتاب)]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت]
* [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/guru-nanak-inscription-at-baghdad/2E185C0541D0FDBB30E0B9B0C8AB2295 بغداد جي ڪتبي بابت تحقيقي مقالو]
* [https://eos.learnpunjabi.org/BAGHDAD%20%2833%C2%BA-20%27N%2C%2044%C2%BA-30%27E%29.html بغداد — انسائيڪلوپيڊيا آف سکزم]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak%27s_shrine_in_Baghdad,_Iraq.jpg بغداد واري يادگار جي تصوير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Inscription_on_the_stone_slab_from_Guru_Nanak%27s_shrine_in_Baghdad,_Iraq.jpg بغداد جي ڪتبي جي تصوير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Guru_Nanak_and_Mardana_with_Fakirs_on_their_way_to_Mecca.jpg مڪي ڏانهن سفر بابت جنم ساکي مصوري]

[[زمرو:1969ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سک مذهب بابت ڪتاب]]
[[زمرو:گرو نانڪ]]</text>
      <sha1>380ni521d68noeldng2xhywzwqs71i6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيان گنج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105084</id>
    <revision>
      <id>426711</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|1976ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگن بابت مرتب ڪيل ڪتاب}}  {{Infobox book | name = گيان گنج | title_orig = Gyaan Ganj | editors = رامڪرشن ايڇ. آڏواڻي «راهي» ۽ راجا هوندراج «داس» | subject = سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگ | genre = مذهبي ۽ سوانحي ادب | published = 1976ع }}  '''گيان گنج''' (رومن عنوان: ''...</comment>
      <origin>426711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4163" sha1="q6atuhck7nqivbfd514cnki4ebwniib" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|1976ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگن بابت مرتب ڪيل ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = گيان گنج
| title_orig = Gyaan Ganj
| editors = رامڪرشن ايڇ. آڏواڻي «راهي» ۽ راجا هوندراج «داس»
| subject = سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگ
| genre = مذهبي ۽ سوانحي ادب
| published = 1976ع
}}

'''گيان گنج''' (رومن عنوان: ''Gyaan Ganj'') سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگن بابت هڪ ڪتاب آهي، جيڪو 1976ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب کي رامڪرشن ايڇ. آڏواڻي «راهي» ۽ راجا هوندراج «داس» مرتب ڪيو هو. هن تصنيف جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== موضوع ==

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، ''گيان گنج'' جو موضوع سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگ آهن. ڪتاب ٻن مرتب ڪندڙن جي گڏيل ڪم طور درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

موجود ڪتابياتي اندراج مان انهن بزرگن جا نالا، سندن تعداد، ڪتاب جي بابن جي ترتيب يا هر شخصيت بابت ڏنل معلومات جا تفصيل معلوم نٿا ٿين.

== مرتب ڪندڙ ==

=== رامڪرشن ايڇ. آڏواڻي «راهي» ===

رامڪرشن ايڇ. آڏواڻي، جنهن جو ادبي تخلص «راهي» هو، ''گيان گنج'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالو ''Ramkrishan H. Advani 'Rahi''' جي صورت ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

=== راجا هوندراج «داس» ===

راجا هوندراج، جنهن جو تخلص «داس» هو، هن ڪتاب جو ٻيو مرتب ڪندڙ هو. جوتواڻيءَ جي لغت ۾ سندس نالو ''Raja Hundraj 'Das''' لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B8D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | گيان گنج — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#E1F1FF;color:#174F68;width:35%;&quot; | عنوان
| style=&quot;background:#F6FBFF;&quot; | گيان گنج
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9D174D;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#FDF2F8;&quot; | ''Gyaan Ganj''
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | پهريون مرتب
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | رامڪرشن ايڇ. آڏواڻي «راهي»
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | ٻيو مرتب
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | راجا هوندراج «داس»
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | اشاعت جو سال
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | 1976ع
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | موضوع
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | سنڌي ۽ غيرسنڌي مذهبي بزرگ
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | ڪتابياتي ذريعو
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌ جي مذهبي تاريخ]]
* [[سنڌ ۾ تصوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي، A Dictionary of Sindhi Literature (1996ع)]

[[زمرو:1976ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:مذهبي ادب]]</text>
      <sha1>q6atuhck7nqivbfd514cnki4ebwniib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گيان جو خزانو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105085</id>
    <revision>
      <id>426712</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|هوندراج بلواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ٻارن لاءِ معلوماتي ڪتاب}}  {{Infobox book | name = گيان جو خزانو | title_orig = Gyaan jo Khazaano | author = [[هوندراج بلواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ٽپال جون ٽڪليون، بئنڪنگ، اخبارن جي صنعت ۽ ڪرنسي نوٽ | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، معلوماتي ادب | published = 1...</comment>
      <origin>426712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11152" sha1="85y5yvbknq413mqa51ko2nrlh44cnw1" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|هوندراج بلواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ٻارن لاءِ معلوماتي ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = گيان جو خزانو
| title_orig = Gyaan jo Khazaano
| author = [[هوندراج بلواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = ٽپال جون ٽڪليون، بئنڪنگ، اخبارن جي صنعت ۽ ڪرنسي نوٽ
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، معلوماتي ادب
| published = 1982ع
| notes = ٻارن لاءِ مختلف عام معلوماتي موضوعن تي لکيل ڪتاب.
}}

'''گيان جو خزانو''' (رومن عنوان: ''Gyaan jo Khazaano'') سنڌي اديب [[هوندراج بلواڻي]] جو ٻارن لاءِ معلوماتي ڪتاب آهي، جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ ٽپال جون ٽڪليون گڏ ڪرڻ، بئنڪن جو نظام، اخبارن جي صنعت ۽ ڪرنسي نوٽن سميت مختلف موضوعن بابت ڄاڻ ڏني وئي آهي. ڪتاب جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== موضوع ۽ مواد ==

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، ''گيان جو خزانو'' ٻارن لاءِ ڄاڻ فراهم ڪندڙ ڪتاب آهي. ان ۾ روزمره جي زندگيءَ، مالي ادارن، ڇپائيءَ ۽ معلومات جي پهچ سان لاڳاپيل موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

=== ٽپال جون ٽڪليون گڏ ڪرڻ ===

ڪتاب ۾ ٽپال جون ٽڪليون گڏ ڪرڻ جو موضوع شامل آهي. ٽپال جون ٽڪليون گڏ ڪرڻ هڪ اهڙو شوق آهي، جنهن ۾ مختلف ملڪن، دورن ۽ موضوعن جون ٽڪليون گڏ ڪيون وينديون آهن. هن سرگرميءَ کي عام طور اسٽيمپ ڪليڪشن يا ٽڪليون گڏ ڪرڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

ڪتاب جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ سبب اهو معلوم نه ٿي سگهيو آهي ته ليکڪ هن موضوع ۾ ٽڪلين جي تاريخ، قسمن، محفوظ ڪرڻ جي طريقن يا ٻين پهلوئن مان ڪهڙن تي تفصيل سان لکيو هو.

=== بئنڪن جو نظام ===

بئنڪن جو نظام پڻ ڪتاب جي ڄاڻايل موضوعن مان هڪ آهي. جوتواڻيءَ جي اندراج ۾ هن موضوع جو ذڪر موجود آهي، پر ڪتاب جي اصل متن کان سواءِ ان جي تفصيلي وضاحت يا بابن جي ترتيب بابت قطعي ڄاڻ نٿي ملي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

=== اخبارن جي صنعت ===

ڪتاب ۾ اخبارن جي صنعت بابت پڻ معلومات شامل آهي. اخبارون خبرن ۽ ٻين معلومات جي اشاعت جو ذريعو آهن. هن موضوع جو ڪتاب ۾ شامل هجڻ جوتواڻيءَ جي لغت مان تصديق ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

البت، اخبارن جي ڇپائي، ايڊيٽنگ، خبرن جي گڏ ڪرڻ يا ورڇ بابت ڪتاب ۾ ڪهڙا مخصوص تفصيل ڏنل آهن، تنهن جي تصديق لاءِ اصل ڪتاب جو متن گهربل آهي.

=== ڪرنسي نوٽ ===

ڪرنسي نوٽن بابت ڄاڻ ڪتاب جي ٻين موضوعن مان هڪ آهي. جوتواڻيءَ جي مختصر ڪتابياتي اندراج ۾ ان موضوع جو ذڪر ٿيل آهي، پر اهو واضح ناهي ته ليکڪ ڪرنسي جي تاريخ، نوٽن جي ڇپائي، انهن جي سڃاڻپ يا مالي استعمال مان ڪهڙن پهلوئن تي لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

== ڪتاب جا ڄاڻايل موضوع ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | گيان جو خزانو — موضوعاتي جائزو
|-
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | تصديق ٿيل ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | ٽپال جون ٽڪليون گڏ ڪرڻ
| ٽپال ۽ گڏ ڪرڻ جو شوق
| جوتواڻيءَ جي اندراج ۾ شامل&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | بئنڪن جو نظام
| ماليات ۽ بئنڪنگ
| جوتواڻيءَ جي اندراج ۾ شامل&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | اخبارن جي صنعت
| صحافت ۽ اشاعت
| جوتواڻيءَ جي اندراج ۾ شامل&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | ڪرنسي نوٽ
| ڪرنسي ۽ معيشت
| جوتواڻيءَ جي اندراج ۾ شامل&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|}

== ليکڪ ==

[[هوندراج بلواڻي]] سنڌي اديب، مترجم ۽ ٻاراڻي ادب جو ليکڪ آهي. سندس جنم 9 جنوري 1946ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان هندستان لڏي ويو. هن سنڌي، هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ ادبي ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Hundraj Balwani
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/
 |language=en
 |access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;

بلواڻيءَ ننڍپڻ ۾ لکڻ شروع ڪيو. سندس پهريون ٻاراڻو نظم ''منهنجي موٽر ڪار'' رسالي ''ڦلواڙي'' ۾ شايع ٿيو. اڳتي هلي هو انهيءَ رسالي جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot; /&gt;

سندس پهريون ڪتاب ''ديش پڪاري ٿو'' 1966ع ۾ شايع ٿيو. هن ٻارن لاءِ ڪهاڻيون، نظم، ترجما ۽ ٻيون تصنيفون پڻ لکيون.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot; /&gt;

سنڌي ٻاراڻي ادب بابت هڪ مضمون ۾ بلواڻيءَ جي ٻارن لاءِ لکڻ ۽ ٻاراڻي رسالي جاري ڪرڻ واري ڪم کي نمايان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhishaanChildren&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Column
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/andlife/life_07_04.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ جون ٻيون ٻاراڻيون تصنيفون ==

هوندراج بلواڻيءَ جي ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ٻين ڪتابن جا ڪتابياتي رڪارڊ پڻ موجود آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;&quot;
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | تفصيل
|-
| '''گيان جو خزانو'''
| '''1982ع'''
| '''ٻارن لاءِ معلوماتي ڪتاب'''&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| ''ٻارن جا لوڪ گيت''
| 1986ع
| ٻارن جي لوڪ گيتن بابت ڪتاب؛ ريخته جي رڪارڊ موجب 49 صفحا.&lt;ref name=&quot;RekhtaLokGeet&quot;&gt;{{cite web
 |title=Baran Ja Lok Geet
 |website=Rekhta
 |url=https://rekhta.org/ebooks/detail/baran-ja-lok-geet-ebooks
 |language=en
 |access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''ٻارن جون لوڪ رانديون''
| 1992ع
| ٻارن جي لوڪ راندين بابت ڪتاب؛ ريخته جي رڪارڊ موجب 94 صفحا.&lt;ref name=&quot;RekhtaLokRandiyun&quot;&gt;{{cite web
 |title=Baaran Jyun Lok Randiyun
 |website=Rekhta
 |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/baaran-jyun-lok-randiyun-ebooks
 |language=en
 |access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''مکڙي''
| 1999ع جو درج ٿيل ڇاپو
| ٻاراڻو رسالو؛ هوندراج بلواڻي مرتب ڪندڙ طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Mukhdi1999&quot;&gt;{{cite web
 |title=Mukhdi: Children's Magazine in Sindhi
 |website=Exotic India Art
 |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/mukhdi-children-s-magazine-in-sindhi-old-and-rare-book-hby079/
 |language=en
 |access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
|}

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9CEDD;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869A8;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | گيان جو خزانو — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;width:35%;&quot; | سنڌي عنوان
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | گيان جو خزانو
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | ''Gyaan jo Khazaano''
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | ليکڪ
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | [[هوندراج بلواڻي]]
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | اشاعت جو سال
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | 1982ع
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | صنف
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | ٻاراڻو معلوماتي ادب
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | موضوع
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | ٽپال جون ٽڪليون، بئنڪنگ، اخبارن جي صنعت ۽ ڪرنسي نوٽ
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | بنيادي ذريعو
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|}

== لاڳاپيل تصوير ==

[[File:Stamp collection 1.jpg|thumb|center|240px|ٽپال جي ٽڪلين جو مجموعو. ٽڪليون گڏ ڪرڻ ''گيان جو خزانو'' جي ڄاڻايل موضوعن مان هڪ آهي. هيءَ تصوير ڪتاب جي اصل سرورق جي ناهي.]]

== پڻ ڏسو ==

* [[هوندراج بلواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ٻاراڻو ادب]]
* [[ٽپال جي ٽڪلي]]
* [[بئنڪ]]
* [[اخبار]]
* [[ڪرنسي نوٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/ هوندراج بلواڻيءَ جي سوانح ۽ ادبي ڪم]
* [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/baaran-jyun-lok-randiyun-ebooks ٻارن جون لوڪ رانديون — ريخته]
* [https://rekhta.org/ebooks/detail/baran-ja-lok-geet-ebooks ٻارن جا لوڪ گيت — ريخته]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stamp_collection_1.jpg ٽپال جي ٽڪلين جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:معلوماتي ڪتاب]]</text>
      <sha1>85y5yvbknq413mqa51ko2nrlh44cnw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هائي هاتِ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105086</id>
    <revision>
      <id>426713</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|واسديو نرمل جو 1987ع ۾ شايع ٿيل غزلن ۽ ٻين نظمن جو مجموعو}}  {{Infobox book | name = هائي هاتِ | title_orig = Haaee Haati | author = [[واسديو نرمل]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = انساني احساس، سماجي ماحول ۽ دور جي پيڙا | genre = [[غزل]] ۽ [[نظم]] جو مجموعو | published = 1987ع | notes = موسيقيت، لفظن جي روان...</comment>
      <origin>426713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11150" sha1="ngnvri469ri1f1eqvpkrkalj5ag5uxx" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|واسديو نرمل جو 1987ع ۾ شايع ٿيل غزلن ۽ ٻين نظمن جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = هائي هاتِ
| title_orig = Haaee Haati
| author = [[واسديو نرمل]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = انساني احساس، سماجي ماحول ۽ دور جي پيڙا
| genre = [[غزل]] ۽ [[نظم]] جو مجموعو
| published = 1987ع
| notes = موسيقيت، لفظن جي رواني ۽ منظرنگاري هن مجموعي جون جوتواڻيءَ موجب نمايان ادبي خصوصيتون آهن.
}}

'''هائي هاتِ''' (رومن عنوان: ''Haaee Haati'') سنڌي شاعر [[واسديو نرمل]] جو غزلن ۽ ٻين نظمن تي مشتمل شعري مجموعو آهي، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن مجموعي جي موسيقيت، لفظن جي رواني ۽ دور جي پيڙا کي شاعراڻن عڪسن ذريعي پيش ڪرڻ واري انداز کي نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==

''هائي هاتِ'' غزلن ۽ ٻين شعري رچنائن جو مجموعو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب، ڪتاب جي شاعريءَ ۾ لفظن جي اهڙي رواني ۽ موسيقيت موجود آهي، جو اها ڳائڻ جي لئه سان آسانيءَ سان ٺهڪي اچي ٿي. هن مجموعي ۾ شاعر پنهنجي چوڌاري سماجي ماحول سان حساس لاڳاپو رکي ٿو ۽ لفظي عڪسن ذريعي پنهنجي دور جي پيڙا کي نرم ۽ اثرائتي انداز ۾ ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

سنڌي شاعره ۽ اديبہ ديوي ناگراڻيءَ جي ويب سائيٽ تي شايع ٿيل ادبي مواد ۾ پڻ واسديو نرمل جي غزل گوئي، سندس ٻوليءَ جي موسيقيت ۽ «هائي هاتِ» جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;NangraniNirmal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vasdev Nirmal's Poetry
 |author=Devi Nangrani
 |website=Vatan ji Khushboo
 |date=18 February 2010
 |url=https://merisindh.wordpress.com/2010/02/18/vasdev-nirmals-poetry/
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي خصوصيتون ==

=== موسيقيت ۽ لئه ===

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي ۾ ''هائي هاتِ'' جي هڪ اهم خصوصيت ان جي موسيقيت آهي. سندس راءِ موجب، هن مجموعي ۾ لفظن جي چونڊ ۽ اظهار جو انداز اهڙو آهي، جو شعر ۾ سُر ۽ لئه جي صلاحيت نمايان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

نرمل جي شاعريءَ بابت ديوي ناگراڻيءَ جي شايع ڪيل ادبي مواد ۾ پڻ غزلن، گيتن ۽ نظمن جي موسيقيءَ سان لاڳاپي جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NangraniNirmal&quot; /&gt;

=== لفظن جي چونڊ ۽ رواني ===

جوتواڻيءَ موجب، هن شعري مجموعي جي ٻوليءَ ۾ رواني آهي. سندس ادبي تجزيي ۾ لفظن جي اهڙي ترتيب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جيڪا پڙهڻ ۽ ٻڌڻ وقت لئه جو احساس پيدا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

نرمل جي غزل گوئيءَ بابت ٻين ادبي راين ۾ پڻ سادي پر معنيٰ ڀرپور اظهار، قافيي جي استعمال ۽ جذبن جي شدت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;NangraniNirmal&quot; /&gt;

=== منظرنگاري ۽ سماجي احساس ===

جوتواڻيءَ جي جائزي موجب، شاعر پنهنجي ماحول جي حالتن کان متاثر ٿي لفظي تصويرون جوڙي ٿو. انهن تصويرن ۾ پنهنجي دور جي انساني پيڙا جو اظهار موجود آهي. اهڙيءَ طرح سندس شاعريءَ ۾ ذاتي احساس ۽ سماجي مشاهدو هڪٻئي سان لاڳاپيل نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

== ادبي جائزي جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هائي هاتِ — ادبي خصوصيتون
|-
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ذريعو
|-
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | شعري صنفون
| غزل ۽ ٻيون نظمون
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | موسيقيت
| شعر ۾ سُر ۽ لئه سان ٺهڪندڙ اظهار
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | ٻوليءَ جي رواني
| لفظن جي نرم ۽ روان ترتيب
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | منظرنگاري
| لفظن ذريعي احساساتي ۽ سماجي تصويرون پيش ڪرڻ
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | موضوعاتي لاڙو
| پنهنجي دور جي پيڙا ۽ سماجي ماحول بابت حساسيت
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|}

== ليکڪ ==

[[واسديو نرمل]] سنڌي شاعر، غزل گو ۽ ڊراما نگار هو. سندس پورو نالو واسديو وينسيمل ماڌو هو ۽ هن جو جنم 2 جون 1936ع تي [[ڪراچي]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان لڏي ويو. هن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر طور پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldNirmal&quot;&gt;{{cite web
 |title=वासुदेव निर्मल
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/vasudev-nirmal-dev/
 |language=hi
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhishaanNirmal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vasudev Nirmal
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_05_04b.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

نرمل سنڌي شاعريءَ سان گڏ ڊراما نگاري ۽ ترجمي جي ميدان ۾ پڻ ڪم ڪيو. ''Sahapedia'' جي سنڌي ادب بابت تاريخي جائزي ۾ کيس ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي شاعريءَ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
 |website=Sahapedia
 |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ادبي اعزاز ===

ڀارت جي [[ساهتيه اڪادمي]] جي سرڪاري رڪارڊ موجب، واسديو نرمل کي 2007ع ۾ سنڌي ادب جو ساهتيه اڪادمي ايوارڊ سندس ڊرامن جي مجموعي ''Vijoon Vasan Aayoon'' تي ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Akademi2007&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |website=Sahitya Akademi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي سالياني رپورٽ موجب، 13 ڊسمبر 2019ع تي ٿاڻي، مهاراشٽر ۾ «سنڌي ادب ۾ واسديو نرمل جو حصو» جي موضوع تي هڪ سيمينار پڻ منعقد ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkademiReport2019&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2019–2020
 |publisher=Sahitya Akademi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2019-20_h.pdf
 |language=hi
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادب ۾ پسمنظر ==

ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي شاعريءَ ڪيترن ئي موضوعاتي ۽ فني رخن ۾ ترقي ڪئي. هري دلگير، پرڀو وفا، ڪرشن راهي، نارائڻ شيام، ڍولڻ راهي ۽ واسديو نرمل جهڙن شاعرن سنڌي شاعريءَ جي مختلف صنفن ۾ لکيو.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot; /&gt;

''هائي هاتِ'' انهيءَ ادبي ماحول ۾ شايع ٿيل واسديو نرمل جو شعري مجموعو آهي. ان جي مخصوص ادبي خصوصيتن بابت جوتواڻيءَ جو جائزو موسيقيت، رواني ۽ دور جي پيڙا جي اظهار تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9CEDD;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869A8;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هائي هاتِ — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;width:36%;&quot; | سنڌي عنوان
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | هائي هاتِ
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | ''Haaee Haati''
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | ليکڪ
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | [[واسديو نرمل]]
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | اشاعت جو سال
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | 1987ع
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | صنف
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | غزلن ۽ ٻين نظمن جو مجموعو
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | نمايان ادبي پهلو
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | موسيقيت، رواني، منظرنگاري ۽ سماجي احساس
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | بنيادي ذريعو
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[واسديو نرمل]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[غزل]]
* [[نظم]]
* [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://merisindh.wordpress.com/2010/02/18/vasdev-nirmals-poetry/ واسديو نرمل جي شاعريءَ بابت سنڌي ادبي مواد]
* [https://thesindhuworld.com/vasudev-nirmal-dev/ واسديو نرمل جي سوانح ۽ ادبي ڪم]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي ادب — تاريخي جائزو]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي جي سرڪاري ايوارڊ فهرست]

[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:غزلن جا مجموعا]]</text>
      <sha1>ngnvri469ri1f1eqvpkrkalj5ag5uxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاءِ منهنجي دل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105087</id>
    <revision>
      <id>426714</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|لڇمي کلاڻيءَ جو ڪاليج جي زندگيءَ بابت مزاحيه سنڌي ناول}}  {{Infobox book | name = هاءِ منهنجي دل | title_orig = Haai Munhinjee Dil | author = [[لڇمي کلاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڪاليج ۽ هاسٽل جي زندگي، شاگردن جون شرارتون ۽ مزاحيه واقعا | genre = [[ناول]]، [[مزاحيه ادب]] | published = 1968ع (اڪ...</comment>
      <origin>426714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12847" sha1="natc8gjbv5sjip1r52xr1z2l73epnp7" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|لڇمي کلاڻيءَ جو ڪاليج جي زندگيءَ بابت مزاحيه سنڌي ناول}}

{{Infobox book
| name = هاءِ منهنجي دل
| title_orig = Haai Munhinjee Dil
| author = [[لڇمي کلاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = ڪاليج ۽ هاسٽل جي زندگي، شاگردن جون شرارتون ۽ مزاحيه واقعا
| genre = [[ناول]]، [[مزاحيه ادب]]
| published = 1968ع (اڪثر ذريعن موجب؛ هڪ فهرست ۾ 1966ع)
| notes = ڪردار ۽ صورتحال مان پيدا ٿيندڙ مزاح تي ٻڌل ناول.
}}

'''هاءِ منهنجي دل''' (رومن عنوان: ''Haai Munhinjee Dil'') سنڌي اديب [[لڇمي کلاڻي]] جو ڪاليج جي زندگيءَ بابت مزاحيه ناول آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن ناول جي اشاعت جو سال 1968ع ڄاڻايو آهي ۽ ان کي ڪاليج جي زندگيءَ تي هلڪي ڦلڪي انداز ۾ لکيل ناول قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ناول ۾ ڪاليج جي هاسٽل جو ماحول، شاگردن جون شرارتون، هڪٻئي سان مذاق ۽ استادن سان ٿيندڙ مزاحيه واقعا بيان ٿيل آهن. سنڌي مزاحيه ادب بابت هڪ تنقيدي جائزي موجب، هن ناول ۾ ڪردارن جي مزاح ۽ صورتحال مان پيدا ٿيندڙ مزاح ٻنهي جو استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Humour in Modern Sindhi Literature
 |website=Sindh Courier
 |url=https://sindhcourier.com/humour-in-modern-sindhi-literature/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻي ۽ موضوع ==

''هاءِ منهنجي دل'' جي ڪهاڻي ڪاليج جي شاگردن ۽ هاسٽل جي زندگيءَ جي چوڌاري ڦري ٿي. شاگردن جون شرارتون ۽ ساٿي شاگردن توڙي استادن سان ڪيل مذاق ناول جي مزاحيه واقعن جو بنياد بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

ادبي جائزي موجب، ناول ۾ شاگرد پنهنجن ساٿين ۽ استادن کي مختلف شرارتن جو نشانو بڻائين ٿا. ڪجهه واقعا اهڙا به آهن، جن ۾ مذاق بي رحميءَ يا نامناسب رويي جي حد تائين پهچي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

ناول جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ سبب ڪردارن جا نالا، واقعن جي مڪمل ترتيب ۽ ڪهاڻيءَ جي پڄاڻي بابت وڌيڪ تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن.

== ادبي خصوصيتون ==

=== مزاحيه انداز ===

جوتواڻيءَ موجب، ناول ڪاليج جي زندگيءَ کي هلڪي ڦلڪي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن انداز ۾ روزمره جي شاگرداڻي زندگيءَ کي مزاحيه ادب جو موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

سنڌي مزاحيه ادب بابت شايع ٿيل تنقيدي مضمون ۾ ''هاءِ منهنجي دل'' کي ڪردارن ۽ صورتحال مان پيدا ٿيندڙ مزاح جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

=== ڪردارن مان پيدا ٿيندڙ مزاح ===

ڪردارن مان پيدا ٿيندڙ مزاح ۾ ماڻهن جي عادتن، رويي ۽ هڪٻئي سان تعلقن مان کل جو عنصر پيدا ٿئي ٿو. ''هاءِ منهنجي دل'' بابت تنقيدي جائزو هن خصوصيت کي ناول جي اهم عنصرن مان شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

=== صورتحال مان پيدا ٿيندڙ مزاح ===

ناول ۾ هاسٽل جي شاگردن جون شرارتون ۽ انهن جا نتيجا مزاحيه صورتحال پيدا ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح مزاح صرف گفتگو تائين محدود نه رهي، پر واقعن ۽ شاگردن جي عملن مان پڻ پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

=== هاسٽل جي زندگي ===

هن ناول ۾ ڪاليج جي هاسٽل جو ماحول اهم حيثيت رکي ٿو. تنقيدي جائزي موجب، شاگردن جي گڏيل رهائش، سندن پاڻ ۾ مذاق ۽ استادن سان لاڳاپيل شرارتون ڪهاڻيءَ جي مزاحيه ماحول کي جوڙين ٿيون.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

== ادبي جائزو ==

سنڌي مزاحيه ادب بابت مضمون ''Humour in Modern Sindhi Literature'' ۾ لڇمي کلاڻيءَ کي جديد سنڌي مزاحيه ادب ۾ حصو وٺندڙ ليکڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. مضمون ۾ سندس مزاحيه ناولن جو ذڪر ڪندي ''هاءِ منهنجي دل'' جي ڪردارن ۽ صورتحال مان پيدا ٿيندڙ مزاح کي خاص طور نمايان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

انهيءَ جائزي ۾ ناول جي شاگرداڻي شرارتن کي مزاح جو ذريعو قرار ڏيڻ سان گڏ اها ڳالهه پڻ ڄاڻائي وئي آهي ته ڪجهه شرارتون سخت يا نامناسب صورت اختيار ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

''هاءِ منهنجي دل'' جي اشاعت جي سال بابت ڪتابياتي ذريعن ۾ اختلاف ملي ٿو. جوتواڻيءَ جي ادبي لغت، سنڌي سنگت جي ليکڪ بابت سوانحي مضمون ۽ ''Sindh Courier'' ۾ 1968ع ڄاڻايل آهي. جڏهن ته ''The Sindhu World'' جي ڪتابن واري فهرست ۾ 1966ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatKhilani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Lakhmichand Khilani
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/lakshmi-khilani.php
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierKhilani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Lakhmi Khilani – Engineer, Academician, Author and Poet
 |website=Sindh Courier
 |date=5 October 2022
 |url=https://sindhcourier.com/lakhmi-khilani-engineer-academician-author-and-poet-2/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldKhilani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Lakhmi Khilani
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/lakhmi-khilani/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;&quot;
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ذريعو
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ڄاڻايل سال
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | تفصيل
|-
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''
| 1968ع
| ڪاليج جي زندگيءَ بابت مزاحيه ناول&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| سنڌي سنگت
| 1968ع
| لڇمي کلاڻيءَ جي ناولن جي فهرست&lt;ref name=&quot;SindhiSangatKhilani&quot; /&gt;
|-
| ''Sindh Courier''
| 1968ع
| ليکڪ جي ادبي تصنيفن جي فهرست&lt;ref name=&quot;SindhCourierKhilani&quot; /&gt;
|-
| ''The Sindhu World''
| 1966ع
| ليکڪ جي ڪتابن واري فهرست&lt;ref name=&quot;SindhuWorldKhilani&quot; /&gt;
|}

اصل ڇاپي جي ڪتابياتي تفصيلن جي تصديق کان سواءِ هن اختلاف کي قطعي طور حل نٿو ڪري سگهجي.

== ليکڪ ==

[[لڇمي کلاڻي|لڇميچند ڀيرومل کلاڻي]] جو جنم 2 آڪٽوبر 1935ع تي [[سکر]] ۾ ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان هندستان ۾ آباد ٿيو. هن بنارس هندو يونيورسٽيءَ مان سول انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ ڪلڪتي ۾ انجنيئرنگ جي شعبي سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;AkademiKhilani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Author: Lakhmi Khilani
 |publisher=Sahitya Akademi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/lakhmi_khilani.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

کلاڻيءَ جو پهريون افسانو 1960ع ۾ ''سنڌو ڌارا'' ۾ شايع ٿيو. هن سنڌي ڪهاڻين، ناولن، ڊرامن، سفرنامن، مضمونن ۽ ترجمن جي صنفن ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiKhilani&quot; /&gt;

هو سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي واڌاري لاءِ قائم ڪيل ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو. اداري جي سرڪاري ويب سائيٽ موجب، هو ان جي باني ٽرسٽين مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyTrustees&quot;&gt;{{cite web
 |title=Trustees
 |website=Indian Institute of Sindhology
 |url=https://sindhology.org/trustees/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1996ع ۾ کيس ڪهاڻين جي مجموعي ''غفا جي هن پار'' تي ساهتيه اڪادمي ايوارڊ مليو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatKhilani&quot; /&gt;

== لڇمي کلاڻيءَ جا ناول ==

لڇمي کلاڻيءَ جي ادبي تصنيفن جي فهرستن ۾ هيٺيان ٽي ناول درج آهن:&lt;ref name=&quot;SindhiSangatKhilani&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierKhilani&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | لڇمي کلاڻيءَ جا ناول
|-
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ناول
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | '''هاءِ منهنجي دل'''
| 1968ع
| ڪاليج ۽ هاسٽل جي زندگيءَ تي مزاحيه ناول&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | سازش
| 1970ع
| ناول؛ موضوع جا تفصيل هنن ڪتابياتي فهرستن ۾ موجود نه آهن&lt;ref name=&quot;SindhiSangatKhilani&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | امرت امرت
| 1974ع
| سياسي زندگيءَ بابت مزاحيه ناول&lt;ref name=&quot;AmritSanchaya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Amritu Amritu: Hiku Rājnītī Jīvana Te Mazāqī Nāvilu
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/48820
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
|}

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9CEDD;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869A8;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هاءِ منهنجي دل — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;width:36%;&quot; | سنڌي عنوان
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | هاءِ منهنجي دل
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | ''Haai Munhinjee Dil''
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | ليکڪ
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | [[لڇمي کلاڻي]]
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | اشاعت جو سال
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | 1968ع؛ هڪ ماخذ ۾ 1966ع
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | صنف
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | مزاحيه ناول
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | موضوع
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | ڪاليج جي زندگي، هاسٽل ۽ شاگردن جون شرارتون
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | ادبي خصوصيت
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | ڪردارن ۽ صورتحال مان پيدا ٿيندڙ مزاح&lt;ref name=&quot;HumourSindhi&quot; /&gt;
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[لڇمي کلاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[مزاحيه ادب]]
* [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي، A Dictionary of Sindhi Literature]
* [https://sindhcourier.com/humour-in-modern-sindhi-literature/ جديد سنڌي ادب ۾ مزاح بابت تنقيدي مضمون]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/lakhmi_khilani.pdf لڇمي کلاڻيءَ بابت ساهتيه اڪادميءَ جو تعارفي دستاويز]
* [https://ajuttam.sindhisangat.com/lakshmi-khilani.php لڇمي کلاڻيءَ جي سوانح ۽ تصنيفون]
* [https://sindhology.org/trustees/ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جا ٽرسٽي]

[[زمرو:1968ع جا ناول]]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:مزاحيه ناول]]</text>
      <sha1>natc8gjbv5sjip1r52xr1z2l73epnp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاءِ منهنجي نظر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105088</id>
    <revision>
      <id>426715</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|گوپ ڪمل جو 1986ع ۾ شايع ٿيل طنزيه ۽ مزاحيه ادبي تنقيد جو مجموعو}}  {{Infobox book | name = هاءِ منهنجي نظر | title_orig = Haai Munhinjee Nazar | author = [[گوپ ڪمل]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = سنڌي ڪتابن تي طنزيه ۽ مزاحيه تبصرا | genre = [[ادبي تنقيد]]، [[مزاحيه ادب]] | published = 1986ع | notes = ڪتاب ۾ مخت...</comment>
      <origin>426715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10014" sha1="d5f0ry2s2n1xs377zze2gtxtbun021c" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|گوپ ڪمل جو 1986ع ۾ شايع ٿيل طنزيه ۽ مزاحيه ادبي تنقيد جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = هاءِ منهنجي نظر
| title_orig = Haai Munhinjee Nazar
| author = [[گوپ ڪمل]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = سنڌي ڪتابن تي طنزيه ۽ مزاحيه تبصرا
| genre = [[ادبي تنقيد]]، [[مزاحيه ادب]]
| published = 1986ع
| notes = ڪتاب ۾ مختصر، ڪارٽون جهڙي انداز ۾ لکيل ادبي تبصرا شامل آهن.
}}

'''هاءِ منهنجي نظر''' (رومن عنوان: ''Haai Munhinjee Nazar'') سنڌي اديب ۽ شاعر [[گوپ ڪمل]] جو ادبي تنقيد جو مجموعو آهي، جيڪو 1986ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ مختلف سنڌي ڪتابن تي طنزيه ۽ مزاحيه انداز ۾ لکيل تبصرا شامل آهن. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن مجموعي کي ''ڪارٽونسٽ جا تبصرا'' قرار ڏئي ٿو، جن ۾ ليکڪ ٿورن لفظن ۾ اهم تنقيدي نڪتو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ پنهنجي مضمون «گوپ ڪمل» ۾ پڻ ''هاءِ منهنجي نظر'' کي 1986ع ۾ ڇپيل «ڪارٽوني تنقيد» جو ڪتاب ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot;&gt;{{cite web
 |last=مانجهي
 |first=محمد علي
 |title=گوپ ڪمل
 |website=سنڌي شخصيتون
 |date=15 اپريل 2014ع
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/04/blog-post_15.html
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

''هاءِ منهنجي نظر'' جو بنيادي موضوع سنڌي ڪتابن تي ادبي تبصرا آهن. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، اهي تبصرا روايتي ڊگهي تنقيدي مضمون جي انداز بدران مختصر، طنزيه ۽ مزاحيه نوعيت جا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

جوتواڻيءَ انهن کي ڪارٽونسٽ جي تبصرن سان ڀيٽيو آهي. سندس جائزي موجب، جيئن ڪارٽونسٽ ٿورين لڪيرن ۾ ڪنهن موضوع جو اهم پهلو نمايان ڪري ٿو، تيئن گوپ ڪمل پنهنجي تبصرن ۾ مختصر اظهار ذريعي معنيٰ ڀريو نڪتو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

موجود ڪتابياتي اندراج ۾ انهن سنڌي ڪتابن جا نالا يا انهن جي ليکڪن جا تفصيل نه ڏنا ويا آهن، جن تي ''هاءِ منهنجي نظر'' ۾ تبصرا لکيا ويا آهن.

== ادبي خصوصيتون ==

=== ڪارٽوني تنقيد ===

هن مجموعي جي اهم خصوصيت «ڪارٽوني تنقيد» آهي. ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ پڻ ڪتاب جي صنف لاءِ اهو اصطلاح استعمال ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot; /&gt;

جوتواڻيءَ جي تشريح مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن تنقيدي انداز ۾ مختصر اظهار کي اهميت حاصل آهي. ڪارٽون سان ڀيٽ جو مطلب ڪتاب ۾ لازمي طور تصويري ڪارٽون هجڻ نه آهي، بلڪه تنقيدي اظهار جي اختصار ۽ طنزيه نوعيت ڏانهن اشارو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

=== طنز ۽ مزاح ===

موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''هاءِ منهنجي نظر'' جا تبصرا مزاحيه ۽ طنزيه نوعيت جا آهن. اهڙي انداز ۾ ڪتابن بابت تنقيدي راءِ کي مزاح جي وسيلي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

بهرحال، اصل ڪتاب جي مڪمل متن کان سواءِ ڪنهن مخصوص تبصري جي لهجي، شدت يا ان جي ادبي نتيجي بابت قطعي راءِ قائم نٿي ڪري سگهجي.

=== اختصار ۽ معنيٰ ڀريو اظهار ===

جوتواڻيءَ هن مجموعي جي تبصرن ۾ اختصار کي نمايان ڪيو آهي. سندس راءِ موجب، ليکڪ ڪنهن موضوع بابت ٿورن لفظن ۾ اهم ڳالهه چئي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;

اهو جائزو ڪتاب جي تنقيدي انداز بابت آهي؛ ان مان هر تبصري جي ڊيگهه يا مجموعي ۾ شامل مضمونن جو تعداد معلوم نٿو ٿئي.

== ادبي جائزي جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هاءِ منهنجي نظر — ادبي خصوصيتون
|-
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ذريعو
|-
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | ادبي صنف
| سنڌي ڪتابن تي تنقيدي تبصرن جو مجموعو
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | ڪارٽوني انداز
| ڪارٽونسٽ وانگر مختصر ۽ معنيٰ ڀريو اظهار
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | طنز ۽ مزاح
| ڪتابن بابت مزاحيه ۽ طنزيه تبصرا
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | اختصار
| ٿورن لفظن ۾ اهم تنقيدي نڪتو پيش ڪرڻ
| جوتواڻي، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | سنڌي صنفي سڃاڻپ
| ڪارٽوني تنقيد
| ڊاڪٽر محمد علي مانجهي&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot; /&gt;
|}

== ليکڪ ==

[[گوپ ڪمل]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر ۽ نثرنگار آهي. ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ جي سوانحي مضمون موجب، سندس جنم 9 نومبر 1948ع تي هندستان ۾ هڪ اهڙي خاندان ۾ ٿيو، جيڪو ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويو هو.&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot; /&gt;

مانجهيءَ موجب، گوپ ڪمل سنڌيءَ سان گڏ انگريزي، اردو، هندي ۽ مراٺي ٻولين سان پڻ واقفيت رکي ٿو. هن شاعري، ڪهاڻين ۽ ناولن سميت مختلف ادبي صنفن ۾ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot; /&gt;

=== ادبي ڪم ===

ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ جي مضمون ۾ گوپ ڪمل جون هيٺيون تصنيفون درج آهن:&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B6D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | گوپ ڪمل جون تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | صنف
|-
| زندگي ۽ چار ڏينهن
| 1973ع
| ناول
|-
| چورايل خوشيءَ جو سُک
| 1979ع
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | '''هاءِ منهنجي نظر'''
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | '''1986ع'''
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | '''ڪارٽوني تنقيد'''
|-
| سرحدن تي گل
| 1988ع
| شاعري
|-
| ننڊ ڦٽل
| 1990ع
| شاعري
|-
| واپسي
| 1999ع
| شاعري
|-
| ڇانوَ ويڙهيل جسم
| 2009ع
| غزل
|}

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9CEDD;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869A8;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هاءِ منهنجي نظر — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;width:36%;&quot; | عنوان
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | هاءِ منهنجي نظر
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | ''Haai Munhinjee Nazar''
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | ليکڪ
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | [[گوپ ڪمل]]
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | اشاعت جو سال
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | 1986ع
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | صنف
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | ادبي تنقيد ۽ طنزيه تبصرا
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | موضوع
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | سنڌي ڪتابن تي مزاحيه تنقيدي تبصرا
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | بنيادي ڪتابياتي ذريعو
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot; /&gt;
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;&quot; | ٻيو تصديقي ذريعو
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | ڊاڪٽر محمد علي مانجهي، «گوپ ڪمل»&lt;ref name=&quot;ManjhiGopeKamal&quot; /&gt;
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[گوپ ڪمل]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[طنز]]
* [[مزاحيه ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي، A Dictionary of Sindhi Literature]
* [https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/04/blog-post_15.html ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ جو مضمون «گوپ ڪمل»]

[[زمرو:1986ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:مزاحيه ادب]]</text>
      <sha1>d5f0ry2s2n1xs377zze2gtxtbun021c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:رياستون ۽ علائقا جيڪا 1930ع ۾ قائم ٿيا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105089</id>
    <revision>
      <id>426718</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:1930ع]]</comment>
      <origin>426718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="q0zu6xkdb0yl9o63nqke7hh5pjqwhmh" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع]]</text>
      <sha1>q0zu6xkdb0yl9o63nqke7hh5pjqwhmh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426719</id>
      <parentid>426718</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>426719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="6cu7fkp3ipza3b8oyw08ulh3knz643n" xml:space="preserve">[[زمرو:1930ع]]
[[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]]</text>
      <sha1>6cu7fkp3ipza3b8oyw08ulh3knz643n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105090</id>
    <revision>
      <id>426721</id>
      <timestamp>2026-10-31T12:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو مرتب ڪيل سنڌي لوڪ شاعريءَ جو مجموعو، 1961ع}}  {{Infobox book | name = هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا | title_orig = Hafta, Deenhan, Ratiyoon, Maheena | editor = [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[پاڪستان]] | subject = هفتن، ڏينهن، راتين ۽ ٻ...</comment>
      <origin>426721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18110" sha1="qzsuk3szghhdegnp87pzvj8njrgzdq7" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو مرتب ڪيل سنڌي لوڪ شاعريءَ جو مجموعو، 1961ع}}

{{Infobox book
| name = هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا
| title_orig = Hafta, Deenhan, Ratiyoon, Maheena
| editor = [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[پاڪستان]]
| subject = هفتن، ڏينهن، راتين ۽ ٻارهن مهينن سان لاڳاپيل سنڌي لوڪ شاعري
| genre = [[لوڪ شاعري]]، ادبي تحقيق
| publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]]
| published = 1961ع
| pages = 420
| series = سنڌي لوڪ ادب سلسلو
| release_number = 7
| notes = سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب ۽ ادب واري تحقيقي رٿا جو ستون ڪتاب؛ مرتب جي مهاڳ جي تاريخ 10 جولاءِ 1961ع.
}}

'''هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا''' سنڌي لوڪ شاعريءَ جو هڪ تحقيقي ۽ مرتب ڪيل مجموعو آهي، جيڪو [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] ترتيب ڏنو ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1961ع ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب بورڊ جي 1956ع ۾ منظور ڪيل «لوڪ ادب ۽ ادب واري رٿا» جو ستون ڪتاب آهي. ان ۾ هفتن، ڏينهن، راتين ۽ ٻارهن مهينن جي نالن ۽ ترتيب تي ٻڌل شاعريءَ جون چار صنفون گڏ ڪيون ويون آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot;&gt;{{cite book
 |last=بلوچ
 |first=نبي بخش خان
 |author-link=نبي بخش خان بلوچ
 |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces
 |editor=Umaima Baloch
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |location=Karachi
 |year=2014
 |pages=55–58
 |chapter=Hafta, Deenhan, Ratiyoon, Maheena
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BoardBookwise&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي مڪمل فهرست
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |language=sd
 |access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;

مجموعي ۾ 62 شاعرن جو ڪلام شامل آهي، جن مان 47 شاعرن جي سڃاڻپ ڪري سندن سوانحي احوال ڏنو ويو آهي. ڪتاب ۾ هفتن جي شاعريءَ جا 31، ڏينهن جا 8، راتين جا 37 ۽ مهينن جا 6 عنوان درج آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ پڻ هن تصنيف کي سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب رٿا جو ستون ڪتاب ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سنڌي لوڪ ادب جي رٿا ===

سنڌي ادبي بورڊ 1956ع ۾ سنڌ جي لوڪ ادب ۽ روايتي ادبي مواد کي گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ شايع ڪرڻ لاءِ پنجن سالن جي تحقيقي رٿا منظور ڪئي. رٿا جو مقرر عرصو 1957ع کان 1961ع تائين هو. عملي ڪم جنوري 1957ع ۾ شروع ٿيو ۽ پهريان ٻه سال گهڻو ڪري مواد گڏ ڪرڻ لاءِ وقف ڪيا ويا. ڪتابن جي ترتيب ۽ اشاعت جو ڪم 1959ع کان شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

رٿا جي نگراني ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪئي. هن ڪم ۾ سنڌ جي مختلف علائقن مان ڳوٺاڻن، سگهڙن، شاعرن ۽ روايتي ادب جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهن کان مواد حاصل ڪيو ويو. زباني روايتن کي قلمبند ڪرڻ لاءِ تعلقي سطح تي ڪارڪن مقرر ڪيا ويا، جڏهن ته لکيل ماخذن مان پڻ مواد گڏ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBaloch&quot;&gt;{{cite web
 |title=نبي بخش خان بلوچ ڊاڪٽر
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%86%D8%A8%D9%8A+%D8%A8%D8%AE%D8%B4+%D8%AE%D8%A7%D9%86+%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%C2%A0%DA%8A%D8%A7%DA%AA%D9%BD%D8%B1
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

هن رٿا ۾ لوڪ ڪهاڻيون، عشقيه داستان، لوڪ شاعري، لوڪ گيت، شاديءَ جا گيت، واقعاتي شاعري، پروليون، پهاڪا، طنز ۽ مزاح ۽ لوڪ رسمون جهڙا موضوع شامل هئا.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== ڪتاب جي ترتيب ۽ اشاعت ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مهاڳ تي 10 جولاءِ 1961ع جي تاريخ درج آهي. ڪتاب سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب سلسلي ۾ ستين نمبر تي مرتب ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري ڪتابياتي فهرست ۾ ''هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا'' جي پهرئين ڇاپي جو سال 1961ع ۽ مرتب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BoardBookwise&quot; /&gt;

ڊاڪٽر بلوچ بابت شايع ٿيل هڪ تحقيقي مضمون موجب، ڪتاب جولاءِ 1961ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جا 420 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;BalochStudy&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
 |website=سنڌي شخصيتون
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2016/12/blog-post_16.html
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو موضوع ۽ مواد ==

''هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا'' ۾ اهڙي سنڌي شاعري گڏ ڪئي وئي آهي، جنهن جي جوڙجڪ وقت جي مختلف ايڪن جي نالن يا ڳڻپ تي ٻڌل آهي. انهن ۾ هفتي جا ڏينهن، مهيني جا ڏينهن، مهيني جون راتيون ۽ سال جا ٻارهن مهينا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

ڊاڪٽر بلوچ جي مهاڳ موجب، هنن شعري صنفن ۾ گهڻو ڪري غنائي انداز غالب آهي؛ ڪجهه ڪلام بياني ۽ نصيحت آموز نوعيت جو پڻ آهي. هن شاعريءَ ۾ محبوب کان وڇوڙي، سڪ ۽ انتظار جي احساسن کي ڏينهن، راتين ۽ مهينن جي گذرڻ سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== هفتا ===

«هفتا» اهڙي شاعريءَ کي چيو ويو آهي، جنهن ۾ هفتي جي ڏينهن جي نالن سان شعر يا بند ترتيب ڏنا ويندا آهن. شاعر آچر، سومر ۽ ٻين ڏينهن جي حوالي سان پنهنجي جذبن، خاص ڪري سڪ ۽ وڇوڙي، جو اظهار ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

هن مجموعي ۾ هفتن واري شاعريءَ جا 31 عنوان شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== ڏينهن ===

«ڏينهن» واري شاعريءَ ۾ مهيني جي پهرئين ڏينهن کان ٽيهين ڏينهن تائين ڳڻپ جي ترتيب سان شعر جوڙيا ويندا آهن. ڊاڪٽر بلوچ موجب، هن صنف ۾ ڏينهن جي عددن کي شعري جوڙجڪ جو بنياد بڻايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

ڪتاب ۾ هن صنف جا 8 عنوان درج آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== راتيون ===

«راتيون» واري شاعريءَ ۾ مهيني جي پهرين رات کان ٽيهين رات تائين ڳڻپ جي ترتيب سان ڪلام جوڙيو ويندو آهي. ان ۾ راتين جي گذرڻ کي انتظار، وڇوڙي ۽ ٻين احساسن جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

مجموعي ۾ راتين واري شاعريءَ جا 37 عنوان شامل آهن، جيڪي چئن صنفن مان عنوانن جي لحاظ کان سڀ کان وڌيڪ آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== ٻارهن مهينا ===

«ٻارهن مهينا» اهڙي شعري صنف آهي، جنهن ۾ سال جي مهينن جا نالا ترتيب سان آڻي ڪلام جوڙيو ويندو آهي. هر مهيني جي حوالي سان شاعر پنهنجي احساسن يا بيان کي اڳتي وڌائيندو آهي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

ڪتاب ۾ مهينن واري شاعريءَ جا 6 عنوان شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

ڊاڪٽر بلوچ پنهنجي مهاڳ ۾ هن صنف جي ڀيٽ بنگالي ۽ پنجابي شاعريءَ جي ٻارهن مهينن واري روايت سان پڻ ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

== شاعريءَ جي صنفن جي ورهاست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B8D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#176B9A;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا — مجموعي جي صنفي ورهاست
|-
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | بنيادي ترتيب
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | عنوانن جو تعداد
! style=&quot;background:#DCEEFF;color:#174F68;&quot; | موضوعاتي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | '''هفتا'''
| هفتي جا ڏينهن
| style=&quot;text-align:center;background:#FFF1F2;&quot; | '''31'''
| ڏينهن جي حوالي سان سڪ ۽ انتظار جو اظهار
|-
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | '''ڏينهن'''
| مهيني جا پهرئين کان ٽيهين تائين ڏينهن
| style=&quot;text-align:center;background:#EFF6FF;&quot; | '''8'''
| ڏينهن جي ڳڻپ تي ٻڌل شعري جوڙجڪ
|-
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | '''راتيون'''
| مهيني جون پهرين کان ٽيهين تائين راتيون
| style=&quot;text-align:center;background:#ECFDF5;&quot; | '''37'''
| راتين جي تسلسل سان احساسن جو اظهار
|-
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | '''ٻارهن مهينا'''
| سال جا ٻارهن مهينا
| style=&quot;text-align:center;background:#FFFBEB;&quot; | '''6'''
| مهينن جي ترتيب تي ٻڌل شاعري
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#5B21B6;&quot; | مجموعو
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#5B21B6;&quot; | چار صنفون
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#5B21B6;text-align:center;&quot; | 82
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#5B21B6;&quot; | عنوانن جو گڏيل تعداد
|}

&lt;small&gt;جدول جا انگ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي اصل مهاڳ مان ورتل آهن. 82 عنوانن جو گڏيل تعداد ڄاڻايل چئن انگن جي حسابي جمع مان نڪتل آهي؛ ان کي لازمي طور 82 الڳ نظم نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;&lt;/small&gt;

== شاعر ۽ سندن ڪلام ==

ڊاڪٽر بلوچ موجب، مجموعي ۾ 62 شاعرن جو ڪلام شامل آهي. انهن مان 47 شاعرن جي سڃاڻپ ٿي سگهي ۽ سندن سوانحي احوال ڪتاب ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

هن مجموعي ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو ڪلام پڻ شامل آهي. مرتب جي مهاڳ موجب، شامل شاعرن مان شاهه عبداللطيف سڀ کان اڳوڻو شاعر آهي، جنهن جي مهيني جي ٽيهه ڏينهن تي ٻڌل شاعري هن ڪتاب ۾ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

[[File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|thumb|250px|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو مجسمو. سندس ڏينهن جي ترتيب تي ٻڌل ڪلام هن مجموعي ۾ شامل آهي. تصوير ڪتاب جي سرورق جي ناهي.]]

مرتب جي مهاڳ ۾ اهو پڻ ڄاڻايل آهي ته مجموعي ۾ شامل ڪيترن عنوانن هيٺ آيل ڪلام اڳ شايع نه ٿيو هو؛ صرف پنجن مختلف عنوانن هيٺ ڪلام جي اڳوڻي اشاعت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

== ادبي ۽ تحقيقي اهميت ==

=== زباني روايتن جي حفاظت ===

سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب رٿا جو هڪ مقصد اهڙي شاعري ۽ نثري روايت کي محفوظ ڪرڻ هو، جيڪا ڳوٺاڻن ۽ سگهڙن وٽ زباني صورت ۾ موجود هئي. ڊاڪٽر بلوچ جي مهاڳ موجب، زباني روايتن سان گڏ لکيل رڪارڊ مان پڻ مواد گڏ ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

''هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا'' انهيءَ تحقيقي رٿا جو حصو آهي، جنهن ۾ وقت جي ترتيب سان لاڳاپيل شاعريءَ جون مخصوص صنفون هڪ مجموعي ۾ آنديون ويون.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== سنڌي شاعريءَ جون مخصوص صنفون ===

ڊاڪٽر بلوچ پنهنجي مهاڳ ۾ ڏينهن ۽ راتين واري شاعريءَ جي اندروني عددي ترتيب، قافيي ۽ وزن جي ڦيرڦار کي سنڌي شاعريءَ جي هڪ خاص خصوصيت قرار ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

هن ٻارهن مهينن واري صنف جي بنگالي ۽ پنجابي شاعريءَ سان ڀيٽ ڪئي، پر ڏينهن ۽ راتين جي عددي ترتيب تي ٻڌل شاعريءَ کي سنڌي شاعريءَ جي نمايان خصوصيت طور بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;

=== سنڌي لوڪ ادب جي تاريخ ۾ حيثيت ===

سنڌي لوڪ ادب جي رٿا هيٺ ڊاڪٽر بلوچ جي نگرانيءَ ۾ ڪيترائي جلد شايع ٿيا. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، هن رٿا هيٺ لوڪ ادب جا 40 جلد شايع ٿيا، جن ۾ ''هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا'' پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBaloch&quot; /&gt;

سنڌي لوڪ ادب بابت هڪ تحقيقي ڪتاب ۾ پڻ ڊاڪٽر بلوچ جي گڏ ڪيل لوڪ شاعريءَ جي صنفن ۾ هن ڪتاب کي شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ParveenMemon&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون سنڌي لوڪ ادب ۽ لوڪ شاعريءَ ۾ خدمتون
 |author=پروين موسيٰ ميمڻ
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/798/read/41827
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B8D4E3;background:#FFFFFF;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#0869A8;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:10px;&quot; | هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا — ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;width:36%;&quot; | عنوان
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ مهينا
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | رومن عنوان
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | ''Hafta, Deenhan, Ratiyoon, Maheena''
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | مرتب
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]]
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | ناشر
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | [[سنڌي ادبي بورڊ]]
|-
! style=&quot;background:#CFFAFE;color:#0E7490;&quot; | اشاعت
| style=&quot;background:#ECFEFF;&quot; | جولاءِ 1961ع
|-
! style=&quot;background:#FEF3C7;color:#92400E;&quot; | صفحا
| style=&quot;background:#FFFBEB;&quot; | 420&lt;ref name=&quot;BalochStudy&quot; /&gt;
|-
! style=&quot;background:#E2E8F0;color:#334155;&quot; | سلسلو
| style=&quot;background:#F8FAFC;&quot; | سنڌي لوڪ ادب رٿا، ستون ڪتاب
|-
! style=&quot;background:#FCE7F3;color:#9F1239;&quot; | شامل شاعر
| style=&quot;background:#FFF1F2;&quot; | 62
|-
! style=&quot;background:#EDE9FE;color:#6D28D9;&quot; | سڃاڻپ ٿيل شاعر
| style=&quot;background:#F5F3FF;&quot; | 47
|-
! style=&quot;background:#DBEAFE;color:#1D4ED8;&quot; | صنفون
| style=&quot;background:#EFF6FF;&quot; | هفتا، ڏينهن، راتيون ۽ ٻارهن مهينا
|-
! style=&quot;background:#D1FAE5;color:#047857;&quot; | مهاڳ جي تاريخ
| style=&quot;background:#ECFDF5;&quot; | 10 جولاءِ 1961ع&lt;ref name=&quot;BalochPreface&quot; /&gt;
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[لوڪ گيت]]
* [[ٽيهه اکريون]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جا مهاڳ — Folklore of Sindh (2014ع)، ڪتاب بابت صفحا 55–58]
* [https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري ڪتابياتي فهرست]
* [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي سالوار اشاعتي فهرست]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي، A Dictionary of Sindhi Literature]
* [https://openlibrary.org/authors/OL12037564A/N._A._Baloch اوپن لائبريريءَ ۾ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ڪتابن جا رڪارڊ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shah_Abdul_Latif_Bhitai.jpg شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مجسمي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1961ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>qzsuk3szghhdegnp87pzvj8njrgzdq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105091</id>
    <revision>
      <id>426722</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/10018330|خانتی-مانسی خود مختار آکرگ]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>426722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="5nlqc4i2ptod0ji2sz0qrkgb9ugn2c4" xml:space="preserve">'''خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ''' (روسي: Ханты-Мансийский автономный округ)، جيڪو '''يوگرا''' (Yugra) جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[روس]] جو هڪ وفاقي مضمون (خودمختيار اوڪرگ) آهي. ( [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين اوبلاست]] جو هڪ خودمختيار اوڪروگ ). اوڪرگ جي ابادي &lt;small&gt;2010&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب &lt;small&gt;15,32,243&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>5nlqc4i2ptod0ji2sz0qrkgb9ugn2c4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426725</id>
      <parentid>426722</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:روس جا خودمختيار اوڪرگ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>426725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="rs314s3tqoh1wghgk94q5kj7qxgc12w" xml:space="preserve">'''خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ''' (روسي: Ханты-Мансийский автономный округ)، جيڪو '''يوگرا''' (Yugra) جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[روس]] جو هڪ وفاقي مضمون (خودمختيار اوڪرگ) آهي. ( [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين اوبلاست]] جو هڪ خودمختيار اوڪروگ ). اوڪرگ جي ابادي &lt;small&gt;2010&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب &lt;small&gt;15,32,243&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]</text>
      <sha1>rs314s3tqoh1wghgk94q5kj7qxgc12w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426726</id>
      <parentid>426725</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:05:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يورال وفاقي ضلعو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>426726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="54lgn8g5uto0bd8uwqy47q5rul2lx6e" xml:space="preserve">'''خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ''' (روسي: Ханты-Мансийский автономный округ)، جيڪو '''يوگرا''' (Yugra) جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[روس]] جو هڪ وفاقي مضمون (خودمختيار اوڪرگ) آهي. ( [[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين اوبلاست]] جو هڪ خودمختيار اوڪروگ ). اوڪرگ جي ابادي &lt;small&gt;2010&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب &lt;small&gt;15,32,243&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]</text>
      <sha1>54lgn8g5uto0bd8uwqy47q5rul2lx6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426727</id>
      <parentid>426726</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="765" sha1="i8l4rzawujv5r13cyszy0t8py4cuzt0" xml:space="preserve">'''خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ''' (روسي: Ханты-Мансийский автономный округ)، جيڪو '''يوگرا''' (Yugra) جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[روس]] جو هڪ وفاقي مضمون (خودمختيار اوڪرگ) آهي. ([[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين اوبلاست]] جو هڪ خودمختيار اوڪروگ). اوڪرگ جي ابادي &lt;small&gt;2010&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب &lt;small&gt;15,32,243&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]
[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]</text>
      <sha1>i8l4rzawujv5r13cyszy0t8py4cuzt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426729</id>
      <parentid>426727</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1037" sha1="fp2jz9s2wwzqyuec0goshou72gvjrdm" xml:space="preserve">[[File:Church of the resurrection of Christ in Khany-Mansiysk.JPG|thumb|250px|Orthodox Church of the [[resurrection of Christ|Resurrection]] in [[Khanty-Mansiysk]]. [[Eastern Orthodox Church|Orthodox Christianity]] is the main religion in Khanty-Mansi Autonomous Okrug.]]
'''خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ''' (روسي: Ханты-Мансийский автономный округ)، جيڪو '''يوگرا''' (Yugra) جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[روس]] جو هڪ وفاقي مضمون (خودمختيار اوڪرگ) آهي. ([[ٽيومين اوبلاسٽ|ٽيومين اوبلاست]] جو هڪ خودمختيار اوڪروگ). اوڪرگ جي ابادي &lt;small&gt;2010&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب &lt;small&gt;15,32,243&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]
[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]</text>
      <sha1>fp2jz9s2wwzqyuec0goshou72gvjrdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426731</id>
      <parentid>426729</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1083" sha1="092miycqxbgvjxtfi2p1hkdpc73ib56" xml:space="preserve">[[File:Church of the resurrection of Christ in Khany-Mansiysk.JPG|thumb|250px|خانٽي-مانسييسڪ شهر ۾ &quot;چرچ آف دي ريزريڪشن&quot;؛ جيڪو هڪ آرٿوڊوڪس چرچ آهي. خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ ۾ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|آرٿوڊوڪس عيسائيت]] مکيه مذهب آهي.]]
'''خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: &lt;small&gt;Ханты&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;Мансийский автономный округ&lt;/small&gt;)، جيڪو '''يوگرا''' (&lt;small&gt;Yugra&lt;/small&gt;) جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[روس]] جو هڪ وفاقي مضمون (خودمختيار اوڪرگ) آهي. اوڪرگ جي ابادي &lt;small&gt;2010&lt;/small&gt;ع جي آدمشماري موجب &lt;small&gt;15,32,243&lt;/small&gt; هئي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ]]
[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]
[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]</text>
      <sha1>092miycqxbgvjxtfi2p1hkdpc73ib56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حاجي بلوچ سليمان گل محمد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105092</id>
    <revision>
      <id>426730</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب جو ڄاڻو ۽ سنڌي ڳجهارتن ۽ ٻولن جو ماهر}} {{Infobox person | name = حاجي بلوچ سليمان گل محمد | native_name = حاجي بلوچ سليمان گل محمد | birth_date = 1934ع | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = | occupation = لوڪ ادب جو ڄاڻو ۽ معلومات فراهم ڪندڙ | known_for = سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب، ڳجها...</comment>
      <origin>426730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12811" sha1="kkuqghuupi4oss0rgc17r418duyi61i" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب جو ڄاڻو ۽ سنڌي ڳجهارتن ۽ ٻولن جو ماهر}}
{{Infobox person
| name = حاجي بلوچ سليمان گل محمد
| native_name = حاجي بلوچ سليمان گل محمد
| birth_date = 1934ع
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| nationality =
| occupation = لوڪ ادب جو ڄاڻو ۽ معلومات فراهم ڪندڙ
| known_for = سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب، ڳجهارتون ۽ ٻول
| notable_works =
| image =
| image_caption =
}}
'''حاجي بلوچ سليمان گل محمد''' (انگريزي: ''Haji Baloch Suleman Gul Muhammad''؛ پيدائش: 1934ع) سنڌي-ڪڇي [[لوڪ ادب]] جو ڄاڻو ۽ لوڪ روايتن بابت معلومات فراهم ڪندڙ شخص هو، جنهن کي خاص طور سنڌي [[ڳجهارت]] ۽ سنڌي ٻول جي ڄاڻ سبب سڃاتو ويو آهي. سندس نالو موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ درج آهي. هن ڪتاب ۾ سندس ڄمڻ جو سال 1934ع ڄاڻايل آهي ۽ کيس سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب جو معلومات ڏيندڙ ۽ سنڌي ڳجهارتن ۽ ٻولن جو ماهر قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سوانح ==
حاجي بلوچ سليمان گل محمد بابت دستياب ڪتابي ڄاڻ محدود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب سندس پيدائش 1934ع ۾ ٿي. ڪتاب ۾ سندس سڃاڻپ سنڌي-ڪڇي لوڪ روايتن جي ڄاڻو شخص ۽ ڳجهارتن توڙي ٻولن جي ماهر طور ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي هنڌ، خانداني پسمنظر، تعليم، رهائش، تصنيفن ۽ وفات بابت هن ڪتاب جي لاڳاپيل داخلا ۾ تفصيل ڏنل ناهن. انهن موضوعن تي وڌيڪ مستند سوانحي مواد گهربل آهي.

== سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب سان تعلق ==
[[ڪڇ]] ۽ [[سنڌ]] جا لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي ۾ اهم آهن. ڪڇ جي ٻني علائقي سميت ڪيترن هنڌن تي سنڌي ٻولي، لوڪ گيت، ڳجهارتون، پروليون ۽ روايتي ٻول مقامي ثقافتي ورثي جو حصو رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;JatanFolkSongs&quot;&gt;{{حوالو ويب
|url=https://www.library.sindhila.org/book/38/read/1259
|title=جتن جا لوڪ گيت - سنڌي لوڪ گيت، ٻوليءَ جي اوسر
|website=سنڌي ورچوئل لائبريري
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب بابت حاجي بلوچ سليمان گل محمد جي سڃاڻپ انهيءَ وسيع ثقافتي پسمنظر سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ کيس لوڪ ادب بابت معلومات فراهم ڪندڙ ڄاڻايو ويو آهي. البت سندس گڏ ڪرايل مخصوص ڳجهارتن، ٻولن يا ڪنهن تحقيقي منصوبي سان سندس سڌي وابستگيءَ جا تفصيل ان داخلا مان معلوم نٿا ٿين.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي ڳجهارتن ۾ مهارت ==
سنڌي [[ڳجهارت]] لوڪ ادب جي هڪ اهم صنف آهي. ان ۾ لفظن، اشارن، تجنيسن، تلميحن ۽ معنوي لاڳاپن وسيلي ڪنهن لڪل مفهوم کي پيش ڪيو ويندو آهي. ڳجهارت جي ڀڃڻيءَ لاءِ رڳو لفظي معنيٰ نه، پر لوڪ داستانن، سماجي روايتن ۽ ٻوليءَ جي محاورن جي ڄاڻ پڻ ضروري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFolklore&quot;&gt;{{حوالو ويب
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ جو لوڪ ادب
|title=سنڌ جو لوڪ ادب
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ڳجهارتون'' ۾ ڳجهارتن جي بناوت، ڀڃڻيءَ جي پاون ۽ مختلف موضوعاتي قسمن کي گڏ ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ سُرائتيون، مجازي، نصيحت ڀريون، سورهيائيءَ واريون ۽ عام ڳجهارتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BalochGujharat&quot;&gt;{{حوالو ويب
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/2392/view
|title=ڳجهارتون
|author=نبي بخش خان بلوچ
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=2010
|orig-year=1969
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ حاجي بلوچ سليمان گل محمد کي خاص طور سنڌي ڳجهارتن جو ماهر ڄاڻايو آهي. انهيءَ حوالي مان سندس هن لوڪ صنف بابت ڄاڻ جي تصديق ٿئي ٿي، پر سندس پنهنجي ڏنل ڳجهارتن جا مخصوص مثال يا لکيل مجموعا انهيءَ داخلا ۾ موجود ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولن بابت ڄاڻ ==
سنڌي لوڪ ادب ۾ «ٻول» جو اصطلاح مختلف روايتي زباني اظهار لاءِ استعمال ٿيندو آهي. لوڪ شاعريءَ، سگهڙن جي ڪچهرين ۽ عوامي روايتن ۾ ٻولن وسيلي سماجي تجربا، مشاهدا، ڏاهپ ۽ ثقافتي احساس منتقل ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaFolklore&quot;/&gt;
سنڌي لوڪ ادب جي تحقيق ۾ ٻولن جي سهيڙ ۽ مطالعي کي اهميت ڏني وئي آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو ڪتاب ''ٻيلاين جا ٻول'' انهيءَ موضوع سان لاڳاپيل مشهور ڪتابن مان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaFolklore&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي ڪتاب ۾ حاجي بلوچ سليمان گل محمد کي سنڌي ٻولن جو ماهر پڻ ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ سندس لوڪ زباني روايتن سان واقفيت جي نشاندهي ڪري ٿي، جيتوڻيڪ سندس بيان ڪيل ٻولن جا الڳ نمونا يا انهن جي اشاعت جا تفصيل اڃا تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي-ڪڇي لوڪ روايتن جو تحقيقي پسمنظر ==
سنڌي ۽ ڪڇي لوڪ روايتن جي مطالعي ۾ زباني ادب جي سهيڙ کي خاص اهميت حاصل آهي. ڳجهارتون، پروليون، ٻول، لوڪ گيت ۽ روايتي ڪهاڻيون انهن صنفن ۾ شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري زباني طور هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿينديون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaFolklore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JatanFolkSongs&quot;/&gt;
سنڌي ادبي بورڊ 1956ع ۾ لوڪ ادب جي سهيڙ لاءِ هڪ منظم رٿا شروع ڪئي، جنهن جي نگراني ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪئي. انهيءَ رٿا هيٺ سنڌ جي مختلف علائقن مان لوڪ داستان، ڳجهارتون، پروليون، بيت، پهاڪا ۽ ٻيون روايتون گڏ ڪري ڪتابي صورت ۾ محفوظ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SindhianaFolklore&quot;/&gt;
اهڙي تحقيق ۾ مقامي روايتن جي ڄاڻ رکندڙ ماڻهن کان معلومات حاصل ڪرڻ اهم طريقو رهيو آهي. جوتواڻيءَ جي لغت ۾ حاجي بلوچ سليمان گل محمد کي لوڪ ادب بابت معلومات فراهم ڪندڙ طور ڄاڻائڻ سندس سڃاڻپ جي انهيءَ نوعيت کي واضح ڪري ٿو. تنهن هوندي به سندس سنڌي ادبي بورڊ جي مخصوص رٿا ۾ شرڪت جو ڪو سڌو ثبوت دستياب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب جون لاڳاپيل صنفون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #83a9c5;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a; color:white; padding:9px;&quot; | سنڌي-ڪڇي لوڪ ادب جون چونڊ صنفون
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | مطالعي جي اهميت
|-
| [[ڳجهارت]]
| لفظي اشارن، تجنيس ۽ تلميح تي ٻڌل ڳوڙهو سوال
| لوڪ ڏاهپ، لغت ۽ داستاني روايت
|-
| [[پرولي]]
| ڪنهن شيءِ يا مفهوم کي اڻ سڌي نموني بيان ڪرڻ
| ذهني مشق ۽ عوامي وندر
|-
| ٻول
| روايتي زباني اظهار ۽ شاعراڻا قول
| ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار جو مطالعو
|-
| [[لوڪ گيت]]
| عوامي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڳائجندڙ شاعري
| رسمون، احساس ۽ اجتماعي روايتون
|-
| [[پهاڪو]]
| تجربي يا مشاهدي تي ٻڌل مختصر چوڻي
| عوامي ڏاهپ ۽ سماجي قدر
|-
| [[لوڪ ڪهاڻي]]
| زباني طور منتقل ٿيندڙ داستان
| ثقافتي يادگيري ۽ روايتي تصور
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaFolklore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochGujharat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JatanFolkSongs&quot;/&gt;

== ڪڇ ۾ سنڌي ڳجهارتن جي روايت ==
ڪڇ جي ٻني علائقي ۾ سنڌي ٻولي ۽ لوڪ ادب جي موجودگي بابت سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ورچوئل لائبريريءَ ۾ مواد موجود آهي. انهيءَ مواد ۾ ڪڇ جي سنڌي ڳالهائيندڙ ڳوٺن، سندن ثقافتي روايتن ۽ ڳجهارتن جي رواج جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;JatanFolkSongs&quot;/&gt;
ڪلاڌر متوا جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ڳجهارتون'' ۾ ڪڇ جي سنڌي ڳجهارتن بابت مواد گڏ ڪيو ويو آهي. هي ڪتاب سنڌي ساهتيه اڪادمي، گجرات پاران 2012ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ڳجهارت جي فني بناوت ۽ ڀڃڻيءَ بابت بحث شامل آهي.&lt;ref name=&quot;KaladharGujharat&quot;&gt;{{حوالو ويب
|url=https://books.sindhsalamat.com/book/344/read/17653
|title=ڳجهارت ۽ ان جا پاوا
|author=ڪلاڌر متوا
|website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
|publisher=سنڌي ساهتيه اڪادمي، گجرات
|year=2012
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
هي ڪتاب سنڌي-ڪڇي ڳجهارتن جي ادبي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ لاڳاپيل ماخذ آهي. البت ان جي دستياب ڄاڻ مان حاجي بلوچ سليمان گل محمد سان سڌي وابستگي ثابت نٿي ٿئي.

== تصويرون ==
[[File:A villager in traditional attire.jpg|thumb|280px|ڪڇ جي ڌورڊو ڳوٺ ۾ روايتي لباس پهريل هڪ لوڪ فنڪار. هيءَ تصوير علائقي جي ثقافتي پسمنظر کي ظاهر ڪري ٿي؛ تصوير ۾ حاجي بلوچ سليمان گل محمد نه آهي.]]
[[File:2018-07-18 kutch mud work.jpg|thumb|280px|ڪڇ ۾ روايتي مٽيءَ ۽ آئينن جي سينگار جو نمونو، جيڪو علائقي جي ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل آهي.]]

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[ڪڇ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[ڳجهارت]]
* [[پرولي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|author=نبي بخش خان بلوچ
|title=ڳجهارتون
|publisher=سنڌي ادبي بورڊ
|year=1969
|language=sd
}}
* {{cite book
|author=ڪلاڌر متوا
|title=ڳجهارتون
|publisher=سنڌي ساهتيه اڪادمي، گجرات
|year=2012
|language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2392/view ڳجهارتون — ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/344/read/17653 ڳجهارت ۽ ان جا پاوا — ڪلاڌر متوا]
* [https://www.library.sindhila.org/book/38/read/1259 جتن جا لوڪ گيت — سنڌي ورچوئل لائبريري]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Culture_of_Kutch ڪڇ جي ثقافت بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]]</text>
      <sha1>kkuqghuupi4oss0rgc17r418duyi61i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:خانٽي-مانسي خودمختيار اوڪرگ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105093</id>
    <revision>
      <id>426732</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]] [[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]</comment>
      <origin>426732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="ax13qlsul4b2k6lflz0yxq6m13jm6xg" xml:space="preserve">[[زمرو:يورال وفاقي ضلعو]]
[[زمرو:روس جا خودمختيار اوڪرگ]]</text>
      <sha1>ax13qlsul4b2k6lflz0yxq6m13jm6xg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هال (ستواھڻ بادشاھ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105094</id>
    <revision>
      <id>426734</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|ستواهن گهراڻي جو بادشاهه ۽ پراڪرت شاعريءَ جي گاهـا ستسئي سان لاڳاپيل تاريخي شخصيت}} {{Infobox royalty | name = هال | title = ستواهن بادشاهه | image = | caption = | succession = [[ستواهن گهراڻو|ستواهن گهراڻي]] جو حڪمران | reign = روايتي طور پهرين صدي عيسوي | predecessor = | successor = | dynasty = ستواهن...</comment>
      <origin>426734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17644" sha1="j4l1dbp182t20mfm8x2h4uagbyiwsu8" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ستواهن گهراڻي جو بادشاهه ۽ پراڪرت شاعريءَ جي گاهـا ستسئي سان لاڳاپيل تاريخي شخصيت}}
{{Infobox royalty
| name = هال
| title = ستواهن بادشاهه
| image =
| caption =
| succession = [[ستواهن گهراڻو|ستواهن گهراڻي]] جو حڪمران
| reign = روايتي طور پهرين صدي عيسوي
| predecessor =
| successor =
| dynasty = [[ستواهن گهراڻو]]
| birth_date =
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| religion =
}}
'''هال''' (انگريزي: ''Hāla''؛ سنسڪرت: हाल)، جنهن کي '''هال ستواهن''' پڻ چيو وڃي ٿو، قديم هندستان جي [[ستواهن گهراڻو|ستواهن گهراڻي]] سان لاڳاپيل بادشاهه ۽ [[پراڪرت ادب]] جي مشهور شعري مجموعي '''«گاها ستسئي»''' (''Gāhā Sattasaī'' يا ''Gāthāsaptaśatī'') جو روايتي مرتب هو. پراڻن جي بادشاهي فهرستن ۾ سندس نالو ستواهن حڪمرانن سان لاڳاپيل ملي ٿو. روايتي طور کيس پهرين صدي عيسويءَ ۾ رکيو ويندو آهي، پر سندس حڪمرانيءَ جي صحيح تاريخ ۽ منسوب شعري مجموعي جي تدوين بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;&gt;{{cite journal|last=Khadabadi|first=B. K.|title=Gahasattasai|journal=Sambodhi|volume=10|year=1981|pages=53–62|language=en|url=https://aryanculture.org/records/1585}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;&gt;{{cite journal|last=Ollett|first=Andrew|title=Explaining Prakrit Poetry in the 18th Century: Vrajarāja Dīkṣita’s Commentary on Hāla’s Seven Centuries|year=2018|language=en|url=https://prakrit.info/resources/papers/2018-vrajar%C4%81ja-ollett.pdf}}&lt;/ref&gt;
هال جو ادبي نالو خاص طور «گاها ستسئي» سان ڳنڍيل آهي. اهو [[مهاراشٽري پراڪرت]] ۾ لکيل مختصر شعرن جو مجموعو آهي، جنهن جي روايتي تعداد ست سئو آهي. ان ۾ محبت، ڳوٺاڻي زندگي، انساني لاڳاپن، فطرت ۽ روزمره جي تجربن کي شاعراڻي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. مجموعي جا شعر مختلف شاعرن سان منسوب آهن، تنهنڪري هال کي انهن سڀني جو اڪيلو تخليقڪار سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
هال جو نالو مختلف ادبي ۽ تاريخي ماخذن ۾ «هال»، «هالا» ۽ «هال ستواهن» جي صورتن ۾ ملي ٿو. سندس سڃاڻپ ستواهن گهراڻي جي هڪ حڪمران ۽ پراڪرت شاعريءَ جي سرپرست طور ڪئي وئي آهي. پراڻن جي روايتي فهرستن ۾ کيس ستواهن حڪمرانن جي سلسلي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;&gt;{{cite book|last=Mirashi|first=V. V.|chapter=The Original Name of the Gāthāsaptaśatī|title=Studies in Indology|language=en|url=https://zenodo.org/record/1145770/files/MIRASHI%20-%20Studies%20in%20Indology.pdf}}&lt;/ref&gt;
هال بابت قديم ادبي روايتن ۾ «ڪوي وتسلا» يعني شاعرن سان محبت ڪندڙ يا شاعرن جو سرپرست، جهڙو لقب پڻ ملي ٿو. «گاها ستسئي» جي هڪ مشهور روايتي بيان موجب هال ڪيترين ئي گاهائن مان ست سئو چونڊ شعر گڏ ڪيا. انهيءَ بيان کي مجموعي جي مرتب سان لاڳاپيل ادبي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ته ڪنهن مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعي طور.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== ستواهن گهراڻو ===
[[ستواهن گهراڻو]] قديم هندستان جي دکن واري علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ هڪ اهم گهراڻو هو. هن گهراڻي جي سياسي تاريخ دکن، گوداوريءَ جي ماٿري ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان لاڳاپيل آهي. ستواهن دور ۾ پراڪرت ٻولين جو استعمال لکتن ۽ ادبي اظهار ۾ نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;&gt;{{cite book|title=History of Indian Literature: Prakrit Literature|language=en|url=https://www.crephimat.com.br/docs/Livros/A%20History%20of%20Classical%20Poetry%20%5BSanskrit-%20Pali%20-%20Prakrit%5D%2C%201984.pdf}}&lt;/ref&gt;
هال جي شخصيت کي انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ رکيو ويندو آهي. ادبي روايت موجب سندس تعلق ستواهن گهراڻي سان هو، جنهن جي گاديءَ جو هڪ اهم مرڪز پرتشتھان، موجوده پئٺڻ، هو. تنهن هوندي به هال جي ذاتي زندگيءَ ۽ حڪمرانيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي محدود آهي.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;

=== حڪمرانيءَ جو زمانو ===
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هال کي پهرين صدي عيسويءَ جو شاعر ڄاڻايو آهي. بي. ڪي. کدابادي پڻ هال کي پهرين صديءَ جي ستواهن حڪمرانن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
بهرحال، هال سان منسوب مجموعي جي موجوده متن کي لازمي طور پهرين صديءَ جو قرار ڏيڻ تي اتفاق ناهي. پراڪرت ادب جي محقق اينڊريو اوليٽ موجب «گاها ستسئي» جي تدوين لاءِ مختلف عالمن ٻي صديءَ کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين جون تاريخون تجويز ڪيون آهن. ان ڪري هال جي روايتي دور ۽ موجوده شعري متن جي آخري تدوين کي الڳ تاريخي مسئلا سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== گاها ستسئي ==
'''«گاها ستسئي»''' (پراڪرت: ''Gāhā Sattasaī''؛ سنسڪرت: ''Gāthāsaptaśatī'') قديم هندستان جي مهاراشٽري پراڪرت ٻوليءَ ۾ مختصر شعرن جو هڪ مشهور مجموعو آهي. ان جي نالي جي معنيٰ «ست سئو گاهائون» آهي. روايتي طور هن مجموعي کي ستواهن بادشاهه هال سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
[[File:Satavahana Hala Chakravarti models in Telugu Museum.jpg|thumb|280px|ستواهن بادشاهه هال جي تلگو ميوزيم ۾ تمثيلي پيشڪش. هيءَ جديد ميوزيم واري تصوير آهي، هال جي دور جي اصل تصوير نه آهي.]]
مجموعي ۾ مختصر، پاڻ ۾ مڪمل شعري بند شامل آهن، جن کي «گاها» چيو ويندو آهي. انهن مان ڪيترائي شعر ٻن سٽن ۾ مڪمل ٿين ٿا ۽ محبت، ڳوٺاڻي زندگيءَ، عورتن ۽ مردن جي لاڳاپن، فطرت ۽ روزمره جي واقعن کي موضوع بڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
«گاها ستسئي» کي پراڪرت شاعريءَ جي قديم ۽ اثرائتي مجموعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. هن ڪتاب جي اهميت رڳو شاعراڻي جماليات تائين محدود ناهي، پر ان ۾ قديم دکن جي ڳوٺاڻي زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ عام ماڻهن جي احساسن بابت پڻ ادبي شاهدي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;

=== ڪتاب جي بناوت ===
«گاها ستسئي» جي روايتي بناوت ست حصن تي مشتمل آهي، جن مان هر حصي ۾ لڳ ڀڳ هڪ سئو شعر شامل آهن. مجموعي جا شعر «گاها» يا «آريا» جي ڇند سان لاڳاپيل آهن. مختلف قلمي نسخن ۾ شعرن جي تعداد، ترتيب ۽ شاعرن جي نسبت بابت فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #9bb5c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | گاها ستسئي بابت بنيادي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| اصل نالو
| گاها ستسئي
|-
| سنسڪرت صورت
| گاٿا سپتشتي
|-
| ٻولي
| [[مهاراشٽري پراڪرت]]
|-
| ادبي قسم
| مختصر شعرن جو مجموعو
|-
| روايتي شعرن جو تعداد
| 700
|-
| روايتي ورهاست
| ست حصا
|-
| شعري ڇند
| گاها يا آريا
|-
| منسوب مرتب
| هال ستواهن
|-
| اهم موضوع
| محبت، ڳوٺاڻي زندگي، فطرت ۽ انساني لاڳاپا
|-
| متن جي تاريخ
| عالمن ۾ اختلاف
|}
&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;

=== شعرن جي چونڊ ۽ ترتيب ===
«گاها ستسئي» جي روايتي بيان موجب هال ڪيترن شاعرن جي تخليقن مان ست سئو شعر چونڊي مجموعي ۾ شامل ڪيا. ان روايت ۾ کيس شاعرن جو قدردان ۽ ادبي سرپرست ڏيکاريو ويو آهي. مجموعي جا سڀ شعر هال جا پنهنجا لکيل ناهن، پر انهن مان ڪجهه سندس نالي سان منسوب پڻ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;
مختلف قلمي نسخن ۾ شعرن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلاف ظاهر ڪن ٿا ته مجموعي جي متن ۾ وقت سان تبديليون آيون. بي. ڪي. کداباديءَ جي تحقيق موجب ڇهن نسخن ۾ 430 گاهائون گڏيل ملن ٿيون، جڏهن ته ٻين شعرن جي موجودگي ۽ ترتيب مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
اهڙي صورتحال سبب مجموعي جي ابتدائي صورت، بعد وارين اضافن ۽ مختلف شاعرن جي نسبت بابت تحقيق جاري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

=== شاعريءَ جا موضوع ===
==== محبت ۽ انساني لاڳاپا ====
«گاها ستسئي» ۾ محبت، جدائي، ملاقات، انتظار، شادي شده زندگيءَ ۽ انساني احساسن بابت مختصر شعر شامل آهن. ڪيترن شعرن ۾ عورتن جي جذبن ۽ روزمره تجربن کي نمايان جاءِ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
==== ڳوٺاڻي زندگي ====
مجموعي جي شاعريءَ ۾ ڳوٺ، پوک، درياهه، رستا، مسافر، گهر ۽ روزمره جي ماحول سان لاڳاپيل منظر ملن ٿا. انهن تصويرن مان قديم دکن جي ڳوٺاڻي زندگيءَ بابت ادبي تاثر ملي ٿو، جيتوڻيڪ شاعريءَ کي سڌي تاريخي دستاويز جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
==== فطرت ۽ موسمون ====
موسمن جي تبديلي، مينهن، گلن، وڻن ۽ قدرتي منظرن کي انساني احساسن سان ڳنڍڻ هن مجموعي جي شاعريءَ جي نمايان خصوصيت آهي. فطرت جا اشارا ڪيترن شعرن ۾ محبت يا جدائيءَ جي احساس کي وڌيڪ گهرو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== هال جي تصنيف بابت اختلاف ==
هال جي ادبي سڃاڻپ جو اهم مسئلو اهو آهي ته کيس «گاها ستسئي» جو شاعر، مرتب يا سرپرست ڪهڙي حد تائين سمجهيو وڃي. روايتي ادبي ماخذ کيس مجموعي جو مرتب قرار ڏين ٿا، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ موجوده متن جي تدوين ۽ شاعرن جي نسبت بابت مختلف رايا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;
قديم هندستاني ادب جي ڪجهه محققن موجب مجموعي جو هڪ ابتدائي بنياد هال جي زماني سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، پر موجوده نسخن ۾ بعد واري دور جا اضافا ۽ تبديليون موجود آهن. ٻين محققن هال سان نسبت کي ادبي روايت يا تاريخي طور غيريقيني قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #9bb5c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | هال ۽ گاها ستسئي بابت تحقيقي موقف
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ماخذ يا محقق
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | بنيادي موقف
|-
| موتي لال جوتواڻي
| هال کي پهرين صدي عيسويءَ جو شاعر ڄاڻائي ٿو
|-
| بي. ڪي. کدابادي
| هال کي ستواهن حڪمران ۽ ست سئو گاهائن جو مرتب قرار ڏئي ٿو
|-
| وِي. وِي. ميراشي
| هال سان مجموعي جي روايتي نسبت ۽ ان جي اصل نالي تي بحث ڪري ٿو
|-
| پراڪرت ادب جي تاريخ بابت مطالعا
| ابتدائي مجموعي ۽ موجوده نسخن جي تاريخ ۾ فرق ظاهر ڪن ٿا
|-
| اينڊريو اوليٽ
| مجموعي جي تدوين لاءِ مختلف تجويز ڪيل تاريخن ۽ متن جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
هال سان منسوب «گاها ستسئي» پراڪرت شاعريءَ جي تاريخ ۾ اهم مجموعو آهي. ان ۾ مختصر شعري اظهار، عام ماڻهن جي زندگيءَ جي منظرنگاري ۽ محبت جي مختلف صورتن کي ادبي اهميت حاصل آهي. مجموعي جي روايت ڪيترين صدين تائين هندستاني ادبي تنقيد ۽ شاعريءَ تي اثرانداز رهي.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
مجموعي تي مختلف دورن ۾ شرحون لکيون ويون ۽ ان جا شعر ادبي مثالن طور استعمال ٿيندا رهيا. اهڙيءَ طرح «گاها ستسئي» پراڪرت ٻوليءَ جي ادبي حيثيت ۽ مختصر شاعريءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم ماخذ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;


== ستواهن دور جون تصويرون ==
[[File:Satavahana1stCenturyBCECoinInscribedInBrahmi(Sataka)Nisa.jpg|thumb|260px|پهرين صدي قبل مسيح جو ستواهن دور سان لاڳاپيل سڪو، جنهن تي براهمي لکت موجود آهي. هي سڪو هال سان منسوب نه آهي.]]
[[File:Coins of history Andhra Pradesh Satavahana time.JPG|thumb|260px|ستواهن دور سان لاڳاپيل تاريخي سڪا.]]
[[File:Elephant type Coin of Pulmavi, Satvahan Period, Bhopal State Museum.jpg|thumb|260px|ستواهن حڪمران پلومويءَ سان لاڳاپيل هاٿيءَ جي تصوير وارو سڪو، ڀوپال اسٽيٽ ميوزيم.]]
اهي تصويرون ستواهن گهراڻي جي تاريخي پسمنظر کي ظاهر ڪن ٿيون. انهن مان ڪنهن به سڪي کي هال جو ذاتي سڪو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ستواهن گھراڻو]]
* [[پراڪرت ادب]]
* [[مھاراشٽري پراڪرت]]
* [[گاها ستسئي]]
* [[قديم هندستان]]
* [[دکن]]
* [[گوداوري ندي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}
* {{cite journal|last=Khadabadi|first=B. K.|title=Gahasattasai|journal=Sambodhi|volume=10|year=1981|pages=53–62|language=en}}
* {{cite journal|last=Ollett|first=Andrew|title=Explaining Prakrit Poetry in the 18th Century: Vrajarāja Dīkṣita’s Commentary on Hāla’s Seven Centuries|year=2018|language=en}}
* {{cite book|last=Mirashi|first=V. V.|chapter=The Original Name of the Gāthāsaptaśatī|title=Studies in Indology|language=en}}
* {{cite book|title=History of Indian Literature: Prakrit Literature|language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://aryanculture.org/records/1585 گاها ستسئي بابت بي. ڪي. کداباديءَ جو تحقيقي مقالو]
* [https://prakrit.info/resources/papers/2018-vrajar%C4%81ja-ollett.pdf اينڊريو اوليٽ جو پراڪرت شاعريءَ بابت تحقيقي مقالو]
* [https://zenodo.org/record/1145770 وِي. وِي. ميراشي جي هندستاني ادب بابت تحقيق]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Satavahana وڪيميڊيا ڪامنز تي ستواهن گهراڻو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Coins_of_Satavahana ستواهن دور جا سڪا]

{{وڪيميڊيا ڪامنز زمرو|Satavahana}}

[[زمرو:ستواهن گهراڻو]]
[[زمرو:قديم هندستان جا حڪمران]]
[[زمرو:پراڪرت ادب]]
[[زمرو:هندستاني شاعر]]
[[زمرو:پهرين صديءَ جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>j4l1dbp182t20mfm8x2h4uagbyiwsu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426735</id>
      <parentid>426734</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[هال (پراڪرت شاعر)]] کي [[هال (ستواھڻ بادشاھ)]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>426734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17644" sha1="j4l1dbp182t20mfm8x2h4uagbyiwsu8" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ستواهن گهراڻي جو بادشاهه ۽ پراڪرت شاعريءَ جي گاهـا ستسئي سان لاڳاپيل تاريخي شخصيت}}
{{Infobox royalty
| name = هال
| title = ستواهن بادشاهه
| image =
| caption =
| succession = [[ستواهن گهراڻو|ستواهن گهراڻي]] جو حڪمران
| reign = روايتي طور پهرين صدي عيسوي
| predecessor =
| successor =
| dynasty = [[ستواهن گهراڻو]]
| birth_date =
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| religion =
}}
'''هال''' (انگريزي: ''Hāla''؛ سنسڪرت: हाल)، جنهن کي '''هال ستواهن''' پڻ چيو وڃي ٿو، قديم هندستان جي [[ستواهن گهراڻو|ستواهن گهراڻي]] سان لاڳاپيل بادشاهه ۽ [[پراڪرت ادب]] جي مشهور شعري مجموعي '''«گاها ستسئي»''' (''Gāhā Sattasaī'' يا ''Gāthāsaptaśatī'') جو روايتي مرتب هو. پراڻن جي بادشاهي فهرستن ۾ سندس نالو ستواهن حڪمرانن سان لاڳاپيل ملي ٿو. روايتي طور کيس پهرين صدي عيسويءَ ۾ رکيو ويندو آهي، پر سندس حڪمرانيءَ جي صحيح تاريخ ۽ منسوب شعري مجموعي جي تدوين بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|author-link=موتي لال جوتواڻي|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;&gt;{{cite journal|last=Khadabadi|first=B. K.|title=Gahasattasai|journal=Sambodhi|volume=10|year=1981|pages=53–62|language=en|url=https://aryanculture.org/records/1585}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;&gt;{{cite journal|last=Ollett|first=Andrew|title=Explaining Prakrit Poetry in the 18th Century: Vrajarāja Dīkṣita’s Commentary on Hāla’s Seven Centuries|year=2018|language=en|url=https://prakrit.info/resources/papers/2018-vrajar%C4%81ja-ollett.pdf}}&lt;/ref&gt;
هال جو ادبي نالو خاص طور «گاها ستسئي» سان ڳنڍيل آهي. اهو [[مهاراشٽري پراڪرت]] ۾ لکيل مختصر شعرن جو مجموعو آهي، جنهن جي روايتي تعداد ست سئو آهي. ان ۾ محبت، ڳوٺاڻي زندگي، انساني لاڳاپن، فطرت ۽ روزمره جي تجربن کي شاعراڻي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. مجموعي جا شعر مختلف شاعرن سان منسوب آهن، تنهنڪري هال کي انهن سڀني جو اڪيلو تخليقڪار سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== نالو ۽ سڃاڻپ ==
هال جو نالو مختلف ادبي ۽ تاريخي ماخذن ۾ «هال»، «هالا» ۽ «هال ستواهن» جي صورتن ۾ ملي ٿو. سندس سڃاڻپ ستواهن گهراڻي جي هڪ حڪمران ۽ پراڪرت شاعريءَ جي سرپرست طور ڪئي وئي آهي. پراڻن جي روايتي فهرستن ۾ کيس ستواهن حڪمرانن جي سلسلي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;&gt;{{cite book|last=Mirashi|first=V. V.|chapter=The Original Name of the Gāthāsaptaśatī|title=Studies in Indology|language=en|url=https://zenodo.org/record/1145770/files/MIRASHI%20-%20Studies%20in%20Indology.pdf}}&lt;/ref&gt;
هال بابت قديم ادبي روايتن ۾ «ڪوي وتسلا» يعني شاعرن سان محبت ڪندڙ يا شاعرن جو سرپرست، جهڙو لقب پڻ ملي ٿو. «گاها ستسئي» جي هڪ مشهور روايتي بيان موجب هال ڪيترين ئي گاهائن مان ست سئو چونڊ شعر گڏ ڪيا. انهيءَ بيان کي مجموعي جي مرتب سان لاڳاپيل ادبي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو، نه ته ڪنهن مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعي طور.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==
=== ستواهن گهراڻو ===
[[ستواهن گهراڻو]] قديم هندستان جي دکن واري علائقي ۾ حڪمراني ڪندڙ هڪ اهم گهراڻو هو. هن گهراڻي جي سياسي تاريخ دکن، گوداوريءَ جي ماٿري ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان لاڳاپيل آهي. ستواهن دور ۾ پراڪرت ٻولين جو استعمال لکتن ۽ ادبي اظهار ۾ نمايان رهيو.&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;&gt;{{cite book|title=History of Indian Literature: Prakrit Literature|language=en|url=https://www.crephimat.com.br/docs/Livros/A%20History%20of%20Classical%20Poetry%20%5BSanskrit-%20Pali%20-%20Prakrit%5D%2C%201984.pdf}}&lt;/ref&gt;
هال جي شخصيت کي انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ رکيو ويندو آهي. ادبي روايت موجب سندس تعلق ستواهن گهراڻي سان هو، جنهن جي گاديءَ جو هڪ اهم مرڪز پرتشتھان، موجوده پئٺڻ، هو. تنهن هوندي به هال جي ذاتي زندگيءَ ۽ حڪمرانيءَ بابت سڌي تاريخي شاهدي محدود آهي.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;

=== حڪمرانيءَ جو زمانو ===
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هال کي پهرين صدي عيسويءَ جو شاعر ڄاڻايو آهي. بي. ڪي. کدابادي پڻ هال کي پهرين صديءَ جي ستواهن حڪمرانن ۾ شمار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
بهرحال، هال سان منسوب مجموعي جي موجوده متن کي لازمي طور پهرين صديءَ جو قرار ڏيڻ تي اتفاق ناهي. پراڪرت ادب جي محقق اينڊريو اوليٽ موجب «گاها ستسئي» جي تدوين لاءِ مختلف عالمن ٻي صديءَ کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين جون تاريخون تجويز ڪيون آهن. ان ڪري هال جي روايتي دور ۽ موجوده شعري متن جي آخري تدوين کي الڳ تاريخي مسئلا سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== گاها ستسئي ==
'''«گاها ستسئي»''' (پراڪرت: ''Gāhā Sattasaī''؛ سنسڪرت: ''Gāthāsaptaśatī'') قديم هندستان جي مهاراشٽري پراڪرت ٻوليءَ ۾ مختصر شعرن جو هڪ مشهور مجموعو آهي. ان جي نالي جي معنيٰ «ست سئو گاهائون» آهي. روايتي طور هن مجموعي کي ستواهن بادشاهه هال سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
[[File:Satavahana Hala Chakravarti models in Telugu Museum.jpg|thumb|280px|ستواهن بادشاهه هال جي تلگو ميوزيم ۾ تمثيلي پيشڪش. هيءَ جديد ميوزيم واري تصوير آهي، هال جي دور جي اصل تصوير نه آهي.]]
مجموعي ۾ مختصر، پاڻ ۾ مڪمل شعري بند شامل آهن، جن کي «گاها» چيو ويندو آهي. انهن مان ڪيترائي شعر ٻن سٽن ۾ مڪمل ٿين ٿا ۽ محبت، ڳوٺاڻي زندگيءَ، عورتن ۽ مردن جي لاڳاپن، فطرت ۽ روزمره جي واقعن کي موضوع بڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
«گاها ستسئي» کي پراڪرت شاعريءَ جي قديم ۽ اثرائتي مجموعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. هن ڪتاب جي اهميت رڳو شاعراڻي جماليات تائين محدود ناهي، پر ان ۾ قديم دکن جي ڳوٺاڻي زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ عام ماڻهن جي احساسن بابت پڻ ادبي شاهدي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;

=== ڪتاب جي بناوت ===
«گاها ستسئي» جي روايتي بناوت ست حصن تي مشتمل آهي، جن مان هر حصي ۾ لڳ ڀڳ هڪ سئو شعر شامل آهن. مجموعي جا شعر «گاها» يا «آريا» جي ڇند سان لاڳاپيل آهن. مختلف قلمي نسخن ۾ شعرن جي تعداد، ترتيب ۽ شاعرن جي نسبت بابت فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #9bb5c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | گاها ستسئي بابت بنيادي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| اصل نالو
| گاها ستسئي
|-
| سنسڪرت صورت
| گاٿا سپتشتي
|-
| ٻولي
| [[مهاراشٽري پراڪرت]]
|-
| ادبي قسم
| مختصر شعرن جو مجموعو
|-
| روايتي شعرن جو تعداد
| 700
|-
| روايتي ورهاست
| ست حصا
|-
| شعري ڇند
| گاها يا آريا
|-
| منسوب مرتب
| هال ستواهن
|-
| اهم موضوع
| محبت، ڳوٺاڻي زندگي، فطرت ۽ انساني لاڳاپا
|-
| متن جي تاريخ
| عالمن ۾ اختلاف
|}
&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;

=== شعرن جي چونڊ ۽ ترتيب ===
«گاها ستسئي» جي روايتي بيان موجب هال ڪيترن شاعرن جي تخليقن مان ست سئو شعر چونڊي مجموعي ۾ شامل ڪيا. ان روايت ۾ کيس شاعرن جو قدردان ۽ ادبي سرپرست ڏيکاريو ويو آهي. مجموعي جا سڀ شعر هال جا پنهنجا لکيل ناهن، پر انهن مان ڪجهه سندس نالي سان منسوب پڻ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;
مختلف قلمي نسخن ۾ شعرن جي تعداد ۽ ترتيب بابت اختلاف ظاهر ڪن ٿا ته مجموعي جي متن ۾ وقت سان تبديليون آيون. بي. ڪي. کداباديءَ جي تحقيق موجب ڇهن نسخن ۾ 430 گاهائون گڏيل ملن ٿيون، جڏهن ته ٻين شعرن جي موجودگي ۽ ترتيب مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
اهڙي صورتحال سبب مجموعي جي ابتدائي صورت، بعد وارين اضافن ۽ مختلف شاعرن جي نسبت بابت تحقيق جاري رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

=== شاعريءَ جا موضوع ===
==== محبت ۽ انساني لاڳاپا ====
«گاها ستسئي» ۾ محبت، جدائي، ملاقات، انتظار، شادي شده زندگيءَ ۽ انساني احساسن بابت مختصر شعر شامل آهن. ڪيترن شعرن ۾ عورتن جي جذبن ۽ روزمره تجربن کي نمايان جاءِ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
==== ڳوٺاڻي زندگي ====
مجموعي جي شاعريءَ ۾ ڳوٺ، پوک، درياهه، رستا، مسافر، گهر ۽ روزمره جي ماحول سان لاڳاپيل منظر ملن ٿا. انهن تصويرن مان قديم دکن جي ڳوٺاڻي زندگيءَ بابت ادبي تاثر ملي ٿو، جيتوڻيڪ شاعريءَ کي سڌي تاريخي دستاويز جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
==== فطرت ۽ موسمون ====
موسمن جي تبديلي، مينهن، گلن، وڻن ۽ قدرتي منظرن کي انساني احساسن سان ڳنڍڻ هن مجموعي جي شاعريءَ جي نمايان خصوصيت آهي. فطرت جا اشارا ڪيترن شعرن ۾ محبت يا جدائيءَ جي احساس کي وڌيڪ گهرو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== هال جي تصنيف بابت اختلاف ==
هال جي ادبي سڃاڻپ جو اهم مسئلو اهو آهي ته کيس «گاها ستسئي» جو شاعر، مرتب يا سرپرست ڪهڙي حد تائين سمجهيو وڃي. روايتي ادبي ماخذ کيس مجموعي جو مرتب قرار ڏين ٿا، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ موجوده متن جي تدوين ۽ شاعرن جي نسبت بابت مختلف رايا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;
قديم هندستاني ادب جي ڪجهه محققن موجب مجموعي جو هڪ ابتدائي بنياد هال جي زماني سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو، پر موجوده نسخن ۾ بعد واري دور جا اضافا ۽ تبديليون موجود آهن. ٻين محققن هال سان نسبت کي ادبي روايت يا تاريخي طور غيريقيني قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #9bb5c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | هال ۽ گاها ستسئي بابت تحقيقي موقف
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ماخذ يا محقق
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | بنيادي موقف
|-
| موتي لال جوتواڻي
| هال کي پهرين صدي عيسويءَ جو شاعر ڄاڻائي ٿو
|-
| بي. ڪي. کدابادي
| هال کي ستواهن حڪمران ۽ ست سئو گاهائن جو مرتب قرار ڏئي ٿو
|-
| وِي. وِي. ميراشي
| هال سان مجموعي جي روايتي نسبت ۽ ان جي اصل نالي تي بحث ڪري ٿو
|-
| پراڪرت ادب جي تاريخ بابت مطالعا
| ابتدائي مجموعي ۽ موجوده نسخن جي تاريخ ۾ فرق ظاهر ڪن ٿا
|-
| اينڊريو اوليٽ
| مجموعي جي تدوين لاءِ مختلف تجويز ڪيل تاريخن ۽ متن جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MirashiOriginal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HistoryPrakrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==
هال سان منسوب «گاها ستسئي» پراڪرت شاعريءَ جي تاريخ ۾ اهم مجموعو آهي. ان ۾ مختصر شعري اظهار، عام ماڻهن جي زندگيءَ جي منظرنگاري ۽ محبت جي مختلف صورتن کي ادبي اهميت حاصل آهي. مجموعي جي روايت ڪيترين صدين تائين هندستاني ادبي تنقيد ۽ شاعريءَ تي اثرانداز رهي.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Khadabadi1981&quot;/&gt;
مجموعي تي مختلف دورن ۾ شرحون لکيون ويون ۽ ان جا شعر ادبي مثالن طور استعمال ٿيندا رهيا. اهڙيءَ طرح «گاها ستسئي» پراڪرت ٻوليءَ جي ادبي حيثيت ۽ مختصر شاعريءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم ماخذ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Ollett2018&quot;/&gt;


== ستواهن دور جون تصويرون ==
[[File:Satavahana1stCenturyBCECoinInscribedInBrahmi(Sataka)Nisa.jpg|thumb|260px|پهرين صدي قبل مسيح جو ستواهن دور سان لاڳاپيل سڪو، جنهن تي براهمي لکت موجود آهي. هي سڪو هال سان منسوب نه آهي.]]
[[File:Coins of history Andhra Pradesh Satavahana time.JPG|thumb|260px|ستواهن دور سان لاڳاپيل تاريخي سڪا.]]
[[File:Elephant type Coin of Pulmavi, Satvahan Period, Bhopal State Museum.jpg|thumb|260px|ستواهن حڪمران پلومويءَ سان لاڳاپيل هاٿيءَ جي تصوير وارو سڪو، ڀوپال اسٽيٽ ميوزيم.]]
اهي تصويرون ستواهن گهراڻي جي تاريخي پسمنظر کي ظاهر ڪن ٿيون. انهن مان ڪنهن به سڪي کي هال جو ذاتي سڪو قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ستواهن گھراڻو]]
* [[پراڪرت ادب]]
* [[مھاراشٽري پراڪرت]]
* [[گاها ستسئي]]
* [[قديم هندستان]]
* [[دکن]]
* [[گوداوري ندي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book|last=Jotwani|first=Motilal|title=A Dictionary of Sindhi Literature|publisher=Sampark Prakashan|location=New Delhi|year=1996|language=en}}
* {{cite journal|last=Khadabadi|first=B. K.|title=Gahasattasai|journal=Sambodhi|volume=10|year=1981|pages=53–62|language=en}}
* {{cite journal|last=Ollett|first=Andrew|title=Explaining Prakrit Poetry in the 18th Century: Vrajarāja Dīkṣita’s Commentary on Hāla’s Seven Centuries|year=2018|language=en}}
* {{cite book|last=Mirashi|first=V. V.|chapter=The Original Name of the Gāthāsaptaśatī|title=Studies in Indology|language=en}}
* {{cite book|title=History of Indian Literature: Prakrit Literature|language=en}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://aryanculture.org/records/1585 گاها ستسئي بابت بي. ڪي. کداباديءَ جو تحقيقي مقالو]
* [https://prakrit.info/resources/papers/2018-vrajar%C4%81ja-ollett.pdf اينڊريو اوليٽ جو پراڪرت شاعريءَ بابت تحقيقي مقالو]
* [https://zenodo.org/record/1145770 وِي. وِي. ميراشي جي هندستاني ادب بابت تحقيق]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Satavahana وڪيميڊيا ڪامنز تي ستواهن گهراڻو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Coins_of_Satavahana ستواهن دور جا سڪا]

{{وڪيميڊيا ڪامنز زمرو|Satavahana}}

[[زمرو:ستواهن گهراڻو]]
[[زمرو:قديم هندستان جا حڪمران]]
[[زمرو:پراڪرت ادب]]
[[زمرو:هندستاني شاعر]]
[[زمرو:پهرين صديءَ جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>j4l1dbp182t20mfm8x2h4uagbyiwsu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هال (پراڪرت شاعر)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105095</id>
    <redirect title="هال (ستواھڻ بادشاھ)" />
    <revision>
      <id>426736</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[هال (پراڪرت شاعر)]] کي [[هال (ستواھڻ بادشاھ)]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>426736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="6vesty49bd092yh6nmwuc09g9mjl3dv" xml:space="preserve">#چوريو [[هال (ستواھڻ بادشاھ)]]</text>
      <sha1>6vesty49bd092yh6nmwuc09g9mjl3dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حليما (ناول)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105096</id>
    <revision>
      <id>426737</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|آسانند مامتورا جو سنڌي سماجي ناول، 1977ع ۾ شايع ٿيل}} {{Infobox book | name = حليما | title_orig = حليما | image = | image_caption = | author = [[آسانند مامتورا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = سماجي ناول | publisher = ڪونج پبليڪيشن، بمبئي | pub_date = 1977ع | pages = 140 | preceded_by = شاعر (ناول)|ش...</comment>
      <origin>426737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5602" sha1="gt8ys2xrvpx1gzzw4ywftzq0f1i1oqw" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|آسانند مامتورا جو سنڌي سماجي ناول، 1977ع ۾ شايع ٿيل}}
{{Infobox book
| name = حليما
| title_orig = حليما
| image =
| image_caption =
| author = [[آسانند مامتورا]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre = سماجي ناول
| publisher = ڪونج پبليڪيشن، بمبئي
| pub_date = 1977ع
| pages = 140
| preceded_by = [[شاعر (ناول)|شاعر]]
}}
'''حليما''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ [[ناول]] آهي، جنهن جو ليکڪ [[آسانند مامتورا]] (1903ع–1993ع) آهي. هيءُ مامتورا جو ٻيو اصلوڪو ناول آهي. ناول 1947ع ۾ لکيو ويو، پر [[هندستان جي ورهاڱي]] سبب ان جي اشاعت رڪجي وئي. ٽيهه سال پوءِ 1977ع ۾ ڪونج پبليڪيشن، [[بمبئي]]، ان کي پهريون ڀيرو ڇپائي پڌرو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;&gt;{{cite web
|title=حليما
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حليما
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
ناول جو مرڪزي ڪردار حليما نالي هڪ غريب ڳوٺاڻي ڇوڪري آهي، جنهن جي زندگيءَ ۾ جاگيرداراڻي ڏاڍ، جنسي استحصال، سماجي ناانصافي، سياسي شعور ۽ انساني برابريءَ جي جدوجهد کي موضوع بڻايو ويو آهي. ڪهاڻيءَ جو پسمنظر ورهاڱي کان اڳ واري [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
ناول جي مهاڳ جو ليکڪ [[منگهارام ملڪاڻي]] آهي. ان جو ٻيو ڇاپو چونڊ پبليڪيشن، [[لاڙڪاڻو]]، جون 1983ع ۾ شايع ڪيو. ٻنهي ڄاڻايل ڇاپن ۾ 140 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;

== ليکڪ ==
[[آسانند مامتورا]] سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ نثر نويس هو. سندس جنم 1903ع ۾ ڪراچيءَ جي اولڊ ٽائون واري علائقي ۾ ٿيو ۽ وفات 1993ع ۾ ٿي. سندس ادبي لکڻين ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ سان گڏ نفسياتي ۽ جنسي مسئلن جي عڪاسي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMamtora&quot;&gt;{{cite web
|title=آسانند مامتورا
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسانند+مامتورا
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
مامتورا جي پهرين ناول ''شاعر'' کي 1941ع ۾ آشا ساهت منڊل شايع ڪيو. سندس ٻين ادبي ڪتابن ۾ ''جيوت، پريم ۽ پاپ جون ڪهاڻيون'' (1939ع)، ''آرسي'' (1943ع) ۽ ''ڳنوارڻ'' (1978ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMamtora&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ مامتورا جي ٻن ناولن ''شاعر'' ۽ ''حليما'' کي سنڌي ناول جي ارتقا ۾ اهم قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== لکجڻ ۽ اشاعت جي تاريخ ==
''حليما'' جي لکجڻ ۽ ڇپجڻ جي تاريخ ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب آسانند مامتورا ناول 1947ع ۾ مڪمل ڪيو ۽ ان کي ڇپائڻ لاءِ موڪليو، پر هندستان جي ورهاڱي سبب اشاعت ممڪن نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ ناول 1977ع ۾ پهريون ڀيرو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #8aaac3;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | حليما ناول جي لکجڻ ۽ اشاعت جو احوال
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| 1947ع
| ناول جي تصنيف
| آسانند مامتورا ناول مڪمل ڪيو؛ ورهاڱي سبب اشاعت رڪجي وئي
|-
| 1977ع
| پهريون ڇاپو
| ڪونج پبليڪيشن، بمبئي؛ 140 صفحا؛ ڄاڻايل قيمت 10 روپيا
|-
| جون 1983ع
| ٻيو ڇاپو
| چونڊ پبليڪيشن، لاڙڪاڻو؛ 140 صفحا؛ ڄاڻايل قيمت 15 روپيا
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «سنڌي ناول» واري فهرست ۾ ''حليما'' جي سامهون 1978ع لکيل آهي، جڏهن ته ساڳئي اداري جي ناول بابت مخصوص داخلا ۾ پهرئين ڇاپي جو سال 1977ع ڏنل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پڻ 1977ع ڄاڻايو آهي. انهيءَ ڪري هن مضمون ۾ پهرئين ڇاپي لاءِ 1977ع اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaNovelList&quot;&gt;{{cite web
|title=سنڌي ناول
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;</text>
      <sha1>gt8ys2xrvpx1gzzw4ywftzq0f1i1oqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426738</id>
      <parentid>426737</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16365" sha1="s3h221teu20wphj0giauhvq5xsikd6f" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|آسانند مامتورا جو سنڌي سماجي ناول، 1977ع ۾ شايع ٿيل}}
{{Infobox book
| name = حليما
| title_orig = حليما
| image =
| image_caption =
| author = [[آسانند مامتورا]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre = سماجي ناول
| publisher = ڪونج پبليڪيشن، بمبئي
| pub_date = 1977ع
| pages = 140
| preceded_by = [[شاعر (ناول)|شاعر]]
}}
'''حليما''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ [[ناول]] آهي، جنهن جو ليکڪ [[آسانند مامتورا]] (1903ع–1993ع) آهي. هيءُ مامتورا جو ٻيو اصلوڪو ناول آهي. ناول 1947ع ۾ لکيو ويو، پر [[هندستان جي ورهاڱي]] سبب ان جي اشاعت رڪجي وئي. ٽيهه سال پوءِ 1977ع ۾ ڪونج پبليڪيشن، [[بمبئي]]، ان کي پهريون ڀيرو ڇپائي پڌرو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;&gt;{{cite web
|title=حليما
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حليما
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
ناول جو مرڪزي ڪردار حليما نالي هڪ غريب ڳوٺاڻي ڇوڪري آهي، جنهن جي زندگيءَ ۾ جاگيرداراڻي ڏاڍ، جنسي استحصال، سماجي ناانصافي، سياسي شعور ۽ انساني برابريءَ جي جدوجهد کي موضوع بڻايو ويو آهي. ڪهاڻيءَ جو پسمنظر ورهاڱي کان اڳ واري [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
ناول جي مهاڳ جو ليکڪ [[منگهارام ملڪاڻي]] آهي. ان جو ٻيو ڇاپو چونڊ پبليڪيشن، [[لاڙڪاڻو]]، جون 1983ع ۾ شايع ڪيو. ٻنهي ڄاڻايل ڇاپن ۾ 140 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;

== ليکڪ ==
[[آسانند مامتورا]] سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ نثر نويس هو. سندس جنم 1903ع ۾ ڪراچيءَ جي اولڊ ٽائون واري علائقي ۾ ٿيو ۽ وفات 1993ع ۾ ٿي. سندس ادبي لکڻين ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ سان گڏ نفسياتي ۽ جنسي مسئلن جي عڪاسي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaMamtora&quot;&gt;{{cite web
|title=آسانند مامتورا
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسانند+مامتورا
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;
مامتورا جي پهرين ناول ''شاعر'' کي 1941ع ۾ آشا ساهت منڊل شايع ڪيو. سندس ٻين ادبي ڪتابن ۾ ''جيوت، پريم ۽ پاپ جون ڪهاڻيون'' (1939ع)، ''آرسي'' (1943ع) ۽ ''ڳنوارڻ'' (1978ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaMamtora&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ مامتورا جي ٻن ناولن ''شاعر'' ۽ ''حليما'' کي سنڌي ناول جي ارتقا ۾ اهم قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== لکجڻ ۽ اشاعت جي تاريخ ==
''حليما'' جي لکجڻ ۽ ڇپجڻ جي تاريخ ۾ فرق آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب آسانند مامتورا ناول 1947ع ۾ مڪمل ڪيو ۽ ان کي ڇپائڻ لاءِ موڪليو، پر هندستان جي ورهاڱي سبب اشاعت ممڪن نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ ناول 1977ع ۾ پهريون ڀيرو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #8aaac3;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | حليما ناول جي لکجڻ ۽ اشاعت جو احوال
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| 1947ع
| ناول جي تصنيف
| آسانند مامتورا ناول مڪمل ڪيو؛ ورهاڱي سبب اشاعت رڪجي وئي
|-
| 1977ع
| پهريون ڇاپو
| ڪونج پبليڪيشن، بمبئي؛ 140 صفحا؛ ڄاڻايل قيمت 10 روپيا
|-
| جون 1983ع
| ٻيو ڇاپو
| چونڊ پبليڪيشن، لاڙڪاڻو؛ 140 صفحا؛ ڄاڻايل قيمت 15 روپيا
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «سنڌي ناول» واري فهرست ۾ ''حليما'' جي سامهون 1978ع لکيل آهي، جڏهن ته ساڳئي اداري جي ناول بابت مخصوص داخلا ۾ پهرئين ڇاپي جو سال 1977ع ڏنل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پڻ 1977ع ڄاڻايو آهي. انهيءَ ڪري هن مضمون ۾ پهرئين ڇاپي لاءِ 1977ع اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaNovelList&quot;&gt;{{cite web
|title=سنڌي ناول
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ناول
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-10-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻي ==
''حليما'' هڪ غريب ۽ لاوارث ڳوٺاڻي ڇوڪريءَ جي زندگيءَ جي ڪهاڻي آهي. ناول جي شروعات ۾ حليما سنڌ جي جاگيرداراڻي سماج ۾ طاقت ۽ معاشي اڻبرابريءَ سبب استحصال جو شڪار ٿئي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب وڏيري جو پٽ پهرين سندس جنسي استحصال ڪري ٿو ۽ پوءِ وڏيرو پاڻ به ساڻس زيادتي ڪري ٿو. اهڙيءَ طرح ناول جي شروعات حليما جي زندگيءَ ۾ پيش آيل ڏاڍ ۽ ناانصافيءَ سان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي بيان موجب حليما چوڏهن سالن جي عمر ۾ وڏيري جي پٽ هٿان جنسي زيادتيءَ جو شڪار ٿئي ٿي. وڏيري جو پٽ عليڳڙهه واپس هليو وڃي ٿو، جڏهن ته حليما کي هڪ مئل ٻار ڄمي ٿو. ان کان پوءِ سندس زندگي وڌيڪ ڏکي حالتن ۾ ڦاسي پوي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;

=== سنڌ کان لاهور تائين ===
موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب حليما کي وڏيري جي خاندان جي قبضي مان آزاد ڪرايو وڃي ٿو. ان کان پوءِ هوءَ پنجاب جي شهر [[لاهور]] پهچي ٿي، جتي سندس واسطو سوشلسٽ خيالن سان لاڳاپيل ماڻهن سان پوي ٿو. اهو رابطو سندس سماجي شعور ۽ زندگيءَ بابت سوچ تي اثرانداز ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب حليما انگريز مخالف سياسي تحريڪ ۾ پڻ حصو وٺي ٿي ۽ پوليس جي لاٺي چارج ۽ ڪرفيو جهڙين حالتن کي منهن ڏئي ٿي. ان بيان ۾ سندس هڪ هاريءَ سان محبت جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;

=== سنڌ ڏانهن واپسي ===
جوتواڻيءَ جي بيان موجب حليما سنڌ واپس اچي غريب هارين جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪري ٿي. سندس ذاتي تڪليفون کيس ٻين محروم ماڻهن جي مسئلن ڏانهن متوجهه ڪن ٿيون. ناول ۾ سندس زندگيءَ جو اهو مرحلو ذاتي ڏکن کان سماجي جدوجهد ڏانهن وڌڻ طور پيش ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ورهاڱو ۽ انساني ڀائيچارو ===
ناول جي ڪهاڻيءَ ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] جو واقعو پڻ اچي ٿو. جوتواڻيءَ موجب ورهاڱي کان پوءِ به حليما جو انساني ڀائيچاري ۽ گڏيل انسانيت ۾ ويساهه قائم رهي ٿو. اهڙيءَ طرح ناول ۾ مذهبي ۽ سياسي ورهاست کان مٿانهين انساني يڪجهتيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪهاڻيءَ جي پڄاڻي ===
جوتواڻيءَ جي بيان موجب حليما جي زندگيءَ جي المناڪ پڄاڻي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي گدو بندر واري ذهني بيمارين جي اسپتال ۾ ٿئي ٿي، جتي هوءَ آخرڪار داخل ٿئي ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ ناول جي پڄاڻيءَ کي ڏکوئيندڙ قرار ڏئي ٿي، پر پنهنجي مختصر داخلا ۾ گدو بندر واري تفصيل جو ذڪر نٿي ڪري.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;

== اهم ڪردار ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9db5c9;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | ناول جا اهم ڪردار ۽ سندن ڪردارنگاري
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ حيثيت
|-
| '''حليما'''
| ناول جي مرڪزي ڪردار؛ هڪ غريب ڳوٺاڻي ڇوڪري، جيڪا استحصال کان پوءِ سماجي جدوجهد ڏانهن وڌي ٿي
|-
| وڏيري جو پٽ
| حليما جي شروعاتي استحصال سان لاڳاپيل ڪردار
|-
| وڏيرو
| جاگيرداراڻي طاقت ۽ استحصال جي نمائندگي ڪندڙ ڪردار
|-
| لاهور جا سوشلسٽ
| حليما جي سياسي ۽ سماجي شعور سان لاڳاپيل ماڻهو
|-
| هاري
| سنڌيانا موجب حليما جي محبت سان لاڳاپيل ڪردار
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
هن جدول ۾ انهن ڪردارن جا صرف اهي تفصيل شامل ڪيا ويا آهن، جيڪي ڄاڻايل ماخذن ۾ موجود آهن. سندن ذاتي نالا، مڪمل پسمنظر ۽ ٻيون خصوصيتون ناول جي اصل متن جي مقابلي کان سواءِ مقرر نٿيون ڪري سگهجن.

== موضوعاتي جائزو ==
=== جاگيرداراڻي نظام ۽ طبقاتي اڻبرابري ===
ناول ۾ غريب ڳوٺاڻي ڇوڪريءَ جي زندگيءَ وسيلي معاشي ۽ سماجي طاقت جي اڻبرابريءَ کي نمايان ڪيو ويو آهي. وڏيري ۽ سندس پٽ جو حليما سان ورتاءُ اهڙي نظام جي عڪاسي ڪري ٿو، جنهن ۾ طاقتور ماڻهو ڪمزور ماڻهن جي زندگيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. ڪهاڻيءَ جي انهيءَ پهلوءَ کي جاگيرداراڻي استحصال جي ادبي تنقيد طور پڙهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;

=== عورت جو استحصال ۽ نفسياتي تجربو ===
حليما سان ٿيندڙ جنسي زيادتي، سندس سماجي بي وسي ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حالتون ناول جي اهم موضوعن مان آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ليکڪ حليما جي ذهني ۽ جسماني ڪيفيتن کي نفسياتي انداز ۾ پيش ڪيو آهي. آسانند مامتورا جي ٻين لکڻين ۾ پڻ نفسياتي ۽ جنسي مسئلن جي عڪاسي ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaMamtora&quot;/&gt;

=== سياسي شعور ۽ هارين جا مسئلا ===
حليما جو لاهور ۾ سوشلسٽ ماڻهن سان رابطو ۽ سنڌ موٽي غريب هارين لاءِ ڪم ڪرڻ سندس ڪردار جي سماجي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ناول ۾ ذاتي تڪليفن سان گڏ طبقاتي مسئلن ۽ سياسي شعور کي پڻ جاءِ ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ورهاڱو ۽ انسان دوستي ===
ناول ۾ ورهاڱي جي پسمنظر باوجود حليما جي انساني ڀائيچاري ۾ ويساهه کي اهميت ڏني وئي آهي. ان موضوع کي مذهبي ۽ قومي ورهاست جي مقابلي ۾ گڏيل انسانيت جي ادبي تصور طور سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي انداز ۽ اهميت ==
''حليما'' ۾ سنڌ جي مسلم ڳوٺاڻي زندگيءَ، عورتن جي سماجي حالتن ۽ سياسي تبديليءَ کي ڪهاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ناول جي ٻولي ۽ اسلوب کي ساراهيو آهي ۽ ان کي آسانند مامتورا جي اهم تصنيفن ۾ شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
ناول جو مهاڳ منگهارام ملڪاڻيءَ لکيو، جنهن ان جي سنڌ جي مسلم زندگيءَ سان لاڳاپيل موضوع ۽ سنڌ توڙي هند جي سنڌي پڙهندڙن لاءِ اهميت کي اجاگر ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHaleema&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ پڻ مامتورا جي ناولن ''شاعر'' ۽ ''حليما'' کي سنڌي ناول جي ارتقا ۾ اهم قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;


== تصويرون ==
[[File:A farmers lady in the ploughing field.jpg|thumb|260px|سنڌ ۾ زرعي ڪم جو منظر. ناول ''حليما'' ۾ هارين ۽ ڳوٺاڻي زندگيءَ جا مسئلا اهم موضوع آهن. هيءَ تصوير ناول جي ڪنهن واقعي جي سڌي عڪاسي نه آهي.]]
[[File:Partition of Punjab, India 1947.jpg|thumb|260px|1947ع جي ورهاڱي دوران پناهگيرن سان ڀريل ريل گاڏي. ورهاڱي جو واقعو ناول جي تاريخي پسمنظر جو حصو آهي.]]

== پڻ ڏسو ==
* [[آسانند مامتورا]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[منگهارام ملڪاڻي]]
* [[جاگيرداري]]
* [[سماجي حقيقت نگاري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|author=آسانند مامتورا
|title=حليما
|publisher=ڪونج پبليڪيشن
|location=بمبئي
|year=1977
|pages=140
|language=sd
}}
* {{cite book
|author=آسانند مامتورا
|title=حليما
|publisher=چونڊ پبليڪيشن
|location=لاڙڪاڻو
|year=1983
|edition=ٻيو
|pages=140
|language=sd
}}
* {{cite web
|title=حليما
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حليما
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
}}
* {{cite web
|title=آسانند مامتورا
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسانند+مامتورا
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حليما حليما — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آسانند+مامتورا آسانند مامتورا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1886/read سنڌي ناول جي تاريخ بابت ڪتاب — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Fields_in_Sindh سنڌ جي زرعي منظرن جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:1977ع جا ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سماجي ناول]]</text>
      <sha1>s3h221teu20wphj0giauhvq5xsikd6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گلگت بلتستان ۾ لڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105097</id>
    <revision>
      <id>426741</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گلگت بلتستان]] [[زمرو:پاڪستان ۾ لڪ]]</comment>
      <origin>426741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="21t51pr0hunzgwgx3edj5j93nbcmxg2" xml:space="preserve">[[زمرو:گلگت بلتستان]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ لڪ]]</text>
      <sha1>21t51pr0hunzgwgx3edj5j93nbcmxg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪليمنجارو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105098</id>
    <revision>
      <id>426750</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:آفريڪا جا جبل]] [[زمرو:جاگرافي آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]] [[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]] [[زمرو:جبل]] [[زمرو:آفريڪا]]</comment>
      <origin>426750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="n3rk7az6sfln6kx624nsk45hu96zl75" xml:space="preserve">
[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:آفريڪا]]</text>
      <sha1>n3rk7az6sfln6kx624nsk45hu96zl75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426751</id>
      <parentid>426750</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="jayrmrkpmsc39m5xvv4ct8lf4fphhz1" xml:space="preserve">
[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]

[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>jayrmrkpmsc39m5xvv4ct8lf4fphhz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426752</id>
      <parentid>426751</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="ewb15vca3q2pbpjp4lf9v3ci7a38ozz" xml:space="preserve">[[زمرو:جبل]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]

[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]</text>
      <sha1>ewb15vca3q2pbpjp4lf9v3ci7a38ozz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426754</id>
      <parentid>426752</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="l3mr23sj37kmqma6gvqt3lsa4l7gpmp" xml:space="preserve">

[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:جاگرافي آفريڪا]]
[[زمرو:آفريڪا جي جاگرافي]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]</text>
      <sha1>l3mr23sj37kmqma6gvqt3lsa4l7gpmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426756</id>
      <parentid>426754</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92" sha1="3h94wjro95olzsygsh6a0k6tg78hq92" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا]]</text>
      <sha1>3h94wjro95olzsygsh6a0k6tg78hq92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جا جبل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105099</id>
    <revision>
      <id>426755</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:جبل بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]] [[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>426755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="145" sha1="nscxyoht87yd10kfhhh9ojda4vypyy4" xml:space="preserve">[[زمرو:جبل بلحاظ کنڊ]]
[[زمرو:آفريڪا ۾ زميني شڪليون]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>nscxyoht87yd10kfhhh9ojda4vypyy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آفريڪا جا انتهائي نقطا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105100</id>
    <revision>
      <id>426757</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]] [[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</comment>
      <origin>426757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105" sha1="l7byknh9qzvc5b6vn1jm8agfpq540nv" xml:space="preserve">[[زمرو:زمين جا انتهائي نقطا]]
[[زمرو:آفريڪا جي طبعي جاگرافي]]</text>
      <sha1>l7byknh9qzvc5b6vn1jm8agfpq540nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:تنزانيا جا جبل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105101</id>
    <revision>
      <id>426761</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جا جبل]] [[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]]</comment>
      <origin>426761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="dhld8nklnf0hvt9odhogj2rxwgb9b4q" xml:space="preserve">[[زمرو:آفريڪا جا جبل]]
[[زمرو:تنزانيا جي ارضيات]]</text>
      <sha1>dhld8nklnf0hvt9odhogj2rxwgb9b4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هلو پنھل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105102</id>
    <revision>
      <id>426763</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|سانتداس ايم. جهـنگياڻيءَ جو 1966ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مضمونن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = هلو پنهل | author = [[سانتداس جهـنگياڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = مضمونن جو مجموعو | pub_date = 1966ع | publisher = | pages = | image = | image_caption = }}  '''هلو پنهل''' (انگريزي: ''Halu Punhal'') سنڌي اديب سان...</comment>
      <origin>426763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5322" sha1="jab0ki3vmqjcul384ul7vmvrugxai39" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سانتداس ايم. جهـنگياڻيءَ جو 1966ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مضمونن جو مجموعو}}
{{Infobox book
| name = هلو پنهل
| author = [[سانتداس جهـنگياڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre = مضمونن جو مجموعو
| pub_date = 1966ع
| publisher =
| pages =
| image =
| image_caption =
}}

'''هلو پنهل''' (انگريزي: ''Halu Punhal'') سنڌي اديب [[سانتداس جهـنگياڻي]] جو مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1966ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ ليکڪ جي [[گنگوتري]] ڏانهن ڪيل سفر بابت هڪ مضمون پڻ شامل آهي. ڪتاب جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ ==
[[سانتداس جهـنگياڻي]] (1926ع–1988ع) سنڌي ٻوليءَ جو مضمون نگار ۽ ڪهاڻيڪار هو. سندس ادبي تصنيفن ۾ ''جئه گنگوتري'' (1966ع)، ''هلو پنهل'' (1966ع) ۽ ''پاپ جي مايا'' (1968ع) شامل آهن. ''جئه گنگوتري'' کي سفرنامو، ''هلو پنهل'' کي مضمونن جو مجموعو ۽ ''پاپ جي مايا'' کي ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''هلو پنهل'' مختلف مضمونن تي مشتمل سنڌي نثري ڪتاب آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڄاڻ موجب ان ۾ گنگوتريءَ جي سفر بابت ليکڪ جو هڪ مضمون شامل آهي. ان کان سواءِ ٻين مضمونن جي عنوانن، تعداد يا موضوعن جا تفصيل ڄاڻايل ادبي لغت جي مختصر داخلا ۾ موجود ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== گنگوتريءَ جي سفر بابت مضمون ===
[[File:Gangotri temple.jpg|thumb|250px|[[گنگوتري]] جو مندر، اترڪاشي ضلعو، اتراکنڊ، ڀارت. هيءَ تصوير ڪتاب ۾ بيان ڪيل علائقي جي آهي، ليکڪ جي اصل سفر جي نه.]]
[[گنگوتري]] ڀارت جي [[اتراکنڊ]] رياست جي اترڪاشي ضلعي ۾ واقع هڪ مشهور مذهبي ۽ جاگرافيائي ماڳ آهي. هيءُ هنڌ [[ڀاگيرٿي ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ [[گنگا ندي]] سان لاڳاپيل مذهبي روايتن ۾ اهميت رکي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''هلو پنهل'' ۾ سانتداس جهـنگياڻيءَ جي گنگوتريءَ واري سفر بابت هڪ مضمون شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt; انهيءَ مضمون ۾ بيان ڪيل سفر جي تاريخ، رستي، ملاقاتن، مشاهدن ۽ ذاتي تجربن جا تفصيل ڪتاب جي اصل متن مان تصديق طلب آهن.

[[File:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|thumb|250px|گنگوتريءَ وٽ وهندڙ ڀاگيرٿي ندي. هيءَ تصوير علائقي جو جغرافيائي پسمنظر ڏيکاري ٿي.]]

== اشاعت ==
''هلو پنهل'' جي اشاعت جو سال 1966ع آهي. دستياب ادبي لغت ۾ ڪتاب جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ڇاپن بابت وڌيڪ تفصيل درج ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ جون لاڳاپيل تصنيفون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a4bed2;&quot;
|+ style=&quot;background:#285b78;color:white;padding:8px;&quot; | سانتداس جهـنگياڻيءَ جون چونڊ تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | صنف
|-
| جئه گنگوتري
| 1966ع
| سفرنامو
|-
| '''هلو پنهل'''
| '''1966ع'''
| مضمونن جو مجموعو
|-
| پاپ جي مايا
| 1968ع
| ڪهاڻين جو مجموعو
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سانتداس جهـنگياڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[سنڌي سفرنامو]]
* [[گنگوتري]]
* [[ڀاگيرٿي ندي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gangotri_Temple گنگوتري مندر جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagirathi_River_at_Gangotri گنگوتريءَ وٽ ڀاگيرٿي نديءَ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي نثر]]
[[زمرو:1966ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي مضمونن جا مجموعا]]</text>
      <sha1>jab0ki3vmqjcul384ul7vmvrugxai39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هلو ته ڀڄي هلون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105103</id>
    <revision>
      <id>426764</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|1984ع جي سنڌي رومانوي مزاحيه فلم ۽ مدن جُماڻيءَ جو فلمي اسڪرپٽ}} {{Infobox film | name = هلو ته ڀڄي هلون | director = [[مدن جُماڻي]] | producer = [[ست رام روهڙا]] | writer = [[مدن جُماڻي]] | story = ڪمار شيليندر | starring = راجن سپي، سانيا ملچنداڻي، رميش مهتا | music = [[سي. ارجن]] | cinematography = جي. ايس....</comment>
      <origin>426764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11774" sha1="2rfffan6acswsx15er46yxu7odwmm0i" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|1984ع جي سنڌي رومانوي مزاحيه فلم ۽ مدن جُماڻيءَ جو فلمي اسڪرپٽ}}
{{Infobox film
| name = هلو ته ڀڄي هلون
| director = [[مدن جُماڻي]]
| producer = [[ست رام روهڙا]]
| writer = [[مدن جُماڻي]]
| story = ڪمار شيليندر
| starring = راجن سپي، سانيا ملچنداڻي، رميش مهتا
| music = [[سي. ارجن]]
| cinematography = جي. ايس. اٽوال
| editing = مڪيش متلاڻي
| studio = ڀاڳيه لڪشمي چتر مندر
| released = {{Film date|1984|11|15}}
| runtime = 136 منٽ
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
}}

'''هلو ته ڀڄي هلون''' (انگريزي: ''Hal Ta Bhajee Haloon'') 1984ع جي هڪ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] رومانوي مزاحيه فلم آهي، جنهن جو ليکڪ ۽ هدايتڪار [[مدن جُماڻي]] هو. فلم جي ڪهاڻيءَ جو مرڪز سنيل ۽ پونم نالي ٻه نوجوان آهن، جن جي محبت ۽ شاديءَ بابت خانداني اختلافن کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. فلم جو پروڊيوسر [[ست رام روهڙا]] ۽ موسيقار [[سي. ارجن]] هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;&gt;{{cite web
|title=Halu Ta Bhajee Haloon – Full Sindhi Movie
|url=https://sindhyat.com/database/videodetails/jD12Zzy_eW0
|website=Sindhyat
|date=7 January 2023
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

فلم 15 نومبر 1984ع تي ڀارت ۾ رليز ٿي. ان ۾ راجن سپي، سانيا ملچنداڻي، رميش مهتا ۽ ٻيا فنڪار شامل آهن. فلم جي ڊيگهه 136 منٽ آهي.&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;&gt;{{cite web
|title=Hal Ta Bhajee Haloon (1984)
|url=https://www.imdb.com/title/tt30144634/
|website=IMDb
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فلمي اسڪرپٽ ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هلو ته ڀڄي هلون'' کي 1984ع جي فلمي اسڪرپٽ طور درج ڪيو آهي. هن موجب اسڪرپٽ جو ليکڪ ۽ فلم جو هدايتڪار مدن جُماڻي هو ۽ ڪهاڻيءَ جا ٻه مرڪزي ڪردار سنيل ۽ پونم هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مدن جُماڻيءَ بابت ''Promoters and Preservers of Sindhyat'' ۾ پڻ ''Hal Ta Bhaji Haloon'' سندس لکيل فلمي اسڪرپٽن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatJumani&quot;&gt;{{cite book
|title=Promoters and Preservers of Sindhyat
|url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
|publisher=Sindhi Sangat
|page=240
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

فلمي اسڪرپٽ جي الڳ ڪتابي اشاعت، ناشر ۽ صفحن جي تعداد بابت دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي آهي.

== ڪهاڻي ==
فلم جي ڪهاڻي سنيل ۽ پونم جي چوڌاري ڦري ٿي. شروعات ۾ ٻنهي جي وچ ۾ اختلاف ۽ تڪرار هوندا آهن، پر وقت گذرڻ سان سندن لاڳاپو محبت ۾ بدلجي وڃي ٿو. ٻئي طرف سندن خاندان چاهين ٿا ته هو پنهنجي پسند جي گهوٽ ۽ ڪنوار سان شادي ڪن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

خانداني دٻاءَ سبب سنيل ۽ پونم گهران ڀڄي شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن ٿا. فلم جي ڪهاڻيءَ ۾ محبت جي شادي ۽ خاندان جي مرضيءَ سان ٿيندڙ شاديءَ جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ صورتحال کي رومانوي مزاح جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. پڄاڻيءَ تي کين معلوم ٿئي ٿو ته سندن خاندانن جي چونڊ پڻ هڪ ٻئي لاءِ ئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

== صنف ۽ موضوع ==
''هلو ته ڀڄي هلون'' رومانوي مزاحيه فلم آهي. ان ۾ نوجوانن جي محبت، خانداني فيصلا، شاديءَ بابت سماجي روايتون ۽ غلط فهميون ڪهاڻيءَ جا بنيادي موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

فلم جي ڪهاڻيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جي تجارتي سئنيما ۾ رومانوي مزاح جي هڪ مثال طور ڏٺو وڃي ٿو. فلمي رڪارڊن موجب اها رنگين ۽ سئنيماسڪوپ ٽيڪنالاجيءَ ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;

== اداڪار ==
فلم ۾ هيٺيان فنڪار شامل هئا:&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #91afc6;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | هلو ته ڀڄي هلون جا اداڪار
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | فنڪار
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | حيثيت
|-
| راجن سپي
| اداڪار
|-
| سانيا ملچنداڻي
| اداڪارا
|-
| رميش مهتا
| اداڪار
|-
| شرد ڀڳتاڻي
| اداڪار
|-
| شانو ڇابڙيا
| اداڪارا
|-
| سوشي ڀولڪاڻي
| اداڪارا
|-
| راڌا آسراڻي
| اداڪارا
|-
| گهنشيام روهڙا
| اداڪار
|-
| نيرو آسراڻي
| اداڪار
|-
| لڇو گيهي
| اداڪار
|-
| رميش جنجاڻي
| خصوصي شرڪت
|-
| مدن جُماڻي
| خصوصي شرڪت
|-
| ست رام روهڙا
| خصوصي شرڪت
|}

فلم جي ٻين اداڪارن ۾ حامد، خيال گولاڻي، ليلو پنجواڻي، رميش ڪرناڻي، ڪمار ڪلواڻي، نرمل رامچند، ملچند، رتن ڀاٽيا، ڪلديپ آهوجا، پرتاپ ۽ مڪيش آسراڻي شامل هئا. جيشري ٽي، مشتاق مرچنٽ ۽ پينٽل مهمان فنڪارن طور ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

== فلمسازي ==
''هلو ته ڀڄي هلون'' جي هدايتڪاري ۽ اسڪرپٽ نويسي مدن جُماڻيءَ ڪئي. فلم جو پروڊيوسر ست رام روهڙا هو. ڪمار شيليندر کي ڪهاڻيءَ جي خيال، راجيو ڀوشن کي معاون هدايتڪاري، جي. ايس. اٽوال کي سئنيماٽوگرافي ۽ مڪيش متلاڻيءَ کي ايڊيٽنگ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiWikiFilm&quot;&gt;{{cite web
|title=Hal Ta Bhaji Haloon Movie
|url=https://sindhiwiki.org/index.php/Hal_Ta_Bhaji_Haloon_Movie
|website=Encyclopedia of Sindhi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

فلم جي تياريءَ سان ڀاڳيه لڪشمي چتر مندر جو نالو لاڳاپيل آهي. فلمي رڪارڊن موجب ان جي شوٽنگ ممبئيءَ جي فلم سٽي، چنديولي اسٽوڊيوز ۽ ٻين هنڌن تي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhiWikiFilm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;

== موسيقي ==
فلم جي موسيقي [[سي. ارجن]] ترتيب ڏني، جڏهن ته گيتن جا ٻول [[نارائڻ شيام]] ۽ گوورڌن ڀارتيءَ لکيا. ڳائڻ وارن ۾ [[لتا منگيشڪر]]، [[اوشا منگيشڪر]]، [[ڀڳونتي نواڻي]]، ست رام روهڙا، گهنشيام واسواڻي ۽ ارونا ڪندناڻي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #91afc6;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | فلم جا چونڊ گيت
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڳائڻ وارا
|-
| آئي آئي آ رت مستاني
| اوشا منگيشڪر، ست رام روهڙا
|-
| چانڊني رات
| گهنشيام واسواڻي، ارونا ڪندناڻي
|-
| آيو بهارن وارو
| ست رام روهڙا
|-
| پهريون پيار
| ڀڳونتي نواڻي، ست رام روهڙا
|-
| او منهنجا سپرين
| لتا منگيشڪر
|-
| کيل تماشو
| ست رام روهڙا
|}
&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

=== لتا منگيشڪر جو سنڌي گيت ===
فلم جو گيت ''او منهنجا سپرين'' لتا منگيشڪر جي آواز ۾ رڪارڊ ٿيو. سنڌي موسيقيءَ بابت دستياب رڪارڊن ۾ ان کي سندس سنڌي ٻوليءَ ۾ ڳايل هڪ خاص گيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. گيت جا ٻول گوورڌن ڀارتيءَ لکيا ۽ موسيقي سي. ارجن ترتيب ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhyatLata&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Tribute to Lata Mangeshkar
|url=https://sindhyat.com/database/searchresults/videos/Madan%2BJumani
|website=Sindhyat
|date=7 February 2022
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نمائش ۽ تاريخي حيثيت ==
فلم 15 نومبر 1984ع تي ڀارت ۾ نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي. فلمي ڊيٽابيس موجب ان جي ڊيگهه ٻه ڪلاڪ ۽ سورهن منٽ هئي.&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;

سنڌي فلمي ويب سائيٽن تي ''هلو ته ڀڄي هلون'' کي ڀارت ۾ ٺهيل پهرين رنگين سئنيماسڪوپ سنڌي فلم قرار ڏنو ويو آهي. هيءَ نسبت انهن ذريعن جي دعويٰ طور درج ڪئي وڃي ٿي؛ ان جي مڪمل تاريخي تصديق لاءِ سنڌي فلمن جي ابتدائي رنگين ۽ وسيع پردي وارين پيشڪشن جو تقابلي جائزو گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

== مدن جُماڻي ==
[[مدن جُماڻي]] (21 ڊسمبر 1934ع – 30 جنوري 2017ع) سنڌي فلم، ڊرامي ۽ ٽيليويزن سان لاڳاپيل ليکڪ، اداڪار ۽ هدايتڪار هو. سندس پيدائش [[ڪراچي]] ۾ ٿي. ورهاڱي کان پوءِ سندس فني سرگرميون ڀارت ۾ جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;SindhyatMadan&quot;&gt;{{cite web
|title=Madan Jumani
|url=https://sindhyat.com/artist/Madan%20Jumani
|website=Sindhyat
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس لکڻين ۾ ''گهر گروءَ جو در''، ''ڪاڪو ڪالو مل''، ''هلو ته ڀڄي هلون'' ۽ ''جيئي اسان جي جيجل سنڌ'' شامل آهن. سنڌي ڊرامي جي ميدان ۾ پڻ هن ڪيترن ئي اسٽيج ۽ ٽيليويزن پيشڪشن ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatJumani&quot;/&gt;


== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي سئنيما]]
* [[سنڌي فلم]]
* [[مدن جُماڻي]]
* [[ست رام روهڙا]]
* [[سي. ارجن]]
* [[نارائڻ شيام]]
* [[لتا منگيشڪر]]
* [[ڀڳونتي نواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|title=Promoters and Preservers of Sindhyat
|publisher=Sindhi Sangat
|url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.imdb.com/title/tt30144634/ هلو ته ڀڄي هلون — فلمي رڪارڊ]
* [https://sindhyat.com/database/videodetails/jD12Zzy_eW0 هلو ته ڀڄي هلون — فلم ۽ تفصيل]
* [https://sindhyat.com/artist/Madan%20Jumani مدن جُماڻيءَ جو تعارف]
* [https://sindhiwiki.org/index.php/Hal_Ta_Bhaji_Haloon_Movie فلم جي فني عملي ۽ موسيقيءَ بابت تفصيل]

[[زمرو:1984ع جون فلمون]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جون فلمون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمون]]
[[زمرو:رومانوي مزاحيه فلمون]]</text>
      <sha1>2rfffan6acswsx15er46yxu7odwmm0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426767</id>
      <parentid>426764</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11826" sha1="t5tznfqshiify47eqwa4uxi7pljqbno" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|1984ع جي سنڌي رومانوي مزاحيه فلم ۽ مدن جُماڻيءَ جو فلمي اسڪرپٽ}}
{{Infobox film
| name = هلو ته ڀڄي هلون
| director = [[مدن جُماڻي]]
| producer = [[ست رام روهڙا]]
| writer = [[مدن جُماڻي]]
| story = ڪمار شيليندر
| starring = راجن سپي، سانيا ملچنداڻي، رميش مهتا
| music = [[سي. ارجن]]
| cinematography = جي. ايس. اٽوال
| editing = مڪيش متلاڻي
| studio = ڀاڳيه لڪشمي چتر مندر
| released = {{Film date|1984|11|15}}
| runtime = 136 منٽ
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
}}

'''هلو ته ڀڄي هلون''' (انگريزي: ''Hal Ta Bhajee Haloon'') 1984ع جي هڪ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] رومانوي مزاحيه فلم آهي، جنهن جو ليکڪ ۽ هدايتڪار [[مدن جُماڻي]] هو. فلم جي ڪهاڻيءَ جو مرڪز سنيل ۽ پونم نالي ٻه نوجوان آهن، جن جي محبت ۽ شاديءَ بابت خانداني اختلافن کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. فلم جو پروڊيوسر [[ست رام روهڙا]] ۽ موسيقار [[سي. ارجن]] هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;&gt;{{cite web
|title=Halu Ta Bhajee Haloon – Full Sindhi Movie
|url=https://sindhyat.com/database/videodetails/jD12Zzy_eW0
|website=Sindhyat
|date=7 January 2023
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

فلم 15 نومبر 1984ع تي ڀارت ۾ رليز ٿي. ان ۾ راجن سپي، سانيا ملچنداڻي، رميش مهتا ۽ ٻيا فنڪار شامل آهن. فلم جي ڊيگهه 136 منٽ آهي.&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;&gt;{{cite web
|title=Hal Ta Bhajee Haloon (1984)
|url=https://www.imdb.com/title/tt30144634/
|website=IMDb
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فلمي اسڪرپٽ ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هلو ته ڀڄي هلون'' کي 1984ع جي فلمي اسڪرپٽ طور درج ڪيو آهي. هن موجب اسڪرپٽ جو ليکڪ ۽ فلم جو هدايتڪار مدن جُماڻي هو ۽ ڪهاڻيءَ جا ٻه مرڪزي ڪردار سنيل ۽ پونم هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مدن جُماڻيءَ بابت ''Promoters and Preservers of Sindhyat'' ۾ پڻ ''Hal Ta Bhaji Haloon'' سندس لکيل فلمي اسڪرپٽن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatJumani&quot;&gt;{{cite book
|title=Promoters and Preservers of Sindhyat
|url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
|publisher=Sindhi Sangat
|page=240
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

فلمي اسڪرپٽ جي الڳ ڪتابي اشاعت، ناشر ۽ صفحن جي تعداد بابت دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي آهي.

== ڪهاڻي ==
فلم جي ڪهاڻي سنيل ۽ پونم جي چوڌاري ڦري ٿي. شروعات ۾ ٻنهي جي وچ ۾ اختلاف ۽ تڪرار هوندا آهن، پر وقت گذرڻ سان سندن لاڳاپو محبت ۾ بدلجي وڃي ٿو. ٻئي طرف سندن خاندان چاهين ٿا ته هو پنهنجي پسند جي گهوٽ ۽ ڪنوار سان شادي ڪن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

خانداني دٻاءَ سبب سنيل ۽ پونم گهران ڀڄي شادي ڪرڻ جو فيصلو ڪن ٿا. فلم جي ڪهاڻيءَ ۾ محبت جي شادي ۽ خاندان جي مرضيءَ سان ٿيندڙ شاديءَ جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ صورتحال کي رومانوي مزاح جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. پڄاڻيءَ تي کين معلوم ٿئي ٿو ته سندن خاندانن جي چونڊ پڻ هڪ ٻئي لاءِ ئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

== صنف ۽ موضوع ==
''هلو ته ڀڄي هلون'' رومانوي مزاحيه فلم آهي. ان ۾ نوجوانن جي محبت، خانداني فيصلا، شاديءَ بابت سماجي روايتون ۽ غلط فهميون ڪهاڻيءَ جا بنيادي موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

فلم جي ڪهاڻيءَ کي سنڌي ٻوليءَ جي تجارتي سئنيما ۾ رومانوي مزاح جي هڪ مثال طور ڏٺو وڃي ٿو. فلمي رڪارڊن موجب اها رنگين ۽ سئنيماسڪوپ ٽيڪنالاجيءَ ۾ ٺاهي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;

== اداڪار ==
فلم ۾ هيٺيان فنڪار شامل هئا:&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #91afc6;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | هلو ته ڀڄي هلون جا اداڪار
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | فنڪار
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | حيثيت
|-
| [[راجن سپي]]
| اداڪار
|-
| [[سانيا ملچنداڻي]]
| اداڪارا
|-
| [[رميش مھتا]]
| اداڪار
|-
| [[شرد ڀڳتاڻي]]
| اداڪار
|-
| [[شانو ڇابڙيا]]
| اداڪارا
|-
| [[سوشي ڀولڪاڻي]]
| اداڪارا
|-
| [[راڌا آسراڻي]]
| اداڪارا
|-
| [[گهنشيام روهڙا]]
| اداڪار
|-
| [[نيرو آسراڻي]]
| اداڪار
|-
| [[لڇو گيھي]]
| اداڪار
|-
| [[رميش جنجاڻي]]
| خصوصي شرڪت
|-
| [[مدن جُماڻي]]
| خصوصي شرڪت
|-
| [[ست رام روهڙا]]
| خصوصي شرڪت
|}

فلم جي ٻين اداڪارن ۾ حامد، خيال گولاڻي، ليلو پنجواڻي، رميش ڪرناڻي، ڪمار ڪلواڻي، نرمل رامچند، ملچند، رتن ڀاٽيا، ڪلديپ آهوجا، پرتاپ ۽ مڪيش آسراڻي شامل هئا. جيشري ٽي، مشتاق مرچنٽ ۽ پينٽل مهمان فنڪارن طور ظاهر ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

== فلمسازي ==
''هلو ته ڀڄي هلون'' جي هدايتڪاري ۽ اسڪرپٽ نويسي مدن جُماڻيءَ ڪئي. فلم جو پروڊيوسر ست رام روهڙا هو. ڪمار شيليندر کي ڪهاڻيءَ جي خيال، راجيو ڀوشن کي معاون هدايتڪاري، جي. ايس. اٽوال کي سئنيماٽوگرافي ۽ مڪيش متلاڻيءَ کي ايڊيٽنگ جو ڪريڊٽ ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiWikiFilm&quot;&gt;{{cite web
|title=Hal Ta Bhaji Haloon Movie
|url=https://sindhiwiki.org/index.php/Hal_Ta_Bhaji_Haloon_Movie
|website=Encyclopedia of Sindhi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

فلم جي تياريءَ سان ڀاڳيه لڪشمي چتر مندر جو نالو لاڳاپيل آهي. فلمي رڪارڊن موجب ان جي شوٽنگ ممبئيءَ جي فلم سٽي، چنديولي اسٽوڊيوز ۽ ٻين هنڌن تي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhiWikiFilm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;

== موسيقي ==
فلم جي موسيقي [[سي. ارجن]] ترتيب ڏني، جڏهن ته گيتن جا ٻول [[نارائڻ شيام]] ۽ گوورڌن ڀارتيءَ لکيا. ڳائڻ وارن ۾ [[لتا منگيشڪر]]، [[اوشا منگيشڪر]]، [[ڀڳونتي نواڻي]]، ست رام روهڙا، گهنشيام واسواڻي ۽ ارونا ڪندناڻي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #91afc6;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:9px;&quot; | فلم جا چونڊ گيت
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڳائڻ وارا
|-
| آئي آئي آ رت مستاني
| اوشا منگيشڪر، ست رام روهڙا
|-
| چانڊني رات
| گهنشيام واسواڻي، ارونا ڪندناڻي
|-
| آيو بهارن وارو
| ست رام روهڙا
|-
| پهريون پيار
| ڀڳونتي نواڻي، ست رام روهڙا
|-
| او منهنجا سپرين
| لتا منگيشڪر
|-
| کيل تماشو
| ست رام روهڙا
|}
&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

=== لتا منگيشڪر جو سنڌي گيت ===
فلم جو گيت ''او منهنجا سپرين'' لتا منگيشڪر جي آواز ۾ رڪارڊ ٿيو. سنڌي موسيقيءَ بابت دستياب رڪارڊن ۾ ان کي سندس سنڌي ٻوليءَ ۾ ڳايل هڪ خاص گيت طور ياد ڪيو وڃي ٿو. گيت جا ٻول گوورڌن ڀارتيءَ لکيا ۽ موسيقي سي. ارجن ترتيب ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhyatLata&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Tribute to Lata Mangeshkar
|url=https://sindhyat.com/database/searchresults/videos/Madan%2BJumani
|website=Sindhyat
|date=7 February 2022
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== نمائش ۽ تاريخي حيثيت ==
فلم 15 نومبر 1984ع تي ڀارت ۾ نمائش لاءِ پيش ڪئي وئي. فلمي ڊيٽابيس موجب ان جي ڊيگهه ٻه ڪلاڪ ۽ سورهن منٽ هئي.&lt;ref name=&quot;IMDbFilm&quot;/&gt;

سنڌي فلمي ويب سائيٽن تي ''هلو ته ڀڄي هلون'' کي ڀارت ۾ ٺهيل پهرين رنگين سئنيماسڪوپ سنڌي فلم قرار ڏنو ويو آهي. هيءَ نسبت انهن ذريعن جي دعويٰ طور درج ڪئي وڃي ٿي؛ ان جي مڪمل تاريخي تصديق لاءِ سنڌي فلمن جي ابتدائي رنگين ۽ وسيع پردي وارين پيشڪشن جو تقابلي جائزو گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhyatFilm&quot;/&gt;

== مدن جُماڻي ==
[[مدن جُماڻي]] (21 ڊسمبر 1934ع – 30 جنوري 2017ع) سنڌي فلم، ڊرامي ۽ ٽيليويزن سان لاڳاپيل ليکڪ، اداڪار ۽ هدايتڪار هو. سندس پيدائش [[ڪراچي]] ۾ ٿي. ورهاڱي کان پوءِ سندس فني سرگرميون ڀارت ۾ جاري رهيون.&lt;ref name=&quot;SindhyatMadan&quot;&gt;{{cite web
|title=Madan Jumani
|url=https://sindhyat.com/artist/Madan%20Jumani
|website=Sindhyat
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس لکڻين ۾ ''گهر گروءَ جو در''، ''ڪاڪو ڪالو مل''، ''هلو ته ڀڄي هلون'' ۽ ''جيئي اسان جي جيجل سنڌ'' شامل آهن. سنڌي ڊرامي جي ميدان ۾ پڻ هن ڪيترن ئي اسٽيج ۽ ٽيليويزن پيشڪشن ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatJumani&quot;/&gt;


== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي سئنيما]]
* [[سنڌي فلم]]
* [[مدن جُماڻي]]
* [[ست رام روهڙا]]
* [[سي. ارجن]]
* [[نارائڻ شيام]]
* [[لتا منگيشڪر]]
* [[ڀڳونتي نواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|title=Promoters and Preservers of Sindhyat
|publisher=Sindhi Sangat
|url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.imdb.com/title/tt30144634/ هلو ته ڀڄي هلون — فلمي رڪارڊ]
* [https://sindhyat.com/database/videodetails/jD12Zzy_eW0 هلو ته ڀڄي هلون — فلم ۽ تفصيل]
* [https://sindhyat.com/artist/Madan%20Jumani مدن جُماڻيءَ جو تعارف]
* [https://sindhiwiki.org/index.php/Hal_Ta_Bhaji_Haloon_Movie فلم جي فني عملي ۽ موسيقيءَ بابت تفصيل]

[[زمرو:1984ع جون فلمون]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جون فلمون]]
[[زمرو:ڀارتي فلمون]]
[[زمرو:رومانوي مزاحيه فلمون]]</text>
      <sha1>t5tznfqshiify47eqwa4uxi7pljqbno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيجيانگ ريلوي اسٽيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105104</id>
    <revision>
      <id>426765</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1369770026|Bijiang railway station]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>426765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3178" sha1="7u1v0dmbxegsgjddal2n4z49qjm7twn" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اسٽيشن|name=بيجنگ ريلوي اسٽيشن|native_name=碧江|native_name_lang=zh|symbol_location=cn|symbol=crh|symbol_location2=cn|symbol2=prdir|image=Aerial View, Bijiang Railway Station 20260809.jpg|alt=|caption=بيجنگ ريلوي اسٽيشن (2006)|address=Bijiang, [[Beijiao, Foshan|Beijiao Town]], [[Shunde District]], [[Foshan]], [[Guangdong]]|borough=|country={{flag|China}}|coordinates=|operator={{rail icon|CR}} [[CR Guangzhou]]|line={{rcb|PRDIR|GZ|yes}}|distance=|platforms=|tracks=|train_operators=|connections=|structure=|parking=|status=Suspended|code=|zone=|website=|opened={{Start date|2013|02|01|df=y}}|closed={{End date|2020|10|11|df=y}} (suspended)|former=Chencun Station ({{zh|s=陈村站}})|passengers=|pass_year=|pass_rank=|services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|nonstop=yes}}|other_services_header=Former services|other_services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|left=Guangzhou South|right=Beijiao|note-mid=Suspended 2020}}}}
'''بيجيانگ ريلوي اسٽيشن (Bijiang railway Station)''' ( {{Lang-zh}} ) Guangzhou-Zhuhai Intercity ريلوي جو هڪ بلند اسٽيشن آهي. &lt;ref&gt;[http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp Intercity MRT in progress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708133626/http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp|date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt; لائن تي 7 جنوري 2011ع  تي ڪم شروع ڪيو،  پر اسٽيشن پاڻ ٻن سالن بعد، 1 فيبروري 2013ع تي کوليو. &lt;ref&gt;[http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm 廣珠城軌一句鐘到達 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm|date=2013-03-06}}, Macao Daily. 2013-02-01. Retrieved on 2013-05-14.&lt;/ref&gt; بجيانگ ريلوي اسٽيشن جي سروس 11 آڪٽوبر 2020ع کان معطل آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-02-01 |title=碧江站、順德學院兩站將於二月一日開通 |url=http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |archive-date=2013-03-06 |access-date=2024-02-26 |work=澳門日報}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن بيجيانگ ( {{Lang-zh}} )، بيجياؤ ٽائون شونڊي ضلعي ۾، فوشان، [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگ ڊونگ]]، [[چين]]، چائنا نيشنل هاءِ وي 105 جي ويجهو، بگوئي لو ( {{Lang-zh}} )، Guangzhou-Zhuhai ايڪسپريس وي ويسٽ لائين ( {{Lang-zh}} ) ۽ فوچن لو ( {{Lang-zh}} ) ۾ واقع آهي. اهو گوانگزو ڏکڻ ريلوي اسٽيشن کان روانگي ٿيندڙ ٽرينن لاءِ شونڊي (Shunde) ۾ پهريون اسٽيشن آهي. &lt;ref&gt;[http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm 广珠轻轨陈村站: 广州新客站南大门 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317062435/http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm|date=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>7u1v0dmbxegsgjddal2n4z49qjm7twn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426768</id>
      <parentid>426765</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="q4new583wfv0dab3tfmxicpdqjxlxmn" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اسٽيشن|name=بيجنگ ريلوي اسٽيشن|native_name=碧江|native_name_lang=zh|symbol_location=cn|symbol=crh|symbol_location2=cn|symbol2=prdir|image=Aerial View, Bijiang Railway Station 20260809.jpg|alt=|caption=بيجنگ ريلوي اسٽيشن (2006)|address=Bijiang, [[Beijiao, Foshan|Beijiao Town]], [[Shunde District]], [[Foshan]], [[Guangdong]]|borough=|country={{flag|China}}|coordinates=|operator={{rail icon|CR}} [[CR Guangzhou]]|line={{rcb|PRDIR|GZ|yes}}|distance=|platforms=|tracks=|train_operators=|connections=|structure=|parking=|status=Suspended|code=|zone=|website=|opened={{Start date|2013|02|01|df=y}}|closed={{End date|2020|10|11|df=y}} (suspended)|former=Chencun Station ({{zh|s=陈村站}})|passengers=|pass_year=|pass_rank=|services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|nonstop=yes}}|other_services_header=Former services|other_services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|left=Guangzhou South|right=Beijiao|note-mid=Suspended 2020}}}}
'''بيجيانگ ريلوي اسٽيشن''' (Bijiang railway Station) () Guangzhou-Zhuhai Intercity ريلوي جو هڪ بلند اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp Intercity MRT in progress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708133626/http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp|date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt; لائن تي 7 جنوري 2011ع تي ڪم شروع ڪيو، پر اسٽيشن پاڻ ٻن سالن بعد، 1 فيبروري 2013ع تي کوليو.&lt;ref&gt;[http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm 廣珠城軌一句鐘到達 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm|date=2013-03-06}}, Macao Daily. 2013-02-01. Retrieved on 2013-05-14.&lt;/ref&gt; بيجيانگ ريلوي اسٽيشن جي سروس 11 آڪٽوبر 2020ع کان معطل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-02-01 |title=碧江站、順德學院兩站將於二月一日開通 |url=http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |archive-date=2013-03-06 |access-date=2024-02-26 |work=澳門日報}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن بيجيانگ ( )، بيجياؤ ٽائون شونڊي ضلعي ۾، فوشان، [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگ ڊونگ]]، [[چين]]، چائنا نيشنل هاءِ وي 105 جي ويجهو، بگوئي لو ()، Guangzhou-Zhuhai ايڪسپريس وي ويسٽ لائين () ۽ فوچن لو () ۾ واقع آهي. اهو گوانگزو ڏکڻ ريلوي اسٽيشن کان روانگي ٿيندڙ ٽرينن لاءِ شونڊي (Shunde) ۾ پهريون اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm 广珠轻轨陈村站: 广州新客站南大门 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317062435/http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm|date=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category}}

[[زمرو:چائنا ريلوي ڪارپوريشن]]
[[زمرو:هوانگپو، گوانگ زو]]
 [[زمرو:هوانگپو، گوانگ زو]]   بيجيانگ ريلوي اسٽيشن
[[زمرو:گوانگزو ۾ ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين جون ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين ۾ ريلوي جو ڍانچو]]
[[زمرو:چين ۾ 2026ع ۾ کوليل ريلوي اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>q4new583wfv0dab3tfmxicpdqjxlxmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426775</id>
      <parentid>426768</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[بيجنگ ريلوي اسٽيشن]] کي [[بيجيانگ ريلوي اسٽيشن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3587" sha1="q4new583wfv0dab3tfmxicpdqjxlxmn" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اسٽيشن|name=بيجنگ ريلوي اسٽيشن|native_name=碧江|native_name_lang=zh|symbol_location=cn|symbol=crh|symbol_location2=cn|symbol2=prdir|image=Aerial View, Bijiang Railway Station 20260809.jpg|alt=|caption=بيجنگ ريلوي اسٽيشن (2006)|address=Bijiang, [[Beijiao, Foshan|Beijiao Town]], [[Shunde District]], [[Foshan]], [[Guangdong]]|borough=|country={{flag|China}}|coordinates=|operator={{rail icon|CR}} [[CR Guangzhou]]|line={{rcb|PRDIR|GZ|yes}}|distance=|platforms=|tracks=|train_operators=|connections=|structure=|parking=|status=Suspended|code=|zone=|website=|opened={{Start date|2013|02|01|df=y}}|closed={{End date|2020|10|11|df=y}} (suspended)|former=Chencun Station ({{zh|s=陈村站}})|passengers=|pass_year=|pass_rank=|services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|nonstop=yes}}|other_services_header=Former services|other_services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|left=Guangzhou South|right=Beijiao|note-mid=Suspended 2020}}}}
'''بيجيانگ ريلوي اسٽيشن''' (Bijiang railway Station) () Guangzhou-Zhuhai Intercity ريلوي جو هڪ بلند اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp Intercity MRT in progress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708133626/http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp|date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt; لائن تي 7 جنوري 2011ع تي ڪم شروع ڪيو، پر اسٽيشن پاڻ ٻن سالن بعد، 1 فيبروري 2013ع تي کوليو.&lt;ref&gt;[http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm 廣珠城軌一句鐘到達 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm|date=2013-03-06}}, Macao Daily. 2013-02-01. Retrieved on 2013-05-14.&lt;/ref&gt; بيجيانگ ريلوي اسٽيشن جي سروس 11 آڪٽوبر 2020ع کان معطل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-02-01 |title=碧江站、順德學院兩站將於二月一日開通 |url=http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |archive-date=2013-03-06 |access-date=2024-02-26 |work=澳門日報}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن بيجيانگ ( )، بيجياؤ ٽائون شونڊي ضلعي ۾، فوشان، [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگ ڊونگ]]، [[چين]]، چائنا نيشنل هاءِ وي 105 جي ويجهو، بگوئي لو ()، Guangzhou-Zhuhai ايڪسپريس وي ويسٽ لائين () ۽ فوچن لو () ۾ واقع آهي. اهو گوانگزو ڏکڻ ريلوي اسٽيشن کان روانگي ٿيندڙ ٽرينن لاءِ شونڊي (Shunde) ۾ پهريون اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm 广珠轻轨陈村站: 广州新客站南大门 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317062435/http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm|date=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category}}

[[زمرو:چائنا ريلوي ڪارپوريشن]]
[[زمرو:هوانگپو، گوانگ زو]]
 [[زمرو:هوانگپو، گوانگ زو]]   بيجيانگ ريلوي اسٽيشن
[[زمرو:گوانگزو ۾ ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين جون ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين ۾ ريلوي جو ڍانچو]]
[[زمرو:چين ۾ 2026ع ۾ کوليل ريلوي اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>q4new583wfv0dab3tfmxicpdqjxlxmn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426777</id>
      <parentid>426775</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3550" sha1="p4l0lgrx2276zv8uqg3hgbrjh7flbgv" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اسٽيشن|name=بيجنگ ريلوي اسٽيشن|native_name=碧江|native_name_lang=zh|symbol_location=cn|symbol=crh|symbol_location2=cn|symbol2=prdir|image=Aerial View, Bijiang Railway Station 20260809.jpg|alt=|caption=بيجنگ ريلوي اسٽيشن (2006)|address=Bijiang, [[Beijiao, Foshan|Beijiao Town]], [[Shunde District]], [[Foshan]], [[Guangdong]]|borough=|country={{flag|China}}|coordinates=|operator={{rail icon|CR}} [[CR Guangzhou]]|line={{rcb|PRDIR|GZ|yes}}|distance=|platforms=|tracks=|train_operators=|connections=|structure=|parking=|status=Suspended|code=|zone=|website=|opened={{Start date|2013|02|01|df=y}}|closed={{End date|2020|10|11|df=y}} (suspended)|former=Chencun Station ({{zh|s=陈村站}})|passengers=|pass_year=|pass_rank=|services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|nonstop=yes}}|other_services_header=Former services|other_services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|left=Guangzhou South|right=Beijiao|note-mid=Suspended 2020}}}}
'''بيجيانگ ريلوي اسٽيشن''' (Bijiang railway Station) () Guangzhou-Zhuhai Intercity ريلوي جو هڪ بلند اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp Intercity MRT in progress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708133626/http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp|date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt; لائن تي 7 جنوري 2011ع تي ڪم شروع ڪيو، پر اسٽيشن پاڻ ٻن سالن بعد، 1 فيبروري 2013ع تي کوليو.&lt;ref&gt;[http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm 廣珠城軌一句鐘到達 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm|date=2013-03-06}}, Macao Daily. 2013-02-01. Retrieved on 2013-05-14.&lt;/ref&gt; بيجيانگ ريلوي اسٽيشن جي سروس 11 آڪٽوبر 2020ع کان معطل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-02-01 |title=碧江站、順德學院兩站將於二月一日開通 |url=http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |archive-date=2013-03-06 |access-date=2024-02-26 |work=澳門日報}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن بيجيانگ ( )، بيجياؤ ٽائون شونڊي ضلعي ۾، فوشان، [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگ ڊونگ]]، [[چين]]، چائنا نيشنل هاءِ وي 105 جي ويجهو، بگوئي لو ()، Guangzhou-Zhuhai ايڪسپريس وي ويسٽ لائين () ۽ فوچن لو () ۾ واقع آهي. اهو گوانگزو ڏکڻ ريلوي اسٽيشن کان روانگي ٿيندڙ ٽرينن لاءِ شونڊي (Shunde) ۾ پهريون اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm 广珠轻轨陈村站: 广州新客站南大门 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317062435/http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm|date=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
[[زمرو:بيجيانگ ريلوي اسٽيشن]]
[[زمرو:چائنا ريلوي ڪارپوريشن]]
[[زمرو:هوانگپو، گوانگ زو]]
[[زمرو:گوانگزو ۾ ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين جون ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين ۾ ريلوي جو ڍانچو]]
[[زمرو:چين ۾ 2026ع ۾ کوليل ريلوي اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>p4l0lgrx2276zv8uqg3hgbrjh7flbgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426778</id>
      <parentid>426777</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3550" sha1="b7siq3tsvgjg799y3p6sto4deri0mlq" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اسٽيشن|name=بيجنگ ريلوي اسٽيشن|native_name=碧江|native_name_lang=zh|symbol_location=cn|symbol=crh|symbol_location2=cn|symbol2=prdir|image=Aerial View, Bijiang Railway Station 20260809.jpg|alt=|caption=بيجنگ ريلوي اسٽيشن (2006)|address=Bijiang, [[Beijiao, Foshan|Beijiao Town]], [[Shunde District]], [[Foshan]], [[Guangdong]]|borough=|country={{flag|China}}|coordinates=|operator={{rail icon|CR}} [[CR Guangzhou]]|line={{rcb|PRDIR|GZ|yes}}|distance=|platforms=|tracks=|train_operators=|connections=|structure=|parking=|status=Suspended|code=|zone=|website=|opened={{Start date|2013|02|01|df=y}}|closed={{End date|2020|10|11|df=y}} (suspended)|former=Chencun Station ({{zh|s=陈村站}})|passengers=|pass_year=|pass_rank=|services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|nonstop=yes}}|other_services_header=Former services|other_services={{Adjacent stations|system=PRDIR
|line=GZ|left=Guangzhou South|right=Beijiao|note-mid=Suspended 2020}}}}
'''بيجيانگ ريلوي اسٽيشن''' (Bijiang railway Station) () Guangzhou-Zhuhai Intercity ريلوي جو هڪ بلند اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp Intercity MRT in progress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708133626/http://www.investzhuhai.gov.cn/News/200810139552781.asp|date=July 8, 2009}}&lt;/ref&gt; لائن تي 7 جنوري 2011ع تي ڪم شروع ڪيو، پر اسٽيشن پاڻ ٻن سالن بعد، 1 فيبروري 2013ع تي کوليو.&lt;ref&gt;[http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm 廣珠城軌一句鐘到達 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm|date=2013-03-06}}, Macao Daily. 2013-02-01. Retrieved on 2013-05-14.&lt;/ref&gt; بيجيانگ ريلوي اسٽيشن جي سروس 11 آڪٽوبر 2020ع کان معطل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2013-02-01 |title=碧江站、順德學院兩站將於二月一日開通 |url=http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306062422/http://www.macaodaily.com/html/2013-02/01/content_773605.htm |archive-date=2013-03-06 |access-date=2024-02-26 |work=澳門日報}}&lt;/ref&gt;

اسٽيشن بيجيانگ ( )، بيجياؤ ٽائون شونڊي ضلعي ۾، فوشان، [[گوئينگڊانگ صوبو|گوانگ ڊونگ]]، [[چين]]، چائنا نيشنل هاءِ وي 105 جي ويجهو، بگوئي لو ()، Guangzhou-Zhuhai ايڪسپريس وي ويسٽ لائين () ۽ فوچن لو () ۾ واقع آهي. اهو گوانگزو ڏکڻ ريلوي اسٽيشن کان روانگي ٿيندڙ ٽرينن لاءِ شونڊي (Shunde) ۾ پهريون اسٽيشن آهي.&lt;ref&gt;[http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm 广珠轻轨陈村站: 广州新客站南大门 (Chinese Version)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317062435/http://www.fsonline.com.cn/szb/html/2007-06/28/content_8938766.htm|date=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
[[زمرو:بيجيانگ ريلوي اسٽيشن]]
[[زمرو:چائنا ريلوي ڪارپوريشن]]
[[زمرو:هوانگپو، گوانگ زو]]
[[زمرو:گوانگزو ۾ ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين جون ريلوي اسٽيشنون]] 
[[زمرو:چين ۾ ريلوي جو ڍانچو]]
[[زمرو:چين ۾ 2013ع ۾ کوليل ريلوي اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>b7siq3tsvgjg799y3p6sto4deri0mlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>همعصر سنڌي شعر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105105</id>
    <revision>
      <id>426769</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}} {{Infobox book | name = همعصر سنڌي شعر | title_orig = همعصر سنڌي شعر | image = | image_caption = | author = مختلف شاعر | editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | subject = همعصر سنڌي شاعري | genre = شعر...</comment>
      <origin>426769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9654" sha1="g1t0lwg3gto3ghcslgwrxki3euszuh9" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}}
{{Infobox book
| name = همعصر سنڌي شعر
| title_orig = همعصر سنڌي شعر
| image =
| image_caption =
| author = مختلف شاعر
| editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = همعصر سنڌي شاعري
| genre = شعري انتخاب
| publisher = [[ساهتيه اڪادمي]]
| pub_date = 1989ع
| pages = 118
}}

'''همعصر سنڌي شعر''' (انگريزي: ''Hamasar Sindhi Shair'') جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ انتخاب آهي، جيڪو [[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] ۽ [[ڪرشن راهي|ڪرشن «راهي»]] مرتب ۽ ترتيب ڏنو. ڪتاب [[ساهتيه اڪادمي]]، نئين دهليءَ، 1989ع ۾ شايع ڪيو. ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ان جي پهرئين ڇاپي ۾ 118 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Publications
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي همعصر سنڌي شاعريءَ جو نمائنده انتخاب ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا همعصر سنڌي شاعريءَ بابت الڳ الڳ مهاڳ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''همعصر سنڌي شعر'' هڪ گڏيل شعري مجموعو آهي، جنهن جو مقصد همعصر سنڌي شاعريءَ مان چونڊ تخليقون هڪ هنڌ پيش ڪرڻ آهي. ڪتاب ڪنهن هڪ شاعر جي ذاتي شعري تصنيف نه، پر ٻن شاعرن ۽ مرتب ڪندڙن جي ترتيب ڏنل انتخاب جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ پنهنجي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب کي ''Anthology of Contemporary Sindhi Poetry'' جي وضاحت سان درج ڪيو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو سال 1989ع، صفحن جو تعداد 118 ۽ مرتب ڪندڙن جا نالا ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== مرتب ڪندڙ ==
=== ارجن شاد ===
[[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. هن پنهنجي شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي 1983ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] حاصل ڪيو. هو ''همعصر سنڌي شعر'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
|url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪرشن راهي ===
[[ڪرشن راهي]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس شعري مجموعي ''ڪماچ'' کي 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو. هن ارجن شاد سان گڏ ''همعصر سنڌي شعر'' مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ مهاڳ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ موجود آهن، جن ۾ همعصر سنڌي شاعريءَ بابت بحث ڪيو ويو آهي. انهن مهاڳن جي موجودگي ڪتاب کي شعري انتخاب سان گڏ ادبي راءِ ۽ تنقيدي پسمنظر مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ مهاڳن جا عنوان، صفحن جا نمبر يا انهن جي تفصيلي دليلن جو ذڪر ناهي. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي.

== اشاعت ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | همعصر سنڌي شعر جي ڪتابي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب جو نالو
| همعصر سنڌي شعر
|-
| انگريزي ڪتابي صورت
| ''Hamasar Sindhi Shair''
|-
| ادبي صنف
| همعصر سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| مرتب ڪندڙ
| [[ارجن شاد]] ۽ [[ڪرشن راهي]]
|-
| ناشر
| [[ساهتيه اڪادمي]]
|-
| اشاعت جو هنڌ
| نئين دهلي، ڀارت
|-
| پهريون ڇاپو
| 1989ع
|-
| صفحا
| 118
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| اضافي مواد
| ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي دستياب ڪتابي فهرست ۾ هي ڪتاب اسٽاڪ مان ختم ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ فهرست جي حالت ظاهر ڪري ٿي، نه ته ڪتاب جي مستقل طور اڻلڀ هئڻ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ حيثيت ==
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي شاعريءَ جي تخليق ۽ اشاعت جو سلسلو جاري رهيو. ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي انهن شاعرن ۾ شامل هئا، جن جي تخليقن کي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
|title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
|url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
|website=Sahapedia
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''همعصر سنڌي شعر'' کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ڪتاب ۾ ڪهڙن شاعرن جون ڪيتريون تخليقون شامل آهن ۽ چونڊ جو دائرو ڪهڙن سالن تائين پکڙيل آهي، تنهن بابت اصل فهرست جي تصديق گهربل آهي.

== لاڳاپيل شعري انتخاب ==
ساهتيه اڪادميءَ سنڌي شاعريءَ جا ٻيا انتخاب پڻ شايع ڪيا آهن، جيڪي سنڌي شاعريءَ جي مختلف دورن ۽ موضوعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ساهتيه اڪادميءَ جا چونڊ سنڌي شعري مجموعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع
|-
| سنڌي شعر جو انتخاب
| 1976ع
| 1947ع تائين سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شعر جي چونڊ
| 1987ع
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعري
|-
| '''همعصر سنڌي شعر'''
| '''1989ع'''
| همعصر سنڌي شاعري
|-
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب 1950ع–2010ع
| 2011ع
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪادمي ==
[[File:Rabindra Bhawan, Delhi.jpg|thumb|250px|نئين دهليءَ ۾ رابندرا ڀون، جتي ساهتيه اڪادمي سميت ادبي ۽ ثقافتي ادارا قائم آهن.]]

[[ساهتيه اڪادمي]] ڀارت جو قومي ادبي ادارو آهي، جيڪو ڀارتي ٻولين جي ادب جي واڌاري، اشاعت ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. اداري جو مرڪز نئين دهليءَ ۾ آهي. ''همعصر سنڌي شعر'' ان جي سنڌي اشاعتي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ارجن شاد]]
* [[ڪرشن راهي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[شعري انتخاب]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جو رڪارڊ]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب بابت تاريخي مطالعو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sahitya_Akademi ساهتيه اڪادمي بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:شعري مجموعا]]</text>
      <sha1>g1t0lwg3gto3ghcslgwrxki3euszuh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426770</id>
      <parentid>426769</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9653" sha1="qcfxq6hew7uqqy4nolefho9akyk1gms" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}}
{{Infobox book
| name = همعصر سنڌي شعر
| title_orig = همعصر سنڌي شعر
| image =
| image_caption =
| author = مختلف شاعر
| editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = همعصر سنڌي شاعري
| genre = شعري انتخاب
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| pub_date = 1989ع
| pages = 118
}}

'''همعصر سنڌي شعر''' (انگريزي: ''Hamasar Sindhi Shair'') جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ انتخاب آهي، جيڪو [[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] ۽ [[ڪرشن راهي|ڪرشن «راهي»]] مرتب ۽ ترتيب ڏنو. ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ، 1989ع ۾ شايع ڪيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ان جي پهرئين ڇاپي ۾ 118 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Publications
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي همعصر سنڌي شاعريءَ جو نمائنده انتخاب ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا همعصر سنڌي شاعريءَ بابت الڳ الڳ مهاڳ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''همعصر سنڌي شعر'' هڪ گڏيل شعري مجموعو آهي، جنهن جو مقصد همعصر سنڌي شاعريءَ مان چونڊ تخليقون هڪ هنڌ پيش ڪرڻ آهي. ڪتاب ڪنهن هڪ شاعر جي ذاتي شعري تصنيف نه، پر ٻن شاعرن ۽ مرتب ڪندڙن جي ترتيب ڏنل انتخاب جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ پنهنجي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب کي ''Anthology of Contemporary Sindhi Poetry'' جي وضاحت سان درج ڪيو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو سال 1989ع، صفحن جو تعداد 118 ۽ مرتب ڪندڙن جا نالا ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== مرتب ڪندڙ ==
=== ارجن شاد ===
[[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. هن پنهنجي شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي 1983ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] حاصل ڪيو. هو ''همعصر سنڌي شعر'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
|url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪرشن راهي ===
[[ڪرشن راهي]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس شعري مجموعي ''ڪماچ'' کي 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو. هن ارجن شاد سان گڏ ''همعصر سنڌي شعر'' مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ مهاڳ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ موجود آهن، جن ۾ همعصر سنڌي شاعريءَ بابت بحث ڪيو ويو آهي. انهن مهاڳن جي موجودگي ڪتاب کي شعري انتخاب سان گڏ ادبي راءِ ۽ تنقيدي پسمنظر مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ مهاڳن جا عنوان، صفحن جا نمبر يا انهن جي تفصيلي دليلن جو ذڪر ناهي. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي.

== اشاعت ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | همعصر سنڌي شعر جي ڪتابي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب جو نالو
| همعصر سنڌي شعر
|-
| انگريزي ڪتابي صورت
| ''Hamasar Sindhi Shair''
|-
| ادبي صنف
| همعصر سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| مرتب ڪندڙ
| [[ارجن شاد]] ۽ [[ڪرشن راهي]]
|-
| ناشر
| [[ساهتيه اڪادمي]]
|-
| اشاعت جو هنڌ
| نئين دهلي، ڀارت
|-
| پهريون ڇاپو
| 1989ع
|-
| صفحا
| 118
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| اضافي مواد
| ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي دستياب ڪتابي فهرست ۾ هي ڪتاب اسٽاڪ مان ختم ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ فهرست جي حالت ظاهر ڪري ٿي، نه ته ڪتاب جي مستقل طور اڻلڀ هئڻ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ حيثيت ==
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي شاعريءَ جي تخليق ۽ اشاعت جو سلسلو جاري رهيو. ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي انهن شاعرن ۾ شامل هئا، جن جي تخليقن کي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
|title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
|url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
|website=Sahapedia
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''همعصر سنڌي شعر'' کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ڪتاب ۾ ڪهڙن شاعرن جون ڪيتريون تخليقون شامل آهن ۽ چونڊ جو دائرو ڪهڙن سالن تائين پکڙيل آهي، تنهن بابت اصل فهرست جي تصديق گهربل آهي.

== لاڳاپيل شعري انتخاب ==
ساهتيه اڪادميءَ سنڌي شاعريءَ جا ٻيا انتخاب پڻ شايع ڪيا آهن، جيڪي سنڌي شاعريءَ جي مختلف دورن ۽ موضوعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ساهتيه اڪادميءَ جا چونڊ سنڌي شعري مجموعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع
|-
| سنڌي شعر جو انتخاب
| 1976ع
| 1947ع تائين سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شعر جي چونڊ
| 1987ع
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعري
|-
| '''همعصر سنڌي شعر'''
| '''1989ع'''
| همعصر سنڌي شاعري
|-
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب 1950ع–2010ع
| 2011ع
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪادمي ==
[[File:Rabindra Bhawan, Delhi.jpg|thumb|250px|نئين دهليءَ ۾ رابندرا ڀون، جتي ساهتيه اڪادمي سميت ادبي ۽ ثقافتي ادارا قائم آهن.]]

[[ساهتيه اڪادمي]] ڀارت جو قومي ادبي ادارو آهي، جيڪو ڀارتي ٻولين جي ادب جي واڌاري، اشاعت ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. اداري جو مرڪز نئين دهليءَ ۾ آهي. ''همعصر سنڌي شعر'' ان جي سنڌي اشاعتي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ارجن شاد]]
* [[ڪرشن راهي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[شعري انتخاب]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جو رڪارڊ]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب بابت تاريخي مطالعو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sahitya_Akademi ساهتيه اڪادمي بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:شعري مجموعا]]</text>
      <sha1>qcfxq6hew7uqqy4nolefho9akyk1gms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426771</id>
      <parentid>426770</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9679" sha1="2hu5j9mvbhaaq80sy52znuplfmh90nr" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}}
{{Infobox book
| name = همعصر سنڌي شعر
| title_orig = همعصر سنڌي شعر
| image =
| image_caption =
| author = مختلف شاعر
| editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = همعصر سنڌي شاعري
| genre = شعري انتخاب
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| pub_date = 1989ع
| pages = 118
}}

'''همعصر سنڌي شعر''' (انگريزي: ''Hamasar Sindhi Shair'') جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ انتخاب آهي، جيڪو [[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] ۽ [[ڪرشن راهي|ڪرشن «راهي»]] مرتب ۽ ترتيب ڏنو. ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ، 1989ع ۾ شايع ڪيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ان جي پهرئين ڇاپي ۾ 118 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Publications
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي همعصر سنڌي شاعريءَ جو نمائنده انتخاب ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا همعصر سنڌي شاعريءَ بابت الڳ الڳ مهاڳ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''همعصر سنڌي شعر'' هڪ گڏيل شعري مجموعو آهي، جنهن جو مقصد همعصر سنڌي شاعريءَ مان چونڊ تخليقون هڪ هنڌ پيش ڪرڻ آهي. ڪتاب ڪنهن هڪ شاعر جي ذاتي شعري تصنيف نه، پر ٻن شاعرن ۽ مرتب ڪندڙن جي ترتيب ڏنل انتخاب جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ پنهنجي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب کي ''اينٿالاجي آف ڪنٽيمپورري سنڌي پوئٽري'' جي وضاحت سان درج ڪيو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو سال 1989ع، صفحن جو تعداد 118 ۽ مرتب ڪندڙن جا نالا ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== مرتب ڪندڙ ==
=== ارجن شاد ===
[[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. هن پنهنجي شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي 1983ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] حاصل ڪيو. هو ''همعصر سنڌي شعر'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
|url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪرشن راهي ===
[[ڪرشن راهي]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس شعري مجموعي ''ڪماچ'' کي 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو. هن ارجن شاد سان گڏ ''همعصر سنڌي شعر'' مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ مهاڳ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ موجود آهن، جن ۾ همعصر سنڌي شاعريءَ بابت بحث ڪيو ويو آهي. انهن مهاڳن جي موجودگي ڪتاب کي شعري انتخاب سان گڏ ادبي راءِ ۽ تنقيدي پسمنظر مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ مهاڳن جا عنوان، صفحن جا نمبر يا انهن جي تفصيلي دليلن جو ذڪر ناهي. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي.

== اشاعت ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | همعصر سنڌي شعر جي ڪتابي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب جو نالو
| همعصر سنڌي شعر
|-
| انگريزي ڪتابي صورت
| ''Hamasar Sindhi Shair''
|-
| ادبي صنف
| همعصر سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| مرتب ڪندڙ
| [[ارجن شاد]] ۽ [[ڪرشن راهي]]
|-
| ناشر
| [[ساهتيه اڪادمي]]
|-
| اشاعت جو هنڌ
| نئين دهلي، ڀارت
|-
| پهريون ڇاپو
| 1989ع
|-
| صفحا
| 118
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| اضافي مواد
| ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي دستياب ڪتابي فهرست ۾ هي ڪتاب اسٽاڪ مان ختم ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ فهرست جي حالت ظاهر ڪري ٿي، نه ته ڪتاب جي مستقل طور اڻلڀ هئڻ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ حيثيت ==
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي شاعريءَ جي تخليق ۽ اشاعت جو سلسلو جاري رهيو. ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي انهن شاعرن ۾ شامل هئا، جن جي تخليقن کي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
|title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
|url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
|website=Sahapedia
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''همعصر سنڌي شعر'' کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ڪتاب ۾ ڪهڙن شاعرن جون ڪيتريون تخليقون شامل آهن ۽ چونڊ جو دائرو ڪهڙن سالن تائين پکڙيل آهي، تنهن بابت اصل فهرست جي تصديق گهربل آهي.

== لاڳاپيل شعري انتخاب ==
ساهتيه اڪادميءَ سنڌي شاعريءَ جا ٻيا انتخاب پڻ شايع ڪيا آهن، جيڪي سنڌي شاعريءَ جي مختلف دورن ۽ موضوعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ساهتيه اڪادميءَ جا چونڊ سنڌي شعري مجموعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع
|-
| سنڌي شعر جو انتخاب
| 1976ع
| 1947ع تائين سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شعر جي چونڊ
| 1987ع
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعري
|-
| '''همعصر سنڌي شعر'''
| '''1989ع'''
| همعصر سنڌي شاعري
|-
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب 1950ع–2010ع
| 2011ع
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪادمي ==
[[File:Rabindra Bhawan, Delhi.jpg|thumb|250px|نئين دهليءَ ۾ رابندرا ڀون، جتي ساهتيه اڪادمي سميت ادبي ۽ ثقافتي ادارا قائم آهن.]]

[[ساهتيه اڪادمي]] ڀارت جو قومي ادبي ادارو آهي، جيڪو ڀارتي ٻولين جي ادب جي واڌاري، اشاعت ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. اداري جو مرڪز نئين دهليءَ ۾ آهي. ''همعصر سنڌي شعر'' ان جي سنڌي اشاعتي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ارجن شاد]]
* [[ڪرشن راهي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[شعري انتخاب]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جو رڪارڊ]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب بابت تاريخي مطالعو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sahitya_Akademi ساهتيه اڪادمي بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:شعري مجموعا]]</text>
      <sha1>2hu5j9mvbhaaq80sy52znuplfmh90nr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426772</id>
      <parentid>426771</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9678" sha1="hf8ddey66billkyvkvjeaprxogyeqbw" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}}
{{Infobox book
| name = همعصر سنڌي شعر
| title_orig = همعصر سنڌي شعر
| image =
| image_caption =
| author = مختلف شاعر
| editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = همعصر سنڌي شاعري
| genre = شعري انتخاب
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| pub_date = 1989ع
| pages = 118
}}

'''همعصر سنڌي شعر''' (انگريزي: ''Hamasar Sindhi Shair'') جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ انتخاب آهي، جيڪو [[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] ۽ [[ڪرشن راهي|ڪرشن «راهي»]] مرتب ۽ ترتيب ڏنو. ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ، 1989ع ۾ شايع ڪيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ان جي پهرئين ڇاپي ۾ 118 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Publications
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي همعصر سنڌي شاعريءَ جو نمائنده انتخاب ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا همعصر سنڌي شاعريءَ بابت الڳ الڳ مهاڳ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''همعصر سنڌي شعر'' هڪ گڏيل شعري مجموعو آهي، جنهن جو مقصد همعصر سنڌي شاعريءَ مان چونڊ تخليقون هڪ هنڌ پيش ڪرڻ آهي. ڪتاب ڪنهن هڪ شاعر جي ذاتي شعري تصنيف نه، پر ٻن شاعرن ۽ مرتب ڪندڙن جي ترتيب ڏنل انتخاب جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ پنهنجي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب کي ''اينٿالاجي آف ڪنٽيمپورري سنڌي پوئٽري'' جي وضاحت سان درج ڪيو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو سال 1989ع، صفحن جو تعداد 118 ۽ مرتب ڪندڙن جا نالا ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== مرتب ڪندڙ ==
=== ارجن شاد ===
[[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. هن پنهنجي شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي 1983ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] حاصل ڪيو. هو ''همعصر سنڌي شعر'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
|url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪرشن راهي ===
[[ڪرشن راهي]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس شعري مجموعي ''ڪماچ'' کي 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو. هن ارجن شاد سان گڏ ''همعصر سنڌي شعر'' مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ مهاڳ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ موجود آهن، جن ۾ همعصر سنڌي شاعريءَ بابت بحث ڪيو ويو آهي. انهن مهاڳن جي موجودگي ڪتاب کي شعري انتخاب سان گڏ ادبي راءِ ۽ تنقيدي پسمنظر مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ مهاڳن جا عنوان، صفحن جا نمبر يا انهن جي تفصيلي دليلن جو ذڪر ناهي. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي.

== اشاعت ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | همعصر سنڌي شعر جي ڪتابي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب جو نالو
| همعصر سنڌي شعر
|-
| انگريزي ڪتابي صورت
| ''Hamasar Sindhi Shair''
|-
| ادبي صنف
| همعصر سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| مرتب ڪندڙ
| [[ارجن شاد]] ۽ [[ڪرشن راهي]]
|-
| ناشر
| [[ساهتيه اڪادمي]]
|-
| اشاعت جو هنڌ
| نئين دهلي، ڀارت
|-
| پهريون ڇاپو
| 1989ع
|-
| صفحا
| 118
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| اضافي مواد
| ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي دستياب ڪتابي فهرست ۾ هي ڪتاب اسٽاڪ مان ختم ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ فهرست جي حالت ظاهر ڪري ٿي، نه ته ڪتاب جي مستقل طور اڻلڀ هئڻ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ حيثيت ==
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي شاعريءَ جي تخليق ۽ اشاعت جو سلسلو جاري رهيو. ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي انهن شاعرن ۾ شامل هئا، جن جي تخليقن کي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
|title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
|url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
|website=Sahapedia
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

''همعصر سنڌي شعر'' کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ڪتاب ۾ ڪهڙن شاعرن جون ڪيتريون تخليقون شامل آهن ۽ چونڊ جو دائرو ڪهڙن سالن تائين پکڙيل آهي، تنهن بابت اصل فهرست جي تصديق گهربل آهي.

== لاڳاپيل شعري انتخاب ==
ساهتيه اڪادميءَ سنڌي شاعريءَ جا ٻيا انتخاب پڻ شايع ڪيا آهن، جيڪي سنڌي شاعريءَ جي مختلف دورن ۽ موضوعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ساهتيه اڪادميءَ جا چونڊ سنڌي شعري مجموعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع
|-
| سنڌي شعر جو انتخاب
| 1976ع
| 1947ع تائين سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شعر جي چونڊ
| 1987ع
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعري
|-
| '''همعصر سنڌي شعر'''
| '''1989ع'''
| همعصر سنڌي شاعري
|-
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب 1950ع–2010ع
| 2011ع
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪادمي ==
[[File:Rabindra Bhawan, Delhi.jpg|thumb|250px|نئين دهليءَ ۾ رابندرا ڀون، جتي ساهتيه اڪادمي سميت ادبي ۽ ثقافتي ادارا قائم آهن.]]

[[ساهتيه اڪادمي]] ڀارت جو قومي ادبي ادارو آهي، جيڪو ڀارتي ٻولين جي ادب جي واڌاري، اشاعت ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. اداري جو مرڪز نئين دهليءَ ۾ آهي. ''همعصر سنڌي شعر'' ان جي سنڌي اشاعتي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ارجن شاد]]
* [[ڪرشن راهي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[شعري انتخاب]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جو رڪارڊ]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب بابت تاريخي مطالعو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sahitya_Akademi ساهتيه اڪادمي بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:شعري مجموعا]]</text>
      <sha1>hf8ddey66billkyvkvjeaprxogyeqbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426773</id>
      <parentid>426772</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9677" sha1="9bd5rii94mh1rp6x8p8crvcw9vauy00" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}}
{{Infobox book
| name = همعصر سنڌي شعر
| title_orig = همعصر سنڌي شعر
| image =
| image_caption =
| author = مختلف شاعر
| editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = همعصر سنڌي شاعري
| genre = شعري انتخاب
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| pub_date = 1989ع
| pages = 118
}}

'''همعصر سنڌي شعر''' (انگريزي: ''Hamasar Sindhi Shair'') جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ انتخاب آهي، جيڪو [[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] ۽ [[ڪرشن راهي|ڪرشن «راهي»]] مرتب ۽ ترتيب ڏنو. ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ، 1989ع ۾ شايع ڪيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ان جي پهرئين ڇاپي ۾ 118 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Publications
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي همعصر سنڌي شاعريءَ جو نمائنده انتخاب ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا همعصر سنڌي شاعريءَ بابت الڳ الڳ مهاڳ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''همعصر سنڌي شعر'' هڪ گڏيل شعري مجموعو آهي، جنهن جو مقصد همعصر سنڌي شاعريءَ مان چونڊ تخليقون هڪ هنڌ پيش ڪرڻ آهي. ڪتاب ڪنهن هڪ شاعر جي ذاتي شعري تصنيف نه، پر ٻن شاعرن ۽ مرتب ڪندڙن جي ترتيب ڏنل انتخاب جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ پنهنجي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب کي ''اينٿالاجي آف ڪنٽيمپورري سنڌي پوئٽري'' جي وضاحت سان درج ڪيو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو سال 1989ع، صفحن جو تعداد 118 ۽ مرتب ڪندڙن جا نالا ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== مرتب ڪندڙ ==
=== ارجن شاد ===
[[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. هن پنهنجي شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي 1983ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] حاصل ڪيو. هو ''همعصر سنڌي شعر'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
|url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪرشن راهي ===
[[ڪرشن راهي]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس شعري مجموعي ''ڪماچ'' کي 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو. هن ارجن شاد سان گڏ ''همعصر سنڌي شعر'' مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ مهاڳ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ موجود آهن، جن ۾ همعصر سنڌي شاعريءَ بابت بحث ڪيو ويو آهي. انهن مهاڳن جي موجودگي ڪتاب کي شعري انتخاب سان گڏ ادبي راءِ ۽ تنقيدي پسمنظر مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ مهاڳن جا عنوان، صفحن جا نمبر يا انهن جي تفصيلي دليلن جو ذڪر ناهي. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي.

== اشاعت ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | همعصر سنڌي شعر جي ڪتابي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب جو نالو
| همعصر سنڌي شعر
|-
| انگريزي ڪتابي صورت
| ''Hamasar Sindhi Shair''
|-
| ادبي صنف
| همعصر سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| مرتب ڪندڙ
| [[ارجن شاد]] ۽ [[ڪرشن راهي]]
|-
| ناشر
| [[ساهتيه اڪادمي]]
|-
| اشاعت جو هنڌ
| نئين دهلي، ڀارت
|-
| پهريون ڇاپو
| 1989ع
|-
| صفحا
| 118
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| اضافي مواد
| ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي دستياب ڪتابي فهرست ۾ هي ڪتاب اسٽاڪ مان ختم ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ فهرست جي حالت ظاهر ڪري ٿي، نه ته ڪتاب جي مستقل طور اڻلڀ هئڻ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ حيثيت ==
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي شاعريءَ جي تخليق ۽ اشاعت جو سلسلو جاري رهيو. ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي انهن شاعرن ۾ شامل هئا، جن جي تخليقن کي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
|title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
|url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
|website=Sahapedia
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
''همعصر سنڌي شعر'' کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ڪتاب ۾ ڪهڙن شاعرن جون ڪيتريون تخليقون شامل آهن ۽ چونڊ جو دائرو ڪهڙن سالن تائين پکڙيل آهي، تنهن بابت اصل فهرست جي تصديق گهربل آهي.

== لاڳاپيل شعري انتخاب ==
ساهتيه اڪادميءَ سنڌي شاعريءَ جا ٻيا انتخاب پڻ شايع ڪيا آهن، جيڪي سنڌي شاعريءَ جي مختلف دورن ۽ موضوعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ساهتيه اڪادميءَ جا چونڊ سنڌي شعري مجموعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع
|-
| سنڌي شعر جو انتخاب
| 1976ع
| 1947ع تائين سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شعر جي چونڊ
| 1987ع
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعري
|-
| '''همعصر سنڌي شعر'''
| '''1989ع'''
| همعصر سنڌي شاعري
|-
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب 1950ع–2010ع
| 2011ع
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪادمي ==
[[File:Rabindra Bhawan, Delhi.jpg|thumb|250px|نئين دهليءَ ۾ رابندرا ڀون، جتي ساهتيه اڪادمي سميت ادبي ۽ ثقافتي ادارا قائم آهن.]]

[[ساهتيه اڪادمي]] ڀارت جو قومي ادبي ادارو آهي، جيڪو ڀارتي ٻولين جي ادب جي واڌاري، اشاعت ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. اداري جو مرڪز نئين دهليءَ ۾ آهي. ''همعصر سنڌي شعر'' ان جي سنڌي اشاعتي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ارجن شاد]]
* [[ڪرشن راهي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[شعري انتخاب]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جو رڪارڊ]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب بابت تاريخي مطالعو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sahitya_Akademi ساهتيه اڪادمي بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:شعري مجموعا]]</text>
      <sha1>9bd5rii94mh1rp6x8p8crvcw9vauy00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426774</id>
      <parentid>426773</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9676" sha1="1s0sx0elcee6s5fb81wglzkh6v6gg2e" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ارجن شاد ۽ ڪرشن راهيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1989ع}}
{{Infobox book
| name = همعصر سنڌي شعر
| title_orig = همعصر سنڌي شعر
| image =
| image_caption =
| author = مختلف شاعر
| editor = [[ارجن شاد]]، [[ڪرشن راهي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject = همعصر سنڌي شاعري
| genre = شعري انتخاب
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| pub_date = 1989ع
| pages = 118
}}

'''همعصر سنڌي شعر''' (انگريزي: ''Hamasar Sindhi Shair'') جديد سنڌي شاعريءَ جو هڪ انتخاب آهي، جيڪو [[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] ۽ [[ڪرشن راهي|ڪرشن «راهي»]] مرتب ۽ ترتيب ڏنو. ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ، 1989ع ۾ شايع ڪيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب ان جي پهرئين ڇاپي ۾ 118 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Publications
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي همعصر سنڌي شاعريءَ جو نمائنده انتخاب ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا همعصر سنڌي شاعريءَ بابت الڳ الڳ مهاڳ پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو تعارف ==
''همعصر سنڌي شعر'' هڪ گڏيل شعري مجموعو آهي، جنهن جو مقصد همعصر سنڌي شاعريءَ مان چونڊ تخليقون هڪ هنڌ پيش ڪرڻ آهي. ڪتاب ڪنهن هڪ شاعر جي ذاتي شعري تصنيف نه، پر ٻن شاعرن ۽ مرتب ڪندڙن جي ترتيب ڏنل انتخاب جي حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ پنهنجي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب کي ''اينٿالاجي آف ڪنٽيمپورري سنڌي پوئٽري'' جي وضاحت سان درج ڪيو آهي. انهيءَ فهرست ۾ ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جو سال 1989ع، صفحن جو تعداد 118 ۽ مرتب ڪندڙن جا نالا ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== مرتب ڪندڙ ==
=== ارجن شاد ===
[[ارجن شاد|ارجن ميرچنداڻي «شاد»]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. هن پنهنجي شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي 1983ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] حاصل ڪيو. هو ''همعصر سنڌي شعر'' جي ٻن مرتب ڪندڙن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
|url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
|website=Sahitya Akademi
|publisher=Sahitya Akademi
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪرشن راهي ===
[[ڪرشن راهي]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر هو. سندس شعري مجموعي ''ڪماچ'' کي 1971ع ۾ ساهتيه اڪادمي انعام مليو. هن ارجن شاد سان گڏ ''همعصر سنڌي شعر'' مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ڪتاب جي ترتيب ۽ مهاڳ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ موجود آهن، جن ۾ همعصر سنڌي شاعريءَ بابت بحث ڪيو ويو آهي. انهن مهاڳن جي موجودگي ڪتاب کي شعري انتخاب سان گڏ ادبي راءِ ۽ تنقيدي پسمنظر مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ مهاڳن جا عنوان، صفحن جا نمبر يا انهن جي تفصيلي دليلن جو ذڪر ناهي. انهن بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ ڪتاب جي اصل نسخي جو مطالعو ضروري آهي.

== اشاعت ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | همعصر سنڌي شعر جي ڪتابي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | تفصيل
|-
| ڪتاب جو نالو
| همعصر سنڌي شعر
|-
| انگريزي ڪتابي صورت
| ''Hamasar Sindhi Shair''
|-
| ادبي صنف
| همعصر سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| مرتب ڪندڙ
| [[ارجن شاد]] ۽ [[ڪرشن راهي]]
|-
| ناشر
| [[ساهتيه اڪادمي]]
|-
| اشاعت جو هنڌ
| نئين دهلي، ڀارت
|-
| پهريون ڇاپو
| 1989ع
|-
| صفحا
| 118
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| اضافي مواد
| ٻنهي مرتب ڪندڙن جا الڳ الڳ مهاڳ
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ساهتيه اڪادميءَ جي دستياب ڪتابي فهرست ۾ هي ڪتاب اسٽاڪ مان ختم ٿيل ڄاڻايو ويو آهي. اها ڄاڻ فهرست جي حالت ظاهر ڪري ٿي، نه ته ڪتاب جي مستقل طور اڻلڀ هئڻ جو ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ حيثيت ==
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي شاعريءَ جي تخليق ۽ اشاعت جو سلسلو جاري رهيو. ارجن شاد ۽ ڪرشن راهي انهن شاعرن ۾ شامل هئا، جن جي تخليقن کي ورهاڱي کان پوءِ واري سنڌي ادبي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
|title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
|url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
|website=Sahapedia
|language=en
|access-date=31 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
''همعصر سنڌي شعر'' کي انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. ڪتاب ۾ ڪهڙن شاعرن جون ڪيتريون تخليقون شامل آهن ۽ چونڊ جو دائرو ڪهڙن سالن تائين پکڙيل آهي، تنهن بابت اصل فهرست جي تصديق گهربل آهي.

== لاڳاپيل شعري انتخاب ==
ساهتيه اڪادميءَ سنڌي شاعريءَ جا ٻيا انتخاب پڻ شايع ڪيا آهن، جيڪي سنڌي شاعريءَ جي مختلف دورن ۽ موضوعن سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb7ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ساهتيه اڪادميءَ جا چونڊ سنڌي شعري مجموعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع
|-
| سنڌي شعر جو انتخاب
| 1976ع
| 1947ع تائين سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|-
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شعر جي چونڊ
| 1987ع
| ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي شاعري
|-
| '''همعصر سنڌي شعر'''
| '''1989ع'''
| همعصر سنڌي شاعري
|-
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب 1950ع–2010ع
| 2011ع
| جديد سنڌي شاعريءَ جو انتخاب
|}
&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي ==
[[File:Rabindra Bhawan, Delhi.jpg|thumb|250px|نئين دهليءَ ۾ رابندرا ڀون، جتي ساهتيه اڪادمي سميت ادبي ۽ ثقافتي ادارا قائم آهن.]]
[[ساهتيه اڪيڊمي]] ڀارت جو قومي ادبي ادارو آهي، جيڪو ڀارتي ٻولين جي ادب جي واڌاري، اشاعت ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل آهي. اداري جو مرڪز نئين دهليءَ ۾ آهي. ''همعصر سنڌي شعر'' ان جي سنڌي اشاعتي سلسلي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ارجن شاد]]
* [[ڪرشن راهي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[شعري انتخاب]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪادميءَ جي سنڌي ڪتابن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادمي انعامن جو رڪارڊ]
* [https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب بابت تاريخي مطالعو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sahitya_Akademi ساهتيه اڪادمي بابت وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:شعري مجموعا]]</text>
      <sha1>1s0sx0elcee6s5fb81wglzkh6v6gg2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيجنگ ريلوي اسٽيشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105106</id>
    <redirect title="بيجيانگ ريلوي اسٽيشن" />
    <revision>
      <id>426776</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[بيجنگ ريلوي اسٽيشن]] کي [[بيجيانگ ريلوي اسٽيشن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="tcmzkrvdqubfmpg9e237k6dmatkp7dw" xml:space="preserve">#چوريو [[بيجيانگ ريلوي اسٽيشن]]</text>
      <sha1>tcmzkrvdqubfmpg9e237k6dmatkp7dw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين ۾ 2013ع ۾ کوليل ريلوي اسٽيشنون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105107</id>
    <revision>
      <id>426779</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2013ع]] [[زمرو:چين ۾ ريلوي اسٽيشنون]]</comment>
      <origin>426779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="e7ui9tuqmeafrybdryy5hjgeqii37fd" xml:space="preserve">[[زمرو:2013ع]]
[[زمرو:چين ۾ ريلوي اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>e7ui9tuqmeafrybdryy5hjgeqii37fd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426780</id>
      <parentid>426779</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="joxa4ow6infbhqwg5fizwc1vkp34vpu" xml:space="preserve">[[زمرو:2013ع]]
[[زمرو:ريلوي اسٽيشنون]]
[[زمرو:چين ۾ 2013ع]]</text>
      <sha1>joxa4ow6infbhqwg5fizwc1vkp34vpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426783</id>
      <parentid>426780</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="k2jgeumvosa8mc9zd8nnl07siok4exa" xml:space="preserve">[[زمرو:چين ۾ 2013ع]]
[[زمرو:چين جون ريلوي اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>k2jgeumvosa8mc9zd8nnl07siok4exa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين ۾ 2013ع</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105108</id>
    <revision>
      <id>426781</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:چين]] [[زمرو:2013ع بلحاظ ملڪ]]</comment>
      <origin>426781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="r82f98rkd6nu3iuzqmjfbfghv5apr3e" xml:space="preserve">[[زمرو:چين]]
[[زمرو:2013ع بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>r82f98rkd6nu3iuzqmjfbfghv5apr3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426784</id>
      <parentid>426781</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="lwemy24fw1hbt4mxuu8afy4apjyxeba" xml:space="preserve">[[زمرو:چين جي تاريخ]]
[[زمرو:2013ع بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>lwemy24fw1hbt4mxuu8afy4apjyxeba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:چين ۾ طب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105109</id>
    <revision>
      <id>426789</id>
      <timestamp>2026-10-31T16:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:طب]] [[زمرو:چين ۾ صحت]]</comment>
      <origin>426789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="q19qfytvkxrhsq6fykqnmrpczvp2pzt" xml:space="preserve">[[زمرو:طب]]
[[زمرو:چين ۾ صحت]]</text>
      <sha1>q19qfytvkxrhsq6fykqnmrpczvp2pzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426790</id>
      <parentid>426789</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="92z202xbspkznmifnto42u04blgzf6r" xml:space="preserve">
[[زمرو:چين ۾ صحت]]
[[زمرو:طب بلحاظ ملڪ]]</text>
      <sha1>92z202xbspkznmifnto42u04blgzf6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هولارام هسيجا، هنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105110</id>
    <revision>
      <id>426793</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ ادبي ڪتابن جو مرتب}} {{Infobox person | name = هولارام هسيجا هنس | native_name = هولارام هسيجا «هنس» | birth_date = 1934ع | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = | occupation = اديب، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، مرتب | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، انگريزي | known_for = سن...</comment>
      <origin>426793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12414" sha1="evg18gaz6o2hoqy44u2eilkevcwz0jj" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ ادبي ڪتابن جو مرتب}}
{{Infobox person
| name = هولارام هسيجا هنس
| native_name = هولارام هسيجا «هنس»
| birth_date = 1934ع
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| nationality =
| occupation = اديب، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار، مرتب
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، انگريزي
| known_for = سنڌي ڪهاڻيون، مضمون ۽ ادبي ڪتاب
| notable_works = ''Baru Mirjooe Booi''، ''Sindhi Short Stories''، ''Narayan Shyam: Master Sindhi Poet''
}}

'''هولارام هسيجا «هنس»''' (انگريزي: ''Holaram Hasija Hans''؛ پيدائش: 1934ع) سنڌي ٻوليءَ جو اديب، ڪهاڻيڪار، مضمون نگار ۽ ادبي ڪتابن جو مرتب آهي. هن سنڌي ادب، ڪهاڻين، مضمونن ۽ ادبي شخصيتن بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا ۽ مرتب ڪيا. سندس ڪيترائي ڪتاب [[بمبئي]] جي ادبي اشاعتي اداري ''بيسٽ سنڌي سڀا'' (BEST Sindhi Sabha) شايع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OpenLibraryStories&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi short stories
|url=https://openlibrary.org/books/OL2165826M/Sindhi_short_stories
|website=Open Library
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هولارام هنس کي گهڻا ڪتاب تيار ڪندڙ اديب طور متعارف ڪرايو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''Baru Mirjooe Booi'' (1990ع) کي سندس مشهور ڪتابن مان شمار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== نالو ۽ ادبي سڃاڻپ ==
مختلف ڪتابي فهرستن ۾ سندس نالو ''Holaram Hans''، ''Holaram Hasija Hans'' ۽ ''Hans, Holaram Hasija'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. سنڌي سنچيه جي ڪتابي رڪارڊن ۾ سندس نالو «هولارام هسيجا هنس» درج آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaTajal&quot;&gt;{{cite web
|title=ʻAzīmu Shāʻiru Tājalu Bevasu
|url=https://sindhisanchaya.in/books/49087
|website=Sindhi Sanchaya
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;&gt;{{cite web
|title=Narayan Shyam: Master Sindhi Poet
|url=https://books.google.com/books?id=_t1jAAAAMAAJ
|website=Google Books
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;

سندس ادبي تخلص «هنس» هو، جيڪو سندس نالي سان گڏ استعمال ٿيندو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي سرگرميون ==
هولارام هنس سنڌي ڪهاڻين، مضمونن ۽ عام پڙهندڙن لاءِ تيار ڪيل ڪتابن سان لاڳاپيل رهيو. جوتواڻيءَ موجب هن بيسٽ سنڌي سڀا جي نالي سان ڪيترائي ڪتاب تيار ڪيا، جن ۾ ڪهاڻين ۽ مضمونن جا مجموعا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس ڪتابي رڪارڊن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن سنڌي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۽ سنڌي شاعرن بابت تعارفي مواد تيار ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس نالي سان انگريزيءَ ۾ سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا ۽ شاعر [[نارائڻ شيام]] بابت ڪتاب موجود آهن.&lt;ref name=&quot;OpenLibraryStories&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;/&gt;

=== بيسٽ سنڌي سڀا سان لاڳاپو ===
''بيسٽ سنڌي سڀا'' بمبئيءَ ۾ سنڌي ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل ادارو هو. هولارام هنس جي ڪيترن ئي ڪتابن تي هن اداري جو نالو ناشر طور درج آهي. انهن ۾ ''Sindhi Stories'' (1986ع)، ''Sindhi Short Stories'' (1987ع) ۽ ''Narayan Shyam: Master Sindhi Poet'' (1994ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GoogleStories&quot;&gt;{{cite web
|title=Sindhi Stories
|url=https://books.google.com/books/about/Sindhi_Stories.html?id=DrwzAAAAMAAJ
|website=Google Books
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OpenLibraryStories&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب ==
هولارام هنس جون هيٺيون تصنيفون ۽ ڪتابي داخلائون دستياب فهرستن ۾ مليون آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #8eaec7;&quot;
|+ style=&quot;background:#285b80;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | هولارام هسيجا هنس جا چونڊ ڪتاب
|-
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | موضوع يا صنف
! style=&quot;background:#dceefa;&quot; | ڪتابي ماخذ
|-
| ''در تو لاءِ پٽيو هر دم رهندو''
| 1982ع
| سنڌي ڪتاب؛ صنف جي تصديق طلب
| سنڌي سنچيه
|-
| ''Sindhi Stories''
| 1986ع
| انگريزيءَ ۾ سنڌي ڪهاڻيون
| گوگل بڪس
|-
| ''Sindhi Short Stories''
| 1987ع
| سنڌي ڪهاڻين جو انگريزي مجموعو
| اوپن لائبريري
|-
| ''Baru Mirjooe Booi''
| 1990ع
| ڪهاڻين جو مجموعو
| موتي لال جوتواڻي
|-
| ''Narayan Shyam: Master Sindhi Poet''
| 1994ع
| نارائڻ شيام بابت ادبي مطالعو
| گوگل بڪس
|-
| ''Optimistic Approach: A Key to Happy and Successful Life''
| 1997ع
| انگريزي ڪتاب
| ريخته
|-
| ''سنڌي شاعريءَ جو سفر''
| 2010ع
| سنڌي شاعريءَ بابت ڪتاب
| دهلي يونيورسٽيءَ جي لائبريري
|-
| ''عظيم شاعر تاجل بيوس''
| 2018ع
| تاجل بيوس بابت ڪتاب
| سنڌي سنچيه
|}
&lt;ref name=&quot;SanchayaDaru&quot;&gt;{{cite web
|title=Daru To Laʼi Paṭyo Hardam Rahando
|url=https://sindhisanchaya.online/books/49350
|website=Sindhi Sanchaya
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleStories&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OpenLibraryStories&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaOptimistic&quot;&gt;{{cite web
|title=Optimistic Approach A Key Happy And Successful Life
|url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/optimistic-approach-a-key-happy-and-successful-life-ebooks
|website=Rekhta
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DelhiLibrary&quot;&gt;{{cite web
|title=New Additions to the Central Library
|url=https://crl.du.ac.in/new%20additions/New%20Additions%20CL.pdf
|publisher=University of Delhi
|format=PDF
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaTajal&quot;/&gt;

== چونڊ ڪتابن جو تفصيل ==

=== سنڌي ڪهاڻيون ===
1986ع ۾ بيسٽ سنڌي سڀا هولارام هنس جي نالي سان ''Sindhi Stories'' شايع ڪيو. گوگل بڪس موجب هن انگريزي ڪتاب جا 162 صفحا آهن. ساڳئي موضوع سان لاڳاپيل ''Sindhi Short Stories'' جو 1987ع وارو پهريون ڇاپو اوپن لائبريريءَ ۾ درج آهي، جنهن جا 228 صفحا آهن. ان جو ناشر پڻ بيسٽ سنڌي سڀا، بمبئي، ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;GoogleStories&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OpenLibraryStories&quot;/&gt;

اوپن لائبريريءَ جي ڪتابي رڪارڊ ۾ 1987ع واري ڪتاب لاءِ لائبريري آف ڪانگريس جو ڪنٽرول نمبر 88903014 ۽ او سي ايل سي نمبر 18962860 درج آهن.&lt;ref name=&quot;OpenLibraryStories&quot;/&gt;

=== بارو مرجوئي بوئي ===
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''Baru Mirjooe Booi'' هولارام هنس جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو. جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي هنس جي مشهور تصنيفن مان هڪ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي اصل سنڌي عنوان جي املا، ناشر، صفحن جي تعداد ۽ ڪهاڻين جي فهرست جي تصديق لاءِ اصل ڇاپي جو مطالعو ضروري آهي.

=== نارائڻ شيام بابت ڪتاب ===
1994ع ۾ سندس ڪتاب ''Narayan Shyam: Master Sindhi Poet'' بيسٽ سنڌي سڀا شايع ڪيو. گوگل بڪس موجب ڪتاب جا 92 صفحا آهن ۽ ان ۾ سنڌي شاعر [[نارائڻ شيام]] جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي انگريزي ترجمي سان ايم. ايس. للا جو نالو لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;/&gt;

ڪتاب جي فهرست ۾ نارائڻ شيام جي سوانح، شاعريءَ ۾ فڪر جي اڏام ۽ سندس ادبي خدمتن بابت جدا جدا عنوان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;/&gt;

=== سنڌي شاعريءَ جو سفر ===
دهلي يونيورسٽيءَ جي مرڪزي لائبريريءَ جي ڪتابن جي فهرست ۾ هولارام هنس جو ڪتاب ''Sindhi Shayari Jo Safar'' درج آهي. اهو 2010ع ۾ ممبئيءَ مان بيسٽ سنڌي سڀا جي نالي سان شايع ٿيو ۽ ان جا 168 صفحا آهن.&lt;ref name=&quot;DelhiLibrary&quot;/&gt;

=== عظيم شاعر تاجل بيوس ===
سنڌي سنچيه جي رڪارڊ موجب ''عظيم شاعر تاجل بيوس'' هولارام هسيجا هنس جي نالي سان 2018ع ۾ نئون نياپو اڪيڊمي، ڪراچيءَ، شايع ڪيو. اهو ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaTajal&quot;/&gt;

== ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون ==
هولارام هنس جي ادبي سرگرمين جو دائرو ڪهاڻين ۽ مضمونن کان سواءِ سنڌي شاعريءَ بابت ڪتابن تائين پڻ پکڙيل رهيو. سندس نالي سان نارائڻ شيام ۽ تاجل بيوس بابت ڪتابي داخلائون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;GoogleNarayan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaTajal&quot;/&gt;

2015ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي]] جي ترجمي واري انعام لاءِ قائم سنڌي چونڊ ڪميٽيءَ ۾ هولارام هنس جو نالو ميمبر طور درج هو. ساڳئي ڪميٽيءَ ۾ ڍولڻ راهي ۽ ڊاڪٽر ومي سدارنگاڻي پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Akademi2015&quot;&gt;{{cite web
|title=Sahitya Akademi Prize for Translation 2015: Selection Committees
|url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Press_Release_%28English%29_SATA_2015.pdf
|publisher=Sahitya Akademi
|format=PDF
|language=en
|year=2015
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[نارائڻ شيام]]
* [[تاجل بيوس]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[ساهتيه اڪادمي]]

== حوالا ==
&lt;references/&gt;

== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|author=Holaram Hasija Hans
|title=Sindhi Stories
|publisher=BEST Sindhi Sabha
|location=Bombay
|year=1986
|pages=162
|language=en
}}
* {{cite book
|author=Holaram Hasija Hans
|title=Sindhi Short Stories
|publisher=BEST Sindhi Sabha
|location=Bombay
|year=1987
|edition=1st
|pages=228
|language=en
|oclc=18962860
}}
* {{cite book
|author=Holaram Hasija Hans
|title=Narayan Shyam: Master Sindhi Poet
|publisher=BEST Sindhi Sabha
|location=Bombay
|year=1994
|pages=92
|language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://openlibrary.org/books/OL2165826M/Sindhi_short_stories سنڌي ڪهاڻيون — اوپن لائبريري]
* [https://books.google.com/books?id=_t1jAAAAMAAJ نارائڻ شيام بابت ڪتاب — گوگل بڪس]
* [https://www.rekhta.org/authors/holaram-hans هولارام هنس جا ڪتاب — ريخته]
* [https://sindhisanchaya.in/books/49087 عظيم شاعر تاجل بيوس — سنڌي سنچيه]
* [https://crl.du.ac.in/new%20additions/New%20Additions%20CL.pdf دهلي يونيورسٽيءَ جي ڪتابي فهرست]

[[زمرو:1934ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>evg18gaz6o2hoqy44u2eilkevcwz0jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ليکراج هنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105111</id>
    <revision>
      <id>426794</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار (1914ع–1995ع)}} {{Infobox writer | name = ليکراج هنس | native_name = ليکراج هنس | image = | caption = | birth_date = 1914ع | birth_place = | death_date = 1995ع | death_place = | occupation = ليکڪ، ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | genre = ٻاراڻو ادب، مذهبي ۽ اخلاقي...</comment>
      <origin>426794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11777" sha1="ju9n9vjk6t3a117bpf1q0a88ee17itr" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار (1914ع–1995ع)}}
{{Infobox writer
| name = ليکراج هنس
| native_name = ليکراج هنس
| image =
| caption =
| birth_date = 1914ع
| birth_place =
| death_date = 1995ع
| death_place =
| occupation = ليکڪ، ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre = ٻاراڻو ادب، مذهبي ۽ اخلاقي ادب
| notableworks = ''ڏاڏيءَ جي ڏاتي''، ''ٻارن جا وکر''، ''راکي راکڻهار''، ''نانڪايڻ''، ''گيتا سار''
}}
'''ليکراج هنس''' (انگريزي: ''Lekhraj Hans''؛ 1914ع–1995ع) سنڌي ٻوليءَ جو گهڻ رخو ليکڪ هو، جنهن ٻارن ۽ بالغن لاءِ مختلف موضوعن تي ڪتاب لکيا. سندس تصنيفن ۾ ٻاراڻي ادب سان گڏ مذهبي ۽ اخلاقي موضوعن سان لاڳاپيل ڪتاب پڻ شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سندس مشهور تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ليکراج هنس 1914ع ۾ ڄائو ۽ 1995ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکڻين جو دائرو مختلف عمرن جي پڙهندڙن تائين پکڙيل هو. جوتواڻيءَ کيس هڪ گهڻ رخي ليکڪ طور متعارف ڪرايو آهي، جنهن بالغن ۽ ٻارن لاءِ مختلف موضوعن تي لکيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي هنڌ، تعليم، خاندان، پيشورانه زندگيءَ ۽ وفات جي مڪمل تاريخ بابت دستياب بنيادي ڪتابي شاهديءَ ۾ تفصيل موجود ناهن.
== ادبي خدمتون ==
ليکراج هنس سنڌي ٻوليءَ ۾ ٻارن ۽ بالغن لاءِ لکڻ سبب سڃاتو وڃي ٿو. سندس مشهور ڪتابن جي فهرست ۾ ٻاراڻي ادب، مذهبي شخصيتن ۽ مذهبي موضوعن سان لاڳاپيل عنوان شامل آهن. سندس تصنيفن جي مڪمل تعداد ۽ انهن جي صنفي ورهاست بابت وڌيڪ ڪتابي تحقيق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي رسالي ۾ سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ جي ليکڪن جي ذڪر دوران ليکراج هنس جو نالو پڻ شامل ڪيو ويو آهي. اهو حوالو سنڌي ٻاراڻي ادب سان سندس لاڳاپي جي تائيد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiChildrenPoetry&quot;&gt;{{cite journal
|title=سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ بابت تحقيقي مطالعو
|url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1694777115_PDF_BoliJournal2023-06-01.pdf
|journal=سنڌي ٻولي
|publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|language=sd
}}&lt;/ref&gt;
== تصنيفون ==
موتي لال جوتواڻيءَ ليکراج هنس جي پنجن مشهور تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن مان ''ٻارن جا وکر'' ۽ ''نانڪايڻ'' بابت ٻين ڪتابي ادارن جا رڪارڊ پڻ دستياب آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaVaaran&quot;&gt;{{cite web
|title=Vaaran Jaa Vakad
|url=https://www.rekhta.org/ebook-detail/vaaran-jaa-vakad-ebooks
|website=Rekhta
|publisher=Rekhta Foundation
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LBSNAANanakayan&quot;&gt;{{cite web
|title=Library Catalogue: Nanakayan by Lekhraj Hans
|url=https://gsl.lbsnaa.gov.in/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=100&amp;limit=itype%3AREF&amp;q=ccl%3Dsu%3A%22Sikh%22&amp;sort_by=relevance_dsc
|website=Gandhi Smriti Library Catalogue
|publisher=Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #8baac5;border-radius:8px;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ليکراج هنس جون چونڊ تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#dceefa;color:#173e60;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceefa;color:#173e60;&quot; | ڪتابي ڄاڻ
! style=&quot;background:#dceefa;color:#173e60;&quot; | ماخذ
|-
| '''ڏاڏيءَ جي ڏاتي'''
| مشهور تصنيف؛ اشاعت جو سال تصديق طلب
| جوتواڻي، 1996ع
|-
| '''ٻارن جا وکر'''
| ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ڪتاب؛ 2007ع جو ڇاپو 112 صفحا
| جوتواڻي ۽ ريخته
|-
| '''راکي راکڻهار'''
| مشهور تصنيف؛ وڌيڪ تفصيل تصديق طلب
| جوتواڻي، 1996ع
|-
| '''نانڪايڻ'''
| 1980ع جو ڇاپو، بمبئي؛ ناشر پرميلا منسکاڻي
| جوتواڻي ۽ گانڌي سمرتي لائبريري
|-
| '''گيتا سار'''
| مشهور تصنيف؛ اشاعت جو سال تصديق طلب
| جوتواڻي، 1996ع
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaVaaran&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LBSNAANanakayan&quot;/&gt;
=== ڏاڏيءَ جي ڏاتي ===
''ڏاڏيءَ جي ڏاتي'' (انگريزي نقل: ''D'aadee-a jee D'aati'') ليکراج هنس جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان جو ذڪر ليکڪ جي اهم ڪتابن ۾ ڪيو آهي. ڪتاب جي موضوع، پهرئين ڇاپي، ناشر ۽ صفحن بابت وڌيڪ تصديق ٿيل تفصيل موجود ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ٻارن جا وکر ===
''ٻارن جا وکر'' (''Vaaran Jaa Vakad'') ليکراج هنس جي نالي سان ريخته جي ڊجيٽل ڪتاب گهر ۾ موجود آهي. ريخته جي ڪتابي داخلا موجب موهن اينڊ سنز جو 2007ع وارو ڇاپو 112 صفحن تي مشتمل آهي. هن ڪتاب جو نسخو سنڌو يوٿ سرڪل ليکراج عزيز لائبريري اينڊ ريسرچ سينٽر جي تعاون سان ڊجيٽل ڪتابي ذخيري ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;RekhtaVaaran&quot;/&gt;
2007ع وارو ڇاپو ليکڪ جي وفات کان پوءِ جو آهي. ان کي ڪتاب جي پهرين اشاعت جو سال سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته جوتواڻيءَ 1996ع ۾ ئي هن تصنيف جو ذڪر ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RekhtaVaaran&quot;/&gt;
=== راکي راکڻهار ===
''راکي راکڻهار'' (''Raakhe Raakhan haar'') ليکراج هنس جي مشهور تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتاب جو عنوان موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج آهي، پر ان جي موضوع، صنف، اشاعت جي سال ۽ ناشر بابت تفصيلي ڄاڻ موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== نانڪايڻ ===
''نانڪايڻ'' (''Nanakayan'') ليکراج هنس جي تصنيف آهي. لال بهادر شاستري نيشنل اڪيڊمي آف ايڊمنسٽريشن جي گانڌي سمرتي لائبريريءَ جي ڪتابي فهرست موجب ان جو 1980ع وارو ڇاپو بمبئيءَ مان پرميلا منسکاڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو. لائبريريءَ ۾ ڪتاب جو بارڪوڊ نمبر 121396 درج آهي.&lt;ref name=&quot;LBSNAANanakayan&quot;/&gt;
ڪتاب کي لائبريريءَ جي فهرست ۾ سک مذهب سان لاڳاپيل موضوع هيٺ رکيو ويو آهي. ان جي اصل متن، ادبي صنف ۽ بابن جي تفصيل لاءِ ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;LBSNAANanakayan&quot;/&gt;
=== گيتا سار ===
''گيتا سار'' (''Geeta-Saar'') پڻ ليکراج هنس جي مشهور تصنيفن ۾ شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان جو نالو درج آهي. ڪتاب جي اشاعت، متن جي نوعيت ۽ ان جو [[ڀڳوت گيتا]] سان تفصيلي تعلق اصل نسخي مان تصديق طلب آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ٻيون لاڳاپيل ڪتابي داخلائون ==
سنڌي اڪيڊمي، دهليءَ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ ''ايڪتا جو آواز (امر اڏيرو لعل ۽ ليکراج هنس)'' جو ذڪر ديوناگري لپيءَ ۾ ڇپيل ڪتابن ۾ ڪيو ويو آهي. انهيءَ اندراج مان ليکراج هنس جو نالو ڪتاب سان لاڳاپيل هجڻ جي تصديق ٿئي ٿي، پر ٻنهي نالن جي تصنيفي حيثيت جو تفصيل واضح ناهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAcademy&quot;&gt;{{cite web
|title=سنڌي اڪيڊمي دهلي
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+اڪيڊمي+دهلي
|website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
|language=sd
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
هڪ الڳ ڪتابي حوالو ''Ekta Jo Avtar Amar Uderolal'' پڻ ليکراج هنس جي نالي سان ملي ٿو. 1997ع جي هڪ نسخي جو ذڪر ڪتابي وڪري جي رڪارڊ ۾ موجود آهي، پر انهيءَ ثانوي وڪري واري داخلا کي پهرين اشاعت يا اصل تصنيف جي قطعي شاهدي نٿو سمجهي سگهجي.
== سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ حيثيت ==
ليکراج هنس جو نالو سنڌي ٻاراڻي ادب جي تاريخ سان لاڳاپيل ليکڪن ۾ اچي ٿو. سندس لکڻين ۾ ٻارن لاءِ مواد جي موجودگيءَ جي تصديق جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ بابت تحقيقي مطالعي مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiChildrenPoetry&quot;/&gt;
سندس لکڻين جي ادبي خصوصيتن، شاعراڻي اسلوب، ٻاراڻي نفسيات جي پيشڪش ۽ پڙهندڙن تي اثر بابت تفصيلي تنقيدي راءِ ڏيڻ لاءِ سندس اصل ڪتابن ۽ آزاد ادبي تنقيدي ماخذن جو وڌيڪ مطالعو گهربل آهي.
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[نانڪ]]
* [[ڀڳوت گيتا]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|author=Lekhraj Hans
|title=Vaaran Jaa Vakad
|publisher=Mohan And Sons
|year=2007
|pages=112
|language=sd
}}
* {{cite book
|author=Lekhraj Hans
|title=Nanakayan
|publisher=Pramila Mansukhani
|location=Bombay
|year=1980
}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.rekhta.org/authors/lekhraj-hans/all ليکراج هنس جا ڪتاب — ريخته]
* [https://www.rekhta.org/ebook-detail/vaaran-jaa-vakad-ebooks ٻارن جا وکر — ريخته تي ڪتاب]
* [https://gsl.lbsnaa.gov.in/cgi-bin/koha/opac-search.pl?count=100&amp;limit=itype%3AREF&amp;q=ccl%3Dsu%3A%22Sikh%22&amp;sort_by=relevance_dsc نانڪايڻ جو لائبريري رڪارڊ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+اڪيڊمي+دهلي سنڌي اڪيڊمي دهلي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
[[زمرو:1914ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1995ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>ju9n9vjk6t3a117bpf1q0a88ee17itr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀڳوان هراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105112</id>
    <revision>
      <id>426795</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|ٿري ٻوليءَ جو محقق ۽ سنڌي ادبي اشاعتن جو سرپرست}} {{Infobox person | name = ڀڳوان هراڻي | native_name = ڀڳوان هراڻي | image = | image_caption = | birth_date = 1940ع | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = لسانياتي محقق، ادبي سرپرست | known_for = ٿري ٻوليءَ بابت تحقيق ۽ سنڌي اشاعتن جي مالي مدد }} '''ڀڳوا...</comment>
      <origin>426795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12221" sha1="6dbfllveauj8wf7nhg1cu4o77ua2ju8" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|ٿري ٻوليءَ جو محقق ۽ سنڌي ادبي اشاعتن جو سرپرست}}
{{Infobox person
| name = ڀڳوان هراڻي
| native_name = ڀڳوان هراڻي
| image =
| image_caption =
| birth_date = 1940ع
| birth_place =
| death_date =
| death_place =
| occupation = لسانياتي محقق، ادبي سرپرست
| known_for = ٿري ٻوليءَ بابت تحقيق ۽ سنڌي اشاعتن جي مالي مدد
}}
'''ڀڳوان هراڻي''' (انگريزي: ''Bhagwan Harani''؛ پيدائش: 1940ع) ٿري ٻوليءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل محقق ۽ سنڌي ادبي اشاعتن جو سرپرست هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب هن سنڌيءَ جي ٿري لهجي تي تحقيق ڪئي ۽ ڪيترين سنڌي ادبي اشاعتن جي مالي مدد ڪئي، جن ۾ [[پوني]] مان شايع ٿيندڙ ساليانو رسالو ''ورثو'' پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== زندگي ۽ تحقيقي سڃاڻپ ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڀڳوان هراڻي 1940ع ۾ ڄائو. سندس تحقيقي دلچسپيءَ جو اهم موضوع ٿر جي علائقي ۾ ڳالهائي ويندڙ ٿري ٻولي هئي. جوتواڻيءَ جي لغت ۾ سندس تحقيق جي موضوع ۽ ادبي سرپرستيءَ جو ذڪر آهي، پر سندس تعليم، ڄمڻ جي هنڌ، پيشورانه زندگيءَ ۽ خاندان بابت تفصيل موجود ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ٿري ٻوليءَ بابت تحقيق ==
ڀڳوان هراڻيءَ جي راءِ موجب ٿري ٻوليءَ جو ڳالهائجندڙ علائقو سنڌ جي [[ڏيپلو|ڏيپلي]] کان وٺي ڀارت جي [[هرياڻا]] رياست جي [[حصار]] تائين پکڙيل هو. هن ٿري ٻوليءَ کي پشڪرڻا برهمڻن، سوڍا راجپوتن ۽ مهيشوري واڻين سان خاص طور لاڳاپيل ڄاڻايو، جڏهن ته [[جيسلمير]] کي ان جو اهم مرڪز قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هراڻيءَ جو هي بيان ٿري ٻوليءَ جي تاريخي ۽ سماجي ڦهلاءَ بابت سندس راءِ طور پيش ڪيو ويو آهي. ان کي ٿري يا ڍاٽڪي ٻوليءَ جي موجوده حدن ۽ ڳالهائيندڙن بابت قطعي لسانياتي نتيجو نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ٻين لسانياتي مطالعي ۾ ٻوليءَ جي درجي، علائقائي صورتن ۽ ڳالهائيندڙ برادرين بابت وڌيڪ وسيع بحث موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Janjhi2020&quot;&gt;{{cite book
|last=Janjhi
|first=Noor Ahmed
|title=Fragrance of Thari Folk Songs
|year=2020
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Fragrance_of_Thari_Folk_Songs-Noor_Ahmed_Janjhi-2020-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Landscape of Thar Desert.jpg|thumb|250px|سنڌ جي ٿر واري علائقي جو منظر؛ ٿري ۽ ڍاٽڪي ٻولين جي مطالعي سان لاڳاپيل جاگرافيائي پسمنظر.]]
=== ٿري ٻوليءَ جو جاگرافيائي دائرو ===
هراڻيءَ جي بيان ۾ ڏيپلو، جيسلمير ۽ حصار ٽي اهم جاگرافيائي حوالا آهن. ڏيپلو سنڌ جي ٿرپارڪر ضلعي ۾، جيسلمير ڀارت جي راجسٿان رياست ۾ ۽ حصار هرياڻا رياست ۾ واقع آهي. جوتواڻيءَ موجب هراڻيءَ ٿري ٻوليءَ جي تاريخي استعمال کي انهن علائقن سان ڳنڍيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ٻئي طرف نور احمد جنجهيءَ پنهنجي ڪتاب ''Fragrance of Thari Folk Songs'' ۾ ٿر کي گهڻ لساني علائقو قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب ٿر ۾ سنڌي، ڍاٽڪي، پارڪري ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ڍاٽڪيءَ جا پڻ مختلف علائقائي لهجا آهن.&lt;ref name=&quot;Janjhi2020&quot;/&gt;
=== ٿري ۽ ڍاٽڪيءَ جي لسانياتي حيثيت ===
ٿري ۽ ڍاٽڪيءَ جي درجي بابت لسانياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه محقق انهن کي سنڌيءَ جي لهجن سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا ڍاٽڪيءَ کي الڳ ٻوليءَ جي حيثيت ڏين ٿا. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڍاٽڪيءَ کي سنڌيءَ جو لهجو ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته نور احمد جنجهي ان کي الڳ ٻولي سمجهي ٿو.&lt;ref name=&quot;LokSujagDhatki&quot;&gt;{{cite web
|title=The Story of Dhatki, the Language of Thar's Folk Songs
|url=https://loksujag.com/en/story/story-of-dhatki-folk-songs-thar/
|website=Lok Sujag
|language=en
|access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
برطانوي دور جي لسانياتي مطالعي ۾ پڻ ٿر جي ٻولين ۽ لهجن کي سنڌي ۽ مارواڙيءَ جي وچ واري لسانياتي رابطي جي پسمنظر ۾ ڏٺو ويو. 1901ع جي هندستاني ٻولين بابت سرڪاري مطالعي ۾ ٿريليءَ کي سنڌي ۽ مارواڙيءَ جي وچ واري لهجي طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CensusLanguages&quot;&gt;{{cite book
|title=Languages of India
|publisher=Government of India
|year=1901
|language=en
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31294/download/34475/IO076365_1901_IND-L.pdf
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن جي روشنيءَ ۾ ڀڳوان هراڻيءَ جي راءِ کي ٿري ٻوليءَ بابت هڪ مخصوص تاريخي ۽ سماجي تشريح طور سمجهڻ گهرجي، نه ته سڀني لسانيات دانن جي متفقه راءِ طور.
== ٿري ٻوليءَ سان لاڳاپيل برادريون ==
جوتواڻيءَ جي بيان موجب هراڻيءَ خاص طور ٽن برادرين کي ٿري ٻوليءَ سان لاڳاپيل ڄاڻايو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #90adc3;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | هراڻيءَ جي بيان ۾ ذڪر ڪيل برادريون
|-
! style=&quot;background:#dceefa;color:#183f60;&quot; | برادري
! style=&quot;background:#dceefa;color:#183f60;&quot; | اصل ماخذ ۾ نالو
|-
| پشڪرڻا برهمڻ
| Pushkarna Brahmins
|-
| سوڍا راجپوت
| Sodha Rajputs
|-
| مهيشوري واڻيا
| Maheshwari Banias
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ٿر جي جديد لسانياتي مطالعي ۾ ڍاٽڪي ڳالهائيندڙن ۾ ٻين ڪيترين ئي برادرين جو ذڪر پڻ ملي ٿو. تنهنڪري مٿي ڄاڻايل ٽي برادريون ٿري يا ڍاٽڪي ڳالهائيندڙن جي مڪمل فهرست ناهن.&lt;ref name=&quot;LokSujagDhatki&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Janjhi2020&quot;/&gt;
== سنڌي ادب جي سرپرستي ==
ڀڳوان هراڻيءَ سنڌي ادبي سرگرمين ۽ ڪتابي اشاعتن جي مالي مدد ڪئي. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي ادبي ڪوششن جو سرپرست ڄاڻايو آهي. سندس مدد حاصل ڪندڙ اشاعتن ۾ پوني مان نڪرندڙ ساليانو رسالو ''ورثو'' شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ هراڻيءَ طرفان ڏنل مالي مدد جي رقم، مدد جي سالن، ٻين اشاعتن جي نالن يا سندس ڪنهن ادبي اداري ۾ عهدي بابت تفصيل موجود ناهن.
=== ورثو رسالو ===
''ورثو'' هڪ ساليانو سنڌي رسالو هو، جيڪو ڀارت جي شهر پوني مان شايع ٿيندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڀڳوان هراڻي ان جي مالي مدد ڪندڙن ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
رسالـي جي باني، ايڊيٽر، پهرئين شماري، اشاعتي سلسلي ۽ آخري شماري بابت وڌيڪ معتبر ڪتابي شاهدي گهربل آهي. ''ورثو'' نالي کي ٻين سنڌي ڪتابن يا رسالن سان هڪجهڙو سمجهڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.
== تحقيق جو تاريخي پسمنظر ==
ٿر سنڌ ۽ راجسٿان جي وچ ۾ پکڙيل هڪ تاريخي ۽ ثقافتي علائقو آهي. هتي مختلف ٻوليون، لهجا ۽ لوڪ روايتون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل رهيون آهن. ٿر جي لسانياتي مطالعي ۾ مقامي ڳالهائڻ جي صورتن، لوڪ گيتن، برادرين ۽ علائقائي سڃاڻپن کي اهميت ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Janjhi2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LokSujagDhatki&quot;/&gt;
ڀڳوان هراڻيءَ جي جوتواڻيءَ وٽ محفوظ ٿيل راءِ ٿري ٻوليءَ جي جاگرافيائي ڦهلاءَ ۽ مخصوص برادرين سان لاڳاپي بابت هڪ تاريخي شاهدي فراهم ڪري ٿي. سندس اصل تحقيقي مقالن يا ڪتابن جي سڃاڻپ کان سواءِ سندس لسانياتي نتيجن جي تفصيلي تشريح ممڪن ناهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
[[File:Jaisalmer Fort, Jaisalmer, Rajasthan.jpg|thumb|250px|جيسلمير جو قلعو، راجسٿان. ڀڳوان هراڻيءَ جيسلمير کي ٿري ٻوليءَ جو اهم مرڪز قرار ڏنو هو.]]
== اهم ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #90adc3;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | ڀڳوان هراڻيءَ بابت تصديق ٿيل بنيادي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#dceefa;color:#183f60;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dceefa;color:#183f60;&quot; | تفصيل
|-
| نالو
| ڀڳوان هراڻي
|-
| انگريزي نالو
| Bhagwan Harani
|-
| ڄمڻ جو سال
| 1940ع
|-
| تحقيقي موضوع
| ٿري ٻولي ۽ ان جو جاگرافيائي ڦهلاءُ
|-
| ٻوليءَ بابت راءِ
| سنڌ جي ڏيپلي کان هرياڻا جي حصار تائين تاريخي استعمال
|-
| اهم مرڪز
| جيسلمير
|-
| ذڪر ڪيل برادريون
| پشڪرڻا برهمڻ، سوڍا راجپوت ۽ مهيشوري واڻيا
|-
| ادبي سرپرستي
| سنڌي ادبي اشاعتن جي مالي مدد
|-
| مدد حاصل ڪندڙ رسالو
| ''ورثو''، پوني مان شايع ٿيندڙ ساليانو رسالو
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[ٿري ٻولي]]
* [[ڍاٽڪي ٻولي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[ٿرپارڪر]]
* [[ڏيپلو]]
* [[جيسلمير]]
* [[سنڌي ادب]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|last=Janjhi
|first=Noor Ahmed
|title=Fragrance of Thari Folk Songs
|year=2020
|language=en
|url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Fragrance_of_Thari_Folk_Songs-Noor_Ahmed_Janjhi-2020-cs.pdf
}}
* {{cite book
|title=Languages of India
|publisher=Government of India
|year=1901
|language=en
|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31294/download/34475/IO076365_1901_IND-L.pdf
}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://loksujag.com/en/story/story-of-dhatki-folk-songs-thar/ ڍاٽڪي ٻوليءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thar_Desert_(Pakistan) ٿر جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaisalmer جيسلمير جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
[[زمرو:1940ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:لسانيات جا محقق]]</text>
      <sha1>6dbfllveauj8wf7nhg1cu4o77ua2ju8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيٺ هرچندراءِ وشنداس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105113</id>
    <revision>
      <id>426796</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|سنڌ جو سياستدان، وڪيل، آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ ۽ ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو صدر (1862ع–1928ع)}} {{Infobox officeholder | name = سيٺ هرچندراءِ وشنداس | native_name = هرچندراءِ وشنداس ڀارواڻي | image = | caption = | office = ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو صدر | term_start = 1911ع | term_end = 1921ع | birth_date = {{Birth date|1862|5|1|d...</comment>
      <origin>426796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16459" sha1="f9twvb9piatewfy3emjhpszcne4v38o" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌ جو سياستدان، وڪيل، آزاديءَ جي تحريڪ جو اڳواڻ ۽ ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو صدر (1862ع–1928ع)}}
{{Infobox officeholder
| name = سيٺ هرچندراءِ وشنداس
| native_name = هرچندراءِ وشنداس ڀارواڻي
| image =
| caption =
| office = ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو صدر
| term_start = 1911ع
| term_end = 1921ع
| birth_date = {{Birth date|1862|5|1|df=yes}}
| birth_place = مانجهو، سنڌ، برطانوي هندستان
| death_date = {{Death date and age|1928|2|16|1862|5|1|df=yes}}
| death_place = [[دهلي]]، برطانوي هندستان
| party = [[انڊين نيشنل ڪانگريس]]
| occupation = وڪيل، سياستدان، سماجي ڪارڪن
| father = وشنداس نهالچند
| known_for = ڪراچيءَ جا شهري سڌارا، آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سائمن ڪميشن جي مخالفت
}}
'''سيٺ هرچندراءِ وشنداس''' (انگريزي: ''Harchandrai Vishandas''؛ 1 مئي 1862ع – 16 فيبروري 1928ع) سنڌ جو وڪيل، سياستدان، سماجي ڪارڪن ۽ [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] جو اڳواڻ هو. هن 1911ع کان 1921ع تائين ڪراچي ميونسپلٽيءَ جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس دور ۾ ڪراچيءَ جي شهري انتظام، صفائي، رستن ۽ عوامي سهولتن جي بهتريءَ لاءِ مختلف قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;TDF&quot;&gt;{{cite web
|title=Karachi's Transformation: Harchandrai's Journey
|url=https://www.dawoodfoundation.org/doc/tdf-ghar/Harchandrai%20Album-compressed.pdf
|publisher=The Dawood Foundation
|format=PDF
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot;&gt;{{cite news
|last=Hasan
|first=Shazia
|title=Exhibition celebrates the days when Karachi was well looked after
|url=https://www.dawn.com/news/1800077
|work=Dawn
|date=23 December 2023
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
هرچندراءِ وشنداس [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جي سرگرمين سان لاڳاپيل هو ۽ 1913ع ۾ ڪراچيءَ ۾ منعقد ٿيل ڪانگريس جي اجلاس جي استقباليه ڪميٽيءَ جو صدر رهيو. هن سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو بڻائڻ جو مطالبو پڻ ڪيو. 1928ع ۾ بيماريءَ جي باوجود [[سائمن ڪميشن]] جي مخالفت لاءِ دهلي روانو ٿيو، جتي اسيمبليءَ تائين پهچڻ کان اڳ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;&gt;{{cite book
|last=Malkani
|first=K. R.
|title=The Sindh Story
|year=1997
|language=en
|url=https://kitaab.sindh.org/The_Sindh_Story-K_R_Malkani-1997-ocr.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;&gt;{{cite news
|title=Harchand Rai Vishan Das: Karachi's beheaded benefactor
|url=https://www.dawn.com/news/1095266
|work=Dawn
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
هرچندراءِ وشنداس 1 مئي 1862ع تي سنڌ جي مانجهو ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. سندس والد سيٺ وشنداس نهالچند هو. ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ ۾ حاصل ڪيائين، جنهن کان پوءِ ڪوٽڙي ۽ ڪراچيءَ ۾ پڙهيو. ڪراچيءَ ۾ اين. جي. وي. هاءِ اسڪول مان تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ اعليٰ تعليم لاءِ بمبئي ويو.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;&gt;{{cite web
|title=Seth Harchandrai Vishindas
|url=https://drpathan.com/seth-harchandrai-vishindas/
|website=Dr Pathan
|date=13 December 2023
|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TDF&quot;/&gt;
بمبئيءَ جي [[ايلفنسٽن ڪاليج]] ۾ تعليم حاصل ڪيائين. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ موجب هن 1881ع ۾ گريجوئيشن ۽ 1885ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ وڪالت جو پيشو اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;
== وڪالت ۽ قانوني خدمتون ==
هرچندراءِ وشنداس شروعات ۾ شڪارپور جي عدالت ۾ ملازمت اختيار ڪئي، پر پوءِ ڪراچيءَ ۾ وڪالت شروع ڪيائين. هو ڪراچيءَ جي قانوني برادريءَ سان ڊگهي عرصي تائين لاڳاپيل رهيو ۽ ڪراچي بار ايسوسيئيشن جي اعزازي سيڪريٽريءَ طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنائين.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDF&quot;/&gt;
هن پنهنجي قانوني تجربي کي شهري انتظام ۾ پڻ استعمال ڪيو. 1899ع کان 1910ع تائين ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو قانوني صلاحڪار رهيو، جنهن کان پوءِ اداري جي صدارت سنڀاليائين.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;
== ڪراچي ميونسپلٽيءَ ۾ خدمتون ==
هرچندراءِ وشنداس 1888ع ۾ ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. 1911ع ۾ ميونسپلٽيءَ جو صدر بڻيو ۽ 1921ع تائين انهيءَ عهدي تي رهيو. سندس صدارت واري دور کي ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ جي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;TDF&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;
سندس دور ۾ شهر جي رستن، پلن، صفائي، صحت ۽ ٻين عوامي سهولتن بابت ترقياتي ڪم ڪيا ويا. دائود فائونڊيشن جي تاريخي نمائش جي دستاويز موجب سندس انتظام هيٺ ترقياتي منصوبن لاءِ مالي وسيلا مختص ڪيا ويا ۽ خرچن جي نگرانيءَ تي ڌيان ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;TDF&quot;/&gt;
شهر ۾ مليريا جي روڪٿام، مڇرن جي خاتمي، ڪوئينائن جي فراهمي ۽ مريضن تائين طبي امداد پهچائڻ لاءِ انتظامي قدم پڻ کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;TDF&quot;/&gt;
=== شهري ترقيءَ ۾ ڪردار ===
ڪراچيءَ جي شهري تاريخ بابت ڪيترن ماخذن ۾ هرچندراءِ وشنداس کي جديد ڪراچيءَ جي تعمير ۽ ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شخصيت طور ياد ڪيو ويو آهي. کيس «جديد ڪراچيءَ جو باني» پڻ سڏيو ويو آهي، پر اهو هڪ اعزازي تاريخي لقب آهي، ڪو سرڪاري عهدو نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TOI2001&quot;&gt;{{cite news
|title=Calling Karachi
|url=https://timesofindia.indiatimes.com/calling-karachi/articleshow/432447229.cms
|work=The Times of India
|date=26 July 2001
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
[[File:PK Karachi asv2020-02 img74 KMC Building.jpg|thumb|250px|ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن جي عمارت. هرچندراءِ وشنداس 1911ع کان 1921ع تائين ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو صدر رهيو.]]
== سياسي زندگي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ==
هرچندراءِ وشنداس انڊين نيشنل ڪانگريس سان لاڳاپيل هو ۽ سنڌ ۾ سياسي شعور ۽ قومي تحريڪ جي سرگرمين ۾ حصو ورتائين. هن هندو مسلم اتحاد جي حمايت ڪئي ۽ سنڌ جي سياسي اڳواڻن سان گڏجي آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;
=== ڪراچيءَ ۾ ڪانگريس جو اجلاس، 1913ع ===
1913ع ۾ انڊين نيشنل ڪانگريس جو ساليانو اجلاس ڪراچيءَ ۾ منعقد ٿيو. هرچندراءِ وشنداس انهيءَ اجلاس جي استقباليه ڪميٽيءَ جو صدر هو. اجلاس جي انتظام ۽ تياريءَ ۾ سندس والد وشنداس نهالچند ۽ سنڌ جي سياسي اڳواڻ [[غلام محمد ڀرڳڙي]] پڻ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;
ڪي. آر. ملڪاڻيءَ جي ڪتاب ''The Sindh Story'' موجب هرچندراءِ انهيءَ اجلاس ۾ سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو بڻائڻ جو مطالبو پيش ڪيو. اهو مطالبو پوءِ سنڌ جي سياسي تحريڪ جي اهم مسئلن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;
=== قانونساز ادارن جي رڪنيت ===
هرچندراءِ وشنداس بمبئي قانونساز ڪائونسل سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ موجب هو 1910ع کان 1921ع تائين سنڌ جي ميونسپل ادارن جي نمائندي طور ڪائونسل جو ميمبر رهيو.&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;
1920ع ۾ هو مرڪزي قانونساز اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. سندس پارلياماني سرگرمين ۾ سياسي سڌارن ۽ برطانوي حڪومت جي پاليسين بابت بحث شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;
== سائمن ڪميشن جي مخالفت ۽ آخري سفر ==
1927ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ۾ آئيني سڌارن جو جائزو وٺڻ لاءِ [[سائمن ڪميشن]] مقرر ڪئي. ڪميشن ۾ ڪنهن به هندستاني ميمبر کي شامل نه ڪرڻ سبب هندستان جي ڪيترين سياسي جماعتن ان جي مخالفت ڪئي.
1928ع ۾ مرڪزي قانونساز اسيمبليءَ ۾ سائمن ڪميشن بابت بحث ۽ مخالفت جو سوال سامهون آيو. هرچندراءِ وشنداس ان وقت بيمار هو ۽ ڪراچيءَ ۾ آرام ڪري رهيو هو، پر مخالفت جي حق ۾ ووٽ ڏيڻ لاءِ دهلي وڃڻ جو فيصلو ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ موجب [[سروجني نائيڊو]] ڪراچيءَ ۾ بيماريءَ دوران هرچندراءِ سان ملاقات ڪئي ۽ کيس اسيمبليءَ ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ چيو. جوتواڻيءَ جي بيان موجب هن انهيءَ درخواست تي دهليءَ جو سفر اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|author-link=موتي لال جوتواڻي
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
ٻئي طرف سائمن ڪميشن بابت هڪ علمي تحقيق ۾ 17 فيبروري 1928ع جي ''The Times'' اخبار جي حوالي سان ڄاڻايو ويو آهي ته هرچندراءِ نيشنلسٽ پارٽيءَ جي پارلياماني ذميوار جي تڪڙي سڏ تي دهلي ويو هو. انهيءَ ڪري سندس روانگيءَ بابت ٻنهي بيانن کي الڳ تاريخي شاهدين طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;DurhamThesis&quot;&gt;{{cite thesis
|title=Research on the Simon Commission and Indian Constitutional Politics
|url=https://etheses.durham.ac.uk/8122/1/8122
|institution=Durham University
|language=en
}}&lt;/ref&gt;
=== وفات ===
هرچندراءِ وشنداس 14 فيبروري 1928ع تي ڪراچيءَ مان ريل رستي دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران سندس طبيعت وڌيڪ خراب ٿي وئي. ان هوندي به هن پنهنجو سفر جاري رکيو ۽ 16 فيبروريءَ تي دهلي پهتو.&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;/&gt;
اسيمبليءَ ڏانهن وٺي وڃڻ دوران سندس حالت وڌيڪ بگڙي ۽ هو 16 فيبروري 1928ع تي وفات ڪري ويو. سندس عمر 65 سال هئي. هو سائمن ڪميشن جي مخالفت ۾ پنهنجو ووٽ ڏيڻ کان اڳ ئي لاڏاڻو ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. ''ڊان'' ۾ موتيرام سترامداس جي ڪتاب ''رتن جوت'' جي حوالي سان ڄاڻايو ويو آهي ته سندس آخري رسمن ۾ موتي لال نهرو، مدن موهن مالويه ۽ ٻين سياسي شخصيتن شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;/&gt;
== يادگار ۽ تاريخي ورثو ==
هرچندراءِ وشنداس جي وفات کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ سندس ياد ۾ هڪ يادگار قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. 16 فيبروري 1934ع تي سندس ڇهين ورسيءَ جي موقعي تي ڪراچي ميونسپلٽيءَ جي عمارت آڏو سندس مجسمي جي رونمائي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;/&gt;
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ اهو مجسمو پنهنجي اصل جاءِ تان هٽايو ويو. بعد ۾ ان جي محفوظ ٿيل حالت بابت مختلف رپورٽون سامهون آيون. 2023ع ۾ دائود فائونڊيشن جي هڪ نمائش ۾ سندس تاريخي ڪردار ۽ مجسمي بابت مواد پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot;/&gt;
[[File:KMC Building Karachi.jpg|thumb|250px|ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن جي عمارت، جنهن جي احاطي ۾ 1934ع ۾ هرچندراءِ وشنداس جو مجسمو نصب ڪيو ويو هو.]]
== اهم تاريخون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #8ba9c3;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:#ffffff;padding:9px;&quot; | هرچندراءِ وشنداس جي زندگيءَ جا اهم واقعا
|-
! style=&quot;background:#dceefa;color:#173e60;&quot; | سال يا تاريخ
! style=&quot;background:#dceefa;color:#173e60;&quot; | واقعو
|-
| 1 مئي 1862ع
| سنڌ جي مانجهو ڳوٺ ۾ پيدائش
|-
| 1885ع
| قانون جي تعليم مڪمل ڪرڻ جو ذڪر
|-
| 1886ع
| ڪراچيءَ ۾ وڪالت جي شروعات
|-
| 1888ع
| ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ويو
|-
| 1899ع–1910ع
| ميونسپلٽيءَ جو قانوني صلاحڪار
|-
| 1911ع–1921ع
| ڪراچي ميونسپلٽيءَ جو صدر
|-
| 1913ع
| ڪراچيءَ ۾ ڪانگريس اجلاس جي استقباليه ڪميٽيءَ جو صدر
|-
| 1920ع
| مرڪزي قانونساز اسيمبليءَ جو ميمبر
|-
| 16 فيبروري 1928ع
| دهليءَ ۾ وفات
|-
| 16 فيبروري 1934ع
| ڪراچيءَ ۾ سندس مجسمي جي رونمائي
|}
&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TDF&quot;/&gt;
== ڄمڻ جي سال بابت اختلاف ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هرچندراءِ وشنداس جي زندگيءَ جو عرصو 1882ع کان 1928ع تائين ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
تنهن هوندي به ڪي. آر. ملڪاڻيءَ جي ''The Sindh Story''، ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي تاريخي تحقيق ۽ دائود فائونڊيشن جي نمائش بابت مواد ۾ سندس ڄمڻ جو سال 1862ع ڏنل آهي. انهيءَ ڪري هن مضمون ۾ 1862ع اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Malkani1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pathan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2023&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[ڪراچي]]
* [[ڪراچي ميونسپل ڪارپوريشن]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[سنڌ جي بمبئيءَ کان علحدگي]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]
* [[سائمن ڪميشن]]
* [[غلام محمد ڀرڳڙي]]
* [[سروجني نائيڊو]]
== حوالا ==
&lt;references/&gt;
== ڪتابيات ==
* {{cite book
|last=Jotwani
|first=Motilal
|title=A Dictionary of Sindhi Literature
|publisher=Sampark Prakashan
|location=New Delhi
|year=1996
|language=en
}}
* {{cite book
|last=Malkani
|first=K. R.
|title=The Sindh Story
|year=1997
|language=en
}}
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.dawoodfoundation.org/doc/tdf-ghar/Harchandrai%20Album-compressed.pdf ڪراچيءَ جي تبديلي: هرچندراءِ جو سفر — دائود فائونڊيشن]
* [https://www.dawn.com/news/1095266 هرچندراءِ وشنداس بابت تاريخي مضمون — ڊان]
* [https://drpathan.com/seth-harchandrai-vishindas/ سيٺ هرچندراءِ وشنداس — ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ]
* [https://kitaab.sindh.org/The_Sindh_Story-K_R_Malkani-1997-ocr.pdf دي سنڌ اسٽوري — ڪي. آر. ملڪاڻي]
[[زمرو:1862ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1928ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌ جا سياستدان]]
[[زمرو:سنڌ جا وڪيل]]
[[زمرو:ڪراچي جي تاريخ]]
[[زمرو:هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]</text>
      <sha1>f9twvb9piatewfy3emjhpszcne4v38o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هر فن ۾ هوشيار سنڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105114</id>
    <revision>
      <id>426798</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|وشن داس آسرانيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = هر فن ۾ هوشيار سنڌي | title_orig = Har Fan mein Hoshiyaar Sindhi | author = [[وشن داس آسراني]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[هندستان]] | genre = ڪهاڻين جو مجموعو | subject = [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ ۽ پوءِ سنڌي هند...</comment>
      <origin>426798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5891" sha1="hprlm94bpo8wn9k1zp6hgcuyyxomqi8" xml:space="preserve">
{{Short description|وشن داس آسرانيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}}
{{Infobox book
| name = هر فن ۾ هوشيار سنڌي
| title_orig = Har Fan mein Hoshiyaar Sindhi
| author = [[وشن داس آسراني]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[هندستان]]
| genre = ڪهاڻين جو مجموعو
| subject = [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ ۽ پوءِ سنڌي هندن جون حالتون ۽ نئين سر آبادڪاري
| published = 1982ع
}}
'''هر فن ۾ هوشيار سنڌي''' (انگريزي نقل حرفي: ''Har Fan mein Hoshiyaar Sindhi'') سنڌي ليکڪ [[وشن داس آسراني]] جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هن ڪتاب ۾ اهڙيون ڪهاڻيون گڏ ڪيون ويون آهن، جن جو مقصد سنڌين ۾ همت ۽ حوصلو پيدا ڪرڻ آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب، مجموعي جون گهڻيون ڪهاڻيون [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ ۽ پوءِ جي دور سان واسطو رکن ٿيون. انهن ۾ سنڌي هندن کي پيش آيل مشڪلاتن ۽ آزاد هندستان ۾ سندن نئين سر آباد ٿيڻ جي تجربن کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=51
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== ليکڪ ==
ڪتاب جو مرتب [[وشن داس آسراني]] سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ هو. سندس نالي سان ٻيون تصنيفون پڻ ڪتابي فهرستن ۾ درج آهن. ''سنڌي سنچيا'' جي ڪتابي رڪارڊ موجب، سندس تصنيف ''ڇَرِڇِنْ جِ ڇَتِنِ'' جو نسخو ميسور ۾ واقع ''Central Institute of Indian Languages'' جي ڪتابي ذخيري ۾ موجود آهي. ساڳي فهرست ۾ سندس ٻين ڪتابن جا عنوان پڻ درج آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSanchaya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Charichin Ji Chhatini
 |url=https://sindhisanchaya.online/books/54241
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== موضوع ۽ مواد ==
=== ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جون حالتون ===
موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، ''هر فن ۾ هوشيار سنڌي'' جون گهڻيون ڪهاڻيون 1947ع جي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي حالتن تي ٻڌل آهن. انهن ۾ سنڌي هندو برادريءَ کي درپيش ڏکيائين، لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگيءَ ۽ هندستان ۾ ٻيهر آباد ٿيڻ جي تجربن کي موضوع بڻايو ويو آهي. اهڙيءَ ريت ڪتاب جو موضوع ورهاڱي سان لاڳاپيل سماجي تبديلين ۽ انهن جي انساني اثرن سان واسطو رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== همت ۽ نئين سر آبادڪاري ===
جوتواڻي هن مجموعي کي سنڌين لاءِ حوصلو وڌائيندڙ ڪهاڻين جو مجموعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان مطابق، ڪهاڻين ۾ مشڪلاتن کي منهن ڏيڻ ۽ هندستان ۾ نئين زندگي قائم ڪرڻ جا تجربا نمايان آهن. ڪتاب جي ان تعارف مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪهاڻين جو بنيادي موضوع ڏکيائين کان پوءِ زندگيءَ جي بحالي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ڪتابي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ ڪتاب بابت دستياب تصديق ٿيل ڄاڻ
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ڄاڻ
|-
| ڪتاب جو نالو
| ''هر فن ۾ هوشيار سنڌي''
|-
| انگريزي نقل حرفي
| ''Har Fan mein Hoshiyaar Sindhi''
|-
| ليکڪ / مرتب
| [[وشن داس آسراني]]
|-
| اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| ادبي صنف
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| بنيادي موضوع
| ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ سنڌي هندن جون مشڪلاتون ۽ هندستان ۾ نئين سر آبادڪاري
|-
| اهم ڪتابي حوالو
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع، ص 51
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي حوالن ۾ ذڪر ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي انگريزي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Har Fan mein Hoshiyaar Sindhi'' جي عنوان سان هن تصنيف جو تعارف ڏنو آهي. اهو ڪتاب سمپرڪ پرڪاشن، نئين دهليءَ مان 13 جنوري 1996ع تي پهرئين ڇاپي طور شايع ٿيو هو. لغت جي صفحي 51 تي آسرانيءَ جي ڪتاب جو سال، ليکڪ ۽ موضوع مختصر طور بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[سنڌي هندو]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' جو ڊجيٽل نسخو]
* [https://sindhisanchaya.online/books/54241 سنڌي سنچيا ۾ وشن داس آسرانيءَ جي هڪ ٻي تصنيف جو ڪتابي رڪارڊ]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>hprlm94bpo8wn9k1zp6hgcuyyxomqi8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هري دلگير جي موت کان پوء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105115</id>
    <revision>
      <id>426799</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هري دلگير جو 1988ع ۾ شايع ٿيل تصوراتي ۽ طنزيه نظم}} {{Infobox poem | name = هري دلگير جي موت کان پوءِ | author = [[هري دلگير]] | original_title = Hari Dilgir je Maut Khaan Poi | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[هندستان]] | published_in = جهنگلي گل | publisher = Sindhi Times Publications | publication_date = 1988ع | publication_place = الهاس نگ...</comment>
      <origin>426799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10116" sha1="1drr0dgvcsqbkultcxgkrl5q2el0ecx" xml:space="preserve">
{{Short description|هري دلگير جو 1988ع ۾ شايع ٿيل تصوراتي ۽ طنزيه نظم}}
{{Infobox poem
| name = هري دلگير جي موت کان پوءِ
| author = [[هري دلگير]]
| original_title = Hari Dilgir je Maut Khaan Poi
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[هندستان]]
| published_in = جهنگلي گل
| publisher = Sindhi Times Publications
| publication_date = 1988ع
| publication_place = الهاس نگر، هندستان
| genre = تصوراتي ۽ طنزيه شاعري
| subject = موت کان پوءِ ماڻهن جا مختلف رايا، شهرت ۽ ادبي قدرشناسي
}}
'''هري دلگير جي موت کان پوءِ''' (انگريزي نقل حرفي: ''Hari Dilgir je Maut Khaan Poi'') سنڌي شاعر [[هري دلگير]] جو هڪ تصوراتي ۽ طنزيه نظم آهي، جيڪو سندس شعري مجموعي ''جهنگلي گل'' (''Jhangalee Gula'') ۾ شامل آهي. اهو مجموعو 1988ع ۾ سنڌي ٽائيمز پبليڪيشنز، [[الهاس نگر]]، هندستان مان شايع ٿيو. نظم ۾ شاعر پنهنجي موت کان پوءِ ماڻهن جي ممڪن ردعمل جو تصور پيش ڪري ٿو. مختلف ماڻهو سندس شخصيت، سماجي خدمتن ۽ شاعريءَ بابت هڪٻئي کان مختلف، ڪڏهن متضاد، رايا ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;&gt;{{cite web
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=Some Masterpieces of Sindhi Literature – II
 |url=https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html
 |website=Sindhishaan
 |date=2006
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== پسمنظر ==
=== شاعر جو تعارف ===
[[هري دلگير]] جو اصل نالو هري گردنومل درياڻي هو. هو 15 جون 1916ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ 11 اپريل 2004ع تي وفات ڪيائين. هو سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ليکڪ ۽ تعليم جي شعبي سان لاڳاپيل شخص هو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هندستان لڏي ويو، جتي آديپور ۽ گانڌيڌام سان سندس تعليمي ۽ سماجي سرگرميون وابسته رهيون.&lt;ref name=&quot;DilgirProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hari Daryani Dilgir – Profile
 |url=https://haridaryanidilgir.co.in/profile.aspx
 |website=Hari Daryani Dilgir
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hari Gurdinomal Daryani
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/hari-gurdinomal-daryani/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
هري دلگير جي ادبي تصنيفن ۾ ''موج ڪئي مهراڻ'' (1966ع)، ''پل پل جو پڙلاءُ'' (1977ع)، ''امر گيت'' (1981ع)، ''مزيدار گيت'' (1983ع) ۽ ''صبح جو سهاڳ'' (2001ع) شامل آهن. سندس شاعريءَ ۾ مختلف موضوعن سان گڏ ٻارن لاءِ لکيل گيت پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
=== جهنگلي گل ===
''جهنگلي گل'' هري دلگير جو شعري مجموعو آهي، جنهن ۾ ''هري دلگير جي موت کان پوءِ'' نظم شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي 2006ع ۾ شايع ٿيل ادبي تعارف موجب، ڪتاب 1988ع ۾ الهاس نگر جي سنڌي ٽائيمز پبليڪيشنز مان ڇپيو. جوتواڻي هن نظم کي سنڌي شاعريءَ جي چونڊ تخليقن جي تعارف ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;/&gt;
== نظم جو موضوع ۽ مواد ==
=== موت کان پوءِ جي صورتحال جو تصور ===
نظم ۾ شاعر هڪ فرضي صورتحال جو تصور ڪري ٿو، جنهن ۾ سندس وفات کان پوءِ ماڻهو سندس زندگيءَ ۽ شخصيت تي تبصرا ڪن ٿا. انهن تبصرن ۾ هڪجهڙائي ناهي؛ ڪي ماڻهو سندس ساراهه ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا سندس ڪردار ۽ عملن بابت شڪ جو اظهار ڪن ٿا. شاعر اهڙيءَ ريت پنهنجي شخصيت بابت ٻين جي ممڪن راءِ کي نظم جو موضوع بڻائي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;/&gt;
=== انسان دوستي ۽ شهرت بابت متضاد رايا ===
نظم ۾ ڪجهه ماڻهو هري دلگير کي نيڪ انسان سمجهن ٿا، ڇاڪاڻ ته هن ضرورت مند ماڻهن جي مدد ڪئي هئي. ان جي ابتڙ، ٻيا ماڻهو سندس سماجي خدمتن کي شهرت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏين ٿا. اهڙيءَ ريت ساڳين عملن بابت ٻه مختلف تشريحون پيش ٿين ٿيون: هڪ ۾ مدد کي انسان دوستي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته ٻيءَ ۾ ان کي ذاتي مقبوليت سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;/&gt;
=== شاعريءَ جي قدرشناسي ۽ ادبي انعام ===
نظم ۾ شاعر جي ادبي حيثيت بابت پڻ اختلاف ڏيکاريو ويو آهي. ڪجهه ماڻهو کيس سٺو شاعر قرار ڏين ٿا، ڇاڪاڻ ته هن کي [[ساهتيه اڪيڊمي]] جو انعام مليو هو. ٻئي پاسي، ڪجهه ماڻهو انعام ملڻ باوجود کيس روايتي شاعر سمجهن ٿا. جوتواڻيءَ جي اصل بيان موجب، اهڙا ماڻهو انعام حاصل ڪرڻ کي عوامي رابطن ۽ ذاتي تعلقاتن سان پڻ ڳنڍين ٿا. هيءَ ڳالهه نظم ۾ پيش ڪيل فرضي ڪردارن جي راءِ آهي، نه ته انعام جي چونڊ بابت ڪا ثابت ٿيل حقيقت.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي موضوعن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نظم ۾ پيش ڪيل مختلف رايا
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | هڪ راءِ
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ٻي راءِ
|-
| سماجي خدمتون
| شاعر ضرورت مند ماڻهن جي مدد ڪندڙ نيڪ انسان هو.
| سندس مدد ڪرڻ جو مقصد شهرت حاصل ڪرڻ هو.
|-
| ادبي حيثيت
| شاعر کي سٺو شاعر سمجهيو ويو.
| کيس روايتي شاعر قرار ڏنو ويو.
|-
| ادبي انعام
| ساهتيه اڪيڊمي انعام سندس شاعريءَ جي قدرشناسيءَ جو دليل هو.
| ڪجهه ماڻهن انعام کي ذاتي تعلقاتن ۽ عوامي رابطن سان ڳنڍيو.
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;/&gt;
== ساهتيه اڪيڊمي انعام جو تاريخي حوالو ==
هري دلگير کي 1979ع ۾ سندس شعري مجموعي ''پل پل جو پڙلاءُ'' (''Pal Pal Jo Parlao'') تي سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو ويو. انعام جي تصديق ساهتيه اڪيڊمي جي سرڪاري انعام يافتگان واري فهرست مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SahityaAward1979&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards – Sindhi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
نظم ۾ هن انعام جو ذڪر شاعر جي ادبي حيثيت بابت مختلف ماڻهن جي خيالن جي حوالي سان اچي ٿو. نظم ۾ پيش ڪيل تنقيدي راءِ کي انعام جي سرڪاري حيثيت يا چونڊ جي عمل بابت تاريخي ثبوت طور نه ٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي تشريح ==
نظم جي جوتواڻيءَ پاران ڏنل تعارف مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان جو مرڪزي فني طريقو شاعر جي پنهنجي موت کان پوءِ جي صورتحال جو تصور آهي. ان تصور ذريعي هڪ ئي شخص بابت مختلف ۽ متضاد رايا سامهون اچن ٿا. سماجي خدمت، ذاتي شهرت، شاعريءَ جي معيار ۽ ادبي انعامن بابت ماڻهن جي اختلافن کي نظم جي موضوعاتي بناوت جو حصو بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;/&gt;
== ڪتابي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ نظم ۽ ان جي مجموعي بابت ڄاڻ
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ڄاڻ
|-
| نظم جو عنوان
| ''هري دلگير جي موت کان پوءِ''
|-
| شاعر
| [[هري دلگير]]
|-
| ادبي صنف
| نظم
|-
| موضوعاتي نوعيت
| تصوراتي ۽ طنزيه
|-
| مجموعي جو عنوان
| ''جهنگلي گل'' (''Jhangalee Gula'')
|-
| مجموعي جي اشاعت
| 1988ع
|-
| ناشر
| Sindhi Times Publications
|-
| اشاعت جو هنڌ
| الهاس نگر، هندستان
|-
| اهم ادبي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۽ ''Some Masterpieces of Sindhi Literature – II'' (2006ع)
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani2006&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[هري دلگير]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html موتي لال جوتواڻي: Some Masterpieces of Sindhi Literature – II]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي جي انعام يافتگان جي سرڪاري فهرست]
* [https://haridaryanidilgir.co.in/ هري درياڻي دلگير بابت ويب سائيٽ]

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي نظم]]
[[زمرو:1988ع جون ادبي تخليقون]]</text>
      <sha1>1drr0dgvcsqbkultcxgkrl5q2el0ecx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هريڪانت ڄيٺواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105116</id>
    <revision>
      <id>426800</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، نقاد ۽ مترجم (1935ع–1994ع)}} {{Infobox writer | name = هريڪانت ڄيٺواڻي | native_name = هري روپچند ڄيٺواڻي | birth_name = هري روپچند ڄيٺواڻي | birth_date = {{Birth date|1935|9|5}} | birth_place = [[جيڪب آباد]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|1994|5|8|1935|9|5}} | death_place = ...</comment>
      <origin>426800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21063" sha1="l5hywilzq5j3n93w01u0js5cehgiven" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، نقاد ۽ مترجم (1935ع–1994ع)}}
{{Infobox writer
| name = هريڪانت ڄيٺواڻي
| native_name = هري روپچند ڄيٺواڻي
| birth_name = هري روپچند ڄيٺواڻي
| birth_date = {{Birth date|1935|9|5}}
| birth_place = [[جيڪب آباد]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان
| death_date = {{Death date and age|1994|5|8|1935|9|5}}
| death_place = [[دهلي]]، [[هندستان]]
| occupation = شاعر، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، نقاد، مترجم
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، هندي
| nationality = هندستاني
| notable_works = ''پرهه کان پهرين''، ''اگهاڙا آواز''، ''لپ ڀر روشني''، ''سوچ جون صورتون''، ''اوڻويهون اڌياءُ''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1991ع)
}}
'''هريڪانت ڄيٺواڻي''' (5 سيپٽمبر 1935ع – 8 مئي 1994ع)، جنهن جو پورو نالو '''هري روپچند ڄيٺواڻي''' هو، سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، ادبي نقاد ۽ مترجم هو. هو جديد سنڌي شاعريءَ، خاص ڪري نئين ڪوتا ۽ سياسي طنز سان وابسته هو. سندس شاعريءَ ۾ شروعاتي رومانوي ۽ آدرشي لاڙن کان پوءِ سماجي ناانصافي، سياسي بدعنواني ۽ انساني زندگيءَ جي تضادن بابت تنقيدي اظهار نمايان ٿيو. هن شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻيون، هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ، تنقيدي مقالا ۽ ترجما پڻ لکيا. سندس شعري مجموعي ''سوچ جون صورتون'' کي 1991ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=51
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڄيٺواڻي هريڪانت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=4
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄيٺواڻي+هريڪانت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiAward&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards – Sindhi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
هريڪانت ڄيٺواڻي 5 سيپٽمبر 1935ع تي [[جيڪب آباد]] جي غريب آباد پاڙي ۾ پنهنجي ناناڻن جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ روپچند ڄيٺواڻي هو ۽ خاندان جو اباڻو تعلق [[نوشهرو فيروز]] سان هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هو اٺن ڀائرن ۽ ڀينرن مان ٻئي نمبر تي هو؛ کيس ست ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ هئي. سندس پيءُ جي ملازمت سبب خاندان مختلف هنڌن تي رهندو رهيو، جنهن ڪري سندس شروعاتي تعليم به ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هن پرائمري تعليم ساماري، جيمس آباد، سانگهڙ، ڦلهڏين ۽ خيرپور ميرس ۾ حاصل ڪئي. هو خيرپور جي ناز هاءِ اسڪول ۽ نوشهري جي مدرسي اسڪول ۾ پڻ پڙهيو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي وقت هو لڳ ڀڳ ٻارهن سالن جو هو. ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان هندستان لڏي ويو ۽ [[اجمير]] ۾ آباد ٿيو، جتي هن تعليم جاري رکي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
== تعليم ==
هريڪانت اجمير جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول فار سنڌيز نمبر 2 مان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو. ان کان پوءِ هن پنجاب يونيورسٽيءَ مان بي. اي جي ڊگري حاصل ڪئي. هندي ادب ۾ دلچسپيءَ سبب هن هندي ساهتيه سميلن، پرياگ مان ''ساهتيه رتن'' جي سند پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هن قانون جي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ گورنمينٽ ڪاليج اجمير ۾ داخلا ورتي، پر هڪ سال کان پوءِ دهليءَ هليو ويو. دهلي يونيورسٽيءَ جي پوسٽ گرئجوئيٽ انسٽيٽيوٽ ۾ فلسفي ۽ نفسيات جي مضمونن سان ايم. اي ۾ داخلا ورتائين، پر گهرو سببن جي ڪري امتحان نه ڏئي سگهيو. تعليم سان گڏ هو ملازمت پڻ ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
== ملازمت ۽ پيشوراڻي زندگي ==
اجمير ۾ رهڻ دوران هريڪانت سرڪاري سيڪريٽريٽ جي تعلقات عامه واري شعبي ۾ مترجم طور ڪم ڪيو. سندس ذميوارين ۾ سنڌي اخبارن جون خبرون ۽ ايڊيٽوريل هندي ۽ انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ شامل هو. اهي ترجما سرڪاري آفيسن ڏانهن موڪليا ويندا هئا. بعد ۾ هو دهليءَ منتقل ٿيو ۽ ڀارت جي وزارت تجارت ۾ ڪلارڪ طور ملازمت اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
1967ع ۾ هو آل انڊيا ريڊيو، دهليءَ جي نيوز سروسز ڊويزن جي سنڌي يونٽ جو انچارج مقرر ٿيو. هن ريڊيو جي خبرن ۽ نشرياتي ڪم سان لاڳاپيل ذميواريون نڀايون. 1993ع ۾ سينيئر اسڪيل تي پهچڻ کان پوءِ ملازمت تان رٽائر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Harikant Jethwani
 |url=https://thesindhuworld.com/harikant-jethwani/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== ادبي زندگي ==
=== ادبي شروعات ===
هريڪانت جي ادبي سرگرمين جي شروعات 1951ع ۾ ٿي، جڏهن هو نائين درجي جو شاگرد هو. ان سال سندس ڪهاڻي ''پٽيوالو'' ۽ نظم ''ڀٽڪندڙ روح'' اجمير مان نڪرندڙ اخبار ''هندو'' ۾ شايع ٿيا. اهڙيءَ طرح هن ڪهاڻيءَ ۽ شاعريءَ سان گڏ ادبي دنيا ۾ قدم رکيو. سندس لکڻيون بعد ۾ ''هندواسي''، ''جوالا''، ''ڪلاڪار''، ''ڪماري'' ۽ ''زندگي'' جهڙين اخبارن ۽ رسالن ۾ پڻ شايع ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
شروعات ۾ هو ''غريب'' تخلص سان لکندو هو، پر پوءِ ''هريڪانت'' ادبي نالو اختيار ڪيائين. 1956ع ۾ سندس ڪهاڻي ''غفور''، [[محمد ابراهيم جويو|محمد ابراهيم جويي]] جي ادارت هيٺ نڪرندڙ ٽماهي رسالي ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿي. 1958ع ۾ ساڳئي رسالي ۾ سندس ڪهاڻي ''بتي اُجهامي وئي'' پڻ ڇپي. هن دور ۾ سندس شاعري ۽ ڪهاڻيون هندستان جي مختلف سنڌي رسالن ۾ شايع ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
=== نئين ڪوتا ۽ شاعريءَ جو فڪري ارتقا ===
موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هريڪانت جو ادبي لاڙو سنڌيءَ جي جديد شاعري، خاص ڪري ''نئين ڪوتا'' سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هو. سندس شروعاتي غزلن ۾ آدرشي سوچ نمايان هئي، پر وقت گذرڻ سان سماجي تجربن سندس شاعريءَ جي فڪري رخ کي تبديل ڪيو. ان کان پوءِ سندس شاعريءَ ۾ سماجي خرابين، سياسي بدعنواني ۽ انساني روين جي تضادن تي تنقيد وڌندي وئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هريڪانت پنهنجي شاعريءَ ۾ جديد موضوعن ۽ طنزيه اظهار کي جاءِ ڏني. جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس مجموعي ''لپ ڀر روشني'' بابت لکيل آهي ته ان ۾ سياستدانن، نام نهاد سماجي سڌارڪن، مذهبي اڳواڻن ۽ ادبي نقادن جي منافقت تي تنقيد ڪئي وئي آهي. سندس شاعريءَ ۾ سياسي ۽ سماجي حالتن بابت ناراضگي ۽ احتجاج جو لهجو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ترائيل جي صنف ===
هريڪانت سنڌي شاعريءَ ۾ ''ترائيل'' جي صنف سان پڻ وابسته هو. ترائيل فرانسيسي شاعريءَ جي صنف ''Triolet'' مان نڪتل اٺ سٽن تي مشتمل شعري هيئت آهي، جنهن ۾ مخصوص سٽون ورجايون وينديون آهن. عام ترائيل ۾ پهرين سٽ چوٿين ۽ ستين سٽ طور، جڏهن ته ٻي سٽ اٺين سٽ طور ورجائبي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت موجب، هريڪانت سنڌيءَ ۾ هن صنف کي مقبول ڪرڻ وارن شاعرن مان هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سندس مجموعو ''پرهه کان پهرين'' سنڌي ترائيلن جي ابتدائي ڪتابن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اهو 1961ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته جوتواڻيءَ جي هريڪانت بابت تعارفي داخلا ۾ 1962ع درج آهي. البت جوتواڻيءَ جي ساڳئي ڪتاب ۾ ''پرهه کان پهرين'' جي الڳ داخلا ۾ پڻ 1961ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== سياسي طنز ۽ سماجي تنقيد ===
هريڪانت جي شاعريءَ ۾ سياسي نظام ۽ سماجي قدرن بابت طنز هڪ اهم موضوع هو. سندس مجموعن ''اگهاڙا آواز''، ''لپ ڀر روشني'' ۽ ''سوچ جون صورتون'' ۾ سياسي حالتن، عوامي زندگيءَ ۽ سماجي منافقت بابت اظهار ملي ٿو. جوتواڻي ''سوچ جون صورتون'' کي سياسي طنز سان لاڳاپيل شعري مجموعو قرار ڏئي ٿو، جنهن ۾ قومي واقعن ۽ سياسي اڳواڻن بابت اشارن ۽ علامتن ذريعي تنقيدي موقف پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
== ڪهاڻي نويسي ==
هريڪانت شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻي نويسيءَ ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڦهلجندڙ ريگستان'' 1978ع ۾ شايع ٿيو، جنهن ۾ اٺ ڪهاڻيون شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ هن مجموعي جي ڪهاڻي ''هجوم'' جو خاص ذڪر ڪيو آهي. ان ڪهاڻيءَ ۾ شهرن جي اجتماعي بي حسيءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي: رستي تي زخمي ٿيل ماڻهوءَ سان همدردي ته ڪئي وڃي ٿي، پر ماڻهو پنهنجي ڪم ۾ دير ٿيڻ يا قانوني پيچيدگين ۾ ڦاسڻ جي انديشي سبب کيس اسپتال پهچائڻ کان پاسو ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سندس ڪهاڻين جو ٻيو مجموعو ''زيبرا ڪراسنگ تي'' 1997ع ۾ وفات کان پوءِ شايع ٿيو. هن جي ڪهاڻين ۾ شهري زندگي، انساني لاڳاپن ۽ سماجي روين سان لاڳاپيل موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
== ناٽڪ نويسي ==
هريڪانت 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ناٽڪ نويسيءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿيو. سندس پهريون ناٽڪ ''آخر جيت اسان جي'' 1962ع ۾ لکيو ويو. ان کان پوءِ سندس هڪ ايڪٽ وارن ناٽڪن جو مجموعو ''ايڪانڪي'' 1964ع ۾ ۽ ''مڪان خالي آهي'' 1977ع ۾ شايع ٿيو. سندس ناٽڪن ۾ سماجي حالتن ۽ انساني روين کي مختلف اندازن سان پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌي ادب ۾ مزاح بابت هڪ مضمون ۾ پوپٽي هيراننداڻيءَ هريڪانت جي هڪ ايڪٽ واري ناٽڪ ''ڪوئي اچڻو آهي'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن ان کي سماجي حالتن کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪرڻ واري ناٽڪي روايت سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhCourierHumour&quot;&gt;{{cite web
 |title=Humour in Modern Sindhi Literature
 |url=https://sindhcourier.com/humour-in-modern-sindhi-literature/
 |website=Sindh Courier
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== ادبي تنقيد ==
هريڪانت سنڌي شاعريءَ ۽ ادب بابت تنقيدي مقالا پڻ لکيا. سندس اهم تنقيدي لکڻين ۾ ''گذريل ڏهاڪي جي سنڌي ڪوتا (1976ع–1986ع)'' ۽ ''سنڌي ٻولي، ساهت ۽ جيون جو سنڪٽ'' شامل آهن. انهن لکڻين ۾ سنڌي شاعريءَ جي بدلجندڙ رجحانن ۽ ٻوليءَ، ادب ۽ سماجي زندگيءَ سان لاڳاپيل مسئلن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
== ترجما ==
هريڪانت ٻين ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ادبي ترجما پڻ ڪيا. [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي ڪتابي فهرست موجب، هن سري اروبندو بابت هڪ ڪتاب سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جنهن جو پهريون ڇاپو 1979ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ 140 صفحا هئا.&lt;ref name=&quot;AkademiCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Publications Catalogue
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
پرمانند گهنشيامداس سنڌي لائبريريءَ جي ڊجيٽل رڪارڊ موجب، هن نارويجي ناٽڪ نويس [[هينرڪ ابسن]] جي ناٽڪ ''ڀوت ڀوت'' جو پڻ سنڌي ترجمو ڪيو. اهو ترجمو ساهتيه اڪيڊميءَ 1988ع ۾ 122 صفحن جي ڪتاب طور شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;PGLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=PG Sindhi Library – Digital Archive
 |url=https://pgsindhilibrary.online/
 |website=Parmanand Ghanshyamdas Sindhi Library
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== تصنيفون ==
هريڪانت شاعري، ڪهاڻي، ناٽڪ ۽ ادبي تنقيد جي مختلف صنفن ۾ ڪتاب لکيا. سندس تصنيفن جي اشاعتي سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف پڻ ملن ٿا.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ هريڪانت ڄيٺواڻيءَ جون اهم تصنيفون
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | وضاحت
|-
| 1961ع
| ''پرهه کان پهرين''
| ترائيل / شاعري
| سنڌي ترائيلن جو مجموعو؛ جوتواڻيءَ جي تعارفي داخلا ۾ 1962ع پڻ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| 1964ع
| ''ايڪانڪي''
| ناٽڪ
| هڪ ايڪٽ وارن ناٽڪن جو مجموعو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 1977ع
| ''مڪان خالي آهي''
| ناٽڪ
| هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| 1978ع
| ''ڦهلجندڙ ريگستان''
| ڪهاڻيون
| اٺ ڪهاڻين جو مجموعو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| 1980ع يا 1981ع
| ''اگهاڙا آواز''
| شاعري
| جديد ۽ سياسي طنزيه شاعري؛ جوتواڻي 1980ع ۽ سنڌيانا 1981ع ڄاڻائين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 1983ع
| ''ايڪ ٽڪڙا اتهاس''
| هندي شاعري
| هندي ٻوليءَ ۾ ڊگهي ڪوتا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 1987ع
| ''لپ ڀر روشني''
| شاعري
| سماجي ۽ سياسي طنز تي مشتمل مجموعو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| 1990ع
| ''سوچ جون صورتون''
| شاعري
| 1991ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام حاصل ڪندڙ مجموعو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiAward&quot;/&gt;
|-
| 1995ع
| ''اوڻويهون اڌياءُ''
| ڊگهي ڪوتا
| وفات کان پوءِ شايع ٿيل تخليق.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| 1997ع
| ''زيبرا ڪراسنگ تي''
| ڪهاڻيون
| وفات کان پوءِ شايع ٿيل ڪهاڻين جو مجموعو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|}
== اوڻويهون اڌياءُ ==
''اوڻويهون اڌياءُ'' هريڪانت جي وفات کان پوءِ 1995ع ۾ شايع ٿيل شعري تخليق آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، هن ڪتاب ۾ شاعر [[مهاڀارت]] جي ''ڀڳوت گيتا'' جي ارڙهن اڌيائن جي حوالي سان هڪ فڪري سوال اٿاري ٿو. جوتواڻيءَ جي بيان مطابق، شاعر جو اشارو اهو آهي ته انهن ارڙهن اڌيائن ۾ سموري حقيقت جو احاطو نه ٿيو آهي ۽ سندس تخليق هڪ وڌيڪ اڌياءَ جي صورت ۾ ان فڪري بحث کي اڳتي وڌائڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هي بيان جوتواڻيءَ جي ادبي تشريح آهي؛ ان کي ڀڳوت گيتا بابت ڪنهن ثابت ٿيل تاريخي يا مذهبي نتيجي طور پيش نه ٿو ڪري سگهجي.
== ادبي انعام ۽ مڃتا ==
هريڪانت جي شعري مجموعي ''سوچ جون صورتون'' کي 1991ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. هن انعام جي تصديق ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۽ ڀارت جي پارليامينٽ جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري رڪارڊ مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;AkademiAward&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parliament1992&quot;&gt;{{cite web
 |title=Written Answers, 28 July 1992
 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf
 |publisher=Lok Sabha Secretariat
 |date=1992-07-28
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس شعري مجموعي ''لپ ڀر روشني'' کي 1989ع ۾ ڀارت جي مرڪزي تعليم کاتي پاران پڻ انعام ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
== وفات ==
هريڪانت ڄيٺواڻي 8 مئي 1994ع تي وفات ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس وفات دل جي دوري سبب ٿي. هو وفات وقت 58 سالن جو هو. سندس ڪجهه ڪتاب، جن ۾ ''اوڻويهون اڌياءُ'' ۽ ''زيبرا ڪراسنگ تي'' شامل آهن، وفات کان پوءِ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي ورثو ==
هريڪانت جي ادبي ڪم ۾ جديد شاعري، سياسي طنز، ترائيل، ڪهاڻي، ناٽڪ، تنقيد ۽ ترجمو شامل آهن. سندس شاعريءَ ۾ روايتي رومانوي اظهار کان جديد سماجي ۽ سياسي موضوعن ڏانهن منتقلي نظر اچي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ سندس شاعريءَ کي جديد سنڌي ڪوتا جي حوالي سان بحث هيٺ آندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ 2016ع ۾ لڇمڻ ڀاٽيا ''ڪومل'' جو لکيل انگريزي ڪتاب ''Harikant Jethwani'' شايع ڪيو. اڪيڊميءَ جي ڪتابي رڪارڊ موجب، هن سوانحي ۽ ادبي مطالعي جا 116 صفحا آهن ۽ ان جو ISBN 978-81-260-4909-7 آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiMonograph&quot;&gt;{{cite web
 |title=Index of Publications
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/english-catalogue.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ترائيل]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڄيٺواڻي+هريڪانت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڄيٺواڻي هريڪانت]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتگان جي سرڪاري فهرست]
* [https://learnsindhi.com/html5/Literature/Poetry/21 هريڪانت ڄيٺواڻيءَ جو ترائيل]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:1935ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1994ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>l5hywilzq5j3n93w01u0js5cehgiven</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هرشچندر (ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105117</id>
    <revision>
      <id>426801</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ليلارام سنگهه وطڻ مل جو 1895ع ۾ پيش ڪيل سنڌي ناٽڪ}} {{Infobox play | name = هرشچندر | orig_lang = سنڌي | writer = [[ليلارام سنگهه وطڻ مل]] | genre = پوراڻڪ، اخلاقي ناٽڪ | subject = سچائي، وچن جي پابندي ۽ اخلاقي آزمائش | setting = قديم ايوڌيا ۽ ٻين پوراڻڪ هنڌن جو پسمنظر | premiere = 1895ع | place = سنڌ، بر...</comment>
      <origin>426801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13819" sha1="3m25k3trah0t0oq6gmrjp682rb73ris" xml:space="preserve">
{{Short description|ليلارام سنگهه وطڻ مل جو 1895ع ۾ پيش ڪيل سنڌي ناٽڪ}}
{{Infobox play
| name = هرشچندر
| orig_lang = سنڌي
| writer = [[ليلارام سنگهه وطڻ مل]]
| genre = پوراڻڪ، اخلاقي ناٽڪ
| subject = سچائي، وچن جي پابندي ۽ اخلاقي آزمائش
| setting = قديم ايوڌيا ۽ ٻين پوراڻڪ هنڌن جو پسمنظر
| premiere = 1895ع
| place = سنڌ، برطانوي هندستان
| original_language = سنڌي
}}
'''هرشچندر''' (انگريزي: ''Harishchandra'') سنڌي اديب ۽ ناٽڪ نويس [[ليلارام سنگهه وطڻ مل]] جو لکيل هڪ پوراڻڪ ۽ اخلاقي ناٽڪ آهي، جيڪو 1895ع ۾ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] سان لاڳاپيل اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽيءَ پاران پيش ڪيو ويو. ناٽڪ جو موضوع هندن جي پوراڻڪ روايتن ۾ مشهور ايوڌيا جي راجا [[هرشچندر]] جي ڪهاڻي آهي، جيڪو سچائي ۽ پنهنجي وچن تي قائم رهڻ لاءِ سخت ڏکيائون برداشت ڪري ٿو. هي ناٽڪ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌي اسٽيج ناٽڪ جي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم ابتدائي تخليقن ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aziz
 |first=Shaikh
 |title=History of Sindhi Literature
 |publisher=Department of Culture and Tourism, Government of Sindh
 |location=Karachi
 |year=2008
 |edition=1st
 |pages=242–244
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Harishchandra by RRV.jpg|thumb|250px|alt=راجا هرشچندر پنهنجي خاندان کان جدا ٿيڻ جي ڏک ۾، راجا روي ورما جي مصوري|راجا روي ورما جي مصوريءَ ۾ هرشچندر جي ڪهاڻيءَ جو هڪ منظر. هيءَ تصوير پوراڻڪ ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل آهي، نه ته 1895ع جي سنڌي ناٽڪ جي اصل پيشڪش سان.]]
== تاريخي پسمنظر ==
=== اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌي ناٽڪ ===
اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌي ٻوليءَ ۾ جديد اسٽيج ناٽڪ جي سرگرمين کي تعليمي ادارن ۽ شوقيه ناٽڪ منڊلين جي سهڪار سان هٿي ملي. ڪراچيءَ جي ڊي. جي. سنڌ ڪاليج سان لاڳاپيل ناٽڪ منڊلي انهن ابتدائي ادارن مان هئي، جن سنڌي ٻوليءَ ۾ ناٽڪ پيش ڪيا. شيخ عزيز موجب، ان دور جي سنڌي ناٽڪ جي ترقيءَ ۾ وڪيلن، استادن، سرڪاري ملازمن ۽ ٻين شوقيه فنڪارن حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;
=== ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جي ناٽڪ منڊلي ===
ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جي 1939ع ۾ شايع ٿيل گولڊن جوبلي ڪتاب موجب، ڪاليج اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽي 1893ع ۾ پروفيسر پادشاهه جي ڪوششن سان قائم ٿي. هيءَ سوسائٽي ڪاليج جي تعليمي ۽ ادبي سرگرمين سان گڏ سنڌي ناٽڪ کي اسٽيج تي آڻڻ جو ذريعو بڻجي. سوسائٽيءَ جون پيشڪشون وڏي تعداد ۾ تماشبين ڏسندا هئا ۽ ان جي سرگرمين مان شاگردن جي رهائش لاءِ چندو پڻ گڏ ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;DJCollege1939&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Ajwani
 |editor-first=L. H.
 |title=The Golden Jubilee Book of the Dayaram Jethmal Sind College, Karachi (1887–1937)
 |publisher=Educational Printing Press
 |location=Karachi
 |year=1939
 |page=129
 |language=en
 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/01/DJ_Sind_College_Golden_Jubilee_Book_text1.pdf
}}&lt;/ref&gt;
شيخ عزيز جي ''History of Sindhi Literature'' ۾ هن منڊلي جي شروعات 1891ع کان ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪاليج جي پنهنجي 1939ع واري تاريخ ۾ رسمي قيام جو سال 1893ع درج آهي. انهن ٻنهي ماخذن ۾ سال بابت اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DJCollege1939&quot;/&gt;
== ليکڪ ==
''هرشچندر'' جو ليکڪ ديوان [[ليلارام سنگهه وطڻ مل]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، شاعر، ناٽڪ نويس ۽ عدالتي عملدار هو. هو حيدرآباد سان تعلق رکندو هو ۽ عدالتي ملازمت ۾ فرسٽ ڪلاس سب آرڊينيٽ جج جي عهدي تائين پهتو. سندس ادبي نالو ''خاڪي'' پڻ هو. سنڌي ادب ۾ سندس ڪم ۾ ناٽڪ نويسيءَ سان گڏ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي زندگيءَ، مذهب ۽ شاعريءَ بابت لکيل ڪتاب ''Life, Religion, and Poetry of Shāh Latīf'' پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;PathanLilaram&quot;&gt;{{cite web
 |title=Diwan Lilaramsing
 |url=https://drpathan.com/d-2/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
ليلارام سنگهه وطڻ مل سنڌي اسٽيج جي ابتدائي ناٽڪ نويسن مان هو. شيخ عزيز موجب، ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جي ناٽڪ منڊليءَ سان سندس وابستگي هئي ۽ هن ''هرشچندر'' کان سواءِ ٻيا ناٽڪ پڻ لکيا.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;
== ڪهاڻي ۽ موضوع ==
=== پوراڻڪ ڪهاڻي ===
ناٽڪ جي ڪهاڻي هندن جي پوراڻڪ روايتن ۾ مشهور راجا هرشچندر سان لاڳاپيل آهي. روايت موجب، هرشچندر ايوڌيا جو هڪ سخي ۽ سچو راجا هو، جيڪو پنهنجي وچن کي پاڙڻ لاءِ تخت، دولت ۽ ذاتي آسائشون قربان ڪري ٿو. هن کي پنهنجي گهرواري ۽ پٽ کان جدائي، غربت ۽ ٻين آزمائشن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر هو سچائيءَ جي اصول کان منهن نٿو موڙي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hansen1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hansen
 |first=Kathryn
 |title=Grounds for Play: The Nautanki Theatre of North India
 |publisher=University of California Press
 |location=Berkeley
 |year=1992
 |chapter=Kings, Warriors, and Bandits
 |language=en
 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft9v19p2qq
}}&lt;/ref&gt;
=== راجا هرشچندر جي آزمائش ===
پوراڻڪ ڪهاڻيءَ جي عام روايت ۾ رشي وشوامتر هرشچندر کان اهڙا وچن وٺي ٿو، جن جي نتيجي ۾ راجا پنهنجي سلطنت ۽ دولت وڃائي ويهي ٿو. پوءِ هو پنهنجي گهرواري ۽ پٽ کان جدا ٿئي ٿو ۽ شمشان گهاٽ تي ڪم ڪرڻ جهڙين سخت حالتن مان گذري ٿو. انهن آزمائشن دوران سندس سچائي ۽ فرض جي پابنديءَ کي مرڪزي اخلاقي قدر طور پيش ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Hansen1992&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ڊرامي جي مختصر تاريخ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ليلارام جي ناٽڪ ۾ هرشچندر ۽ رشي وشوامتر جي وچ ۾ ٿيل وچن جي نتيجن کي نمايان ڪيو ويو آهي. هن موجب، ناٽڪ ۾ سنسڪرت جا لفظ ۽ قافيي واري نثري ٻولي استعمال ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;MallahDrama&quot;&gt;{{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=سنڌي ڊرامي جي مختصر تاريخ
 |publisher=ثقافت کاتو، حڪومت سنڌ
 |language=sd
 |url=https://pdfcoffee.com/--38477-pdf-free.html
}}&lt;/ref&gt;
=== اخلاقي موضوع ===
ناٽڪ جو بنيادي اخلاقي موضوع سچائي، وچن جي پابندي ۽ ڏکيائين جي باوجود پنهنجي اصولن تي قائم رهڻ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ناٽڪ ۾ هرشچندر کي اهڙي سخي راجا طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو نيڪيءَ جي رستي تي هلندي سخت تڪليفون برداشت ڪري ٿو. اهڙيءَ ريت ناٽڪ ۾ ذاتي مفاد ۽ اخلاقي فرض جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ ٽڪراءُ نمايان ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== اسٽيج تي پيشڪش ==
''هرشچندر'' 1895ع ۾ ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جي اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽيءَ پاران پيش ڪيو ويو. شيخ عزيز جي تحقيق موجب، ان پيشڪش ۾ بيجا سنگهه آڏواڻيءَ راجا هرشچندر جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته ڪنول سنگهه ملڪاڻي ناٽڪ جي هدايتڪاريءَ سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;
ان دور ۾ سنڌي سماج جي ڪجهه سماجي پابندين سبب عورتون عام طور مرد اداڪارن سان گڏ اسٽيج تي ڪم نه ڪنديون هيون. شيخ عزيز موجب، اهڙين حالتن ۾ نوجوان ڇوڪرا عورتن جا ڪردار ادا ڪندا هئا. هيءَ صورتحال سنڌي اسٽيج ناٽڪ جي شروعاتي دور جي عام روايتن مان هئي؛ البت ''هرشچندر'' جي 1895ع واري پيشڪش ۾ سڀني ڪردارن جي اداڪارن جا نالا دستياب نه آهن.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;
== اشاعت ==
مختيار احمد ملاح موجب، ''هرشچندر'' 1895ع ۾ لکيو ويو ۽ پوءِ 1911ع ۾ ڪتابي صورت ۾ ڇپيو. هن ناٽڪ جي ٻوليءَ ۾ سنسڪرت لفظن ۽ قافيي واري نثر جي استعمال جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. ناٽڪ جي اصل 1911ع واري ڇاپي جي ناشر، صفحن جي تعداد ۽ موجوده نسخن بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;MallahDrama&quot;/&gt;
== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==
''هرشچندر'' اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪي ۾ سنڌي اسٽيج تي پيش ٿيندڙ ناٽڪن مان هڪ هو. ان دور ۾ سنڌي ناٽڪ جي ترقيءَ ۾ تعليمي ادارن ۽ شوقيه ناٽڪ منڊلين جو اهم ڪردار هو. شيخ عزيز موجب، ڊي. جي. سنڌ ڪاليج سان لاڳاپيل ناٽڪ منڊليءَ سنڌي ٻوليءَ ۾ ناٽڪ پيش ڪرڻ جي روايت کي اڳتي وڌايو، جنهن ۾ ليلارام سنگهه وطڻ مل ۽ ڪنول سنگهه ملڪاڻي جهڙا اديب ۽ فنڪار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;
سنڌي ادب جي تاريخ ۾ ''هرشچندر'' کي 1895ع جي اهم ناٽڪن مان شمار ڪيو ويو آهي. ان سان گڏ جيٺانند کلڻداس ڀرياڻيءَ جو ''نل دمينتي'' (1894ع)، مرزا قليچ بيگ جو ''شڪنتلا'' (1896ع) ۽ شيوڪ سنگهه آڏواڻيءَ جو ''ڪنشٽ'' (1902ع) پڻ سنڌي ناٽڪ جي اوائلي تاريخ ۾ ذڪر هيٺ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Culturopedia&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Literature
 |url=https://culturopedia.com/sindhi-literature/
 |website=Culturopedia
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتابي ۽ ناٽڪي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''هرشچندر ناٽڪ بابت تاريخي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ڄاڻ
|-
| ناٽڪ جو عنوان
| ''هرشچندر''
|-
| ليکڪ
| [[ليلارام سنگهه وطڻ مل]]
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| صنف
| پوراڻڪ ۽ اخلاقي ناٽڪ
|-
| لکڻ ۽ پيشڪش جو سال
| 1895ع
|-
| ناٽڪ پيش ڪندڙ ادارو
| ڊي. جي. سنڌ ڪاليج اميچوئر ڊراميٽڪ سوسائٽي
|-
| مرڪزي ڪردار
| راجا هرشچندر
|-
| مرڪزي ڪردار ادا ڪندڙ
| بيجا سنگهه آڏواڻي
|-
| هدايتڪار
| ڪنول سنگهه ملڪاڻي
|-
| ڪتابي اشاعت
| 1911ع، مختيار احمد ملاح موجب
|-
| بنيادي موضوع
| سچائي، وچن جي پابندي ۽ اخلاقي آزمائش
|}
&lt;ref name=&quot;Aziz2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MallahDrama&quot;/&gt;
== تصويري گيلري ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Harishchandra by RRV.jpg|راجا روي ورما جي مصوريءَ ۾ هرشچندر پنهنجي پٽ کان جدا ٿيڻ وقت.
File:Raja Ravi Varma, Harischandra and Tharamathi.jpg|هرشچندر ۽ تارامتيءَ جو پوراڻڪ منظر، راجا روي ورما جي مصوري.
&lt;/gallery&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[ليلارام سنگهه وطڻ مل]]
* [[هرشچندر]]
* [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf شيخ عزيز جو ڪتاب ''History of Sindhi Literature'']
* [https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/01/DJ_Sind_College_Golden_Jubilee_Book_text1.pdf ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جو 1939ع وارو گولڊن جوبلي ڪتاب]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hari%C5%9Bcandra وڪيميڊيا ڪامنز تي راجا هرشچندر جون تصويرون]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1895ع جا ناٽڪ]]</text>
      <sha1>3m25k3trah0t0oq6gmrjp682rb73ris</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هرشچندر جيون ڪٿا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105118</id>
    <revision>
      <id>426802</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هري دلگير جو 1941ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مختصر رزميه نظم}} {{ڄاڻخانو ڪتاب | name = هرشچندر جيون ڪٿا | title_orig = Harishchandra Jeevan Kathaa | author = [[هري دلگير]] | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = مختصر رزميه نظم، داستاني شاعري | subject = راجا هرشچندر جي سچائي ۽ اخلاقي...</comment>
      <origin>426802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10379" sha1="nbrvra8gsds780cws0douwof0euowi1" xml:space="preserve">
{{Short description|هري دلگير جو 1941ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مختصر رزميه نظم}}
{{ڄاڻخانو ڪتاب
| name = هرشچندر جيون ڪٿا
| title_orig = Harishchandra Jeevan Kathaa
| author = [[هري دلگير]]
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| genre = مختصر رزميه نظم، داستاني شاعري
| subject = راجا هرشچندر جي سچائي ۽ اخلاقي آزمائشون
| published = 1941ع
}}
'''هرشچندر جيون ڪٿا''' (انگريزي نقل حرفي: ''Harishchandra Jeevan Kathaa'') سنڌي شاعر [[هري دلگير]] جو 1941ع ۾ شايع ٿيل هڪ مختصر رزميه نظم آهي، جنهن ۾ قديم هندستان جي پوراڻڪ روايتن ۾ مشهور [[هرشچندر|راجا هرشچندر]] جي زندگيءَ ۽ اخلاقي آزمائشن کي شاعراڻي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. هيءَ تخليق ڇهن سٽن وارن بندن تي مشتمل آهي. ان جو بنيادي موضوع سچائي، وچن جي پابندي ۽ ڏکين حالتن ۾ به نيڪيءَ جي راهه تي قائم رهڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=51
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
[[File:Harishchandra by RRV.jpg|thumb|260px|alt=راجا روي ورما جي مصوريءَ ۾ راجا هرشچندر پنهنجي گهرواري ۽ پٽ کان جدا ٿيڻ وقت|راجا هرشچندر جي پوراڻڪ ڪهاڻيءَ جو هڪ منظر، [[راجا روي ورما]] جي مصوري. هيءَ تصوير هري دلگير جي ڪتاب جي اصل تصوير نه آهي.]]
== ليکڪ ==
''هرشچندر جيون ڪٿا'' جو ليکڪ [[هري دلگير]]، جنهن جو پورو نالو هري گردنومل درياڻي هو، 15 جون 1916ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي ٻوليءَ جو شاعر ۽ تعليمي ماهر هو. سندس ادبي تربيت ۾ سنڌي شاعر نواز علي جعفري «نياز» ۽ [[ڪشنچند بيوس]] جو اثر رهيو. هن 1930ع واري ڏهاڪي ۾ شاعري لکڻ شروع ڪئي ۽ سندس شروعاتي نظم ادبي رسالي ''سنڌو'' ۾ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;DilgirStory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Journey of My Life
 |url=https://haridaryanidilgir.co.in/story.aspx
 |website=Hari Daryani Dilgir
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
هري دلگير جي سوانحي رڪارڊ موجب، 1941ع ۾ هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان بي. ايس سي جي تعليم مڪمل ڪئي. ساڳئي سال سندس پهريون ڪتاب شايع ٿيو، جنهن جو عنوان انهيءَ رڪارڊ ۾ ''Harishchandra Jiwan Kavita'' لکيل آهي. رڪارڊ موجب، هن تصنيف تي کيس سنڌ جي حڪومت پاران انعام پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;DilgirAchievements&quot;&gt;{{cite web
 |title=Literary Achievements
 |url=https://haridaryanidilgir.co.in/Achievements.aspx
 |website=Hari Daryani Dilgir
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== تصنيف جو پسمنظر ==
=== 1941ع جي اشاعت ===
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Harishchandra Jeevan Kathaa'' کي هري دلگير جو 1941ع ۾ شايع ٿيل مختصر رزميه نظم قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ جي ساڳئي ڪتاب ۾ هري دلگير جي سوانحي داخلا ۾ پڻ هن تخليق جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هري دلگير جي سوانحي ويب سائيٽ تي سندس 1941ع واري پهرئين ڪتاب جو عنوان ''Harishchandra Jiwan Kavita'' درج آهي. ٻنهي ماخذن ۾ عنوان جي فرق جي باوجود ليکڪ ۽ اشاعت جو سال ساڳيا آهن. اصل ڇاپي جي سرورق جي غيرموجودگيءَ سبب عنوان جي قطعي صورت بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;DilgirAchievements&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== پوراڻڪ روايت ===
هرشچندر هندستاني پوراڻڪ روايتن ۾ ايوڌيا جي اهڙي راجا طور مشهور آهي، جنهن کي سچائيءَ ۽ پنهنجي وچن تي قائم رهڻ جي علامت سمجهيو وڃي ٿو. سندس ڪهاڻيءَ جا مختلف روپ هندستاني مذهبي ادب، داستاني شاعريءَ ۽ ناٽڪ ۾ ملن ٿا. انهن روايتن ۾ راجا کي پنهنجي اخلاقي اصولن جي حفاظت لاءِ سخت آزمائشن مان گذرڻو پوي ٿو.
هري دلگير جي ''هرشچندر جيون ڪٿا'' انهيءَ روايتي داستان تي ٻڌل آهي. جوتواڻيءَ موجب، شاعر هرشچندر جي آزمائشن ۽ آخر تائين نيڪيءَ جي راهه تي قائم رهڻ کي تخليق جو بنيادي موضوع بڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== موضوع ۽ مواد ==
=== سچائي ۽ وچن جي پابندي ===
تخليق جو مرڪزي ڪردار ايوڌيا جو راجا هرشچندر آهي. جوتواڻيءَ جي تعارف موجب، راجا پنهنجي زندگيءَ ۾ سخت آزمائشن کي منهن ڏئي ٿو، پر انهن جي باوجود سچائي ۽ نيڪيءَ جي راهه کان نٿو هٽي. اهڙيءَ طرح سندس ڪردار کي اخلاقي ثابت قدميءَ جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ڏکيائين جو مقابلو ===
هرشچندر جي روايتي ڪهاڻيءَ ۾ ذاتي مفاد ۽ اخلاقي فرض جي وچ ۾ ٽڪراءُ نمايان آهي. راجا جي ڪردار سان لاڳاپيل بنيادي سوال اهو آهي ته انسان ڏکين حالتن ۾ پنهنجي اصولن تي ڪيتري حد تائين قائم رهي سگهي ٿو. هري دلگير جي مختصر رزميه نظم ۾ به انهيءَ اخلاقي آزمائش کي بنيادي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== شاعراڻي بناوت ===
''هرشچندر جيون ڪٿا'' جي فني بناوت بابت جوتواڻيءَ جو اهم بيان اهو آهي ته نظم ڇهن سٽن وارن بندن ۾ لکيل آهي. ان ڪري هيءَ تخليق نثري ڪهاڻيءَ بدران داستاني شاعريءَ جي صورت ۾ راجا هرشچندر جي روايت بيان ڪري ٿي. اصل نظم جو مڪمل متن دستياب نه هجڻ سبب ان جي بحر، قافيي، رديف ۽ بندن جي مجموعي تعداد بابت تصديق ٿيل تفصيل موجود نه آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي نوعيت ==
موتي لال جوتواڻيءَ هن تخليق کي مختصر رزميه نظم قرار ڏنو آهي. رزميه يا داستاني شاعريءَ ۾ ڪنهن ڪردار جي زندگيءَ، جدوجهد، آزمائشن يا اهم واقعن کي منظوم صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. ''هرشچندر جيون ڪٿا'' ۾ راجا هرشچندر جي پوراڻڪ داستان کي اهڙيءَ منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو مرڪزي اخلاقي تصور سچائيءَ تي ثابت قدم رهڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ڪتابي ڄاڻ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a2a9b1;&quot;
|+ '''هرشچندر جيون ڪٿا بابت تصديق ٿيل معلومات'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ڄاڻ
|-
| عنوان
| ''هرشچندر جيون ڪٿا''
|-
| جوتواڻيءَ وٽ عنوان
| ''Harishchandra Jeevan Kathaa''
|-
| شاعر جي سوانحي رڪارڊ ۾ عنوان
| ''Harishchandra Jiwan Kavita''
|-
| ليکڪ
| [[هري دلگير]]
|-
| اشاعت جو سال
| 1941ع
|-
| صنف
| مختصر رزميه نظم
|-
| شاعراڻي بناوت
| ڇهن سٽن وارا بند
|-
| بنيادي ڪردار
| ايوڌيا جو راجا [[هرشچندر]]
|-
| بنيادي موضوع
| سچائي، اخلاقي آزمائش ۽ نيڪيءَ تي قائم رهڻ
|-
| انعام
| شاعر جي سوانحي رڪارڊ موجب سنڌ حڪومت پاران انعام
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DilgirAchievements&quot;/&gt;
== ادبي حوالن ۾ ذڪر ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' جي صفحي 51 تي هن تخليق جي الڳ داخلا ڏني آهي. ان داخلا ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال، ليکڪ، صنف، ڇهن سٽن وارن بندن جي بناوت ۽ راجا هرشچندر جي ڪهاڻيءَ جو بنيادي موضوع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هري دلگير جي سوانحي ويب سائيٽ تي هن ڪتاب کي سندس پهرئين شايع ٿيل ڪتاب طور درج ڪيو ويو آهي. اها ڄاڻ شاعر جي شروعاتي ادبي زندگيءَ ۾ هن تصنيف جي تاريخي جاءِ بابت اضافي شاهدي فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DilgirAchievements&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[هري دلگير]]
* [[هرشچندر]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جو ''A Dictionary of Sindhi Literature''، صفحو 51]
* [https://haridaryanidilgir.co.in/Achievements.aspx هري دلگير جي ادبي ڪاميابين جو سوانحي رڪارڊ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Harishchandra_by_RRV.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي راجا هرشچندر جي مصوري]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:1941ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>nbrvra8gsds780cws0douwof0euowi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قيمت راءِ هريسنگھاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105119</id>
    <revision>
      <id>426803</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي ليکڪ، شاعر ۽ مرتب}} {{Infobox writer | name = قيمت راءِ هريسنگهاڻي | native_name = قيمت راءِ هريسنگهاڻي | birth_date = 1935ع يا 26 جنوري 1936ع | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | occupation = ليکڪ، شاعر، مرتب | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، هندي | notable_works = ''جڳت گرو ڀارت''، ''سنڌي ساهت...</comment>
      <origin>426803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11096" sha1="pu9zcyo7jmakteecvz5afwkbxzqj8ex" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ليکڪ، شاعر ۽ مرتب}}
{{Infobox writer
| name = قيمت راءِ هريسنگهاڻي
| native_name = قيمت راءِ هريسنگهاڻي
| birth_date = 1935ع يا 26 جنوري 1936ع
| birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان
| occupation = ليکڪ، شاعر، مرتب
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، هندي
| notable_works = ''جڳت گرو ڀارت''، ''سنڌي ساهتيه، ٻولي ۽ لپي''، ''سنڌو درشن''، ''سنڌ سموري سون''
| awards = سامي انعام (1976ع)
}}
'''قيمت راءِ هريسنگهاڻي''' (انگريزي: ''Kimatrai Harisinghani'') سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، شاعر ۽ مرتب آهي، جنهن سنڌي ادب، ٻوليءَ، لپيءَ، تاريخ ۽ ثقافت بابت ڪتاب لکيا. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، سندس ادبي سفر جي شروعات 1966ع ۾ ڪتاب ''جڳت گرو ڀارت'' سان ٿي. هن کي 1976ع ۾ ڪتاب ''سنڌي ساهتيه، ٻولي ۽ لپي'' تي سامي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |edition=1st
 |year=1996
 |page=51
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== زندگي ==
قيمت راءِ هريسنگهاڻيءَ جي ڄمڻ جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ۾ سندس پيدائش جو سال 1935ع ڄاڻايو آهي. ٻئي طرف ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل ڄمڻ جي تاريخن واري فهرست ۾ سندس پيدائش 26 جنوري 1936ع، ڪراچيءَ ۾ ڄاڻايل آهي. ساڳئي فهرست ۾ ڪراچيءَ کان ڀوپال ڏانهن سندس منتقليءَ جو پڻ ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PathanBirth&quot;&gt;{{cite web
 |title=Name-wise Birth Dates
 |url=https://drpathan.com/name-wise-birth-dates/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
سندس تعليم، گهرو زندگي، ملازمت ۽ وفات بابت مڪمل تصديق ٿيل سوانحي تفصيل دستياب نه آهن.
== ادبي سرگرميون ==
=== ادبي شروعات ===
جوتواڻيءَ موجب، هريسنگهاڻيءَ 1966ع ۾ ''جڳت گرو ڀارت'' سان ادبي دنيا ۾ قدم رکيو. ڪتاب جي عنوان جو انگريزي روپ ''Jagat Guru Bharat'' آهي. Open Library جي ڪتابي رڪارڊ موجب، هيءَ سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل 108 صفحن جي تصنيف آهي، جنهن ۾ هندستاني قوم ۽ تهذيب تي تاريخي نظر پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OpenLibraryJagat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jagata guru Bharatu
 |url=https://openlibrary.org/works/OL38508932W/Jag%CC%88ata_gur%C5%AB_Bh%C4%81ratu
 |website=Open Library
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
Open Library جي ليکڪ بابت فهرست ۾ ''جڳت گرو ڀارت'' سان گڏ ''سنڌو درشن'' پڻ 1966ع جي تصنيف طور درج آهي. انهيءَ ڪري ''جڳت گرو ڀارت'' کي سندس ادبي شروعات جو ڪتاب سڏڻ جوتواڻيءَ جي بيان تي ٻڌل آهي؛ ٻنهي ڪتابن جي صحيح اشاعتي ترتيب جي تصديق لاءِ اصل ڇاپن جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;OpenLibraryAuthor&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qīmatrāʼi Harīsinghāṇī
 |url=https://openlibrary.org/authors/OL13858498A/Q%C4%ABmatr%C4%81%CA%BCi_Har%C4%ABsingh%C4%81%E1%B9%87%C4%AB
 |website=Open Library
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
=== سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت لکڻيون ===
هريسنگهاڻيءَ سنڌي ادب، ٻوليءَ ۽ لپيءَ بابت پڻ لکيو. سندس تصنيف ''سنڌي ساهتيه، ٻولي ۽ لپي'' کي 1976ع ۾ سامي انعام مليو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي. ڪتاب جي عنوان مان ان جي موضوعاتي دائري جي خبر پوي ٿي، پر ان جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ سبب ان ۾ پيش ڪيل مخصوص لسانياتي يا ادبي نظرين بابت تفصيل تصديق نٿا ڪري سگهجن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي لغت ۾ هريسنگهاڻيءَ جي تصنيف ''آزاديءَ بعد سنڌي ساهتيه جي اوسر: سنڌ ۽ هند ۾'' (1992ع) جو پڻ ذڪر ملي ٿو. جوتواڻي ان کي آزاديءَ کان پوءِ جي سنڌي ادبي تخليقن بابت تاثراتي تنقيد قرار ڏئي ٿو. هن ڪتاب جو موضوع سنڌ ۽ هندستان ۾ سنڌي ادب جي ترقيءَ ۽ ادبي تخليقن جو جائزو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== شاعري ۽ سنڌ سان وابستگي ===
هريسنگهاڻيءَ شاعري پڻ ڪئي. هندستان جي ورهاڱي سان لاڳاپيل سنڌي شاعريءَ جي انگريزي مجموعي ''Freedom and Fissures: An Anthology of Sindhi Partition Poetry'' جي ڪتابي رڪارڊ ۾ سندس نالو شامل آهي. اهو مجموعو 1998ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ شايع ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;FreedomFissures&quot;&gt;{{cite book
 |title=Freedom and Fissures: An Anthology of Sindhi Partition Poetry
 |translator=Anju Makhija
 |translator2=Menka Shivdasani
 |translator3=Arjan Shad Mirchandani
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1998
 |pages=75
 |isbn=9788126005888
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=QEF1AAAAIAAJ
}}&lt;/ref&gt;
ليکڪا مينڪا شيوڏاساڻيءَ پنهنجي مضمون ۾ بيان ڪيو آهي ته سنڌي ورهاڱي بابت شاعري گڏ ڪرڻ دوران هن هريسنگهاڻيءَ سان رابطو ڪيو هو. سندس بيان موجب، هريسنگهاڻيءَ شروعات ۾ چيو ته هن ورهاڱي بابت شاعري نه لکي آهي، پر ارجن شاد مرچنداڻيءَ وٽ سندس هڪ اهڙو نظم موجود هو، جنهن ۾ سنڌ سان جدائيءَ ۽ وطن جي ياد جا احساس ظاهر ٿين ٿا. شيوڏاساڻيءَ موجب، هريسنگهاڻيءَ ويهن کان وڌيڪ تصنيفون لکيون ۽ سنڌ بابت ست مجموعا مرتب ڪيا هئا.&lt;ref name=&quot;Shivdasani2021&quot;&gt;{{cite book
 |last=Shivdasani
 |first=Menka
 |chapter=Finding Sindh
 |editor-last=Aggarwal
 |editor-first=Saaz
 |title=Sindhi Tapestry: An Anthology of Reflections on the Sindhi Identity
 |publisher=Black-and-White Fountain
 |location=Pune
 |year=2021
 |isbn=9789383465187
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
=== مرتب طور ڪم ===
هريسنگهاڻيءَ جي ادبي سرگرمين ۾ ڪتابن جي ترتيب ۽ تدوين پڻ شامل هئي. مينڪا شيوڏاساڻيءَ جي 2021ع واري بيان موجب، هن سنڌ بابت ست مجموعا مرتب ڪيا. انهن مجموعن جا مڪمل عنوان، اشاعتي سال ۽ ناشر تصديق ٿيل ڪتابي رڪارڊن مان اڃا گڏ نه ٿي سگهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Shivdasani2021&quot;/&gt;
== تصنيفون ==
هريسنگهاڻيءَ جي نالي سان هيٺيون تصنيفون ڪتابي رڪارڊن ۽ ادبي ماخذن ۾ ملن ٿيون:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ قيمت راءِ هريسنگهاڻيءَ جون تصنيفون
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | نوعيت يا موضوع
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ماخذ
|-
| 1966ع
| ''جڳت گرو ڀارت''
| هندستان جي تاريخ ۽ تهذيب بابت ڪتاب؛ 108 صفحا
| &lt;ref name=&quot;OpenLibraryJagat&quot;/&gt;
|-
| 1966ع
| ''سنڌو درشن''
| سنڌ بابت تصنيف؛ تفصيلي مواد جي تصديق باقي
| &lt;ref name=&quot;OpenLibraryAuthor&quot;/&gt;
|-
| 1976ع يا ان کان اڳ
| ''سنڌي ساهتيه، ٻولي ۽ لپي''
| سنڌي ادب، ٻولي ۽ لپيءَ بابت ڪتاب؛ 1976ع ۾ سامي انعام
| &lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| 1992ع
| ''آزاديءَ بعد سنڌي ساهتيه جي اوسر: سنڌ ۽ هند ۾''
| سنڌي ادب بابت تاثراتي تنقيد
| &lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| سال جي تصديق باقي
| ''سنڌ سموري سون''
| شاعري؛ سنڌي هندي پرڪاشن پاران شايع ٿيل
| &lt;ref name=&quot;SindhiSanchaya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindh Samuri Son
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/6563
 |website=Sindhi Sanchaya
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
|}
== سامي انعام ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب، قيمت راءِ هريسنگهاڻيءَ کي 1976ع ۾ سندس تصنيف ''سنڌي ساهتيه، ٻولي ۽ لپي'' تي سامي انعام ڏنو ويو. هن انعام جي ذڪر کي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] سان نه ملائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته ٻئي الڳ ادبي انعام آهن. سامي انعام ڏيندڙ اداري ۽ انعام جي اصل فيصلي بابت وڌيڪ دستاويزي تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي حوالن ۾ ذڪر ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ قيمت هريسنگهاڻيءَ جي الڳ سوانحي داخلا موجود آهي. ان کان سواءِ سندس ڪجهه ڪتابن بابت پڻ لغت ۾ جدا داخلا ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ جي 1998ع واري مجموعي ''Freedom and Fissures'' ۾ سندس نالو ورهاڱي سان لاڳاپيل سنڌي شاعريءَ جي ادبي پسمنظر ۾ ملي ٿو. 2021ع واري ڪتاب ''Sindhi Tapestry'' ۾ پڻ سندس شاعريءَ ۽ سنڌ بابت مرتب ڪيل مجموعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;FreedomFissures&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Shivdasani2021&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي لپي]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://openlibrary.org/authors/OL13858498A/Q%C4%ABmatr%C4%81%CA%BCi_Har%C4%ABsingh%C4%81%E1%B9%87%C4%AB Open Library ۾ قيمت راءِ هريسنگهاڻيءَ جو ڪتابي رڪارڊ]
* [https://sindhisanchaya.in/books/6563 سنڌي سنچيا ۾ ''سنڌ سموري سون'' جو ڪتابي رڪارڊ]
* [https://books.google.com/books?id=QEF1AAAAIAAJ ''Freedom and Fissures'' جو ڪتابي تعارف]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>pu9zcyo7jmakteecvz5afwkbxzqj8ex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هري سندر روپچند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105120</id>
    <revision>
      <id>426804</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي اديب، مرتب ۽ ناشر (1897ع–1969ع)}} {{Infobox writer | name = هري سندر روپچند | native_name = هري سندر روپچند ٺاراڻي | birth_date = 1897ع | death_date = 1969ع | occupation = اديب، مرتب، ايڊيٽر، ناشر | language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | notable_works = ''پنکڙيون''، ''ساميءَ جا چونڊ سلوڪ'' (اشاعت) }} '''هري سندر روپچند''' (1...</comment>
      <origin>426804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12491" sha1="8tqcpzj6nnjw0dko9gt9na73cz9ijmt" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي اديب، مرتب ۽ ناشر (1897ع–1969ع)}}
{{Infobox writer
| name = هري سندر روپچند
| native_name = هري سندر روپچند ٺاراڻي
| birth_date = 1897ع
| death_date = 1969ع
| occupation = اديب، مرتب، ايڊيٽر، ناشر
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| notable_works = ''پنکڙيون''، ''ساميءَ جا چونڊ سلوڪ'' (اشاعت)
}}
'''هري سندر روپچند''' (1897ع–1969ع)، جنهن جو نالو '''هري سندر روپچند ٺاراڻي''' پڻ لکيو وڃي ٿو، سنڌي ٻوليءَ جو اديب، مرتب، ايڊيٽر ۽ ڪتابن جو ناشر هو. هن سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي تصنيفن ۽ ڪهاڻين جي اشاعت ۾ ڪم ڪيو. سندس اهم ادبي سرگرمين ۾ ڪهاڻين جي مجموعي ''پنکڙيون'' جي ترتيب، تدوين ۽ اشاعت شامل آهي. هو [[ڪوڙيمل سنڌي ساهتيه منڊل]] جو سيڪريٽري پڻ رهيو ۽ انهيءَ اداري وسيلي سنڌي ادب جا ڪتاب شايع ڪرڻ سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |edition=1st
 |page=51
 |isbn=81-85190-11-3
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSami&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ساميءَ جا چونڊ سلوڪ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساميءَ+جا+چونڊ+سلوڪ
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
== زندگي ==
هري سندر روپچند جي پيدائش جو سال 1897ع ۽ وفات جو سال 1969ع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج آهن. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل تاريخي ڏينهن بابت مواد ۾ سندس جنم جي تاريخ 15 مارچ 1897ع ڄاڻايل آهي، پر ان تاريخ جي تصديق ڪنهن اصل سوانحي يا سرڪاري دستاويز مان نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PathanDate&quot;&gt;{{cite web
 |title=اڄوڪو ڏينهن 15 مارچ تاريخ جي دريءَ مان
 |url=https://dailysindh.blogspot.com/2013/03/15.html
 |website=تاريخ جي ورقن مان
 |date=2013-03-15
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ تيرٿ وسنت جي سوانح موجب، هري سندر روپچند ٺاراڻيءَ جو تعلق حيدرآباد، سنڌ سان هو. ورهاڱي کان پوءِ هو هندستان جي شهر اجمير ۾ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. درمحمد پٺاڻ جي سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ بابت تحقيق ۾ پڻ سندس نالي سان اجمير جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirath&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تيرٿ وسنت
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=2
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PathanStories&quot;&gt;{{cite web
 |last=پٺاڻ
 |first=درمحمد
 |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر
 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html
 |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون
 |date=2022-01-28
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
== ادبي ۽ اشاعتي سرگرميون ==
=== سنڌي ڪتابن جي اشاعت ===
هري سندر روپچند سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل رهيو. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي ڪلاسيڪي ادب جو ناشر ۽ ليکڪ قرار ڏنو آهي. سندس ڪم ۾ ڪتابن جي چونڊ، ترتيب، تدوين ۽ اشاعت شامل هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ڪوڙيمل سنڌي ساهتيه منڊل ===
هري سندر روپچند، ڪوڙيمل سنڌي ساهتيه منڊل جو سيڪريٽري رهيو. هي ادارو سنڌي ادب جي ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، واڌو مل مولچند جي وفات کان پوءِ هري سندر روپچند، سنڌي شاگردن جي تعليمي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي ''ساميءَ جا چونڊ سلوڪ'' شايع ڪرايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSami&quot;/&gt;
درمحمد پٺاڻ جي تحقيق ۾ ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ ڪم ڪندڙ سنڌي اشاعتي ادارن جي فهرست ۾ ''ڪوڙو مل سنڌي ساهتيه منڊل'' جو هنڌ اجمير ۽ ان سان لاڳاپيل شخص هري سندر ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;PathanStories&quot;/&gt;
=== ساميءَ جا چونڊ سلوڪ ===
''ساميءَ جا چونڊ سلوڪ'' سنڌي شاعر [[سامي (شاعر)|ساميءَ]] جي شاعريءَ تي مشتمل ڪتاب آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هن ڪتاب جو مواد ديوان واڌو مل مولچند، راءِ بهادر ڪوڙيمل چندن مل جي اصل مسودي مان چونڊي ترتيب ڏنو هو. ڪتاب ۾ ساميءَ جي سلوڪن کي موضوعن موجب ترتيب ڏئي انهن جي معنيٰ ۽ تشريح پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSami&quot;/&gt;
ڪتاب جو مهاڳ وشن آءِ. جڳتياڻيءَ لکيو هو. ان ۾ رشي ڏيارام پرسرام، پروفيسر ڪلياڻ بي. آڏواڻي ۽ واڌو مل مولچند جا مضمون پڻ شامل هئا. ڪتاب جي آخر ۾ ڏکين سنسڪرت لفظن جون معنائون ڏنل هيون. واڌو مل مولچند جي وفات کان پوءِ هري سندر روپچند هن ڪتاب جي اشاعت جو انتظام ڪيو. ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 1946ع ۾ ڪوڙيمل سنڌي ساهتيه منڊل، سڌار سڀا، حيدرآباد، سنڌ مان شايع ٿيو. ان ڇاپي جا 198 صفحا هئا ۽ قيمت چار روپيا ڄاڻايل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSami&quot;/&gt;
=== چترا جي اشاعت ===
هري سندر روپچند جي اشاعتي سرگرمين ۾ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي ناٽڪ ''چترا'' جي سنڌي ترجمي جي اشاعت پڻ شامل هئي. ڪراچي يونيورسٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''ڪلاچي'' ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر روي پرڪاش ٽيڪچنداڻيءَ جي مقالي موجب، هن ناٽڪ جو سنڌي ترجمو تيرٿ وسنت ڪيو هو. اهو ترجمو پهرين بولچند راجپال جي رسالي ''سنڌ'' ۾ شايع ٿيو ۽ پوءِ هري سندر روپچند ان کي 1944ع ۾ ساهتيه منڊل وسيلي ڪتابي صورت ۾ شايع ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Tekchandani2012&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Tekchandani
 |first=Ravi Prakash
 |title=Translations of Tagore's Writings in Sindhi: A Brief Survey
 |journal=Kalachi Research Journal
 |volume=15
 |issue=2
 |date=December 2012
 |publisher=Shah Abdul Latif Bhitai Chair, University of Karachi
 |language=en
 |url=https://aksandeelo.com/books/book_3079.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== پنکڙيون ==
''پنکڙيون'' سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن کي هري سندر روپچند مرتب، ايڊٽ ۽ شايع ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي هري سندر روپچند جي اهم ادبي ڪم طور درج ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
درمحمد پٺاڻ پنهنجي مقالي ''سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر'' ۾ ''پنکڙيون'' کي 1969ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب طور درج ڪيو آهي. ان فهرست ۾ هري سندر روپچند سان اجمير جو نالو پڻ ڄاڻايل آهي. ڪتاب جي اصل ڇاپي، ان ۾ شامل ڪهاڻين جي تعداد ۽ انهن جي ليکڪن بابت وڌيڪ تصديق ٿيل تفصيل دستياب نه آهن.&lt;ref name=&quot;PathanStories&quot;/&gt;
== تيرٿ وسنت سان ادبي لاڳاپا ==
هري سندر روپچند جا سنڌي اديب [[تيرٿ وسنت]] سان ادبي لاڳاپا هئا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اجمير ۾ ٻنهي جي ملاقاتن دوران هري سندر روپچند، تيرٿ وسنت کي [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگيءَ ۽ فن بابت ڪتاب لکڻ جي گذارش ڪئي. ان جي نتيجي ۾ تيرٿ وسنت ''ڪنور'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جو مهاڳ پروفيسر لال سنگهه اجواڻيءَ لکيو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirath&quot;/&gt;
''ڪنور'' کي 1959ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. هي انعام ڪتاب جي ليکڪ تيرٿ وسنت کي مليو هو، نه هري سندر روپچند کي. هري سندر جو تعلق ڪتاب لکڻ جي تجويز سان هو، جيئن تيرٿ وسنت جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirath&quot;/&gt;
== ڪتابن ۽ اشاعتي ڪمن جو خلاصو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''هري سندر روپچند سان لاڳاپيل تصديق ٿيل ادبي ۽ اشاعتي ڪم'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | هري سندر روپچند جو ڪردار
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تفصيل
|-
| 1944ع
| ''چترا''
| ناشر
| رابندرناٿ ٽئگور جي ناٽڪ جو تيرٿ وسنت پاران ڪيل سنڌي ترجمو، ساهتيه منڊل وسيلي شايع ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Tekchandani2012&quot;/&gt;
|-
| 1946ع
| ''ساميءَ جا چونڊ سلوڪ''
| اشاعت جو انتظام ڪندڙ
| واڌو مل مولچند جي مرتب ڪيل ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، 198 صفحا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSami&quot;/&gt;
|-
| 1969ع
| ''پنکڙيون''
| مرتب، ايڊيٽر ۽ ناشر
| سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PathanStories&quot;/&gt;
|-
| 1957ع
| ''ڪنور''
| ڪتاب لکڻ جي تجويز ڏيندڙ
| تيرٿ وسنت جي لکيل ڀڳت ڪنور رام بابت ڪتاب جي تصنيف لاءِ گذارش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTirath&quot;/&gt;
|}
== ادبي اهميت ==
هري سندر روپچند جي ادبي سرگرمين جو اهم پهلو سنڌي ڪتابن جي اشاعت ۽ ترتيب سان لاڳاپيل هو. سندس ڪم ۾ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي چونڊ، ٻين ٻولين مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل ادب جي اشاعت ۽ سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا شامل هئا. ''ساميءَ جا چونڊ سلوڪ''، ''چترا'' ۽ ''پنکڙيون'' بابت دستياب رڪارڊ سندس انهن مختلف اشاعتي سرگرمين جي شاهدي ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSami&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tekchandani2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سامي (شاعر)|سامي]]
* [[تيرٿ وسنت]]
* [[ڀڳت ڪنور رام]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' جو ڊجيٽل نسخو]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساميءَ+جا+چونڊ+سلوڪ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ساميءَ جا چونڊ سلوڪ]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: تيرٿ وسنت]
* [https://aksandeelo.com/books/book_3079.pdf ڪلاچي تحقيقي رسالي ۾ ٽئگور جي سنڌي ترجمن بابت مقالو]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1897ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1969ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>8tqcpzj6nnjw0dko9gt9na73cz9ijmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مير محمد حسن علي خان ٽالپر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105121</id>
    <revision>
      <id>426805</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌ جو ٽالپر شاعر، نثر نويس ۽ سنڌ جو شاهنامو جو مصنف}} {{Infobox writer | name = مير محمد حسن علي خان ٽالپر | native_name = مير محمد حسن علي خان «حسن» | pseudonym = حسن | birth_date = 1824ع | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]] | death_date = 1907ع يا 1909ع (ماخذن ۾ اختلاف) | death_place = حيدرآباد، س...</comment>
      <origin>426805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19163" sha1="fxhzjf7t3jyygyt70id6dr4tydf5kuf" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو ٽالپر شاعر، نثر نويس ۽ سنڌ جو شاهنامو جو مصنف}}
{{Infobox writer
| name = مير محمد حسن علي خان ٽالپر
| native_name = مير محمد حسن علي خان «حسن»
| pseudonym = حسن
| birth_date = 1824ع
| birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]
| death_date = 1907ع يا 1909ع (ماخذن ۾ اختلاف)
| death_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]
| occupation = شاعر، نثر نويس
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، فارسي، اردو
| genre = رزميه شاعري، مثنوي، مرثيو، قصيدو
| notable_works = ''سنڌ جو شاهنامو''، ''مختارنامو''، ''لسان الحق''، ''رويائي صادقه''
| relatives = [[مير محمد نصير خان ٽالپر]] (والد)
}}
'''مير محمد حسن علي خان ٽالپر''' (1824ع–1907ع يا 1909ع)، ادبي تخلص '''حسن'''، سنڌ جو شاعر، نثر نويس ۽ [[ٽالپر خاندان]] جو فرد هو. هو حيدرآباد جي آخري ٽالپر حڪمران [[مير محمد نصير خان ٽالپر]] جو وڏو پٽ هو. سندس مشهور تصنيف ''سنڌ جو شاهنامو'' ڪلهوڙا دور جي پڇاڙيءَ کان ٽالپر حڪمرانن جي تاريخ تي مشتمل منظوم تصنيف آهي. هن سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ ادبي ۽ مذهبي موضوعن تي لکيو. سندس رزميه شاعريءَ جي نسبت سان ادبي مؤرخن کيس ''سنڌ جو فردوسي'' پڻ سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;&gt;{{cite book
 |last=ميمڻ
 |first=محمد صديق
 |title=سنڌ جي ادبي تاريخ
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2119/read/66125
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=مير محمد حسن علي خان ٽالپر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=2
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مير+محمد+حسن+علي+خان+ٽالپر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
مير محمد حسن علي خان 1824ع ۾ حيدرآباد جي قلعي ۾ پيدا ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس پيدائش جي هجري تاريخ 26 ذوالقعد 1240هه ڄاڻايل آهي. سندس والد مير محمد نصير خان ٽالپر، حيدرآباد جي حڪمران خاندان سان تعلق رکندو هو. مير حسن علي خان جي تعليم لاءِ ايراني عالم سيد مجتهد ۽ سنڌي عالم آخوند احمد کي مقرر ڪيو ويو. هن ننڍپڻ ۾ عربي، فارسي ۽ مذهبي تعليم حاصل ڪئي ۽ روايت موجب ڏهن سالن جي عمر ۾ قرآن مجيد حفظ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
== برطانوي فتح ۽ نظربندي ==
1843ع ۾ [[مياڻيءَ جي جنگ]] کان پوءِ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو. ان وقت مير حسن علي خان لڳ ڀڳ اوڻويهن سالن جو هو. کيس پنهنجي والد ۽ ٻين ٽالپر خاندان جي فردن سان گڏ سنڌ کان ٻاهر نظربند ڪيو ويو. محمد صديق ميمڻ موجب، هن نظربنديءَ دوران بمبئي، پوني ۽ ڪلڪتي ۾ وقت گذاريو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا خاص طور ڪلڪتي ۾ سندس رهائش جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
مير حسن علي خان لڳ ڀڳ ويهه سال نظربنديءَ ۾ رهيو ۽ 1863ع ۾ سنڌ موٽي آيو. سنڌ ۾ واپسيءَ کان پوءِ حيدرآباد ۾ رهائش اختيار ڪيائين. محمد صديق ميمڻ موجب، کيس برطانوي حڪومت کان ماهوار ٽي هزار روپيا سياسي پينشن ملندي هئي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;
== علمي ۽ مذهبي سرگرميون ==
نظربنديءَ دوران مير حسن علي خان مطالعي ۽ تصنيف ۾ مصروف رهيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هن عيسائي مذهبي مصنف جي فارسي ڪتاب ''ميزان الحق'' جي جواب ۾ ''لسان الحق'' نالي تصنيف لکي. اهو فارسي نثر ۾ لکيل مذهبي مناظري جو ڪتاب هو، جنهن جو ڇاپو لاهور مان 1308هه ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
حيدرآباد ۾ واپسيءَ کان پوءِ سندس مجلسن ۾ شاعر، عالم ۽ اديب شريڪ ٿيندا هئا. محمد صديق ميمڻ کيس علم دوست شخصيت طور بيان ڪري ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هن [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جي تعمير لاءِ حسن علي آفنديءَ کي مالي امداد پڻ ڏني.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
== شاعري ==
=== تخلص ۽ ادبي شروعات ===
مير محمد حسن علي خان شاعريءَ ۾ ''حسن'' تخلص استعمال ڪندو هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، حيدرآباد ۾ ميرزا فتح علي بيگ جي مجلسن ۾ مرثيا ۽ مناقب ٻڌڻ کان پوءِ هن شاعريءَ ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو. سندس ڪلام ۾ اهلبيت جي مدح، مرثيا، سلام، قصيدا ۽ تاريخي مثنويون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
=== سنڌ جو شاهنامو ===
''سنڌ جو شاهنامو'' مير حسن علي خان جي مشهور تاريخي مثنوي آهي. هن تصنيف ۾ ڪلهوڙن جي آخري دور ۽ ٽالپرن جي شروعاتي حڪومت جي سياسي ۽ فوجي واقعن کي منظوم صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ان جو تاريخي دائرو ميان سرفراز خان ڪلهوڙي جي دور کان مير مراد علي خان جي دور تائين، لڳ ڀڳ 1771ع کان 1833ع تائين پکڙيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
محمد صديق ميمڻ موجب، ''سنڌ جو شاهنامو'' فارسي رزميه شاعريءَ جي نموني تي لکيل سنڌي تاريخي نظم آهي. ان ۾ [[فردوسي]] جي ''شاهنامي'' ۽ نظاميءَ جي ''سڪندرنامي'' وانگر مثنويءَ جي هيئت استعمال ٿيل آهي. سندس بيان موجب، هيءَ تصنيف بحرِ متقارب مثمن مقصور ۽ محذوف ۾ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;
=== تاريخي موضوع ===
''سنڌ جو شاهنامو'' ۾ ڪلهوڙا خاندان جي اندروني اختلافن، مير بهرام خان ۽ مير صوبدار خان جي قتل، ميان سرفراز خان جي معزولي، مير بجار خان جي سياسي ۽ فوجي سرگرمين، ميان عبدالنبي ڪلهوڙي جي دور، مدد خان جي ڪاهه ۽ [[هالاڻيءَ جي جنگ]] جهڙن واقعن جو بيان ملي ٿو. ان کان پوءِ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ مير فتح علي خان، مير غلام علي خان ۽ مير ڪرم علي خان جي دورن بابت پڻ منظوم احوال ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaShahname&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌ جو شاهنامون يا ڪلهوڙن جي هار
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=7
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+جو+شاهنامون+يا+ڪلهوڙن+جي+هار
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
هيءُ منظوم احوال ٽالپر خاندان سان تعلق رکندڙ شاعر جي نقطه نظر مان لکيل آهي. تنهنڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي واقعن، ڪردارن جي ساراهه يا مذمت ۽ جنگين جي تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.
=== ٻولي ۽ فني خصوصيتون ===
محمد صديق ميمڻ جي ادبي تجزيي موجب، مير حسن علي خان جي سنڌي شاعريءَ ۾ فارسي لفظن، ترڪيبن ۽ اضافتن جو استعمال گهڻو آهي. ''سنڌ جو شاهنامو'' ۾ جنگين جا منظر، فوجي مقابلا، حڪمرانن جا ڪردار ۽ سياسي واقعن جا تفصيل رزميه انداز ۾ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;
ميمڻ هن تصنيف جي بحر ۽ وزن جو جائزو وٺندي ڪجهه هنڌن تي عروض جي خامين جي نشاندهي پڻ ڪئي آهي. سندس تنقيد موجب، شاعر ڪن مصرعن ۾ وزن پورو ڪرڻ لاءِ اهڙا حرف حذف ڪيا آهن، جن جو حذف ڪرڻ علم عروض جي اصولن مطابق درست نه آهي. ان ڪري هن تصنيف جي ادبي اهميت سان گڏ ان جي فني حدن بابت پڻ ادبي تنقيد موجود آهي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;
=== سنڌ جو فردوسي ===
مير حسن علي خان کي سندس تاريخي ۽ رزميه شاعريءَ سبب ''سنڌ جو فردوسي'' سڏيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻي ۽ محمد صديق ميمڻ ٻنهي سندس شاهنامي جي فارسي رزميه شاعريءَ سان نسبت بيان ڪئي آهي. هي لقب سندس ادبي ڪم جي قدردانيءَ طور استعمال ٿيو آهي، نه ته ڪو سرڪاري خطاب هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;
== سنڌ جو شاهنامو: اشاعت ۽ ترتيب ==
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، ''سنڌ جو شاهنامون يا ڪلهوڙن جي هار'' جي هڪ اشاعت 1938ع ۾ مسلم ادبي پرنٽنگ پريس مان ٿي. ڪتاب غلام نبي محمد وريل ايڊووڪيٽ مرتب ڪيو. شايع ٿيل متن 190 صفحن تي مشتمل هو ۽ 56 بابن ۾ ورهايل هو. هر باب کان اڳ ''حاصل مطلب'' جي عنوان هيٺ وضاحت ڏنل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShahname&quot;/&gt;
سنڌيانا موجب، 1938ع ۾ مڪمل شاهنامو شايع نه ٿيو، بلڪه ان جو فقط چوٿون حصو ڇپيو. تنهنڪري 190 صفحا ۽ 56 باب مڪمل اصل مثنويءَ جا نه، پر دستياب ڇاپي جا تفصيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaShahname&quot;/&gt;
سيد حسام الدين راشديءَ پنهنجي مقالي ''فردوسي ۽ شاهه نامي جو سنڌ تي اثر'' ۾ مير حسن علي خان جي شاهنامي جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، مير حسن علي خان جو ''شاهنامہ سنڌ'' 1310هه سان منسوب آهي ۽ اهو اڳين تاريخي فتحنامن جي مواد سان لاڳاپيل آهي. راشديءَ هن تصنيف کي فارسي شاهنامي جي بحر ۾ لکيل سنڌي منظوم تاريخن جي سلسلي ۾ شامل ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;RashidiFirdawsi&quot;&gt;{{cite book
 |last=راشدي
 |first=سيد حسام الدين
 |chapter=فردوسي ۽ شاهه نامي جو سنڌ تي اثر
 |title=ڳالهيون منهنجي سنڌ جون
 |editor=غلام محمد لاکو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1637/read/60726
}}&lt;/ref&gt;
== ٻيون تصنيفون ==
مير حسن علي خان سنڌي، فارسي ۽ اردوءَ ۾ مختلف موضوعن تي لکيو. سندس تصنيفن مان ڪي سندس حياتيءَ ۾ ۽ ڪي وفات کان پوءِ شايع ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قلمي صورت ۾ رهيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''مير محمد حسن علي خان جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ٻولي ۽ صنف
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | اشاعتي يا موضوعاتي تفصيل
|-
| ''سنڌ جو شاهنامو''
| سنڌي، تاريخي مثنوي
| ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور جي منظوم تاريخ؛ هڪ حصو 1938ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaShahname&quot;/&gt;
|-
| ''مختارنامو''
| سنڌي، منظوم تصنيف
| پهريون جلد 1892ع ۽ ٻيو جلد 1895ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
|-
| ''لسان الحق''
| فارسي نثر
| مذهبي مناظري جي تصنيف؛ 1308هه ۾ لاهور مان شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
|-
| ''رويائي صادقه''
| فارسي نثر ۽ نظم
| خوابن جي احوال تي مشتمل تصنيف.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
|-
| ''فارسي مرثيا''
| فارسي شاعري
| 1321هه ۾ لاهور مان شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
|-
| ''نهر البڪا''
| سلام ۽ مذهبي شاعري
| 1326هه ۾ لاهور مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
|-
| ''احسن البيان''
| اردو نثر
| مذهبي مناظري جي تصنيف.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
|-
| ''شاهڪار حسن''
| مرثيا ۽ قصيدا
| مرزا عباس علي بيگ مرتب ڪيو؛ 1965ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaShahkar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=شاهڪار حسن
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=11
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاهڪار+حسن
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
|}
== شاهڪار حسن ==
''شاهڪار حسن'' مير محمد حسن علي خان جي مرثين ۽ قصيدن جو مجموعو آهي، جنهن کي مرزا عباس علي بيگ مختلف قلمي بياضن جي مدد سان مرتب ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، مرتب مرزا قربان علي بيگ، حاجي حسن بخش مرزاڻي، مرزا امام علي بيگ ۽ خود مير حسن علي خان جي هٿ اکر بياضن مان مواد گڏ ڪيو. مجموعي ۾ چوڏهن قصيدا ۽ تيرهن مرثيا شامل آهن. ڪتاب انجمن اماميه قدمگاهه علي پاران 1965ع ۾ شايع ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaShahkar&quot;/&gt;
== تصنيف جي تاريخ بابت شاهدي ==
سنڌي ٻوليءَ ۾ تاريخ گوئيءَ جي فن بابت صفدر حسين ميرزا جي تحقيقي مقالي ۾ ''سنڌ جو شاهنامو'' جي تصنيف جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ قطعه تاريخ جو ذڪر آهي. مقالي موجب، مرزا امام علي بيگ صنعتِ مسدس ۾ قطعه تاريخ چئي، جنهن جي ابجدي حساب مان 1318هه جو سال نڪري ٿو. هيءَ شاهدي تصنيف جي تاريخ بابت موجود ٻين ڪتابي حوالن سان گڏ پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MirzaChronogram&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ميرزا
 |first=صفدر حسين
 |title=سنڌي ٻوليءَ ۾ تاريخ ڪڍڻ جا طريقا
 |journal=سنڌي ٻولي
 |date=سيپٽمبر 2008ع
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/32/read/1085
}}&lt;/ref&gt;
== وفات ==
مير محمد حسن علي خان جي وفات جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. محمد صديق ميمڻ پنهنجي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ 1909ع ڄاڻايو آهي ۽ موتي لال جوتواڻي پڻ 1909ع درج ڪيو آهي. ٻئي طرف انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ 1907ع لکيل آهي. ان اختلاف کي اصل وفات نامي يا قبر جي ڪتبي جي مدد سان حل ڪرڻ جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس وفات حيدرآباد ۾ ٿي ۽ ابتدا ۾ کيس اتي امانت طور دفن ڪيو ويو. بعد ۾ سندس ميت ڪربلا منتقل ڪئي وئي. ان داخلا ۾ ميت جي منتقلي ۽ ٻيهر تدفين جي تاريخن بابت پڻ تفصيل موجود آهن، پر انهن جي هجري ۽ عيسوي مطابقت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
== ادبي اهميت ==
مير محمد حسن علي خان جي ادبي اهميت جو هڪ بنيادي سبب سنڌ جي سياسي تاريخ کي منظوم رزميه صورت ۾ پيش ڪرڻ آهي. سندس ''سنڌ جو شاهنامو'' ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جي دور بابت تاريخي واقعن کي فارسي شاهنامي جي فني نموني تي سنڌيءَ ۾ بيان ڪري ٿو. محمد صديق ميمڻ هن تصنيف جي ٻولي، عروض، جنگي منظرنگاري ۽ ڪردارنگاريءَ جو تفصيلي تنقيدي جائزو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;MemonLiterary&quot;/&gt;
سيد حسام الدين راشديءَ پڻ سنڌ تي فردوسيءَ جي ادبي اثرن بابت پنهنجي تحقيق ۾ مير حسن علي خان جي شاهنامي کي جاءِ ڏني آهي. ان لحاظ کان سندس ڪم سنڌي منظوم تاريخ ۽ فارسي رزميه روايت جي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ادبي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;RashidiFirdawsi&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌ جو شاهنامو]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[مياڻيءَ جي جنگ]]
* [[هالاڻيءَ جي جنگ]]
* [[سنڌي ادب]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://books.sindhsalamat.com/book/2119/read/66125 محمد صديق ميمڻ: سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ مير حسن علي خان بابت باب]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مير+محمد+حسن+علي+خان+ٽالپر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: مير محمد حسن علي خان ٽالپر]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+جو+شاهنامون+يا+ڪلهوڙن+جي+هار انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سنڌ جو شاهنامون يا ڪلهوڙن جي هار]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1637/read/60726 سيد حسام الدين راشدي: فردوسي ۽ شاهه نامي جو سنڌ تي اثر]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:ٽالپر خاندان]]
[[زمرو:1824ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>fxhzjf7t3jyygyt70id6dr4tydf5kuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاسانند جادوگر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105122</id>
    <revision>
      <id>426806</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي لوڪ شاعر، جادوگر ۽ سماجي ڪارڪن (1890ع واري ڏهاڪي–1966ع)}} {{Infobox person | name = پروفيسر هاسانند جادوگر | native_name = هاسانند چانڊومل ڀنڀاڻي | other_names = هاسانند جادوگر | birth_date = 1894ع ڌاري يا 1896ع | birth_place = [[ڪنڊيارو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = سيپٽمبر 1966ع | death_place...</comment>
      <origin>426806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14987" sha1="hnl9uoiqgr5eloa6kbvfh6l8oi0hmwf" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي لوڪ شاعر، جادوگر ۽ سماجي ڪارڪن (1890ع واري ڏهاڪي–1966ع)}}
{{Infobox person
| name = پروفيسر هاسانند جادوگر
| native_name = هاسانند چانڊومل ڀنڀاڻي
| other_names = هاسانند جادوگر
| birth_date = 1894ع ڌاري يا 1896ع
| birth_place = [[ڪنڊيارو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = سيپٽمبر 1966ع
| death_place = [[دهلي]]، [[هندستان]]
| occupation = لوڪ شاعر، جادوگر، سماجي ڪارڪن
| known_for = جادوءَ جي ڪرتبن سان گڏ سماجي سڌاري جي شاعري
| notable_works = ''هاسانند واڪيه''
}}
'''پروفيسر هاسانند جادوگر''' (انگريزي: ''Hasanand Jaadoogar''؛ 1894ع ڌاري يا 1896ع – سيپٽمبر 1966ع)، اصل نالو '''هاسانند چانڊومل ڀنڀاڻي'''، سنڌي ٻوليءَ جو لوڪ شاعر، جادوءَ جا ڪرتب ڏيکاريندڙ فنڪار، سماجي ڪارڪن ۽ هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ سان لاڳاپيل شخص هو. هو پنهنجي جادوءَ جي نمائشن دوران اخلاقي، سماجي ۽ قومي موضوعن تي شاعري پڙهندو هو. سندس شاعريءَ ۾ عوامي ڏاهپ، مذهبي رواداري، وطن دوستي ۽ روزمرهه زندگيءَ جي سڌاري تي زور ڏنل هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن پنهنجي شاعريءَ جا لڳ ڀڳ 60 ڪتابچا شايع ڪيا، جن مان ''هاسانند واڪيه'' سندس آخري مجموعو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=51
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پروفيسر هاسانند جادوگر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=5
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پروفيسر+هاسانند+جادوگر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
== شروعاتي زندگي ==
هاسانند جو جنم [[ڪنڊيارو|ڪنڊياري]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو چانڊومل ڀنڀاڻي هو، جيڪو سيٺ چانڊومل جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، چانڊومل کي چار پٽ هئا، جن مان هاسانند سڀني کان ننڍو هو. سندس پيدائش جو سال سنڌيانا ۾ 1894ع ڌاري ڄاڻايل آهي، جڏهن ته موتي لال جوتواڻي ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد ۾ 1896ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hasanand Jadogar
 |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/03/28/hasanand-jadogar/
 |website=Sindhi Adabi Board
 |date=2023-03-28
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هاسانند جي شادي هالاڻيءَ ۾ ٿي. کيس ست ٻار ٿيا، جن ۾ ٽي پٽ ۽ چار نياڻيون شامل هيون. سندس ٽئي پٽ ننڍپڻ ۾ وفات ڪري ويا. هاسانند آريه سماج سان لاڳاپيل هو ۽ سندس سماجي ۽ سياسي خيالن جو اثر گهرو زندگيءَ تي پڻ پيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
== ملازمت ۽ سماجي سرگرميون ==
هاسانند ڪراچي پورٽ ٽرسٽ ۾ ملازمت ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، پوءِ هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ ۽ ڪانگريس جي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب هن ملازمت ڇڏي ڏني. هو سياسي گڏجاڻين ۽ ستياگرهه تحريڪ ۾ سرگرم رهيو ۽ ڪيترائي ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
سنڌيانا جي سوانحي احوال موجب، جڏهن هاسانند پهريون ڀيرو ستياگرهه تحريڪ دوران گرفتار ٿيو، تڏهن ڪنڊياري جا ڪيترائي ماڻهو کيس ريلوي اسٽيشن تائين ڇڏڻ ويا. آزاد ٿيڻ کان پوءِ پڻ شهر جي ماڻهن سندس آجيان ڪئي. اهي واقعا سندس مقامي سماجي لاڳاپن بابت سوانحي روايتن ۾ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
== جادوءَ جو فن ==
هاسانند پيشور جادوگر هو ۽ پنهنجي ڪرتبن سبب ''جادوگر'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هو مختلف هنڌن تي جادوءَ جا کيل ڏيکاريندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، سندس نمائشن جا هنڌ اسڪول، ڪاليج، پنچائت گهر ۽ ڪلب هئا. هو ڪرتبن سان گڏ پنهنجا منظوم پيغام پڻ پيش ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هاسانند سڪن سان لاڳاپيل جادوءَ جي ڪرتبن ۾ خاص مهارت رکندو هو ۽ ساٿي جادوگر کيس ''سڪن جو بادشاهه'' سڏيندا هئا. سنڌيانا ۾ سندس سڪن جي ڪرتبن بابت مختلف روايتون بيان ٿيل آهن. اهي احوال سندس فنڪارانه مهارت بابت روايتي بيان آهن، نه ڪي ڪنهن غيرمعمولي يا مافوق الفطرت قوت جو ثبوت.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
=== سڪي ۽ ٺڪريءَ جو ڪرتب ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ هڪ روايت موجب، هاسانند هڪ گهورڙئي ڇوڪري کي چانديءَ جو روپيو ڏنو ۽ ان جي بدلي ۾ ريزو گهريو. ڇوڪري جڏهن روپيو پنهنجي ٿيلهيءَ ۾ رکيو ته اهو کيس ٺڪريءَ جي صورت ۾ نظر آيو. هاسانند ساڳيءَ شيءِ کي ماڻهن جي سامهون وري روپئي جي صورت ۾ ڏيکاريو. هن ڪرتب کي ڪيترائي ڀيرا ورجايو ويو ۽ آخر ۾ ڇوڪري روپيو هٿ ۾ جهليو ته اهو ٺڪريءَ ۾ تبديل نه ٿيو. هي قصو هاسانند جي جادوءَ جي فن بابت سوانحي روايت طور نقل ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
== شاعري ==
=== لوڪ شاعريءَ جو انداز ===
هاسانند جي شاعريءَ جو انداز عوامي ۽ برجستو هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هو جادوءَ جا کيل ڏيکاريندي موقعي جي مناسبت سان قافيي ۽ صوتي ورجاءَ واري شاعري پڙهندو هو. سندس ڪلام ۾ روزمرهه زندگيءَ جا مسئلا، سماجي سڌارو، عوامي ڏاهپ، مذهبي هم آهنگي ۽ وطن دوستي نمايان موضوع هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، سامعين تي سندس شاعريءَ جو اثر ڪڏهن ڪڏهن جادوءَ جي ڪرتبن کان به وڌيڪ هوندو هو. اها ڳالهه سندس عوامي شاعريءَ جي اثر بابت جوتواڻيءَ جو ادبي تاثر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== سماجي سڌارو ===
هاسانند جي شاعريءَ ۾ سماج جي روزمرهه مسئلن کي اهميت ڏني ويندي هئي. سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد ۾ سندس اهڙن ڪتابچن جو ذڪر ملي ٿو، جن جا موضوع مذهبي، سماجي ۽ سياسي هئا. انهن مان ''ڌرم گرو ڪين ڌاريل''، ''چور چيلا، ٺاڪر ٺڳ''، ''هندو هوش ڌار'' ۽ ''ٻانڀڻن آخري ٻوڌ'' جا عنوان ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;
انهن ڪتابچن جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ سبب سندن تفصيلي مضمون، اشاعتي تاريخن ۽ شاعراڻي بناوت بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي.
=== مذهبي رواداري ===
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هاسانند آريه سماج سان لاڳاپيل هئڻ جي باوجود ٻين مذهبي برادرين سان سماجي لاڳاپا رکندو هو. سندس سوانحي احوال ۾ هندن ۽ مسلمانن سان سندس ويجهڙائيءَ جو ذڪر آهي. ساڳئي ماخذ موجب، هو پنهنجي مذهبي برادريءَ جي اڳواڻن ۽ سياسي جماعت جي ماڻهن تي پڻ تنقيد ڪندو هو، جڏهن انهن جي عملن کي غلط سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ سندس شاعريءَ ۾ مذهبي هم آهنگيءَ کي هڪ بنيادي موضوع قرار ڏنو آهي. اهڙيءَ طرح سندس ادبي ۽ سماجي سرگرمين ۾ مختلف مذهبي برادرين جي وچ ۾ گڏيل رهڻي ڪهڻيءَ جو تصور نمايان هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== وطن دوستي ===
هاسانند هندستان جي آزاديءَ واري تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو. سنڌيانا موجب، هو ڪانگريس جي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو ۽ سياسي سببن ڪري گرفتار پڻ ٿيو. سندس شاعريءَ ۾ وطن دوستيءَ جو موضوع به موجود هو، جنهن جو ذڪر جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ڪتاب ۽ ڪتابچا ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هاسانند پنهنجي شاعريءَ جا لڳ ڀڳ 60 ڪتابچا شايع ڪيا. انهن مان ''هاسانند واڪيه'' کي سندس آخري ڪتابچو قرار ڏنو ويو آهي. انهن سڀني ڪتابچن جي مڪمل فهرست ۽ اصل اشاعتي تفصيل دستياب نه آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''هاسانند جادوگر سان منسوب ڪتابچا'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | نوعيت يا موضوع
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | ماخذ
|-
| ''ڌرم گرو ڪين ڌاريل''
| مذهبي ۽ سماجي موضوعن تي ڪتابچو
| &lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;
|-
| ''چور چيلا، ٺاڪر ٺڳ''
| سماجي ۽ مذهبي موضوعن تي ڪتابچو
| &lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;
|-
| ''هندو هوش ڌار''
| سماجي ۽ مذهبي موضوعن تي ڪتابچو
| &lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;
|-
| ''ٻانڀڻن آخري ٻوڌ''
| مذهبي ۽ سماجي موضوعن تي ڪتابچو
| &lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;
|-
| ''هاسانند واڪيه''
| شاعريءَ جو ڪتابچو؛ جوتواڻيءَ موجب آخري تصنيف
| &lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}
== ورهاڱي کان پوءِ جي زندگي ==
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان هندن جي لڏپلاڻ شروع ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هاسانند شروعات ۾ ماڻهن کي سنڌ نه ڇڏڻ لاءِ سمجهائيندو رهيو. پوءِ جڏهن سندس ويجها مائٽ هندستان منتقل ٿيا ۽ گهرو حالتن ۾ تبديليون آيون، تڏهن هو پاڻ پڻ سنڌ ڇڏي ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
هندستان پهچڻ کان پوءِ هو پهرين [[اجمير]] ۾ رهيو ۽ پوءِ [[گانڌيڌام]] جي آديپور واري علائقي ۾ آباد ٿيو. سنڌيانا موجب، سنڌ ۽ هندستان ٻنهي هنڌن تي هو ضرورتمند ماڻهن جي مدد ڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
== وفات ==
هاسانند جي وفات سيپٽمبر 1966ع ۾ دهليءَ ۾ ٿي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هو سنڌ ڪانگريس ورڪرس سمتيءَ جي اجلاس جي سلسلي ۾ دهلي ويو هو ۽ چدا ڪاشي مندر ۾ رهائش پذير هو. اجلاس کان پوءِ به هو اتي رهيو ۽ 29 سيپٽمبر 1966ع تي وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
سنڌي ادبي بورڊ جي سوانحي مواد ۾ سندس وفات جي تاريخ 22 سيپٽمبر 1966ع ڄاڻايل آهي. تنهنڪري صحيح ڏينهن بابت ٻنهي ماخذن ۾ اختلاف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ سندس وفات جو سال 1966ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي ۽ ثقافتي اهميت ==
هاسانند جادوگر جي ادبي سڃاڻپ سندس لوڪ شاعريءَ ۽ جادوءَ جي عوامي نمائشن جي گڏيل صورت سان لاڳاپيل هئي. هو جادوءَ جي ڪرتبن ذريعي سامعين کي گڏ ڪندو هو ۽ پوءِ شاعريءَ وسيلي اخلاقي، سماجي ۽ قومي موضوع پيش ڪندو هو. سندس سرگرمين بابت جوتواڻيءَ جو بيان سنڌي لوڪ شاعريءَ جي اهڙي روايت کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ شعر جي زباني ادائگي ۽ عوام سان سڌي رابطي کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سندس ڇپيل ڪتابچن ۽ عوامي نمائشن جو ذڪر سندس ادبي ۽ ثقافتي ڪم جا ٻه اهم پهلو آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سوانحي مواد مان سندس سماجي سڌاري، سياسي سرگرمين ۽ مذهبي رواداريءَ سان لاڳاپيل ڪم بابت وڌيڪ ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;SABHasanand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasanand&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ڪنڊيارو]]
* [[آريه سماج]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پروفيسر+هاسانند+جادوگر انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پروفيسر هاسانند جادوگر]
* [https://sindhiadabiboard.net/2023/03/28/hasanand-jadogar/ سنڌي ادبي بورڊ: هاسانند جادوگر]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي: A Dictionary of Sindhi Literature، صفحو 51]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:هندستان جا جادوگر]]
[[زمرو:1966ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>hnl9uoiqgr5eloa6kbvfh6l8oi0hmwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ارجن ڄيٺانند تنواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105123</id>
    <revision>
      <id>426807</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي غزل گو شاعر (1930ع–2019ع)}} {{Infobox writer | name = ارجن حاسد | native_name = ارجن ڄيٺانند تنواڻي | pseudonym = حاسد | birth_date = {{Birth date|1930|1|7}} | birth_place = ڪنڊيارو يا ڪراچي، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] (ماخذن ۾ اختلاف) | death_date = {{Death date and age|2019|12|26|1930|1|7}} | death_place = [[احمد آباد]]، [[گجرات]]، هن...</comment>
      <origin>426807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18259" sha1="5cm0r0jxqb1fm6bkssu4o1ngopbr4sn" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي غزل گو شاعر (1930ع–2019ع)}}
{{Infobox writer
| name = ارجن حاسد
| native_name = ارجن ڄيٺانند تنواڻي
| pseudonym = حاسد
| birth_date = {{Birth date|1930|1|7}}
| birth_place = ڪنڊيارو يا ڪراچي، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] (ماخذن ۾ اختلاف)
| death_date = {{Death date and age|2019|12|26|1930|1|7}}
| death_place = [[احمد آباد]]، [[گجرات]]، [[هندستان]]
| occupation = شاعر، غزل گو، مرتب، مترجم
| language = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| genre = غزل، نظم، گيت
| notable_works = ''سواسن جي سرهاڻ''، ''پٿر پٿر ڪنڊا ڪنڊا''، ''ميرو سج''، ''موڳو''، ''اڃ''، ''ساهي پٽجي''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1985ع)، ساهتيه اڪيڊمي فيلوشپ (2013ع)
}}
'''ارجن حاسد''' (7 جنوري 1930ع – 26 ڊسمبر 2019ع)، اصل نالو '''ارجن ڄيٺانند تنواڻي'''، سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، غزل گو، گيتڪار، مرتب ۽ مترجم هو. هن 1956ع ۾ شاعري شروع ڪئي ۽ سنڌي غزل جي حوالي سان خاص سڃاڻپ حاصل ڪئي. سندس اهم شعري مجموعن ۾ ''سواسن جي سرهاڻ''، ''پٿر پٿر ڪنڊا ڪنڊا''، ''ميرو سج''، ''موڳو'' ۽ ''اڃ'' شامل آهن. کيس 1985ع ۾ ''ميرو سج'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ۽ 2013ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي فيلوشپ ملي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ارجن حاسد
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=1
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+حاسد
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2013–2014
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=2014
 |chapter=Akademi Fellowship Presentation Functions
 |language=en
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2013-14%281%29.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
ارجن حاسد 7 جنوري 1930ع تي پيدا ٿيو. سندس جنم هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس جنم ڪنڊياري ۾ ٿيو، جڏهن ته سنڌي سنگت ۽ اي. جي. اتم ادبي انعام جي سوانحي رڪارڊن ۾ ڪراچي ڄاڻايل آهي. سنڌيانا موجب، هن ڪنڊياري جي پنچائتي هاءِ اسڪول مان 1947ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪئي، جيڪا ان وقت بمبئي يونيورسٽيءَ جي تعليمي نظام سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Arjan Jethanand Tanwani
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/arjan-hasid/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shri Arjan Hasid
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/arjan.php
 |website=A. J. Uttam Sahit Award
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
== هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ۽ ملازمت ==
1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي خاندان هندستان منتقل ٿيا. سنڌيانا موجب، ارجن حاسد 4 جنوري 1948ع تي سنڌ ڇڏي هندستان ويو. هن 8 ڊسمبر 1948ع تي احمد آباد ۾ هندستاني ٽپال کاتي ۾ ملازمت شروع ڪئي ۽ 31 جنوري 1988ع تي رٽائر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;
سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب، هو ٽپال کاتي ۾ پوسٽ ماسٽر جي عهدي تائين پهتو. اي. جي. اتم ادبي انعام جي رڪارڊ ۾ سندس رٽائرمينٽ وقت گونڊل هيڊ آفيس ۾ پوسٽ ماسٽر هجڻ جو ذڪر آهي. ملازمت سان گڏ هن سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ پنهنجون سرگرميون جاري رکيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;/&gt;
== ادبي زندگي ==
=== شاعريءَ جي شروعات ===
ارجن حاسد 1956ع ۾ شاعري شروع ڪئي ۽ ''حاسد'' تخلص اختيار ڪيو. سندس پهريون شعري مجموعو ''سواسن جي سرهاڻ'' 1966ع ۾ شايع ٿيو. هن نظم، غزل ۽ گيت لکيا، پر سنڌي غزل جي حوالي سان وڌيڪ مشهور ٿيو. سندس شاعري مختلف سنڌي رسالن ۾ شايع ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;/&gt;
ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2013ع–2014ع واري سالياني رپورٽ موجب، ارجن حاسد شاعريءَ جي مختلف صنفن ۾ لکيو، پر سندس غزلن ۽ گيتن کي خاص سڃاڻپ ملي. رپورٽ ۾ سندس غزلن کي همعصر زندگيءَ ۽ وقت جي حالتن سان لاڳاپيل شاعري طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;/&gt;
=== سنڌي غزل ===
ارجن حاسد جي ادبي سڃاڻپ جو مرڪزي پهلو سنڌي غزل آهي. سندس مجموعا ''ميرو سج''، ''موڳو'' ۽ ''اڃ'' غزلن تي مشتمل آهن. ساهتيه اڪيڊميءَ سندس شاعريءَ بابت لکيو آهي ته سندس غزل پنهنجي دور جي حالتن جا شاهد بڻجي سامهون اچن ٿا. اهڙيءَ طرح سندس شاعريءَ ۾ وقت، انساني تجربن ۽ زندگيءَ جي مسئلن سان لاڳاپيل احساسن کي جاءِ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
=== گيت ۽ موسيقي ===
ارجن حاسد گيت پڻ لکيا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس سؤ کان وڌيڪ گيت مختلف فنڪارن ڳايا، جيڪي هندستان جي مختلف ريڊيو اسٽيشنن تان نشر ٿيا. سنڌي سنگت موجب، هو آل انڊيا ريڊيو سان پڻ فنڪار طور لاڳاپيل هو. سندس گيت ريڊيو، ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جي محفلن ۾ پيش ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;/&gt;
== شعري مجموعا ==
=== سواسن جي سرهاڻ ===
''سواسن جي سرهاڻ'' ارجن حاسد جو پهريون شعري مجموعو هو، جيڪو 1966ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي سان سندس ڪتابي ادبي سفر جي شروعات ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ان کي شاعر جي ابتدائي مجموعن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
=== پٿر پٿر ڪنڊا ڪنڊا ===
''پٿر پٿر ڪنڊا ڪنڊا'' سندس ٻيو اهم شعري مجموعو آهي. هن ڪتاب جي اشاعت جي سال بابت اختلاف آهي. جوتواڻي ۽ سنڌيانا 1974ع ڄاڻائين ٿا، جڏهن ته سنڌي سنگت 1976ع درج ڪري ٿي. اصل ڇاپي جي سرورق يا اشاعتي صفحي جي تصديق کان سواءِ انهن مان ڪنهن هڪ سال کي قطعي قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
=== ميرو سج ===
''ميرو سج'' 1984ع ۾ شايع ٿيل غزلن جو مجموعو آهي. هن ڪتاب تي ارجن حاسد کي 1985ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو. انعام جو سال، ڪتاب جو عنوان ۽ شاعر جو نالو ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiAwardList&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-11-01
}}&lt;/ref&gt;
=== موڳو ===
''موڳو'' ارجن حاسد جي غزلن جو مجموعو آهي. ان جي اشاعت جي سال بابت به ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ 1994ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته سنڌيانا ۽ سنڌي سنگت ۾ 1992ع درج آهي. اصل ڪتاب جي اشاعتي رڪارڊ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
=== اڃ ===
''اڃ'' 1999ع ۾ شايع ٿيل غزلن جو مجموعو آهي. اهو ڪتاب جوتواڻيءَ جي 1996ع واري لغت کان پوءِ شايع ٿيو، تنهنڪري سندس ڏنل چار مجموعن جي فهرست ۾ شامل نه هو. سنڌيانا ۽ سنڌي سنگت ٻنهي ۾ ان جي اشاعت جو سال 1999ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
=== ساهي پٽجي ===
''ساهي پٽجي'' ارجن حاسد جي پوئين دور جو شعري مجموعو آهي. سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ ۾ ان جي اشاعت جو سال 2006ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته سنڌيانا ۾ 2008ع درج آهي. اي. جي. اتم ادبي انعام جي رڪارڊ موجب، هن ڪتاب تي کيس نيشنل ڪائونسل فار پروموشن آف سنڌي لئنگئيج پاران اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;/&gt;
== ڪتابن جي فهرست ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''ارجن حاسد جون اهم ادبي تصنيفون'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | صنف يا نوعيت
|-
| 1966ع
| ''سواسن جي سرهاڻ''
| شاعري
|-
| 1974ع يا 1976ع
| ''پٿر پٿر ڪنڊا ڪنڊا''
| شاعري
|-
| 1983ع
| ''عمر مارئي''
| موسيقيءَ لاءِ لکيل منظوم ناٽڪ
|-
| 1984ع
| ''ميرو سج''
| غزل
|-
| 1986ع
| ''هجن هوت حيات''
| [[هري دلگير]] بابت مرتب ڪيل ڪتاب
|-
| 1992ع يا 1994ع
| ''موڳو''
| غزل
|-
| 1995ع
| ''جئه شنڪر پرساد''
| سنڌي ترجمو
|-
| 1999ع
| ''اڃ''
| غزل
|-
| 2006ع يا 2008ع
| ''ساهي پٽجي''
| شاعري
|-
| 2008ع
| ''آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل''
| مرتب ڪيل شعري مجموعو
|-
| 2009ع
| ''نه لين نه''
| شاعري
|}
&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ترجما ۽ ترتيب ==
ارجن حاسد شاعريءَ کان سواءِ ترجمي ۽ ڪتابن جي ترتيب ۾ پڻ ڪم ڪيو. سنڌيانا موجب، هن هندي شاعر جئه شنڪر پرساد بابت لکيل هڪ مونوگراف سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1995ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ شايع ڪيو. هن هري دلگير جي زندگيءَ ۽ ادبي ڪم بابت ''هجن هوت حيات'' نالي ڪتاب پڻ مرتب ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;
هن 2008ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل بابت هڪ شعري مجموعو مرتب ڪيو. اهو ڪم سنڌي غزل جي ادبي روايت سان سندس لاڳاپي جو هڪ ٻيو پهلو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;
== ادبي ادارن سان وابستگي ==
ارجن حاسد ساهتيه اڪيڊميءَ جي سنڌي صلاحڪاري ڪميٽيءَ جو ڏهن سالن تائين ميمبر رهيو. هن ادبي انعامن جي چونڊ لاءِ جج طور پڻ ڪم ڪيو. سنڌيانا ۽ سنڌي سنگت موجب، سندس شعري مجموعا هندستان جي ڪجهه يونيورسٽين ۾ درسي ڪتابن طور مقرر ٿيا ۽ سندس شاعري هندي، گجراتي، اردو ۽ انگريزيءَ ۾ ترجمو ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
== انعام ۽ اعزاز ==
=== ساهتيه اڪيڊمي انعام ===
1985ع ۾ ارجن حاسد کي ''ميرو سج'' تي ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ هي ڪتاب شاعريءَ جي صنف ۾ درج آهي. اهو اعزاز سندس غزلن جي مجموعي لاءِ ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwardList&quot;/&gt;
=== گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي اعزاز ===
سنڌي سنگت ۽ اي. جي. اتم ادبي انعام جي رڪارڊ موجب، ارجن حاسد کي 1998ع ۾ گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ پاران ''گورو پرسڪار'' ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;/&gt;
=== اتم ساهت انعام ===
2012ع ۾ ارجن حاسد کي اي. جي. اتم لائيف ٽائيم اچيومينٽ انٽرنيشنل انعام ڏنو ويو. انعام ڏيندڙ اداري جي سوانحي رڪارڊ موجب، اهو اعزاز سنڌي ادب ۾ سندس خدمتن جي اعتراف طور ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;/&gt;
=== ساهتيه اڪيڊمي فيلوشپ ===
20 جولاءِ 2013ع تي ساهتيه اڪيڊميءَ ارجن حاسد کي پنهنجي فيلوشپ سان نوازيو. تقريب احمد آباد ۾ ٿي، جتي اڪيڊميءَ جي صدر وشوناٿ پرساد تيواريءَ کيس اعزاز پيش ڪيو. اڪيڊميءَ جي 2013ع–2014ع واري سالياني رپورٽ ۾ هن تقريب ۽ سندس شاعريءَ بابت تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ '''ارجن حاسد جا چونڊ اعزاز'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#202122;&quot; | بنياد
|-
| 1985ع
| ساهتيه اڪيڊمي انعام
| ''ميرو سج''&lt;ref name=&quot;AkademiAwardList&quot;/&gt;
|-
| 1998ع
| گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي گورو پرسڪار
| ادبي خدمتون&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHasid&quot;/&gt;
|-
| 2012ع
| اي. جي. اتم لائيف ٽائيم اچيومينٽ انعام
| سنڌي ادب ۾ خدمتون&lt;ref name=&quot;AJUttamHasid&quot;/&gt;
|-
| 2013ع
| ساهتيه اڪيڊمي فيلوشپ
| مجموعي ادبي خدمتون&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;/&gt;
|}
== ارجن حاسد بابت ادبي تحقيق ==
ارجن حاسد جي شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت ٻين ليکڪن پڻ ڪتاب لکيا. سنڌيانا موجب، پريم پرڪاش 1996ع ۾ ''ارجن حاسد: هڪ اڀياس'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو. ساڳئي سال شيام رام رکياڻيءَ ''ادبي ڇنڊڇاڻ'' نالي ڪتابڙو شايع ڪيو، جنهن ۾ حاسد جي ادبي خدمتن جو جائزو ورتو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;
26 آڪٽوبر 2020ع تي ساهتيه اڪيڊميءَ ارجن حاسد جي سنڌي ادب ۾ خدمتن بابت هڪ آن لائين مذاڪرو منعقد ڪيو. اڪيڊميءَ جي 2020ع–2021ع واري سالياني رپورٽ موجب، ان ۾ سندس غزلن، گيتن، نظمن ۽ شاعراڻي فڪر تي مقالا پيش ڪيا ويا. ڊاڪٽر ونود آسوداڻيءَ غزلن، ناري لڇواڻيءَ گيتن، ڊاڪٽر ومي سدارنگاڻيءَ سندس شاعراڻي دنيا ۽ ڪيلاش شاداب نظمن بابت ڳالهايو.&lt;ref name=&quot;AkademiReport2020&quot;&gt;{{cite report
 |title=Annual Report 2020–2021
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=2021
 |page=44
 |language=en
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2020-21.pdf
}}&lt;/ref&gt;
== وفات ==
ارجن حاسد 26 ڊسمبر 2019ع تي احمد آباد، گجرات ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 89 سال هئي. سنڌيانا ۾ سندس وفات جي تاريخ 26 ڊسمبر 2019ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;
== ادبي اهميت ==
ارجن حاسد جي ادبي سڃاڻپ سنڌي غزل، نظم ۽ گيت سان لاڳاپيل آهي. سندس شاعريءَ جو ڪتابي سفر 1966ع جي ''سواسن جي سرهاڻ'' کان شروع ٿي ڪيترن ڏهاڪن تائين جاري رهيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي رپورٽن ۾ سندس غزلن ۽ گيتن جي ادبي خدمتن کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. هن شاعريءَ سان گڏ ڪتابن جي ترتيب، ترجمي ۽ ادبي ادارن جي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;AkademiFellowship2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiReport2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaHasid&quot;/&gt;
== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي غزل]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[هري دلگير]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[سنڌي ادب]]
==حوالا==
{{Reflist}}
==خارجي ڳنڍڻا==
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+حاسد انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ارجن حاسد]
* [https://sindhisangat.com/promoters/arjan-hasid/ سنڌي سنگت: ارجن حاسد جو سوانحي تعارف]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2013-14%281%29.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2013ع–2014ع واري سالياني رپورٽ]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2020-21.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2020ع–2021ع واري سالياني رپورٽ]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي غزل گو شاعر]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]]
[[زمرو:1930ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2019ع جون وفاتون]]</text>
      <sha1>5cm0r0jxqb1fm6bkssu4o1ngopbr4sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هٽ واڻڪي لپي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105124</id>
    <redirect title="واڻڪي لپي" />
    <revision>
      <id>426811</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[واڻڪي لپي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="gdqlacey5cugwm9alem5iwe7lyovqs7" xml:space="preserve">#چوريو[[واڻڪي لپي]]</text>
      <sha1>gdqlacey5cugwm9alem5iwe7lyovqs7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هٺ يوگا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105125</id>
    <revision>
      <id>426812</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox | title = هٺ يوگا | image = Hatha Yoga Components.jpg | image_size = 260px | caption = هٺ يوگا جي مختلف مشقن جي نمائندگي ڪندڙ خاڪو | label1 = قسم | data1 = [[يوگا]] جو روايتي نظام | label2 = اصل | data2 = [[هندستان]] | label3 = تاريخي دور | data3 = وچئين دور ۾ ترقي | label4 = بنيادي مشقون | data4 = آسن، پرانايم، مدرا، بندها ۽ شٽڪرم...</comment>
      <origin>426812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21622" sha1="41q3dw3t84emxfimqfuv5wu0re00rxk" xml:space="preserve">
{{Infobox
| title = هٺ يوگا
| image = Hatha Yoga Components.jpg
| image_size = 260px
| caption = هٺ يوگا جي مختلف مشقن جي نمائندگي ڪندڙ خاڪو
| label1 = قسم
| data1 = [[يوگا]] جو روايتي نظام
| label2 = اصل
| data2 = [[هندستان]]
| label3 = تاريخي دور
| data3 = وچئين دور ۾ ترقي
| label4 = بنيادي مشقون
| data4 = آسن، پرانايم، مدرا، بندها ۽ شٽڪرما
| label5 = اهم متن
| data5 = هٺ يوگا پرديپيڪا، گهيرنڊ سنهتا، شِو سنهتا
| label6 = روايتي مقصد
| data6 = روحاني آزادي
| label7 = جديد استعمال
| data7 = جسماني ۽ ذهني تندرستي
}}

'''هٺ يوگا''' (انگريزي: ''Hatha yoga''؛ سنسڪرت: हठयोग) [[يوگا]] جو هڪ روايتي نظام آهي، جنهن ۾ جسماني آسنن، ساهه کڻڻ ۽ روڪڻ جي مشقن، جسماني صفائي جي مخصوص طريقن، مدرائن ۽ جسماني بندهن کي اهميت ڏني ويندي آهي. هن نظام جي شروعات هندستان جي وچئين دور جي مذهبي ۽ رياضتي روايتن ۾ ٿي. قديم هٺ يوگا جو بنيادي مقصد روحاني آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن ته جديد دور ۾ ان جون ڪيتريون مشقون جسماني تندرستي، ذهني سڪون ۽ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;&gt;{{cite web |last=Ondračka |first=Lubomír |title=Hatha Yoga |website=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=23 March 2023 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0271 |url=https://doi.org/10.1093/obo/9780195399318-0271 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;&gt;{{cite journal |last=Mallinson |first=James |title=Yoga: Haṭha |publisher=Wiley |date=3 August 2021 |doi=10.1002/9781119009924.eopr0421 |url=https://doi.org/10.1002/9781119009924.eopr0421 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هٺ يوگا کي جسم ۽ ذهن جي ڀلائيءَ لاءِ نفسياتي ۽ جسماني عملن تي ٻڌل يوگا جي مشقن طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== نالي جي معنيٰ ==
''هٺ'' سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي بنيادي معنائن ۾ زور، ڪوشش ۽ ثابت قدمي شامل آهن. تاريخي يوگا جي تحقيق ۾ هٺ يوگا جي اصطلاح کي اهڙي رياضتي طريقي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ۾ جسماني عملن ذريعي مخصوص روحاني مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. جديد يوگا جي ڪجهه روايتن ۾ هٺ کي سج ۽ چنڊ جي علامتي ميلاپ سان به سمجهايو ويندو آهي، پر ان تشريح کي لفظ جي بنيادي تاريخي معنيٰ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;&gt;{{cite book |last=Mallinson |first=James |chapter=Haṭhayoga’s Early History: From Vajrayāna Sexual Restraint to Universal Somatic Soteriology |title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice |editor-last=Flood |editor-first=Gavin |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=177–199 |doi=10.1093/oso/9780198733508.003.0008 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
=== شروعاتي دور ===
هٺ يوگا جي تاريخ هندستان جي مذهبي، رياضتي ۽ تانترڪ روايتن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي تحقيق موجب ان جون مخصوص جسماني مشقون پهرين هزاري عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ٻي هزاري عيسويءَ جي شروعات ۾ ترتيب وٺڻ لڳيون. انهن مشقن جا ڪجهه ابتدائي تحريري ثبوت ٻڌ ڌرم جي وجريانا روايت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;&gt;{{cite web |title=The Hatha Yoga Project: Ancient practices for modern wellbeing |publisher=SOAS University of London |url=https://www.soas.ac.uk/research/hatha-yoga-project-ancient-practices-modern-wellbeing |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
يارهين صديءَ جو سنسڪرت متن ''امرت سڌي'' هٺ يوگا جي ابتدائي تاريخ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ اهڙين جسماني ۽ توانائيءَ سان لاڳاپيل مشقن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي پوءِ هٺ يوگا جي روايت ۾ نمايان ٿيون. ٻارهين صديءَ کان هندو رياضتي روايتن ۾ به اهڙن طريقن جي تشريح ملڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
=== ناٿ روايت ۽ هٺ يوگا ===
هٺ يوگا جي تاريخ ۾ [[ناٿ پنٿ]] کي خاص اهميت حاصل آهي. هن روايت سان وابسته متسييندرناٿ ۽ گورکناٿ جهڙن يوگين جا نالا قديم يوگا جي ڪتابن ۾ ملن ٿا. ناٿ روايت جسماني رياضت، ساهه جي ضابطي ۽ روحاني تربيت تي زور ڏيندي رهي آهي. تنهن هوندي به هٺ يوگا کي رڳو هڪ مذهبي جماعت جي ايجاد قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته ان جي ابتدائي تاريخ ۾ مختلف ٻڌ، هندو ۽ تانترڪ روايتن جو حصو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
=== پندرهين صديءَ ۾ ترتيب ===
پندرهين صديءَ ۾ سوآت مارام نالي يوگيءَ ''هٺ پرديپيڪا'' ترتيب ڏني، جنهن کي عام طور ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ اڳين يوگا جي روايتن مان مختلف مشقون گڏ ڪيون ويون. اهو هٺ يوگا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;&gt;{{cite web |last=Slatoff |first=Zoë |title=Yoga |website=St Andrews Encyclopaedia of Theology |url=https://www.saet.ac.uk/Hinduism/Yoga |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Hathayogapradeepika (IA dli.ernet.381311).pdf|thumb|هٺ يوگا پرديپيڪا جي هڪ محفوظ ٿيل نسخي جو پهريون صفحو.]]
=== جديد دور ۾ واڌارو ===
ارڙهين ۽ اوڻيهين صدين تائين هٺ يوگا جون مشقون مختلف هندستاني مذهبي ۽ رياضتي روايتن ۾ پکڙجي چڪيون هيون. ويهين صديءَ ۾ جسماني ورزش، تعليم ۽ جديد صحت جي تصورن سان انهن جو لاڳاپو وڌيو. جديد عالمي يوگا ۾ جسماني آسنن کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي، جڏهن ته وچئين دور جي هٺ يوگا ۾ ساهه جي ضابطي ۽ مدرائن کي خاص مقام حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
== فلسفيانه بنياد ==
روايتي هٺ يوگا ۾ جسم کي روحاني مشق جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. قديم يوگا جي نظرين موجب جسم اندر ''پران'' نالي حياتياتي توانائي، ''ناڙيون'' نالي لطيف رستا ۽ ''چڪر'' نالي توانائيءَ جا مرڪز موجود آهن. اهي تصورات يوگا جي روايتي فلسفي ۽ روحاني جسمانيات سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي جديد تشريحياتي علم موجب ثابت ٿيل جسماني عضون يا بناوتن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
هٺ يوگا جي ڪيترن قديم متنن ۾ جسماني ۽ تنفسي مشقن کي راج يوگا ۽ سماڌيءَ جي حاصلات لاءِ تياريءَ جو ذريعو ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ روحاني آزاديءَ کي عام جسماني صحت کان وڌيڪ بنيادي مقصد حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;&gt;{{cite book |author=Svātmārāma |translator=Pancham Sinh |title=The Hatha Yoga Pradipika |publisher=Panini Office |location=Allahabad |year=1915 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/hatha-yoga-pradipika-english |language=en}}&lt;/ref&gt;
== هٺ يوگا جون بنيادي مشقون ==
هٺ يوگا ۾ مختلف جسماني، تنفسي ۽ مراقبي سان لاڳاپيل طريقا شامل آهن. انهن جي تعداد ۽ ترتيب ۾ قديم متنن جي وچ ۾ فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #aac7d8; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | مشق
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | روايتي مقصد
|-
| style=&quot;background:#eaf5fa;&quot; | '''آسن'''
| جسم کي مخصوص حالت ۾ رکڻ
| جسماني استحڪام ۽ مراقبي لاءِ تياري
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | '''پرانايم'''
| ساهه کڻڻ، ڇڏڻ ۽ روڪڻ جا طريقا
| ساهه ۽ ذهن تي ضابطو
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | '''مدرا'''
| جسماني ۽ روحاني رياضت سان لاڳاپيل مخصوص طريقا
| روايتي تصور موجب حياتياتي توانائيءَ جي رخ تي اثرانداز ٿيڻ
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | '''بندها'''
| جسم جي مخصوص عضلاتي حصن کي سڪڙڻ يا بند ڪرڻ
| توانائيءَ جي وهڪري کي ضابطي ۾ رکڻ جو روايتي تصور
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | '''شٽڪرما'''
| ڇهه مخصوص صفائيءَ جون مشقون
| روايتي جسماني پاڪائي
|-
| style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | '''ڌيان ۽ سماڌي'''
| ذهني يڪسوئي ۽ مراقبي جون حالتون
| روحاني شعور ۽ آزادي
|}
=== آسن ===
[[File:Nidrāharāsana in C19th Yogasana manuscript.png|thumb|اوڻيهين صديءَ جي يوگا بابت هڪ مسودي ۾ ڏيکاريل آسن.]]
آسن هٺ يوگا ۾ جسم کي مخصوص انداز ۾ رکڻ واري مشق آهي. قديم هٺ يوگا ۾ ڪيترن آسنن جو تعلق ويهڻ، جسم کي مستحڪم رکڻ ۽ ڊگهي مراقبي سان هو. وقت گذرڻ سان وڌيڪ پيچيده آسن به هن روايت ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ ڪيترن آسنن جو بيان ملي ٿو، جن ۾ سڌاسن، پدماسن، ڀدراسن ۽ سمهاسن خاص اهميت رکن ٿا. ڪتاب ۾ آسنن کي جسماني استحڪام ۽ يوگا جي ٻين مشقن لاءِ بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== پرانايم ===
پرانايم ساهه جي رفتار، ترتيب ۽ روڪڻ سان لاڳاپيل يوگا جي مشقن جو مجموعو آهي. هٺ يوگا جي قديم ڪتابن ۾ ان کي ذهن جي استحڪام ۽ پران جي ضابطي سان ڳنڍيو ويو آهي. مختلف طريقن ۾ متبادل ناسن ذريعي ساهه کڻڻ، ساهه روڪڻ ۽ ٻين مخصوص تنفسي عملن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== مدرا ۽ بندها ===
مدرا هٺ يوگا جي تاريخ ۾ اهم جسماني ۽ روحاني مشقن جو مجموعو آهي. قديم متنن ۾ مدرائن کي جسم جي اندروني توانائيءَ تي اثرانداز ٿيڻ جي روايتي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي. بندها انهن مشقن جو هڪ لاڳاپيل حصو آهن، جن ۾ جسم جي مخصوص عضلاتي حصن کي سڪڙڻ يا بند ڪرڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
=== شٽڪرما ===
شٽڪرما هٺ يوگا جي ڇهن روايتي صفائيءَ وارن طريقن کي چيو ويندو آهي. ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ انهن کي مخصوص حالتن سان لاڳاپيل مشقون ڄاڻايو ويو آهي، نه ته هر ماڻهوءَ لاءِ لازمي عمل.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b6d4ce;&quot;
! style=&quot;background:#397d70;color:white;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#397d70;color:white;&quot; | روايتي عمل
|-
| ڌوتي || هاضمي واري رستي سان لاڳاپيل صفائيءَ جا طريقا
|-
| بستي || آنڊن جي صفائيءَ سان لاڳاپيل عمل
|-
| نيتي || نڪ جي صفائيءَ جو طريقو
|-
| تراتڪ || هڪ نقطي تي نگاهه ڄمائڻ جي مشق
|-
| نولي || پيٽ جي عضلاتي حرڪت
|-
| ڪپال ڀاتي || تيز ساهه ڇڏڻ سان لاڳاپيل مخصوص مشق
|}
انهن مان ڪجهه روايتي عمل جسماني خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. خاص طور تي زبردستي ساهه روڪڻ يا جسم جي اندروني صفائيءَ جا غيرمعمولي طريقا طبي يا ماهر نگرانيءَ کان سواءِ ڪرڻ مناسب ناهن.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;&gt;{{cite web |title=Yoga: Effectiveness and Safety |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health |url=https://www.nccih.nih.gov/health/yoga-effectiveness-and-safety |language=en}}&lt;/ref&gt;
== اهم قديم ڪتاب ==
هٺ يوگا جي تاريخ بابت ڄاڻ جو وڏو حصو سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين ۾ لکيل قديم ڪتابن مان حاصل ٿئي ٿو. انهن ۾ جسماني مشقن سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه تصور پڻ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | دور
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| امرت سڌي || يارهين صدي || هٺ يوگا سان لاڳاپيل ابتدائي جسماني ۽ روحاني طريقن جو اهم ماخذ
|-
| هٺ پرديپيڪا || پندرهين صدي || آسن، پرانايم، مدرا ۽ سماڌيءَ جو منظم بيان
|-
| شِو سنهتا || وچئين دور جو پوئين مرحلي وارو متن || يوگا جي فلسفي ۽ جسماني مشقن جو بيان
|-
| گهيرنڊ سنهتا || سترهين صديءَ کان پوءِ جو دور || جسماني تربيت ۽ يوگا جي مختلف مرحلن جو تفصيلي بيان
|-
| هٺ رتناولي || سترهين صدي || آسنن ۽ ٻين هٺ يوگا جي طريقن جو مجموعو
|}
=== هٺ يوگا پرديپيڪا ===
''هٺ يوگا پرديپيڪا'' سوآت مارام سان منسوب سنسڪرت ڪتاب آهي. هن ڪتاب جا چار بنيادي باب آهن، جن ۾ آسن، پرانايم، مدرا ۽ سماڌيءَ جي تشريح ڪئي وئي آهي. ڪتاب ۾ جسماني رياضت کي راج يوگا جي حاصلات سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== گهيرنڊ سنهتا ===
''گهيرنڊ سنهتا'' هٺ يوگا سان لاڳاپيل هڪ اهم متن آهي، جنهن ۾ جسماني صفائي، آسن، مدرا، تنفسي مشقن، مراقبي ۽ سماڌيءَ کي مختلف مرحلن جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب جي ترتيب ۽ اصطلاحن ۾ ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' کان ڪجهه فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
== هٺ يوگا ۽ راج يوگا ==
روايتي يوگا جي ادب ۾ هٺ يوگا ۽ راج يوگا جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪيو ويو آهي. هٺ يوگا ۾ جسماني ۽ تنفسي طريقن تي زور ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته راج يوگا جي تصور کي ذهني استحڪام، مراقبي ۽ سماڌيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ ٻنهي کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل روحاني طريقا سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
== جديد دور ۾ هٺ يوگا ==
جديد دور ۾ هٺ يوگا جون ڪيتريون مشقون مذهبي يا روحاني مقصدن کان سواءِ پڻ ڪيون وڃن ٿيون. مختلف يوگا مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ صحت سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ آسن، ساهه جي مشقن ۽ مراقبي کي جسماني ۽ ذهني تندرستيءَ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جديد هٺ يوگا جي صورتن ۾ آسنن کي وڌيڪ نمايان حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته تاريخي روايتن ۾ مدرا ۽ پرانايم به مرڪزي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
== صحت تي اثر ۽ سائنسي تحقيق ==
يوگا بابت جديد طبي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪجهه قسمن جي يوگا جون مشقون دٻاءُ گهٽائڻ، ننڊ جي معيار، جسماني توازن ۽ عام ذهني ڀلائيءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه تحقيقن ۾ هيٺئين چيلهه جي سور ۽ ٻين مخصوص تڪليفن ۾ به محدود فائدا ڏٺا ويا آهن. تنهن هوندي به انهن نتيجن جو تعلق يوگا جي مختلف قسمن سان آهي ۽ سڀني نتيجن کي خاص طور هٺ يوگا لاءِ ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== ذهني تندرستي ===
يوگا جي مشقن بابت مطالعي ۾ ذهني دٻاءُ گهٽجڻ ۽ عام نفسياتي ڀلائيءَ ۾ بهتريءَ جا اشارا مليا آهن. ڪجهه مطالعي ۾ پريشاني ۽ اداسيءَ جي علامتن ۾ بهتري ڏٺي وئي آهي، پر شديد نفسياتي بيمارين جي علاج لاءِ يوگا کي قائم ٿيل طبي ۽ نفسياتي علاج جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== جسماني تندرستي ===
جديد يوگا جون جسماني مشقون لچڪ، توازن ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿيون. انهن جا نتيجا مشق جي نوعيت، مدت، فرد جي جسماني حالت ۽ تربيت جي معيار تي دارومدار رکن ٿا. يوگا جي مختلف طريقن بابت موجود تحقيق جي معيار ۽ نتيجن ۾ فرق آهي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== احتياطون ===
عام طور مناسب تربيت هيٺ ڪيل يوگا کي صحتمند ماڻهن لاءِ نسبتاً محفوظ جسماني سرگرمي سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به غلط انداز سان ڪيل مشقون عضلاتي ڇڪ، گوڏن جي تڪليف ۽ ٻين زخمن جو سبب بڻجي سگهن ٿيون. نون سکيا وٺندڙن کي ڏکين آسنن، مٿي ڀر بيهڻ ۽ زبردستي ساهه روڪڻ جهڙين مشقن کان پاسو ڪرڻ گهرجي. حامله عورتن، وڏي عمر وارن ماڻهن ۽ اڳ ۾ موجود طبي بيمارين وارن ماڻهن لاءِ مشقن ۾ مناسب تبديليون ضروري ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
== تاريخي تحقيق ==
هٺ يوگا جي تاريخ بابت جديد علمي تحقيق ۾ قديم سنسڪرت متنن، تصويري ماخذن، مذهبي روايتن ۽ زباني تاريخن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. لنڊن جي ''SOAS University of London'' ۾ جيمس مالنسن جي اڳواڻيءَ هيٺ ''هٺ يوگا پروجيڪٽ'' 2015ع کان 2020ع تائين هلايو ويو. هن منصوبي جو مقصد قديم جسماني يوگا جي تاريخ، متنن ۽ عملي روايتن کي سمجهڻ هو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته هٺ يوگا مختلف مذهبي روايتن جي گڏيل تاريخي ارتقا جو نتيجو آهي.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[يوگا]]
* [[مراقبو]]
* [[هندستاني فلسفو]]
* [[هندو ڌرم]]
* [[ٻڌ ڌرم]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Mallinson, James (2020). ''Haṭhayoga’s Early History: From Vajrayāna Sexual Restraint to Universal Somatic Soteriology''. Oxford University Press.
* Ondračka, Lubomír (2023). ''Hatha Yoga''. Oxford Bibliographies in Hinduism.
* Svātmārāma. ''The Hatha Yoga Pradipika''. Translated by Pancham Sinh. Allahabad, 1915.
* Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.soas.ac.uk/research/hatha-yoga-project-ancient-practices-modern-wellbeing هٺ يوگا پروجيڪٽ — SOAS يونيورسٽي]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/yoga-effectiveness-and-safety يوگا جي اثرائتي هجڻ ۽ حفاظت بابت طبي معلومات]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hatha_yoga وڪيميڊيا ڪامنز تي هٺ يوگا جون تصويرون]
* [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/hatha-yoga-pradipika-english هٺ يوگا پرديپيڪا جو انگريزي ترجمو]
[[زمرو:يوگا]]
[[زمرو:هندستاني فلسفو]]
[[زمرو:جسماني ورزش]]</text>
      <sha1>41q3dw3t84emxfimqfuv5wu0re00rxk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426816</id>
      <parentid>426812</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21632" sha1="ma8ady1xizm1fl9tkau1fbkj51r0e5q" xml:space="preserve">
{{Infobox modren 
| title = هٺ يوگا
| image = Hatha Yoga Components.jpg
| image_size = 260px
| caption = هٺ يوگا جي مختلف مشقن جي نمائندگي ڪندڙ خاڪو
| label1 = قسم
| data1 = [[يوگا]] جو روايتي نظام
| label2 = اصل
| data2 = [[هندستان]]
| label3 = تاريخي دور
| data3 = وچئين دور ۾ ترقي
| label4 = بنيادي مشقون
| data4 = آسن، پرانايم، مدرا، بندها ۽ شٽڪرما
| label5 = اهم متن
| data5 = هٺ يوگا پرديپيڪا، گهيرنڊ سنهتا، شِو سنهتا
| label6 = روايتي مقصد
| data6 = روحاني آزادي
| label7 = جديد استعمال
| data7 = جسماني ۽ ذهني تندرستي
}}


'''هٺ يوگا''' (انگريزي: ''Hatha yoga''؛ سنسڪرت: हठयोग) [[يوگا]] جو هڪ روايتي نظام آهي، جنهن ۾ جسماني آسنن، ساهه کڻڻ ۽ روڪڻ جي مشقن، جسماني صفائي جي مخصوص طريقن، مدرائن ۽ جسماني بندهن کي اهميت ڏني ويندي آهي. هن نظام جي شروعات هندستان جي وچئين دور جي مذهبي ۽ رياضتي روايتن ۾ ٿي. قديم هٺ يوگا جو بنيادي مقصد روحاني آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن ته جديد دور ۾ ان جون ڪيتريون مشقون جسماني تندرستي، ذهني سڪون ۽ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;&gt;{{cite web |last=Ondračka |first=Lubomír |title=Hatha Yoga |website=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=23 March 2023 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0271 |url=https://doi.org/10.1093/obo/9780195399318-0271 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;&gt;{{cite journal |last=Mallinson |first=James |title=Yoga: Haṭha |publisher=Wiley |date=3 August 2021 |doi=10.1002/9781119009924.eopr0421 |url=https://doi.org/10.1002/9781119009924.eopr0421 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هٺ يوگا کي جسم ۽ ذهن جي ڀلائيءَ لاءِ نفسياتي ۽ جسماني عملن تي ٻڌل يوگا جي مشقن طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
''هٺ'' سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي بنيادي معنائن ۾ زور، ڪوشش ۽ ثابت قدمي شامل آهن. تاريخي يوگا جي تحقيق ۾ هٺ يوگا جي اصطلاح کي اهڙي رياضتي طريقي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ۾ جسماني عملن ذريعي مخصوص روحاني مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. جديد يوگا جي ڪجهه روايتن ۾ هٺ کي سج ۽ چنڊ جي علامتي ميلاپ سان به سمجهايو ويندو آهي، پر ان تشريح کي لفظ جي بنيادي تاريخي معنيٰ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;&gt;{{cite book |last=Mallinson |first=James |chapter=Haṭhayoga’s Early History: From Vajrayāna Sexual Restraint to Universal Somatic Soteriology |title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice |editor-last=Flood |editor-first=Gavin |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=177–199 |doi=10.1093/oso/9780198733508.003.0008 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
=== شروعاتي دور ===
هٺ يوگا جي تاريخ هندستان جي مذهبي، رياضتي ۽ تانترڪ روايتن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي تحقيق موجب ان جون مخصوص جسماني مشقون پهرين هزاري عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ٻي هزاري عيسويءَ جي شروعات ۾ ترتيب وٺڻ لڳيون. انهن مشقن جا ڪجهه ابتدائي تحريري ثبوت ٻڌ ڌرم جي وجريانا روايت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;&gt;{{cite web |title=The Hatha Yoga Project: Ancient practices for modern wellbeing |publisher=SOAS University of London |url=https://www.soas.ac.uk/research/hatha-yoga-project-ancient-practices-modern-wellbeing |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
يارهين صديءَ جو سنسڪرت متن ''امرت سڌي'' هٺ يوگا جي ابتدائي تاريخ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ اهڙين جسماني ۽ توانائيءَ سان لاڳاپيل مشقن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي پوءِ هٺ يوگا جي روايت ۾ نمايان ٿيون. ٻارهين صديءَ کان هندو رياضتي روايتن ۾ به اهڙن طريقن جي تشريح ملڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
=== ناٿ روايت ۽ هٺ يوگا ===
هٺ يوگا جي تاريخ ۾ [[ناٿ پنٿ]] کي خاص اهميت حاصل آهي. هن روايت سان وابسته متسييندرناٿ ۽ گورکناٿ جهڙن يوگين جا نالا قديم يوگا جي ڪتابن ۾ ملن ٿا. ناٿ روايت جسماني رياضت، ساهه جي ضابطي ۽ روحاني تربيت تي زور ڏيندي رهي آهي. تنهن هوندي به هٺ يوگا کي رڳو هڪ مذهبي جماعت جي ايجاد قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته ان جي ابتدائي تاريخ ۾ مختلف ٻڌ، هندو ۽ تانترڪ روايتن جو حصو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
=== پندرهين صديءَ ۾ ترتيب ===
پندرهين صديءَ ۾ سوآت مارام نالي يوگيءَ ''هٺ پرديپيڪا'' ترتيب ڏني، جنهن کي عام طور ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ اڳين يوگا جي روايتن مان مختلف مشقون گڏ ڪيون ويون. اهو هٺ يوگا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;&gt;{{cite web |last=Slatoff |first=Zoë |title=Yoga |website=St Andrews Encyclopaedia of Theology |url=https://www.saet.ac.uk/Hinduism/Yoga |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Hathayogapradeepika (IA dli.ernet.381311).pdf|thumb|هٺ يوگا پرديپيڪا جي هڪ محفوظ ٿيل نسخي جو پهريون صفحو.]]
=== جديد دور ۾ واڌارو ===
ارڙهين ۽ اوڻيهين صدين تائين هٺ يوگا جون مشقون مختلف هندستاني مذهبي ۽ رياضتي روايتن ۾ پکڙجي چڪيون هيون. ويهين صديءَ ۾ جسماني ورزش، تعليم ۽ جديد صحت جي تصورن سان انهن جو لاڳاپو وڌيو. جديد عالمي يوگا ۾ جسماني آسنن کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي، جڏهن ته وچئين دور جي هٺ يوگا ۾ ساهه جي ضابطي ۽ مدرائن کي خاص مقام حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
== فلسفيانه بنياد ==
روايتي هٺ يوگا ۾ جسم کي روحاني مشق جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. قديم يوگا جي نظرين موجب جسم اندر ''پران'' نالي حياتياتي توانائي، ''ناڙيون'' نالي لطيف رستا ۽ ''چڪر'' نالي توانائيءَ جا مرڪز موجود آهن. اهي تصورات يوگا جي روايتي فلسفي ۽ روحاني جسمانيات سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي جديد تشريحياتي علم موجب ثابت ٿيل جسماني عضون يا بناوتن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
هٺ يوگا جي ڪيترن قديم متنن ۾ جسماني ۽ تنفسي مشقن کي راج يوگا ۽ سماڌيءَ جي حاصلات لاءِ تياريءَ جو ذريعو ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ روحاني آزاديءَ کي عام جسماني صحت کان وڌيڪ بنيادي مقصد حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;&gt;{{cite book |author=Svātmārāma |translator=Pancham Sinh |title=The Hatha Yoga Pradipika |publisher=Panini Office |location=Allahabad |year=1915 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/hatha-yoga-pradipika-english |language=en}}&lt;/ref&gt;
== هٺ يوگا جون بنيادي مشقون ==
هٺ يوگا ۾ مختلف جسماني، تنفسي ۽ مراقبي سان لاڳاپيل طريقا شامل آهن. انهن جي تعداد ۽ ترتيب ۾ قديم متنن جي وچ ۾ فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #aac7d8; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | مشق
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | روايتي مقصد
|-
| style=&quot;background:#eaf5fa;&quot; | '''آسن'''
| جسم کي مخصوص حالت ۾ رکڻ
| جسماني استحڪام ۽ مراقبي لاءِ تياري
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | '''پرانايم'''
| ساهه کڻڻ، ڇڏڻ ۽ روڪڻ جا طريقا
| ساهه ۽ ذهن تي ضابطو
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | '''مدرا'''
| جسماني ۽ روحاني رياضت سان لاڳاپيل مخصوص طريقا
| روايتي تصور موجب حياتياتي توانائيءَ جي رخ تي اثرانداز ٿيڻ
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | '''بندها'''
| جسم جي مخصوص عضلاتي حصن کي سڪڙڻ يا بند ڪرڻ
| توانائيءَ جي وهڪري کي ضابطي ۾ رکڻ جو روايتي تصور
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | '''شٽڪرما'''
| ڇهه مخصوص صفائيءَ جون مشقون
| روايتي جسماني پاڪائي
|-
| style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | '''ڌيان ۽ سماڌي'''
| ذهني يڪسوئي ۽ مراقبي جون حالتون
| روحاني شعور ۽ آزادي
|}
=== آسن ===
[[File:Nidrāharāsana in C19th Yogasana manuscript.png|thumb|اوڻيهين صديءَ جي يوگا بابت هڪ مسودي ۾ ڏيکاريل آسن.]]
آسن هٺ يوگا ۾ جسم کي مخصوص انداز ۾ رکڻ واري مشق آهي. قديم هٺ يوگا ۾ ڪيترن آسنن جو تعلق ويهڻ، جسم کي مستحڪم رکڻ ۽ ڊگهي مراقبي سان هو. وقت گذرڻ سان وڌيڪ پيچيده آسن به هن روايت ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ ڪيترن آسنن جو بيان ملي ٿو، جن ۾ سڌاسن، پدماسن، ڀدراسن ۽ سمهاسن خاص اهميت رکن ٿا. ڪتاب ۾ آسنن کي جسماني استحڪام ۽ يوگا جي ٻين مشقن لاءِ بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== پرانايم ===
پرانايم ساهه جي رفتار، ترتيب ۽ روڪڻ سان لاڳاپيل يوگا جي مشقن جو مجموعو آهي. هٺ يوگا جي قديم ڪتابن ۾ ان کي ذهن جي استحڪام ۽ پران جي ضابطي سان ڳنڍيو ويو آهي. مختلف طريقن ۾ متبادل ناسن ذريعي ساهه کڻڻ، ساهه روڪڻ ۽ ٻين مخصوص تنفسي عملن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== مدرا ۽ بندها ===
مدرا هٺ يوگا جي تاريخ ۾ اهم جسماني ۽ روحاني مشقن جو مجموعو آهي. قديم متنن ۾ مدرائن کي جسم جي اندروني توانائيءَ تي اثرانداز ٿيڻ جي روايتي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي. بندها انهن مشقن جو هڪ لاڳاپيل حصو آهن، جن ۾ جسم جي مخصوص عضلاتي حصن کي سڪڙڻ يا بند ڪرڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
=== شٽڪرما ===
شٽڪرما هٺ يوگا جي ڇهن روايتي صفائيءَ وارن طريقن کي چيو ويندو آهي. ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ انهن کي مخصوص حالتن سان لاڳاپيل مشقون ڄاڻايو ويو آهي، نه ته هر ماڻهوءَ لاءِ لازمي عمل.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b6d4ce;&quot;
! style=&quot;background:#397d70;color:white;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#397d70;color:white;&quot; | روايتي عمل
|-
| ڌوتي || هاضمي واري رستي سان لاڳاپيل صفائيءَ جا طريقا
|-
| بستي || آنڊن جي صفائيءَ سان لاڳاپيل عمل
|-
| نيتي || نڪ جي صفائيءَ جو طريقو
|-
| تراتڪ || هڪ نقطي تي نگاهه ڄمائڻ جي مشق
|-
| نولي || پيٽ جي عضلاتي حرڪت
|-
| ڪپال ڀاتي || تيز ساهه ڇڏڻ سان لاڳاپيل مخصوص مشق
|}
انهن مان ڪجهه روايتي عمل جسماني خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. خاص طور تي زبردستي ساهه روڪڻ يا جسم جي اندروني صفائيءَ جا غيرمعمولي طريقا طبي يا ماهر نگرانيءَ کان سواءِ ڪرڻ مناسب ناهن.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;&gt;{{cite web |title=Yoga: Effectiveness and Safety |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health |url=https://www.nccih.nih.gov/health/yoga-effectiveness-and-safety |language=en}}&lt;/ref&gt;
== اهم قديم ڪتاب ==
هٺ يوگا جي تاريخ بابت ڄاڻ جو وڏو حصو سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين ۾ لکيل قديم ڪتابن مان حاصل ٿئي ٿو. انهن ۾ جسماني مشقن سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه تصور پڻ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | دور
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| امرت سڌي || يارهين صدي || هٺ يوگا سان لاڳاپيل ابتدائي جسماني ۽ روحاني طريقن جو اهم ماخذ
|-
| هٺ پرديپيڪا || پندرهين صدي || آسن، پرانايم، مدرا ۽ سماڌيءَ جو منظم بيان
|-
| شِو سنهتا || وچئين دور جو پوئين مرحلي وارو متن || يوگا جي فلسفي ۽ جسماني مشقن جو بيان
|-
| گهيرنڊ سنهتا || سترهين صديءَ کان پوءِ جو دور || جسماني تربيت ۽ يوگا جي مختلف مرحلن جو تفصيلي بيان
|-
| هٺ رتناولي || سترهين صدي || آسنن ۽ ٻين هٺ يوگا جي طريقن جو مجموعو
|}
=== هٺ يوگا پرديپيڪا ===
''هٺ يوگا پرديپيڪا'' سوآت مارام سان منسوب سنسڪرت ڪتاب آهي. هن ڪتاب جا چار بنيادي باب آهن، جن ۾ آسن، پرانايم، مدرا ۽ سماڌيءَ جي تشريح ڪئي وئي آهي. ڪتاب ۾ جسماني رياضت کي راج يوگا جي حاصلات سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== گهيرنڊ سنهتا ===
''گهيرنڊ سنهتا'' هٺ يوگا سان لاڳاپيل هڪ اهم متن آهي، جنهن ۾ جسماني صفائي، آسن، مدرا، تنفسي مشقن، مراقبي ۽ سماڌيءَ کي مختلف مرحلن جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب جي ترتيب ۽ اصطلاحن ۾ ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' کان ڪجهه فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
== هٺ يوگا ۽ راج يوگا ==
روايتي يوگا جي ادب ۾ هٺ يوگا ۽ راج يوگا جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪيو ويو آهي. هٺ يوگا ۾ جسماني ۽ تنفسي طريقن تي زور ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته راج يوگا جي تصور کي ذهني استحڪام، مراقبي ۽ سماڌيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ ٻنهي کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل روحاني طريقا سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
== جديد دور ۾ هٺ يوگا ==
جديد دور ۾ هٺ يوگا جون ڪيتريون مشقون مذهبي يا روحاني مقصدن کان سواءِ پڻ ڪيون وڃن ٿيون. مختلف يوگا مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ صحت سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ آسن، ساهه جي مشقن ۽ مراقبي کي جسماني ۽ ذهني تندرستيءَ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جديد هٺ يوگا جي صورتن ۾ آسنن کي وڌيڪ نمايان حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته تاريخي روايتن ۾ مدرا ۽ پرانايم به مرڪزي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
== صحت تي اثر ۽ سائنسي تحقيق ==
يوگا بابت جديد طبي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪجهه قسمن جي يوگا جون مشقون دٻاءُ گهٽائڻ، ننڊ جي معيار، جسماني توازن ۽ عام ذهني ڀلائيءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه تحقيقن ۾ هيٺئين چيلهه جي سور ۽ ٻين مخصوص تڪليفن ۾ به محدود فائدا ڏٺا ويا آهن. تنهن هوندي به انهن نتيجن جو تعلق يوگا جي مختلف قسمن سان آهي ۽ سڀني نتيجن کي خاص طور هٺ يوگا لاءِ ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== ذهني تندرستي ===
يوگا جي مشقن بابت مطالعي ۾ ذهني دٻاءُ گهٽجڻ ۽ عام نفسياتي ڀلائيءَ ۾ بهتريءَ جا اشارا مليا آهن. ڪجهه مطالعي ۾ پريشاني ۽ اداسيءَ جي علامتن ۾ بهتري ڏٺي وئي آهي، پر شديد نفسياتي بيمارين جي علاج لاءِ يوگا کي قائم ٿيل طبي ۽ نفسياتي علاج جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== جسماني تندرستي ===
جديد يوگا جون جسماني مشقون لچڪ، توازن ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿيون. انهن جا نتيجا مشق جي نوعيت، مدت، فرد جي جسماني حالت ۽ تربيت جي معيار تي دارومدار رکن ٿا. يوگا جي مختلف طريقن بابت موجود تحقيق جي معيار ۽ نتيجن ۾ فرق آهي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== احتياطون ===
عام طور مناسب تربيت هيٺ ڪيل يوگا کي صحتمند ماڻهن لاءِ نسبتاً محفوظ جسماني سرگرمي سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به غلط انداز سان ڪيل مشقون عضلاتي ڇڪ، گوڏن جي تڪليف ۽ ٻين زخمن جو سبب بڻجي سگهن ٿيون. نون سکيا وٺندڙن کي ڏکين آسنن، مٿي ڀر بيهڻ ۽ زبردستي ساهه روڪڻ جهڙين مشقن کان پاسو ڪرڻ گهرجي. حامله عورتن، وڏي عمر وارن ماڻهن ۽ اڳ ۾ موجود طبي بيمارين وارن ماڻهن لاءِ مشقن ۾ مناسب تبديليون ضروري ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
== تاريخي تحقيق ==
هٺ يوگا جي تاريخ بابت جديد علمي تحقيق ۾ قديم سنسڪرت متنن، تصويري ماخذن، مذهبي روايتن ۽ زباني تاريخن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. لنڊن جي ''SOAS University of London'' ۾ جيمس مالنسن جي اڳواڻيءَ هيٺ ''هٺ يوگا پروجيڪٽ'' 2015ع کان 2020ع تائين هلايو ويو. هن منصوبي جو مقصد قديم جسماني يوگا جي تاريخ، متنن ۽ عملي روايتن کي سمجهڻ هو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته هٺ يوگا مختلف مذهبي روايتن جي گڏيل تاريخي ارتقا جو نتيجو آهي.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[يوگا]]
* [[مراقبو]]
* [[هندستاني فلسفو]]
* [[هندو ڌرم]]
* [[ٻڌ ڌرم]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Mallinson, James (2020). ''Haṭhayoga’s Early History: From Vajrayāna Sexual Restraint to Universal Somatic Soteriology''. Oxford University Press.
* Ondračka, Lubomír (2023). ''Hatha Yoga''. Oxford Bibliographies in Hinduism.
* Svātmārāma. ''The Hatha Yoga Pradipika''. Translated by Pancham Sinh. Allahabad, 1915.
* Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.soas.ac.uk/research/hatha-yoga-project-ancient-practices-modern-wellbeing هٺ يوگا پروجيڪٽ — SOAS يونيورسٽي]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/yoga-effectiveness-and-safety يوگا جي اثرائتي هجڻ ۽ حفاظت بابت طبي معلومات]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hatha_yoga وڪيميڊيا ڪامنز تي هٺ يوگا جون تصويرون]
* [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/hatha-yoga-pradipika-english هٺ يوگا پرديپيڪا جو انگريزي ترجمو]
[[زمرو:يوگا]]
[[زمرو:هندستاني فلسفو]]
[[زمرو:جسماني ورزش]]</text>
      <sha1>ma8ady1xizm1fl9tkau1fbkj51r0e5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426817</id>
      <parentid>426816</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21665" sha1="7lt82yflidkrnvq7mybeis1plakgpgf" xml:space="preserve">
{{Infobox modren 
| title = هٺ يوگا
| image = [[File:Hatha Yoga Components.jpg|260px|center|هٺ يوگا جون مشقون]]
| caption = هٺ يوگا جي مختلف مشقن جي نمائندگي ڪندڙ خاڪو
| label1 = قسم
| data1 = [[يوگا]] جو روايتي نظام
| label2 = اصل
| data2 = [[هندستان]]
| label3 = تاريخي دور
| data3 = وچئين دور ۾ ترقي
| label4 = بنيادي مشقون
| data4 = آسن، پرانايم، مدرا، بندها ۽ شٽڪرما
| label5 = اهم متن
| data5 = هٺ يوگا پرديپيڪا، گهيرنڊ سنهتا، شِو سنهتا
| label6 = روايتي مقصد
| data6 = روحاني آزادي
| label7 = جديد استعمال
| data7 = جسماني ۽ ذهني تندرستي
}}


'''هٺ يوگا''' (انگريزي: ''Hatha yoga''؛ سنسڪرت: हठयोग) [[يوگا]] جو هڪ روايتي نظام آهي، جنهن ۾ جسماني آسنن، ساهه کڻڻ ۽ روڪڻ جي مشقن، جسماني صفائي جي مخصوص طريقن، مدرائن ۽ جسماني بندهن کي اهميت ڏني ويندي آهي. هن نظام جي شروعات هندستان جي وچئين دور جي مذهبي ۽ رياضتي روايتن ۾ ٿي. قديم هٺ يوگا جو بنيادي مقصد روحاني آزادي حاصل ڪرڻ هو، جڏهن ته جديد دور ۾ ان جون ڪيتريون مشقون جسماني تندرستي، ذهني سڪون ۽ دٻاءُ گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;&gt;{{cite web |last=Ondračka |first=Lubomír |title=Hatha Yoga |website=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=23 March 2023 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0271 |url=https://doi.org/10.1093/obo/9780195399318-0271 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;&gt;{{cite journal |last=Mallinson |first=James |title=Yoga: Haṭha |publisher=Wiley |date=3 August 2021 |doi=10.1002/9781119009924.eopr0421 |url=https://doi.org/10.1002/9781119009924.eopr0421 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هٺ يوگا کي جسم ۽ ذهن جي ڀلائيءَ لاءِ نفسياتي ۽ جسماني عملن تي ٻڌل يوگا جي مشقن طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==
''هٺ'' سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي بنيادي معنائن ۾ زور، ڪوشش ۽ ثابت قدمي شامل آهن. تاريخي يوگا جي تحقيق ۾ هٺ يوگا جي اصطلاح کي اهڙي رياضتي طريقي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ۾ جسماني عملن ذريعي مخصوص روحاني مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي. جديد يوگا جي ڪجهه روايتن ۾ هٺ کي سج ۽ چنڊ جي علامتي ميلاپ سان به سمجهايو ويندو آهي، پر ان تشريح کي لفظ جي بنيادي تاريخي معنيٰ سمجهڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;&gt;{{cite book |last=Mallinson |first=James |chapter=Haṭhayoga’s Early History: From Vajrayāna Sexual Restraint to Universal Somatic Soteriology |title=The Oxford History of Hinduism: Hindu Practice |editor-last=Flood |editor-first=Gavin |publisher=Oxford University Press |year=2020 |pages=177–199 |doi=10.1093/oso/9780198733508.003.0008 |language=en}}&lt;/ref&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
=== شروعاتي دور ===
هٺ يوگا جي تاريخ هندستان جي مذهبي، رياضتي ۽ تانترڪ روايتن سان ڳنڍيل آهي. تاريخي تحقيق موجب ان جون مخصوص جسماني مشقون پهرين هزاري عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ٻي هزاري عيسويءَ جي شروعات ۾ ترتيب وٺڻ لڳيون. انهن مشقن جا ڪجهه ابتدائي تحريري ثبوت ٻڌ ڌرم جي وجريانا روايت سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;&gt;{{cite web |title=The Hatha Yoga Project: Ancient practices for modern wellbeing |publisher=SOAS University of London |url=https://www.soas.ac.uk/research/hatha-yoga-project-ancient-practices-modern-wellbeing |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
يارهين صديءَ جو سنسڪرت متن ''امرت سڌي'' هٺ يوگا جي ابتدائي تاريخ لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. ان ۾ اهڙين جسماني ۽ توانائيءَ سان لاڳاپيل مشقن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي پوءِ هٺ يوگا جي روايت ۾ نمايان ٿيون. ٻارهين صديءَ کان هندو رياضتي روايتن ۾ به اهڙن طريقن جي تشريح ملڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
=== ناٿ روايت ۽ هٺ يوگا ===
هٺ يوگا جي تاريخ ۾ [[ناٿ پنٿ]] کي خاص اهميت حاصل آهي. هن روايت سان وابسته متسييندرناٿ ۽ گورکناٿ جهڙن يوگين جا نالا قديم يوگا جي ڪتابن ۾ ملن ٿا. ناٿ روايت جسماني رياضت، ساهه جي ضابطي ۽ روحاني تربيت تي زور ڏيندي رهي آهي. تنهن هوندي به هٺ يوگا کي رڳو هڪ مذهبي جماعت جي ايجاد قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته ان جي ابتدائي تاريخ ۾ مختلف ٻڌ، هندو ۽ تانترڪ روايتن جو حصو رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
=== پندرهين صديءَ ۾ ترتيب ===
پندرهين صديءَ ۾ سوآت مارام نالي يوگيءَ ''هٺ پرديپيڪا'' ترتيب ڏني، جنهن کي عام طور ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' پڻ چيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ اڳين يوگا جي روايتن مان مختلف مشقون گڏ ڪيون ويون. اهو هٺ يوگا جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتن ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;&gt;{{cite web |last=Slatoff |first=Zoë |title=Yoga |website=St Andrews Encyclopaedia of Theology |url=https://www.saet.ac.uk/Hinduism/Yoga |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Hathayogapradeepika (IA dli.ernet.381311).pdf|thumb|هٺ يوگا پرديپيڪا جي هڪ محفوظ ٿيل نسخي جو پهريون صفحو.]]
=== جديد دور ۾ واڌارو ===
ارڙهين ۽ اوڻيهين صدين تائين هٺ يوگا جون مشقون مختلف هندستاني مذهبي ۽ رياضتي روايتن ۾ پکڙجي چڪيون هيون. ويهين صديءَ ۾ جسماني ورزش، تعليم ۽ جديد صحت جي تصورن سان انهن جو لاڳاپو وڌيو. جديد عالمي يوگا ۾ جسماني آسنن کي اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ٿي، جڏهن ته وچئين دور جي هٺ يوگا ۾ ساهه جي ضابطي ۽ مدرائن کي خاص مقام حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
== فلسفيانه بنياد ==
روايتي هٺ يوگا ۾ جسم کي روحاني مشق جو اهم ذريعو سمجهيو ويندو هو. قديم يوگا جي نظرين موجب جسم اندر ''پران'' نالي حياتياتي توانائي، ''ناڙيون'' نالي لطيف رستا ۽ ''چڪر'' نالي توانائيءَ جا مرڪز موجود آهن. اهي تصورات يوگا جي روايتي فلسفي ۽ روحاني جسمانيات سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي جديد تشريحياتي علم موجب ثابت ٿيل جسماني عضون يا بناوتن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
هٺ يوگا جي ڪيترن قديم متنن ۾ جسماني ۽ تنفسي مشقن کي راج يوگا ۽ سماڌيءَ جي حاصلات لاءِ تياريءَ جو ذريعو ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ روحاني آزاديءَ کي عام جسماني صحت کان وڌيڪ بنيادي مقصد حاصل هو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;&gt;{{cite book |author=Svātmārāma |translator=Pancham Sinh |title=The Hatha Yoga Pradipika |publisher=Panini Office |location=Allahabad |year=1915 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/hatha-yoga-pradipika-english |language=en}}&lt;/ref&gt;
== هٺ يوگا جون بنيادي مشقون ==
هٺ يوگا ۾ مختلف جسماني، تنفسي ۽ مراقبي سان لاڳاپيل طريقا شامل آهن. انهن جي تعداد ۽ ترتيب ۾ قديم متنن جي وچ ۾ فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #aac7d8; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | مشق
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | وضاحت
! style=&quot;background:#176b87;color:white;padding:10px;&quot; | روايتي مقصد
|-
| style=&quot;background:#eaf5fa;&quot; | '''آسن'''
| جسم کي مخصوص حالت ۾ رکڻ
| جسماني استحڪام ۽ مراقبي لاءِ تياري
|-
| style=&quot;background:#f1f8e9;&quot; | '''پرانايم'''
| ساهه کڻڻ، ڇڏڻ ۽ روڪڻ جا طريقا
| ساهه ۽ ذهن تي ضابطو
|-
| style=&quot;background:#fff3e0;&quot; | '''مدرا'''
| جسماني ۽ روحاني رياضت سان لاڳاپيل مخصوص طريقا
| روايتي تصور موجب حياتياتي توانائيءَ جي رخ تي اثرانداز ٿيڻ
|-
| style=&quot;background:#f3e5f5;&quot; | '''بندها'''
| جسم جي مخصوص عضلاتي حصن کي سڪڙڻ يا بند ڪرڻ
| توانائيءَ جي وهڪري کي ضابطي ۾ رکڻ جو روايتي تصور
|-
| style=&quot;background:#e8f5e9;&quot; | '''شٽڪرما'''
| ڇهه مخصوص صفائيءَ جون مشقون
| روايتي جسماني پاڪائي
|-
| style=&quot;background:#e3f2fd;&quot; | '''ڌيان ۽ سماڌي'''
| ذهني يڪسوئي ۽ مراقبي جون حالتون
| روحاني شعور ۽ آزادي
|}
=== آسن ===
[[File:Nidrāharāsana in C19th Yogasana manuscript.png|thumb|اوڻيهين صديءَ جي يوگا بابت هڪ مسودي ۾ ڏيکاريل آسن.]]
آسن هٺ يوگا ۾ جسم کي مخصوص انداز ۾ رکڻ واري مشق آهي. قديم هٺ يوگا ۾ ڪيترن آسنن جو تعلق ويهڻ، جسم کي مستحڪم رکڻ ۽ ڊگهي مراقبي سان هو. وقت گذرڻ سان وڌيڪ پيچيده آسن به هن روايت ۾ شامل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;
''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ ڪيترن آسنن جو بيان ملي ٿو، جن ۾ سڌاسن، پدماسن، ڀدراسن ۽ سمهاسن خاص اهميت رکن ٿا. ڪتاب ۾ آسنن کي جسماني استحڪام ۽ يوگا جي ٻين مشقن لاءِ بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== پرانايم ===
پرانايم ساهه جي رفتار، ترتيب ۽ روڪڻ سان لاڳاپيل يوگا جي مشقن جو مجموعو آهي. هٺ يوگا جي قديم ڪتابن ۾ ان کي ذهن جي استحڪام ۽ پران جي ضابطي سان ڳنڍيو ويو آهي. مختلف طريقن ۾ متبادل ناسن ذريعي ساهه کڻڻ، ساهه روڪڻ ۽ ٻين مخصوص تنفسي عملن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== مدرا ۽ بندها ===
مدرا هٺ يوگا جي تاريخ ۾ اهم جسماني ۽ روحاني مشقن جو مجموعو آهي. قديم متنن ۾ مدرائن کي جسم جي اندروني توانائيءَ تي اثرانداز ٿيڻ جي روايتي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي. بندها انهن مشقن جو هڪ لاڳاپيل حصو آهن، جن ۾ جسم جي مخصوص عضلاتي حصن کي سڪڙڻ يا بند ڪرڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
=== شٽڪرما ===
شٽڪرما هٺ يوگا جي ڇهن روايتي صفائيءَ وارن طريقن کي چيو ويندو آهي. ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ انهن کي مخصوص حالتن سان لاڳاپيل مشقون ڄاڻايو ويو آهي، نه ته هر ماڻهوءَ لاءِ لازمي عمل.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b6d4ce;&quot;
! style=&quot;background:#397d70;color:white;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#397d70;color:white;&quot; | روايتي عمل
|-
| ڌوتي || هاضمي واري رستي سان لاڳاپيل صفائيءَ جا طريقا
|-
| بستي || آنڊن جي صفائيءَ سان لاڳاپيل عمل
|-
| نيتي || نڪ جي صفائيءَ جو طريقو
|-
| تراتڪ || هڪ نقطي تي نگاهه ڄمائڻ جي مشق
|-
| نولي || پيٽ جي عضلاتي حرڪت
|-
| ڪپال ڀاتي || تيز ساهه ڇڏڻ سان لاڳاپيل مخصوص مشق
|}
انهن مان ڪجهه روايتي عمل جسماني خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. خاص طور تي زبردستي ساهه روڪڻ يا جسم جي اندروني صفائيءَ جا غيرمعمولي طريقا طبي يا ماهر نگرانيءَ کان سواءِ ڪرڻ مناسب ناهن.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;&gt;{{cite web |title=Yoga: Effectiveness and Safety |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health |url=https://www.nccih.nih.gov/health/yoga-effectiveness-and-safety |language=en}}&lt;/ref&gt;
== اهم قديم ڪتاب ==
هٺ يوگا جي تاريخ بابت ڄاڻ جو وڏو حصو سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين ۾ لکيل قديم ڪتابن مان حاصل ٿئي ٿو. انهن ۾ جسماني مشقن سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه تصور پڻ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Ondracka2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | دور
! style=&quot;background:#365b8c;color:white;&quot; | اهميت
|-
| امرت سڌي || يارهين صدي || هٺ يوگا سان لاڳاپيل ابتدائي جسماني ۽ روحاني طريقن جو اهم ماخذ
|-
| هٺ پرديپيڪا || پندرهين صدي || آسن، پرانايم، مدرا ۽ سماڌيءَ جو منظم بيان
|-
| شِو سنهتا || وچئين دور جو پوئين مرحلي وارو متن || يوگا جي فلسفي ۽ جسماني مشقن جو بيان
|-
| گهيرنڊ سنهتا || سترهين صديءَ کان پوءِ جو دور || جسماني تربيت ۽ يوگا جي مختلف مرحلن جو تفصيلي بيان
|-
| هٺ رتناولي || سترهين صدي || آسنن ۽ ٻين هٺ يوگا جي طريقن جو مجموعو
|}
=== هٺ يوگا پرديپيڪا ===
''هٺ يوگا پرديپيڪا'' سوآت مارام سان منسوب سنسڪرت ڪتاب آهي. هن ڪتاب جا چار بنيادي باب آهن، جن ۾ آسن، پرانايم، مدرا ۽ سماڌيءَ جي تشريح ڪئي وئي آهي. ڪتاب ۾ جسماني رياضت کي راج يوگا جي حاصلات سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;
=== گهيرنڊ سنهتا ===
''گهيرنڊ سنهتا'' هٺ يوگا سان لاڳاپيل هڪ اهم متن آهي، جنهن ۾ جسماني صفائي، آسن، مدرا، تنفسي مشقن، مراقبي ۽ سماڌيءَ کي مختلف مرحلن جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب جي ترتيب ۽ اصطلاحن ۾ ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' کان ڪجهه فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
== هٺ يوگا ۽ راج يوگا ==
روايتي يوگا جي ادب ۾ هٺ يوگا ۽ راج يوگا جي وچ ۾ لاڳاپو بيان ڪيو ويو آهي. هٺ يوگا ۾ جسماني ۽ تنفسي طريقن تي زور ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته راج يوگا جي تصور کي ذهني استحڪام، مراقبي ۽ سماڌيءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي. ''هٺ يوگا پرديپيڪا'' ۾ ٻنهي کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل روحاني طريقا سمجهيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Pradipika&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Slatoff&quot;/&gt;
== جديد دور ۾ هٺ يوگا ==
جديد دور ۾ هٺ يوگا جون ڪيتريون مشقون مذهبي يا روحاني مقصدن کان سواءِ پڻ ڪيون وڃن ٿيون. مختلف يوگا مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ صحت سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ آسن، ساهه جي مشقن ۽ مراقبي کي جسماني ۽ ذهني تندرستيءَ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جديد هٺ يوگا جي صورتن ۾ آسنن کي وڌيڪ نمايان حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته تاريخي روايتن ۾ مدرا ۽ پرانايم به مرڪزي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallinson2021&quot;/&gt;
== صحت تي اثر ۽ سائنسي تحقيق ==
يوگا بابت جديد طبي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪجهه قسمن جي يوگا جون مشقون دٻاءُ گهٽائڻ، ننڊ جي معيار، جسماني توازن ۽ عام ذهني ڀلائيءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه تحقيقن ۾ هيٺئين چيلهه جي سور ۽ ٻين مخصوص تڪليفن ۾ به محدود فائدا ڏٺا ويا آهن. تنهن هوندي به انهن نتيجن جو تعلق يوگا جي مختلف قسمن سان آهي ۽ سڀني نتيجن کي خاص طور هٺ يوگا لاءِ ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== ذهني تندرستي ===
يوگا جي مشقن بابت مطالعي ۾ ذهني دٻاءُ گهٽجڻ ۽ عام نفسياتي ڀلائيءَ ۾ بهتريءَ جا اشارا مليا آهن. ڪجهه مطالعي ۾ پريشاني ۽ اداسيءَ جي علامتن ۾ بهتري ڏٺي وئي آهي، پر شديد نفسياتي بيمارين جي علاج لاءِ يوگا کي قائم ٿيل طبي ۽ نفسياتي علاج جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== جسماني تندرستي ===
جديد يوگا جون جسماني مشقون لچڪ، توازن ۽ جسماني سرگرميءَ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿيون. انهن جا نتيجا مشق جي نوعيت، مدت، فرد جي جسماني حالت ۽ تربيت جي معيار تي دارومدار رکن ٿا. يوگا جي مختلف طريقن بابت موجود تحقيق جي معيار ۽ نتيجن ۾ فرق آهي.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
=== احتياطون ===
عام طور مناسب تربيت هيٺ ڪيل يوگا کي صحتمند ماڻهن لاءِ نسبتاً محفوظ جسماني سرگرمي سمجهيو ويندو آهي. تنهن هوندي به غلط انداز سان ڪيل مشقون عضلاتي ڇڪ، گوڏن جي تڪليف ۽ ٻين زخمن جو سبب بڻجي سگهن ٿيون. نون سکيا وٺندڙن کي ڏکين آسنن، مٿي ڀر بيهڻ ۽ زبردستي ساهه روڪڻ جهڙين مشقن کان پاسو ڪرڻ گهرجي. حامله عورتن، وڏي عمر وارن ماڻهن ۽ اڳ ۾ موجود طبي بيمارين وارن ماڻهن لاءِ مشقن ۾ مناسب تبديليون ضروري ٿي سگهن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NCCIH&quot;/&gt;
== تاريخي تحقيق ==
هٺ يوگا جي تاريخ بابت جديد علمي تحقيق ۾ قديم سنسڪرت متنن، تصويري ماخذن، مذهبي روايتن ۽ زباني تاريخن جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. لنڊن جي ''SOAS University of London'' ۾ جيمس مالنسن جي اڳواڻيءَ هيٺ ''هٺ يوگا پروجيڪٽ'' 2015ع کان 2020ع تائين هلايو ويو. هن منصوبي جو مقصد قديم جسماني يوگا جي تاريخ، متنن ۽ عملي روايتن کي سمجهڻ هو. تحقيق مان ظاهر ٿيو ته هٺ يوگا مختلف مذهبي روايتن جي گڏيل تاريخي ارتقا جو نتيجو آهي.&lt;ref name=&quot;SOAS&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[يوگا]]
* [[مراقبو]]
* [[هندستاني فلسفو]]
* [[هندو ڌرم]]
* [[ٻڌ ڌرم]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* Mallinson, James (2020). ''Haṭhayoga’s Early History: From Vajrayāna Sexual Restraint to Universal Somatic Soteriology''. Oxford University Press.
* Ondračka, Lubomír (2023). ''Hatha Yoga''. Oxford Bibliographies in Hinduism.
* Svātmārāma. ''The Hatha Yoga Pradipika''. Translated by Pancham Sinh. Allahabad, 1915.
* Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.soas.ac.uk/research/hatha-yoga-project-ancient-practices-modern-wellbeing هٺ يوگا پروجيڪٽ — SOAS يونيورسٽي]
* [https://www.nccih.nih.gov/health/yoga-effectiveness-and-safety يوگا جي اثرائتي هجڻ ۽ حفاظت بابت طبي معلومات]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hatha_yoga وڪيميڊيا ڪامنز تي هٺ يوگا جون تصويرون]
* [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/hatha-yoga-pradipika-english هٺ يوگا پرديپيڪا جو انگريزي ترجمو]
[[زمرو:يوگا]]
[[زمرو:هندستاني فلسفو]]
[[زمرو:جسماني ورزش]]</text>
      <sha1>7lt82yflidkrnvq7mybeis1plakgpgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox modern</title>
    <ns>10</ns>
    <id>105126</id>
    <revision>
      <id>426813</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  &lt;templatestyles src=&quot;Infobox modern/styles.css&quot; /&gt; {{#invoke:Infobox|infobox}} &lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>426813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="15uv81qf6t8hgm0v2f8qsrkmqhhej0m" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Infobox modern/styles.css&quot; /&gt;
{{#invoke:Infobox|infobox}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>15uv81qf6t8hgm0v2f8qsrkmqhhej0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426818</id>
      <parentid>426813</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:Infobox modren]] کي [[سانچو:Infobox modern]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="15uv81qf6t8hgm0v2f8qsrkmqhhej0m" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Infobox modern/styles.css&quot; /&gt;
{{#invoke:Infobox|infobox}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>15uv81qf6t8hgm0v2f8qsrkmqhhej0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426821</id>
      <parentid>426818</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="8wjc0yxi4wlv7mtz1mmh4klckdi83c7" xml:space="preserve">

&lt;templatestyles src=&quot;Infobox modern/styles.css&quot; /&gt;
{{#invoke:Infobox|infobox}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8wjc0yxi4wlv7mtz1mmh4klckdi83c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox modern/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>105127</id>
    <revision>
      <id>426814</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  /* Modern Sindhi Wikipedia Infobox */  .mw-parser-output table.infobox {     width: 100%;     max-width: 330px;     border: 1px solid #b7cce1;     border-collapse: separate;     border-spacing: 0;     border-radius: 14px;     overflow: hidden;     background: #ffffff;     color: #202b39;     box-shadow: 0 4px 12px rgba(20, 55, 95, 0.16);     font-size: 94%;     line-height: 1.75; }  .mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; th, .mw-parser-output table.infobox &gt; tbod...</comment>
      <origin>426814</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2007" sha1="1fef3hr850tsp3e3ubnjnpt5ga3yuda" xml:space="preserve">
/* Modern Sindhi Wikipedia Infobox */

.mw-parser-output table.infobox {
    width: 100%;
    max-width: 330px;
    border: 1px solid #b7cce1;
    border-collapse: separate;
    border-spacing: 0;
    border-radius: 14px;
    overflow: hidden;
    background: #ffffff;
    color: #202b39;
    box-shadow: 0 4px 12px rgba(20, 55, 95, 0.16);
    font-size: 94%;
    line-height: 1.75;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; th,
.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; td {
    padding: 9px 11px;
    border-bottom: 1px solid #dbe6f0;
    vertical-align: middle;
    overflow-wrap: anywhere;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr:first-child &gt; th {
    background: linear-gradient(
        135deg,
        #123c70,
        #247cb4,
        #299b94
    );
    color: #ffffff;
    font-size: 1.3em;
    font-weight: 700;
    text-align: center;
    padding: 15px 12px;
    text-shadow: 0 1px 2px rgba(0,0,0,0.25);
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr:nth-child(even) {
    background: #edf6ff;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr:nth-child(odd):not(:first-child) {
    background: #f2faf6;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; th[scope=&quot;row&quot;] {
    color: #164c78;
    font-weight: 700;
    background: rgba(37, 112, 171, 0.08);
}

.mw-parser-output table.infobox img {
    max-width: 100%;
    height: auto;
    border-radius: 7px;
}

.mw-parser-output table.infobox .infobox-image,
.mw-parser-output table.infobox .infobox-caption {
    text-align: center;
}

.mw-parser-output table.infobox .infobox-caption {
    font-size: 0.88em;
    color: #526779;
}

@media (max-width: 600px) {
    .mw-parser-output table.infobox {
        box-sizing: border-box;
        width: 100%;
        max-width: 100%;
        float: none;
        margin: 0 0 1em 0;
        font-size: 92%;
    }
}

@media (prefers-color-scheme: dark) {
    .mw-parser-output table.infobox {
        border-color: #536b80;
        box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.25);
    }
}</text>
      <sha1>1fef3hr850tsp3e3ubnjnpt5ga3yuda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426815</id>
      <parentid>426814</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot; .infobox {     border: 4px solid #e53935 !important;     background: #fff3e0 !important; }&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>426815</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="91" sha1="6itbbklephnjv5tcf2imim658570tmi" xml:space="preserve">
.infobox {
    border: 4px solid #e53935 !important;
    background: #fff3e0 !important;
}</text>
      <sha1>6itbbklephnjv5tcf2imim658570tmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426820</id>
      <parentid>426815</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426820</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2007" sha1="1fef3hr850tsp3e3ubnjnpt5ga3yuda" xml:space="preserve">
/* Modern Sindhi Wikipedia Infobox */

.mw-parser-output table.infobox {
    width: 100%;
    max-width: 330px;
    border: 1px solid #b7cce1;
    border-collapse: separate;
    border-spacing: 0;
    border-radius: 14px;
    overflow: hidden;
    background: #ffffff;
    color: #202b39;
    box-shadow: 0 4px 12px rgba(20, 55, 95, 0.16);
    font-size: 94%;
    line-height: 1.75;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; th,
.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; td {
    padding: 9px 11px;
    border-bottom: 1px solid #dbe6f0;
    vertical-align: middle;
    overflow-wrap: anywhere;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr:first-child &gt; th {
    background: linear-gradient(
        135deg,
        #123c70,
        #247cb4,
        #299b94
    );
    color: #ffffff;
    font-size: 1.3em;
    font-weight: 700;
    text-align: center;
    padding: 15px 12px;
    text-shadow: 0 1px 2px rgba(0,0,0,0.25);
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr:nth-child(even) {
    background: #edf6ff;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr:nth-child(odd):not(:first-child) {
    background: #f2faf6;
}

.mw-parser-output table.infobox &gt; tbody &gt; tr &gt; th[scope=&quot;row&quot;] {
    color: #164c78;
    font-weight: 700;
    background: rgba(37, 112, 171, 0.08);
}

.mw-parser-output table.infobox img {
    max-width: 100%;
    height: auto;
    border-radius: 7px;
}

.mw-parser-output table.infobox .infobox-image,
.mw-parser-output table.infobox .infobox-caption {
    text-align: center;
}

.mw-parser-output table.infobox .infobox-caption {
    font-size: 0.88em;
    color: #526779;
}

@media (max-width: 600px) {
    .mw-parser-output table.infobox {
        box-sizing: border-box;
        width: 100%;
        max-width: 100%;
        float: none;
        margin: 0 0 1em 0;
        font-size: 92%;
    }
}

@media (prefers-color-scheme: dark) {
    .mw-parser-output table.infobox {
        border-color: #536b80;
        box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.25);
    }
}</text>
      <sha1>1fef3hr850tsp3e3ubnjnpt5ga3yuda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426822</id>
      <parentid>426820</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>مواد کي &quot; .infobox {     border: 4px solid #e53935 !important;     background: #fff3e0 !important; }&quot; سان مٽايو ويو</comment>
      <origin>426822</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="91" sha1="6itbbklephnjv5tcf2imim658570tmi" xml:space="preserve">
.infobox {
    border: 4px solid #e53935 !important;
    background: #fff3e0 !important;
}</text>
      <sha1>6itbbklephnjv5tcf2imim658570tmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426823</id>
      <parentid>426822</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426823</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="558" sha1="0er15pbnfzs2m1fzklo9fjly5m4kyi1" xml:space="preserve">
.infobox {
    /* Bright light sky-blue background */
    background: #b3eaff !important;

    /* Dark golden 3D border */
    border: 4px solid #b8860b !important;

    /* Rounded corners */
    border-radius: 18px !important;

    /* 3D raised border effect */
    box-shadow:
        0 3px 0 #8b6508,
        0 6px 0 #654900,
        0 9px 16px rgba(80, 55, 0, 0.30),
        inset 0 2px 4px rgba(255, 255, 255, 0.9) !important;

    /* Smooth corners */
    border-collapse: separate !important;
    border-spacing: 0 !important;
    overflow: hidden;
}</text>
      <sha1>0er15pbnfzs2m1fzklo9fjly5m4kyi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426824</id>
      <parentid>426823</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426824</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="558" sha1="m3axkypozpuwvl53souap7feid2hg86" xml:space="preserve">
.infobox {
    /* Bright light sky-blue background */
    background: #E0F7FF !important;

    /* Dark golden 3D border */
    border: 4px solid #b8860b !important;

    /* Rounded corners */
    border-radius: 18px !important;

    /* 3D raised border effect */
    box-shadow:
        0 3px 0 #8b6508,
        0 6px 0 #654900,
        0 9px 16px rgba(80, 55, 0, 0.30),
        inset 0 2px 4px rgba(255, 255, 255, 0.9) !important;

    /* Smooth corners */
    border-collapse: separate !important;
    border-spacing: 0 !important;
    overflow: hidden;
}</text>
      <sha1>m3axkypozpuwvl53souap7feid2hg86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426827</id>
      <parentid>426824</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426827</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1792" sha1="akmrq14oyd0cwy35gnxsej6wa43jg6v" xml:space="preserve">
/* Modern Sindhi Wikipedia Infobox */
/* Desktop and mobile responsive styling */

.infobox {
    /* Dimensions */
    box-sizing: border-box !important;
    width: 320px !important;
    max-width: 100% !important;

    /* RTL desktop positioning */
    float: right !important;
    clear: right !important;
    margin: 0 0 20px 20px !important;

    /* Light sky-blue background */
    background: #E0F7FF !important;

    /* Dark golden rounded border */
    border: 4px solid #B8860B !important;
    border-radius: 18px !important;

    /* 3D raised appearance */
    box-shadow:
        0 3px 0 #8B6508,
        0 6px 12px rgba(80,55,0,0.25),
        inset 0 2px 4px rgba(255,255,255,0.9)
        !important;

    /* Table layout */
    border-collapse: separate !important;
    border-spacing: 0 !important;
    table-layout: auto !important;

    /* Typography */
    color: #17365D !important;
    font-size: 94% !important;
    line-height: 1.6 !important;
    text-align: right !important;
    direction: rtl !important;
}

/* Table cells */
.infobox th,
.infobox td {
    padding: 7px 9px !important;
    vertical-align: top !important;
    overflow-wrap: anywhere;
}

/* Labels */
.infobox th[scope=&quot;row&quot;] {
    width: 38%;
    font-weight: bold;
    color: #17365D;
}

/* Title */
.infobox-title {
    text-align: center !important;
    font-size: 125% !important;
    font-weight: bold !important;
    color: #17365D !important;
}

/* Image */
.infobox img {
    max-width: 100% !important;
    height: auto !important;
}

/* Mobile layout */
@media screen and (max-width: 720px) {
    .infobox {
        float: none !important;
        clear: both !important;
        width: 100% !important;
        max-width: 100% !important;
        margin: 12px 0 20px 0 !important;
    }
}</text>
      <sha1>akmrq14oyd0cwy35gnxsej6wa43jg6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox modren</title>
    <ns>10</ns>
    <id>105128</id>
    <redirect title="سانچو:Infobox modern" />
    <revision>
      <id>426819</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:07:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[سانچو:Infobox modren]] کي [[سانچو:Infobox modern]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="mj95us7htg0b429ybxdl80pelw4bcjs" xml:space="preserve">#چوريو [[سانچو:Infobox modern]]</text>
      <sha1>mj95us7htg0b429ybxdl80pelw4bcjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هٺ يوگي (ناول)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105129</id>
    <revision>
      <id>426825</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:18:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox modern | title = هٺ يوگي | above = هٺ يوگي | subheader = سنڌي ناول | label1 = اصل نالو | data1 = هٺ يوگي | label2 = ليکڪا | data2 = [[تارا ميرچنداڻي]] | label3 = صنف | data3 = [[ناول]] | label4 = اصل ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي]] | label5 = ملڪ | data5 = [[ڀارت]] | label6 = اشاعت جو سال | data6 = 1990ع | label7 = ڀاڱا | data7 = ٻه | label8 = اهم ڪردار | data8...</comment>
      <origin>426825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15530" sha1="j1oi8i4jv49sdw7h0o67xd60502lvl2" xml:space="preserve">
{{Infobox modern
| title = هٺ يوگي
| above = هٺ يوگي
| subheader = سنڌي ناول
| label1 = اصل نالو
| data1 = هٺ يوگي
| label2 = ليکڪا
| data2 = [[تارا ميرچنداڻي]]
| label3 = صنف
| data3 = [[ناول]]
| label4 = اصل ٻولي
| data4 = [[سنڌي ٻولي]]
| label5 = ملڪ
| data5 = [[ڀارت]]
| label6 = اشاعت جو سال
| data6 = 1990ع
| label7 = ڀاڱا
| data7 = ٻه
| label8 = اهم ڪردار
| data8 = نانڪ، مالتي (مالو)، ڪملني
| label9 = ڪهاڻيءَ جو هنڌ
| data9 = [[بنارس]]، [[اتر پرديش]]
| label10 = ادبي انعام
| data10 = [[ساهتيه اڪادمي انعام]]
| label11 = انعام جو سال
| data11 = 1993ع
}}
'''هٺ يوگي''' (انگريزي: ''Hath Yogi'' يا ''Hathayogi'') سنڌي ٻوليءَ جو ٻن ڀاڱن تي مشتمل ناول آهي، جنهن جي ليکڪا [[تارا ميرچنداڻي]] آهي. هي ناول 1990ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1993ع ۾ هندستان جي [[ساهتيه اڪادمي]] پاران سنڌي ٻوليءَ جو ادبي انعام حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
ناول جي ڪهاڻي [[بنارس]] جي ماحول ۾ هڪ اغوا ٿيل نينگريءَ، سندس پرورش ڪندڙ نوجوان ۽ انهن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ پيچيده انساني لاڳاپن تي ٻڌل آهي. ان ۾ محبت، فرض، ضبط نفس، انساني همدردي، اخلاقي ذميواري ۽ قربانيءَ جهڙن موضوعن کي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Author: Tara Mirchandani
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/tara_mirchandani.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== اشاعت ۽ ادبي پسمنظر ==
''هٺ يوگي'' 1990ع ۾ ٻن ڀاڱن ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناول جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب ناول جي ڪهاڻيءَ جو بنياد ليکڪا جي خانداني دوست نانڪ هنگوراڻيءَ پاران ٻڌايل هڪ واقعي تي رکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
تارا ميرچنداڻي سنڌي افسانوي ادب ۾ ناولن ۽ ڪهاڻين وسيلي انساني لاڳاپن، گهريلو زندگيءَ، سماجي مسئلن ۽ نفسياتي ڪيفيتن کي موضوع بڻائيندڙ ليکڪا هئي. سندس ٻين ناولن ۾ ''ڪومائل ڪلي'' (1949ع)، ''اوشا'' (1958ع)، ''لهرن جي گونج'' (1992ع) ۽ ''سورج جي پهرين ڪرڻ'' (1998ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tara Moti Mirchandani
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/tara-moti-mirchandani/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== ڪهاڻيءَ جو خلاصو ==
=== مالتيءَ جو اغوا ===
ناول جي ڪهاڻيءَ جو اهم ڪردار مالتي آهي، جنهن کي ساهتيه اڪادميءَ جي تعارفي مواد ۾ مالو پڻ سڏيو ويو آهي. مالتي چئن سالن جي نينگري آهي ۽ [[بنارس هندو يونيورسٽي]] جي هڪ پروفيسر جي ڌيءَ آهي. خان نالي هڪ شخص کيس اغوا ڪري ٿو ۽ پوءِ کيس پنڻ تي مجبور ڪري ٿو. اهڙيءَ ريت مالتيءَ جي ننڍپڻ ۾ هڪ ڏکوئيندڙ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;
=== نانڪ جي مدد ۽ پرورش ===
نانڪ ناول جو مرڪزي مرد ڪردار آهي. هو مالتيءَ کي پنڻ ۽ ڏکن واري زندگيءَ مان آزاد ڪرائي ٿو ۽ سندس سنڀال جي ذميواري قبول ڪري ٿو. ساهتيه اڪادميءَ جي تعارفي مواد موجب نانڪ هڪ نوجوان ڪاليجي شاگرد آهي، جيڪو مالتيءَ کي پناهه ڏئي ٿو ۽ سندس پرورش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;
مالتي نانڪ جي سنڀال هيٺ وڏي ٿئي ٿي. سندن وچ ۾ شروعاتي لاڳاپو هڪ سنڀال ڪندڙ ۽ سندس پرورش هيٺ رهندڙ ٻار جو آهي. وقت گذرڻ سان مالتيءَ جي جذباتي دنيا ۾ تبديلي اچي ٿي ۽ هوءَ نانڪ ڏانهن محبت جا جذبا محسوس ڪرڻ لڳي ٿي.&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;
=== محبت ۽ اخلاقي ڪشمڪش ===
ساهتيه اڪادميءَ جي ڪتابچي موجب مالتي جڏهن سورهن سالن جي ٿئي ٿي ته هوءَ نانڪ سان محبت ڪرڻ لڳي ٿي. نانڪ سندس جذبات کان واقف هوندي به پنهنجي اخلاقي ذميواريءَ سبب انهن جذبن جو جواب ڏيڻ کان پاڻ کي روڪي ٿو. سندس خيال ۾ مالتيءَ کي سندس اصل ماءُ پيءُ تائين پهچائڻ سندس فرض آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;
نانڪ جي ضبط نفس ۽ پنهنجي خواهشن تي ضابطو رکڻ واري ڪيفيت ناول جي عنوان ''هٺ يوگي'' سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب نانڪ پنهنجي ذهن ۽ جذبن تي قابو رکي مالتيءَ کي سندس والدين ڏانهن واپس موڪلي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ڪملنيءَ جو ڪردار ===
مالتيءَ جي والدين ڏانهن موٽڻ کان پوءِ نانڪ محسوس ڪري ٿو ته هو سندس غيرموجودگيءَ ۾ زندگي گذارڻ ۾ ڏکيائي محسوس ڪري رهيو آهي. هو ذهني مايوسيءَ ۽ اڪيلائيءَ ۾ مبتلا ٿئي ٿو. انهيءَ مرحلي تي بنارس جي دال منڊيءَ سان تعلق رکندڙ رقاصه ڪملني سندس مدد ۽ سهارو بڻجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪملنيءَ جو ڪردار بنگالي ناول نگار [[شرت چندر چٽوپاڌيا]] جي ناول ''ديو داس'' جي چندرمکي ۽ ''شريڪانت'' جي راجلڪشميءَ سان مشابهت رکي ٿو. ناول جي پڄاڻيءَ ۾ نانڪ ۽ ڪملني گڏجي زندگي گذارين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== اهم ڪردار ==
ناول ۾ مختلف ڪردارن وسيلي انساني محبت، همدردي، فرض ۽ سماجي حالتن کي پيش ڪيو ويو آهي.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | سڃاڻپ
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''نانڪ'''
| ناول جو مرڪزي مرد ڪردار
| مالتيءَ کي بچائي ٿو، سندس پرورش ڪري ٿو ۽ پنهنجي جذبن ۽ اخلاقي فرض جي وچ ۾ ڪشمڪش مان گذري ٿو.
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | '''مالتي (مالو)'''
| اغوا ٿيل نينگري
| ننڍپڻ ۾ اغوا ٿئي ٿي، نانڪ جي سنڀال هيٺ وڏي ٿئي ٿي ۽ پوءِ ساڻس محبت ڪرڻ لڳي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''ڪملني'''
| بنارس جي دال منڊيءَ جي رقاصه
| مالتيءَ جي جدائيءَ کان پوءِ نانڪ کي جذباتي سهارو ڏئي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | '''خان'''
| مالتيءَ کي اغوا ڪندڙ شخص
| مالتيءَ کي اغوا ڪري پنڻ تي مجبور ڪري ٿو.
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''مالتيءَ جو پيءُ'''
| بنارس هندو يونيورسٽيءَ جو پروفيسر
| مالتيءَ جي اصل خاندان سان تعلق رکندڙ ڪردار
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;
== موضوعاتي جائزو ==
=== محبت ۽ فرض ===
ناول ۾ محبت ۽ اخلاقي فرض جي وچ ۾ ٽڪراءُ نمايان آهي. نانڪ مالتيءَ جي پرورش ڪندڙ شخص طور پنهنجي ذميواريءَ کي ذاتي خواهشن کان مٿانهون رکي ٿو. سندس اندروني ڪشمڪش ناول جي ڪهاڻيءَ جو هڪ اهم حصو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;
=== ضبط نفس ===
ناول جو عنوان ''هٺ يوگي'' نانڪ جي ضبط نفس واري ڪردار سان ڳنڍيل آهي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب نانڪ پنهنجي ذهن ۽ جذبن تي ضابطو رکي ٿو ۽ مالتيءَ کي سندس والدين ڏانهن موٽائي ٿو. هن پهلوءَ ۾ هٺ يوگيءَ جو تصور پنهنجي خواهشن تي ضابطي جي علامت طور سامهون اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== انساني همدردي ===
مالتيءَ کي اغوا ۽ پنڻ واري زندگيءَ مان آزاد ڪرائڻ ۽ سندس پرورش ڪرڻ نانڪ جي ڪردار ۾ همدرديءَ جو پهلو ظاهر ڪري ٿو. ٻئي طرف ڪملنيءَ جو نانڪ کي ڏکئي وقت ۾ سهارو ڏيڻ به ناول ۾ انساني مدد ۽ جذباتي لاڳاپن جي اهميت ڏيکاري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== عورتن جا ڪردار ===
مالتي ۽ ڪملني ناول جا ٻه اهم عورت ڪردار آهن. مالتيءَ جي زندگي اغوا، پرورش ۽ جذباتي وابستگيءَ جي مرحلن مان گذري ٿي، جڏهن ته ڪملني نانڪ جي مايوسيءَ واري دور ۾ سندس مددگار طور سامهون اچي ٿي. ٻنهي ڪردارن وسيلي ناول ۾ عورتن جي مختلف سماجي ۽ جذباتي حالتن جي عڪاسي ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي اثر ۽ تنقيدي جائزو ==
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''هٺ يوگي'' جي بناوت ۽ بيان جي انداز تي بنگالي ناول نگار [[شرت چندر چٽوپاڌيا]] جي تخليقن جو گهرو اثر محسوس ٿئي ٿو. هن خاص طور ڪملنيءَ جي ڪردار کي ''ديو داس'' جي چندرمکي ۽ ''شريڪانت'' جي راجلڪشميءَ سان ڀيٽيو آهي. اها ڀيٽ جوتواڻيءَ جي ادبي تنقيدي راءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
شرت چندر جي ناولن وانگر ''هٺ يوگي'' ۾ به محبت، سماجي حالتون، جذباتي پيچيدگيون ۽ انساني رشتا ڪهاڻيءَ جا اهم موضوع آهن. جوتواڻيءَ جي تنقيدي ڀيٽ ناول جي ادبي مطالعي لاءِ هڪ اهم حوالو مهيا ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ساهتيه اڪادمي انعام ==
''هٺ يوگي'' کي 1993ع ۾ [[ساهتيه اڪادمي انعام]] مليو. ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست ۾ ان سال سنڌي ٻوليءَ جي انعام يافته ڪتاب طور ''Hathayogi'' ۽ ليکڪا طور تارا ميرچنداڻيءَ جو نالو درج آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;
ساهتيه اڪادميءَ جي تارا ميرچنداڻي بابت تعارفي ڪتابچي ۾ پڻ ناول جي ڪهاڻيءَ ۽ 1993ع واري انعام جو ذڪر ملي ٿو. اداري جي 2024ع واري خبرنامي ۾ تارا ميرچنداڻيءَ جي ادبي خدمتن بابت هڪ پروگرام جي رپورٽ ۾ به ''هٺ يوگي'' کي سندس انعام يافته ناول طور ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaMeet&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaNewsletter&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Newsletter, April–June 2024
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/e-newsletter/April-June_2024_Newsletter.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |date=2024
 |page=25
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== بنيادي معلومات ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176b96;color:white;text-align:center;padding:12px;font-size:115%;&quot; | هٺ يوگي — ادبي ۽ اشاعتي تفصيل
|-
! style=&quot;background:#d9f3ff;width:38%;padding:9px;&quot; | عنوان
| هٺ يوگي
|-
! style=&quot;background:#fff0c7;padding:9px;&quot; | ليکڪا
| [[تارا ميرچنداڻي]]
|-
! style=&quot;background:#d9f3ff;padding:9px;&quot; | ادبي صنف
| ناول
|-
! style=&quot;background:#fff0c7;padding:9px;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#d9f3ff;padding:9px;&quot; | اشاعت
| 1990ع
|-
! style=&quot;background:#fff0c7;padding:9px;&quot; | ڀاڱا
| ٻه
|-
! style=&quot;background:#d9f3ff;padding:9px;&quot; | ڪهاڻيءَ جو مرڪزي هنڌ
| بنارس
|-
! style=&quot;background:#fff0c7;padding:9px;&quot; | اهم موضوع
| محبت، فرض، ضبط نفس، انساني همدردي
|-
! style=&quot;background:#d9f3ff;padding:9px;&quot; | انعام
| ساهتيه اڪادمي انعام
|-
! style=&quot;background:#fff0c7;padding:9px;&quot; | انعام جو سال
| 1993ع
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;
== سنڌي ادب ۾ اهميت ==
''هٺ يوگي'' تارا ميرچنداڻيءَ جي ادبي تخليقن مان هڪ آهي، جنهن کي ساهتيه اڪادميءَ جو قومي ادبي انعام مليو. ناول ۾ انساني لاڳاپن، سماجي حالتن ۽ نفسياتي ڪشمڪش کي ڪهاڻيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب کي مليل 1993ع واري انعام سبب اهو جديد سنڌي ناول جي انعام يافته تخليقن ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[تارا ميرچنداڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[ساهتيه اڪادمي انعام]]
* [[شرت چندر چٽوپاڌيا]]
* [[بنارس]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ساهتيه اڪادمي. ''Meet the Author: Tara Mirchandani''.
* ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''. سنڌي سنگت، تارا موتي ميرچنداڻيءَ بابت تعارفي مواد.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪادميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/tara_mirchandani.pdf تارا ميرچنداڻي — ساهتيه اڪادميءَ جو تعارفي ڪتابچو]
* [https://sindhisangat.com/promoters/tara-moti-mirchandani/ تارا موتي ميرچنداڻي — سنڌي سنگت]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:1990ع جا ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ساهتيه اڪادمي انعام يافته ڪتاب]]</text>
      <sha1>j1oi8i4jv49sdw7h0o67xd60502lvl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حياتي هوتن ريء</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105130</id>
    <revision>
      <id>426826</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox modern | title = حياتي هوتن ريءَ | subheader = سنڌي ناول | label1 = ڪتاب جو نالو | data1 = حياتي هوتن ريءَ | label2 = ليکڪا | data2 = [[ڪلا پرڪاش]] | label3 = ادبي صنف | data3 = [[ناول]] | label4 = ٻولي | data4 = [[سنڌي ٻولي]] | label5 = ملڪ | data5 = [[ڀارت]] | label6 = ڀارت ۾ ڇاپو | data6 = 1975ع (سوانحي ماخذن موجب) | label7 = سنڌ ۾ ڇاپو | d...</comment>
      <origin>426826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14398" sha1="8x7ogpxug63iez7sqgwvaiqjd6q8ala" xml:space="preserve">
{{Infobox modern
| title = حياتي هوتن ريءَ
| subheader = سنڌي ناول
| label1 = ڪتاب جو نالو
| data1 = حياتي هوتن ريءَ
| label2 = ليکڪا
| data2 = [[ڪلا پرڪاش]]
| label3 = ادبي صنف
| data3 = [[ناول]]
| label4 = ٻولي
| data4 = [[سنڌي ٻولي]]
| label5 = ملڪ
| data5 = [[ڀارت]]
| label6 = ڀارت ۾ ڇاپو
| data6 = 1975ع (سوانحي ماخذن موجب)
| label7 = سنڌ ۾ ڇاپو
| data7 = 1979ع
| label8 = اهم موضوع
| data8 = وچولو شهري طبقو، گڏيل ڪٽنب، معاشي مسئلا ۽ گهريلو لاڳاپا
| label9 = اهم عورت ڪردار
| data9 = شانتي، رينو ۽ ڪملا
| label10 = ادبي لاڙو
| data10 = سماجي حقيقت نگاري ۽ جذباتي بيان
}}
'''حياتي هوتن ريءَ''' (انگريزي: ''Hayaati Hotan Re'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سماجي ناول آهي، جنهن جي ليکڪا [[ڪلا پرڪاش]] آهي. ناول ۾ وچولي شهري طبقي جي زندگي، گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن، معاشي مشڪلاتن، گهريلو ڇڪتاڻ ۽ انساني لاڳاپن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۽ ساهتيه اڪادميءَ جي سوانحي فهرست موجب هي ناول 1975ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Author: Kala Prakash
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڇپيل مقالي موجب ناول ۾ وچولي شهري طبقي جي گڏيل خاندانن جون مالي ۽ گهريلو مشڪلاتون موضوع بڻيل آهن. ناول جي عورت ڪردارن ۾ شانتي، رينو ۽ ڪملا نمايان آهن، جيڪي مختلف سماجي ۽ گهريلو حالتن ۾ ثابت قدميءَ جو مظاهرو ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== ليکڪا جو تعارف ==
[[ڪلا پرڪاش]] (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ شاعره هئي. سندس جنم [[ڪراچي]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ ڀارت لڏي وئي. هن سنڌي ادب ۾ ڪهاڻين، ناولن، شاعريءَ ۽ سفرنامي وسيلي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪلا پرڪاش
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
ڪلا پرڪاش جي شادي 1954ع ۾ سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ شايع ٿي. هن پنهنجي ناولن ۾ انساني احساسن، محبت، گهريلو زندگيءَ ۽ سماجي مسئلن کي نمايان جاءِ ڏني. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي ساهتيه اڪادمي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== اشاعت جي تاريخ ==
''حياتي هوتن ريءَ'' جي اشاعت بابت مختلف ادبي ماخذن ۾ تاريخن جو اختلاف ملي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ 1996ع واري پنهنجي لغت ۾ ناول جو سال 1975ع ڄاڻايو آهي. ساهتيه اڪادميءَ جي ڪلا پرڪاش بابت تعارفي ڪتابچي ۾ پڻ 1975ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش بابت سنڌي سنگت جي سوانحي مواد ۾ هن ناول جا ڀارت ۾ 1975ع ۽ 1980ع جا ٻه ڇاپا ۽ سنڌ ۾ هڪ ڇاپو ڄاڻايل آهن. ٻئي طرف سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ ڀارت ۾ 1972ع ۽ سنڌ ۾ 1979ع واري اشاعت جو ذڪر ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڪتاب لاءِ 1980ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shrimati Kala Prakash
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/kala.php
 |website=Uttam Sahit Award
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | 1972ع
| سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب
| ڀارت ۾ اشاعت
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | 1975ع
| موتي لال جوتواڻي، ساهتيه اڪادمي ۽ سنڌي سنگت
| ڀارت ۾ ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | 1979ع
| سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب
| سنڌ ۾ ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | 1980ع
| سنڌي سنگت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| سنڌي سنگت موجب ڀارت ۾ ٻيو ڇاپو؛ سنڌيانا ۾ ڪتاب جو درج ٿيل سال
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو پسمنظر ==
=== وچولي طبقي جي زندگي ===
ناول جو مرڪزي سماجي پسمنظر وچولي شهري طبقي جي زندگي آهي. ان ۾ گڏيل ڪٽنبن جا مسئلا، مالي مشڪلاتون، گهريلو ذميواريون ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ پيش ڪئي وئي آهي. ڪلا پرڪاش انهن حالتن کي خاندان جي مختلف فردن جي سوچ، عمل ۽ باهمي لاڳاپن وسيلي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب ناول ۾ وچولي طبقي جي سوچ ۽ عمل جي عڪاسي ڪئي وئي آهي. هن ناول جي انداز کي ليکڪا جي عام جذباتي بيان واري طرز سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== گڏيل ڪٽنب جا مسئلا ===
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب ناول ۾ گڏيل خاندان جي اندر پيدا ٿيندڙ ننڍين پريشانين، مالي ڏکيائين ۽ باهمي ڇڪتاڻ کي اهميت ڏني وئي آهي. اهي مسئلا ڪردارن جي شخصيتن ۽ سندن روين تي اثرانداز ٿين ٿا. ناول ۾ گهريلو ماحول جي اهڙين حالتن کي ڪردارن جي اندروني ۽ ظاهري ڪيفيتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
=== عورتن جا ڪردار ===
''حياتي هوتن ريءَ'' ۾ شانتي، رينو ۽ ڪملا جا عورت ڪردار اهم آهن. ادبي محقق جي جائزي موجب اهي عورتون تعليم ۽ سماجي حالتن جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندي به سوچ، حوصلي ۽ همت جو مظاهرو ڪن ٿيون. انهن جا ڪردار ٻين ماڻهن کي ذهني ۽ گهريلو بحرانن ۾ سهارو ڏيڻ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
انهن ڪردارن جي ذريعي ناول ۾ عورت جي گهريلو ذميوارين، عملي سمجهه ۽ خاندان جي اندر سندس ڪردار کي نمايان ڪيو ويو آهي. عورتن جي ڪردار نگاريءَ بابت اها تشريح سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ڪردار نگاري ==
ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ بابت تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ليکڪا ڪردارن جي ظاهري ۽ باطني خاصيتن، خوبين ۽ خامين کي بيان ڪرڻ ۾ دلچسپي رکي ٿي. سندس ناولن ۾ ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي حالتن کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | تحقيقي ماخذ موجب اهم خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''شانتي'''
| ناول جي انهن عورت ڪردارن مان هڪ، جن جي سوچ ۽ همت کي محقق نمايان ڪيو آهي.
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | '''رينو'''
| ناول جو عورت ڪردار، جنهن کي ٻين لاءِ سهارو بڻجندڙ عورتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''ڪملا'''
| ناول جو عورت ڪردار، جنهن جي همت ۽ عملي سوچ جو تحقيقي جائزي ۾ ذڪر آهي.
|}
&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ادبي اسلوب ==
=== جذباتي بيان ===
موتي لال جوتواڻيءَ ''حياتي هوتن ريءَ'' کي ڪلا پرڪاش جي جذباتي طرز ۾ لکيل ناول قرار ڏنو آهي. سندس جائزي موجب ليکڪا هن ناول ۾ وچولي طبقي جي زندگيءَ کي ان جي سوچ ۽ عمل جي حوالي سان پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== سماجي حقيقت نگاري ===
ناول ۾ معاشي مشڪلاتن ۽ گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن جي عڪاسي سماجي حقيقت نگاريءَ سان لاڳاپيل پهلو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ روزمره جي گهريلو پريشانين کي اهميت ڏني وئي آهي، جنهن سبب ناول جي سماجي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
=== نفسياتي ڪردار نگاري ===
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب ڪلا پرڪاش پنهنجي ڪردارن جي اندروني ۽ ٻاهرين ڪيفيتن کي بيان ڪندي سندن شخصيتن جا مختلف پهلو سامهون آڻي ٿي. محقق سندس بيان جي دلڪشي ۽ ڪردار نگاريءَ کي ناول جي ادبي خصوصيتن ۾ شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ادبي تنقيد ==
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت اهو جائزو ڏنو ويو آهي ته سندس تخليقن ۾ موضوعن جو دائرو نسبتاً محدود آهي، پر ڪردارن جي شخصيتن جا گهڻ رخي پهلو نمايان آهن. محقق موجب ليکڪا جي اسلوب ۽ ڪردار نگاريءَ ۾ اهڙي صلاحيت موجود آهي، جيڪا پڙهندڙ کي ڪردارن جي احساسن ۽ حالتن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ موجب ''حياتي هوتن ريءَ'' ۾ وچولي طبقي جي سوچ ۽ زندگيءَ جي عڪاسي ليکڪا جي جذباتي انداز ۾ ڪئي وئي آهي. ٻنهي جائزن مان ناول جي سماجي موضوعن ۽ جذباتي بيان جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== سنڌي ادب ۾ مقام ==
''حياتي هوتن ريءَ'' ڪلا پرڪاش جي انهن ناولن مان آهي، جن ۾ سنڌي سماج جي وچولي طبقي، خاندان ۽ عورتن جي ڪردارن کي موضوع بڻايو ويو آهي. ناول جي ڀارت ۽ سنڌ ۾ اشاعت جو ذڪر مختلف ادبي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ تي ٿيل تحقيق ۾ ''حياتي هوتن ريءَ'' کي سندس ٻين ناولن سان گڏ عورت ڪردارن، گهريلو زندگيءَ ۽ سماجي مسئلن جي مطالعي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلا پرڪاش]]
* [[موتي پرڪاش]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[هندستان ۾ سنڌي ادب]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ساهتيه اڪادمي. ''Meet the Author: Kala Prakash''.
* ڪلا پرڪاش. ''حياتي هوتن ريءَ''. سنڌ فورم، شڪارپور، 1979ع، تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل ڇاپو.
* جوڻيجو، عبدالجبار. ''سنڌي ادب جي تاريخ''، جلد ٽيون. حيدرآباد: سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، 2006ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ڪلا پرڪاش بابت ساهتيه اڪادميءَ جو تعارفي ڪتابچو]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1975ع جا ناول]]</text>
      <sha1>8x7ogpxug63iez7sqgwvaiqjd6q8ala</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426828</id>
      <parentid>426826</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14397" sha1="q6ml637uawxjpkuonk317kw89j6s0dn" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| title = حياتي هوتن ريءَ
| subheader = سنڌي ناول
| label1 = ڪتاب جو نالو
| data1 = حياتي هوتن ريءَ
| label2 = ليکڪا
| data2 = [[ڪلا پرڪاش]]
| label3 = ادبي صنف
| data3 = [[ناول]]
| label4 = ٻولي
| data4 = [[سنڌي ٻولي]]
| label5 = ملڪ
| data5 = [[ڀارت]]
| label6 = ڀارت ۾ ڇاپو
| data6 = 1975ع (سوانحي ماخذن موجب)
| label7 = سنڌ ۾ ڇاپو
| data7 = 1979ع
| label8 = اهم موضوع
| data8 = وچولو شهري طبقو، گڏيل ڪٽنب، معاشي مسئلا ۽ گهريلو لاڳاپا
| label9 = اهم عورت ڪردار
| data9 = شانتي، رينو ۽ ڪملا
| label10 = ادبي لاڙو
| data10 = سماجي حقيقت نگاري ۽ جذباتي بيان
}}
'''حياتي هوتن ريءَ''' (انگريزي: ''Hayaati Hotan Re'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سماجي ناول آهي، جنهن جي ليکڪا [[ڪلا پرڪاش]] آهي. ناول ۾ وچولي شهري طبقي جي زندگي، گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن، معاشي مشڪلاتن، گهريلو ڇڪتاڻ ۽ انساني لاڳاپن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۽ ساهتيه اڪادميءَ جي سوانحي فهرست موجب هي ناول 1975ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Author: Kala Prakash
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڇپيل مقالي موجب ناول ۾ وچولي شهري طبقي جي گڏيل خاندانن جون مالي ۽ گهريلو مشڪلاتون موضوع بڻيل آهن. ناول جي عورت ڪردارن ۾ شانتي، رينو ۽ ڪملا نمايان آهن، جيڪي مختلف سماجي ۽ گهريلو حالتن ۾ ثابت قدميءَ جو مظاهرو ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪا جو تعارف ==
[[ڪلا پرڪاش]] (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ شاعره هئي. سندس جنم [[ڪراچي]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ ڀارت لڏي وئي. هن سنڌي ادب ۾ ڪهاڻين، ناولن، شاعريءَ ۽ سفرنامي وسيلي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪلا پرڪاش
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
ڪلا پرڪاش جي شادي 1954ع ۾ سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ شايع ٿي. هن پنهنجي ناولن ۾ انساني احساسن، محبت، گهريلو زندگيءَ ۽ سماجي مسئلن کي نمايان جاءِ ڏني. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي ساهتيه اڪادمي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== اشاعت جي تاريخ ==
''حياتي هوتن ريءَ'' جي اشاعت بابت مختلف ادبي ماخذن ۾ تاريخن جو اختلاف ملي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ 1996ع واري پنهنجي لغت ۾ ناول جو سال 1975ع ڄاڻايو آهي. ساهتيه اڪادميءَ جي ڪلا پرڪاش بابت تعارفي ڪتابچي ۾ پڻ 1975ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش بابت سنڌي سنگت جي سوانحي مواد ۾ هن ناول جا ڀارت ۾ 1975ع ۽ 1980ع جا ٻه ڇاپا ۽ سنڌ ۾ هڪ ڇاپو ڄاڻايل آهن. ٻئي طرف سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ ڀارت ۾ 1972ع ۽ سنڌ ۾ 1979ع واري اشاعت جو ذڪر ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڪتاب لاءِ 1980ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shrimati Kala Prakash
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/kala.php
 |website=Uttam Sahit Award
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | 1972ع
| سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب
| ڀارت ۾ اشاعت
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | 1975ع
| موتي لال جوتواڻي، ساهتيه اڪادمي ۽ سنڌي سنگت
| ڀارت ۾ ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | 1979ع
| سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب
| سنڌ ۾ ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | 1980ع
| سنڌي سنگت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| سنڌي سنگت موجب ڀارت ۾ ٻيو ڇاپو؛ سنڌيانا ۾ ڪتاب جو درج ٿيل سال
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو پسمنظر ==
=== وچولي طبقي جي زندگي ===
ناول جو مرڪزي سماجي پسمنظر وچولي شهري طبقي جي زندگي آهي. ان ۾ گڏيل ڪٽنبن جا مسئلا، مالي مشڪلاتون، گهريلو ذميواريون ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ پيش ڪئي وئي آهي. ڪلا پرڪاش انهن حالتن کي خاندان جي مختلف فردن جي سوچ، عمل ۽ باهمي لاڳاپن وسيلي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب ناول ۾ وچولي طبقي جي سوچ ۽ عمل جي عڪاسي ڪئي وئي آهي. هن ناول جي انداز کي ليکڪا جي عام جذباتي بيان واري طرز سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== گڏيل ڪٽنب جا مسئلا ===
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب ناول ۾ گڏيل خاندان جي اندر پيدا ٿيندڙ ننڍين پريشانين، مالي ڏکيائين ۽ باهمي ڇڪتاڻ کي اهميت ڏني وئي آهي. اهي مسئلا ڪردارن جي شخصيتن ۽ سندن روين تي اثرانداز ٿين ٿا. ناول ۾ گهريلو ماحول جي اهڙين حالتن کي ڪردارن جي اندروني ۽ ظاهري ڪيفيتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
=== عورتن جا ڪردار ===
''حياتي هوتن ريءَ'' ۾ شانتي، رينو ۽ ڪملا جا عورت ڪردار اهم آهن. ادبي محقق جي جائزي موجب اهي عورتون تعليم ۽ سماجي حالتن جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندي به سوچ، حوصلي ۽ همت جو مظاهرو ڪن ٿيون. انهن جا ڪردار ٻين ماڻهن کي ذهني ۽ گهريلو بحرانن ۾ سهارو ڏيڻ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
انهن ڪردارن جي ذريعي ناول ۾ عورت جي گهريلو ذميوارين، عملي سمجهه ۽ خاندان جي اندر سندس ڪردار کي نمايان ڪيو ويو آهي. عورتن جي ڪردار نگاريءَ بابت اها تشريح سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ڪردار نگاري ==
ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ بابت تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ليکڪا ڪردارن جي ظاهري ۽ باطني خاصيتن، خوبين ۽ خامين کي بيان ڪرڻ ۾ دلچسپي رکي ٿي. سندس ناولن ۾ ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي حالتن کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | تحقيقي ماخذ موجب اهم خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''شانتي'''
| ناول جي انهن عورت ڪردارن مان هڪ، جن جي سوچ ۽ همت کي محقق نمايان ڪيو آهي.
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | '''رينو'''
| ناول جو عورت ڪردار، جنهن کي ٻين لاءِ سهارو بڻجندڙ عورتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''ڪملا'''
| ناول جو عورت ڪردار، جنهن جي همت ۽ عملي سوچ جو تحقيقي جائزي ۾ ذڪر آهي.
|}
&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ادبي اسلوب ==
=== جذباتي بيان ===
موتي لال جوتواڻيءَ ''حياتي هوتن ريءَ'' کي ڪلا پرڪاش جي جذباتي طرز ۾ لکيل ناول قرار ڏنو آهي. سندس جائزي موجب ليکڪا هن ناول ۾ وچولي طبقي جي زندگيءَ کي ان جي سوچ ۽ عمل جي حوالي سان پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== سماجي حقيقت نگاري ===
ناول ۾ معاشي مشڪلاتن ۽ گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن جي عڪاسي سماجي حقيقت نگاريءَ سان لاڳاپيل پهلو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ روزمره جي گهريلو پريشانين کي اهميت ڏني وئي آهي، جنهن سبب ناول جي سماجي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
=== نفسياتي ڪردار نگاري ===
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب ڪلا پرڪاش پنهنجي ڪردارن جي اندروني ۽ ٻاهرين ڪيفيتن کي بيان ڪندي سندن شخصيتن جا مختلف پهلو سامهون آڻي ٿي. محقق سندس بيان جي دلڪشي ۽ ڪردار نگاريءَ کي ناول جي ادبي خصوصيتن ۾ شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ادبي تنقيد ==
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت اهو جائزو ڏنو ويو آهي ته سندس تخليقن ۾ موضوعن جو دائرو نسبتاً محدود آهي، پر ڪردارن جي شخصيتن جا گهڻ رخي پهلو نمايان آهن. محقق موجب ليکڪا جي اسلوب ۽ ڪردار نگاريءَ ۾ اهڙي صلاحيت موجود آهي، جيڪا پڙهندڙ کي ڪردارن جي احساسن ۽ حالتن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ موجب ''حياتي هوتن ريءَ'' ۾ وچولي طبقي جي سوچ ۽ زندگيءَ جي عڪاسي ليکڪا جي جذباتي انداز ۾ ڪئي وئي آهي. ٻنهي جائزن مان ناول جي سماجي موضوعن ۽ جذباتي بيان جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== سنڌي ادب ۾ مقام ==
''حياتي هوتن ريءَ'' ڪلا پرڪاش جي انهن ناولن مان آهي، جن ۾ سنڌي سماج جي وچولي طبقي، خاندان ۽ عورتن جي ڪردارن کي موضوع بڻايو ويو آهي. ناول جي ڀارت ۽ سنڌ ۾ اشاعت جو ذڪر مختلف ادبي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ تي ٿيل تحقيق ۾ ''حياتي هوتن ريءَ'' کي سندس ٻين ناولن سان گڏ عورت ڪردارن، گهريلو زندگيءَ ۽ سماجي مسئلن جي مطالعي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلا پرڪاش]]
* [[موتي پرڪاش]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[هندستان ۾ سنڌي ادب]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ساهتيه اڪادمي. ''Meet the Author: Kala Prakash''.
* ڪلا پرڪاش. ''حياتي هوتن ريءَ''. سنڌ فورم، شڪارپور، 1979ع، تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل ڇاپو.
* جوڻيجو، عبدالجبار. ''سنڌي ادب جي تاريخ''، جلد ٽيون. حيدرآباد: سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، 2006ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ڪلا پرڪاش بابت ساهتيه اڪادميءَ جو تعارفي ڪتابچو]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1975ع جا ناول]]</text>
      <sha1>q6ml637uawxjpkuonk317kw89j6s0dn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426829</id>
      <parentid>426828</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14134" sha1="5a4806wjyhlar0de31r1sr2ou0bpizy" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = حياتي هوتن ريءَ
| title_orig = حياتي هوتن ريءَ
| image =
| image_size = 250px
| caption =
| author = [[ڪلا پرڪاش]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ناول]]، سماجي ناول
| subject = وچولو شهري طبقو، گڏيل ڪٽنب، معاشي مسئلا، گهريلو لاڳاپا
| published = 1975ع (سوانحي ماخذن موجب)
| publisher =
| pub_date = 1975ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
| pages =
| isbn =
| awards =
}}


'''حياتي هوتن ريءَ''' (انگريزي: ''Hayaati Hotan Re'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سماجي ناول آهي، جنهن جي ليکڪا [[ڪلا پرڪاش]] آهي. ناول ۾ وچولي شهري طبقي جي زندگي، گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن، معاشي مشڪلاتن، گهريلو ڇڪتاڻ ۽ انساني لاڳاپن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۽ ساهتيه اڪادميءَ جي سوانحي فهرست موجب هي ناول 1975ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Author: Kala Prakash
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ڇپيل مقالي موجب ناول ۾ وچولي شهري طبقي جي گڏيل خاندانن جون مالي ۽ گهريلو مشڪلاتون موضوع بڻيل آهن. ناول جي عورت ڪردارن ۾ شانتي، رينو ۽ ڪملا نمايان آهن، جيڪي مختلف سماجي ۽ گهريلو حالتن ۾ ثابت قدميءَ جو مظاهرو ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪا جو تعارف ==
[[ڪلا پرڪاش]] (2 جنوري 1934ع – 5 آگسٽ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جي ناول نگار، ڪهاڻيڪار ۽ شاعره هئي. سندس جنم [[ڪراچي]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هوءَ پنهنجي خاندان سان گڏ ڀارت لڏي وئي. هن سنڌي ادب ۾ ڪهاڻين، ناولن، شاعريءَ ۽ سفرنامي وسيلي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪلا پرڪاش
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
ڪلا پرڪاش جي شادي 1954ع ۾ سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. سندس پهرين ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' 1953ع ۾ شايع ٿي. هن پنهنجي ناولن ۾ انساني احساسن، محبت، گهريلو زندگيءَ ۽ سماجي مسئلن کي نمايان جاءِ ڏني. کيس 1994ع ۾ ناول ''آرسيءَ آڏو'' تي ساهتيه اڪادمي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== اشاعت جي تاريخ ==
''حياتي هوتن ريءَ'' جي اشاعت بابت مختلف ادبي ماخذن ۾ تاريخن جو اختلاف ملي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ 1996ع واري پنهنجي لغت ۾ ناول جو سال 1975ع ڄاڻايو آهي. ساهتيه اڪادميءَ جي ڪلا پرڪاش بابت تعارفي ڪتابچي ۾ پڻ 1975ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش بابت سنڌي سنگت جي سوانحي مواد ۾ هن ناول جا ڀارت ۾ 1975ع ۽ 1980ع جا ٻه ڇاپا ۽ سنڌ ۾ هڪ ڇاپو ڄاڻايل آهن. ٻئي طرف سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ ڀارت ۾ 1972ع ۽ سنڌ ۾ 1979ع واري اشاعت جو ذڪر ملي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڪتاب لاءِ 1980ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shrimati Kala Prakash
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/kala.php
 |website=Uttam Sahit Award
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | 1972ع
| سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب
| ڀارت ۾ اشاعت
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | 1975ع
| موتي لال جوتواڻي، ساهتيه اڪادمي ۽ سنڌي سنگت
| ڀارت ۾ ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | 1979ع
| سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب
| سنڌ ۾ ڇاپو
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | 1980ع
| سنڌي سنگت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| سنڌي سنگت موجب ڀارت ۾ ٻيو ڇاپو؛ سنڌيانا ۾ ڪتاب جو درج ٿيل سال
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو پسمنظر ==
=== وچولي طبقي جي زندگي ===
ناول جو مرڪزي سماجي پسمنظر وچولي شهري طبقي جي زندگي آهي. ان ۾ گڏيل ڪٽنبن جا مسئلا، مالي مشڪلاتون، گهريلو ذميواريون ۽ روزمره جي زندگيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ پيش ڪئي وئي آهي. ڪلا پرڪاش انهن حالتن کي خاندان جي مختلف فردن جي سوچ، عمل ۽ باهمي لاڳاپن وسيلي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب ناول ۾ وچولي طبقي جي سوچ ۽ عمل جي عڪاسي ڪئي وئي آهي. هن ناول جي انداز کي ليکڪا جي عام جذباتي بيان واري طرز سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== گڏيل ڪٽنب جا مسئلا ===
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب ناول ۾ گڏيل خاندان جي اندر پيدا ٿيندڙ ننڍين پريشانين، مالي ڏکيائين ۽ باهمي ڇڪتاڻ کي اهميت ڏني وئي آهي. اهي مسئلا ڪردارن جي شخصيتن ۽ سندن روين تي اثرانداز ٿين ٿا. ناول ۾ گهريلو ماحول جي اهڙين حالتن کي ڪردارن جي اندروني ۽ ظاهري ڪيفيتن سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
=== عورتن جا ڪردار ===
''حياتي هوتن ريءَ'' ۾ شانتي، رينو ۽ ڪملا جا عورت ڪردار اهم آهن. ادبي محقق جي جائزي موجب اهي عورتون تعليم ۽ سماجي حالتن جي لحاظ کان هڪ ٻئي کان مختلف هوندي به سوچ، حوصلي ۽ همت جو مظاهرو ڪن ٿيون. انهن جا ڪردار ٻين ماڻهن کي ذهني ۽ گهريلو بحرانن ۾ سهارو ڏيڻ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
انهن ڪردارن جي ذريعي ناول ۾ عورت جي گهريلو ذميوارين، عملي سمجهه ۽ خاندان جي اندر سندس ڪردار کي نمايان ڪيو ويو آهي. عورتن جي ڪردار نگاريءَ بابت اها تشريح سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ڪردار نگاري ==
ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ بابت تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ليکڪا ڪردارن جي ظاهري ۽ باطني خاصيتن، خوبين ۽ خامين کي بيان ڪرڻ ۾ دلچسپي رکي ٿي. سندس ناولن ۾ ڪردارن جي نفسياتي ڪيفيتن ۽ سماجي حالتن کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #b8860b;&quot;
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#176b96;color:white;padding:10px;&quot; | تحقيقي ماخذ موجب اهم خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''شانتي'''
| ناول جي انهن عورت ڪردارن مان هڪ، جن جي سوچ ۽ همت کي محقق نمايان ڪيو آهي.
|-
| style=&quot;background:#fff3d6;&quot; | '''رينو'''
| ناول جو عورت ڪردار، جنهن کي ٻين لاءِ سهارو بڻجندڙ عورتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.
|-
| style=&quot;background:#e0f7ff;&quot; | '''ڪملا'''
| ناول جو عورت ڪردار، جنهن جي همت ۽ عملي سوچ جو تحقيقي جائزي ۾ ذڪر آهي.
|}
&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ادبي اسلوب ==
=== جذباتي بيان ===
موتي لال جوتواڻيءَ ''حياتي هوتن ريءَ'' کي ڪلا پرڪاش جي جذباتي طرز ۾ لکيل ناول قرار ڏنو آهي. سندس جائزي موجب ليکڪا هن ناول ۾ وچولي طبقي جي زندگيءَ کي ان جي سوچ ۽ عمل جي حوالي سان پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== سماجي حقيقت نگاري ===
ناول ۾ معاشي مشڪلاتن ۽ گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن جي عڪاسي سماجي حقيقت نگاريءَ سان لاڳاپيل پهلو آهي. ڪهاڻيءَ ۾ روزمره جي گهريلو پريشانين کي اهميت ڏني وئي آهي، جنهن سبب ناول جي سماجي پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
=== نفسياتي ڪردار نگاري ===
سنڌي ٻوليءَ جي تحقيقي مقالي موجب ڪلا پرڪاش پنهنجي ڪردارن جي اندروني ۽ ٻاهرين ڪيفيتن کي بيان ڪندي سندن شخصيتن جا مختلف پهلو سامهون آڻي ٿي. محقق سندس بيان جي دلڪشي ۽ ڪردار نگاريءَ کي ناول جي ادبي خصوصيتن ۾ شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== ادبي تنقيد ==
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مقالي ۾ ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت اهو جائزو ڏنو ويو آهي ته سندس تخليقن ۾ موضوعن جو دائرو نسبتاً محدود آهي، پر ڪردارن جي شخصيتن جا گهڻ رخي پهلو نمايان آهن. محقق موجب ليکڪا جي اسلوب ۽ ڪردار نگاريءَ ۾ اهڙي صلاحيت موجود آهي، جيڪا پڙهندڙ کي ڪردارن جي احساسن ۽ حالتن سان ڳنڍي ٿي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ موجب ''حياتي هوتن ريءَ'' ۾ وچولي طبقي جي سوچ ۽ زندگيءَ جي عڪاسي ليکڪا جي جذباتي انداز ۾ ڪئي وئي آهي. ٻنهي جائزن مان ناول جي سماجي موضوعن ۽ جذباتي بيان جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== سنڌي ادب ۾ مقام ==
''حياتي هوتن ريءَ'' ڪلا پرڪاش جي انهن ناولن مان آهي، جن ۾ سنڌي سماج جي وچولي طبقي، خاندان ۽ عورتن جي ڪردارن کي موضوع بڻايو ويو آهي. ناول جي ڀارت ۽ سنڌ ۾ اشاعت جو ذڪر مختلف ادبي ۽ سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;UttamKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ تي ٿيل تحقيق ۾ ''حياتي هوتن ريءَ'' کي سندس ٻين ناولن سان گڏ عورت ڪردارن، گهريلو زندگيءَ ۽ سماجي مسئلن جي مطالعي ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلا پرڪاش]]
* [[موتي پرڪاش]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[هندستان ۾ سنڌي ادب]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ساهتيه اڪادمي. ''Meet the Author: Kala Prakash''.
* ڪلا پرڪاش. ''حياتي هوتن ريءَ''. سنڌ فورم، شڪارپور، 1979ع، تحقيقي مقالي ۾ ڄاڻايل ڇاپو.
* جوڻيجو، عبدالجبار. ''سنڌي ادب جي تاريخ''، جلد ٽيون. حيدرآباد: سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو، 2006ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ڪلا پرڪاش بابت ساهتيه اڪادميءَ جو تعارفي ڪتابچو]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%AA%D9%84%D8%A7+%D9%BE%D8%B1%DA%AA%D8%A7%D8%B4 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1975ع جا ناول]]</text>
      <sha1>5a4806wjyhlar0de31r1sr2ou0bpizy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حيات قليچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105131</id>
    <revision>
      <id>426830</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = حيات قليچ | title_orig = حيات قليچ | author = [[مرزا همايون بيگ]] | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[مرزا قليچ بيگ]] جي زندگي ۽ ادبي خدمتون | genre = [[سوانح عمري]] | publisher = مسلم ادبي اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد | pub_date = 1937ع (تحقيقي ماخذن موجب) | media_type =...</comment>
      <origin>426830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11643" sha1="bb5wectombmik5biwwqawfappdm1ywb" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = حيات قليچ
| title_orig = حيات قليچ
| author = [[مرزا همايون بيگ]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[مرزا قليچ بيگ]] جي زندگي ۽ ادبي خدمتون
| genre = [[سوانح عمري]]
| publisher = مسلم ادبي اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد
| pub_date = 1937ع (تحقيقي ماخذن موجب)
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''حيات قليچ''' (انگريزي: ''Hayat-i-Qalich'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سوانحي ڪتاب آهي، جيڪو [[مرزا همايون بيگ]] لکيو. هي ڪتاب سنڌي ادب جي نامور اديب، شاعر، مترجم ۽ محقق [[مرزا قليچ بيگ]] جي زندگيءَ ۽ علمي ادبي خدمتن بابت آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي تحقيق موجب ڪتاب 1937ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=هڪڙو
 |first=انور فگار
 |title=اڀريو سورج سنڌ تي: شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جي شخصيت ۽ ڪارنامن جو مطالعو
 |year=2019
 |language=sd
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/اڀريو_سورج_سنڌ_تي-ڊاڪٽر_انور_فگار_ھڪڙو-2019-صاف.pdf
}}&lt;/ref&gt;
''حيات قليچ'' مرزا قليچ بيگ جي وفات کان پوءِ سندس حياتيءَ بابت لکيل سوانحي ڪتابن مان هڪ آهي. ان کان اڳ محمد صديق مسافر جو ڪتاب ''قرب قليچ'' 1936ع ۾ شايع ٿيو هو. مرزا همايون بيگ پنهنجي ڪتاب جي ديباچي ۾ انهيءَ اڳوڻي سوانح ۾ موجود غلطين جي نشاندهي ڪندي وڌيڪ درست احوال پيش ڪرڻ جو مقصد بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;
== ڪتاب جو پسمنظر ==
[[مرزا قليچ بيگ]] (1853ع–1929ع) سنڌي ادب جو اهم اديب، مترجم، شاعر ۽ محقق هو. هن سنڌي نثر، شاعري، تاريخ، ٻوليءَ، فلسفي، تعليم ۽ ٻين ڪيترن ئي موضوعن تي ڪتاب لکيا ۽ ترجما ڪيا. سندس ادبي خدمتن سبب کيس شمس العلماء جو خطاب مليو.&lt;ref name=&quot;SindhiHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=مرزا قليچ بيگ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/311/read/15970
 |website=سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب
 |publisher=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
مرزا قليچ بيگ پنهنجي زندگيءَ بابت پڻ لکيو هو. سندس خودنوشت ''سائو پن يا ڪارو پنو'' ۾ ننڍپڻ، تعليم، ملازمت، علمي مشغولين ۽ زندگيءَ جي مختلف مرحلن جو احوال ملي ٿو. سندس وفات کان پوءِ ٻين اديبن ۽ محققن به سندس زندگيءَ بابت سوانحي ڪتاب ۽ مقالا لکيا.&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;&gt;{{cite book
 |last=ميمڻ
 |first=پروين موسيٰ
 |title=اُٿي رائو ريل
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/798/read/41826
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
== تصنيف جو مقصد ==
ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي تحقيق موجب مرزا همايون بيگ ''حيات قليچ'' جي ديباچي ۾ اڳوڻي سوانح ''قرب قليچ'' جي تياريءَ جو پسمنظر بيان ڪيو آهي. مرزا قليچ بيگ جي وفات کان پوءِ مسلم ادبي سوسائٽي سندس زندگيءَ بابت ڪتاب لکڻ جو ڪم محمد صديق مسافر کي سونپيو هو. مسافر مختلف ڪتابن ۽ دستياب مواد جي مدد سان سوانحي احوال تيار ڪيو، جيڪو 1936ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;
مرزا همايون بيگ جي بيان موجب انهيءَ ڪتاب ۾ ڪجهه غلطيون رهجي ويون هيون، جن سبب غلط فهمين پيدا ٿيڻ جو امڪان هو. ''حيات قليچ'' جي تصنيف جو هڪ اهم مقصد مرزا قليچ بيگ جي زندگيءَ بابت اهڙن احوالن جي تصحيح ۽ وضاحت ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;
== ڪتاب جو موضوع ==
''حيات قليچ'' جو بنيادي موضوع مرزا قليچ بيگ جي زندگي آهي. ڪتاب کي سندس شخصيت ۽ علمي ادبي خدمتن بابت سوانحي ماخذ طور استعمال ڪيو ويو آهي. ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي پنهنجي تحقيقي ڪتاب ۾ ''حيات قليچ'' جي ديباچي ۽ ٻين حصن جو حوالو ڏئي مرزا قليچ بيگ بابت سوانحي معلومات تي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;
ڪتاب جي مڪمل باب وار فهرست ۽ هر باب جي تفصيلي موضوعن جي آزاد تصديق دستياب ماخذن مان نه ٿي سگهي آهي؛ تنهنڪري انهن بابت غيرمستند تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن.
== اشاعت جي تاريخ ==
''حيات قليچ'' جي اشاعت بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ۾ 1937ع درج آهي. ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي تحقيق پڻ 1937ع جي اشاعت جي تصديق ڪري ٿي. 2022ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي جي ڪتابيات ۾ مرزا همايون جي ''حيات قليچ'' جو ناشر مسلم ادبي اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد ۽ سال 1937ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Karoonjhar2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪارونجهر، جلد 26
 |url=https://fuuast.edu.pk/wp-content/uploads/2023/02/KAROONJHAR-Vol-26-Dec-2022.pdf
 |journal=ڪارونجهر
 |year=2022
 |page=57
 |format=PDF
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
ٻئي طرف انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1938ع درج آهي، جڏهن ته پروين موسيٰ ميمڻ جي ڪتاب ''اُٿي رائو ريل'' ۾ 1936ع ڄاڻايل آهي. انهن اختلافن جي قطعي وضاحت لاءِ اصل ڪتاب جي عنواني صفحي ۽ ڇاپي جي تفصيلن جو مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=سوانح عمري، سوانح حيات
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سوانح+عمري+سوانح+حيات
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== اشاعت بابت ماخذن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | موتي لال جوتواڻي
| 1937ع
| ادبي لغت ۾ درج ٿيل سال
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو
| 1937ع
| مرزا قليچ بيگ بابت تحقيقي ڪتاب
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | ڪارونجهر، جلد 26
| 1937ع
| حيدرآباد جي مسلم ادبي اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس جو حوالو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| 1938ع
| سوانح عمريءَ بابت داخلو
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | پروين موسيٰ ميمڻ
| 1936ع
| ڪتاب ''اُٿي رائو ريل'' ۾ ڄاڻايل سال
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Karoonjhar2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Parveen&quot;/&gt;
== حيات قليچ ۽ قرب قليچ ==
مرزا قليچ بيگ جي سوانحي ادب ۾ ''قرب قليچ'' ۽ ''حيات قليچ'' ٻه الڳ ڪتاب آهن. ''قرب قليچ'' محمد صديق مسافر لکيو، جيڪو 1936ع ۾ مسلم ادبي سوسائٽي، حيدرآباد پاران شايع ٿيو. ''حيات قليچ'' مرزا همايون بيگ جي تصنيف آهي، جنهن ۾ اڳوڻي سوانحي احوال بابت تصحيحي نقطه نظر پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
سنڌي سوانحي ادب جي تاريخ ۾ ٻنهي ڪتابن جو ذڪر مرزا قليچ بيگ بابت ابتدائي سوانحي لکڻين جي سلسلي ۾ ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;
== مصنف ==
مرزا همايون بيگ، مرزا قليچ بيگ جو فرزند هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سندس نالي سان «فائق» جو تخلص ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي تحقيق ۾ «ناطق» جو ذڪر ملي ٿو. ٻنهي تخلصن بابت ماخذن ۾ موجود اختلاف جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;
== تحقيقي اهميت ==
''حيات قليچ'' مرزا قليچ بيگ جي زندگيءَ بابت ابتدائي سوانحي ماخذن مان هڪ آهي. ڪتاب جي ديباچي ۾ اڳوڻي سوانح جي تصحيح جو مقصد بيان ٿيل هجڻ ڪري مرزا قليچ بيگ جي سوانحي روايت جي مطالعي ۾ ان جي خاص اهميت آهي.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;
ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي جي تحقيق ۽ ٻين ادبي مطالعي ۾ ''حيات قليچ'' جو حوالو ملڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب مرزا قليچ بيگ بابت پوءِ جي تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;Anwar2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Karoonjhar2022&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي سوانحي ادب]]
* [[سائو پن يا ڪارو پنو]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* مرزا همايون بيگ. ''حيات قليچ''. حيدرآباد: مسلم ادبي اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، 1937ع (تحقيقي حوالن موجب).
* محمد صديق مسافر. ''قرب قليچ''. حيدرآباد: مسلم ادبي سوسائٽي، 1936ع.
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو. ''اڀريو سورج سنڌ تي: شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جي شخصيت ۽ ڪارنامن جو مطالعو''. 2019ع.
* پروين موسيٰ ميمڻ. ''اُٿي رائو ريل''.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhisanchaya.in/books/44124 سنڌي سنچيه تي حيات قليچ سان لاڳاپيل ڪتابي فهرست]
* [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/798/read/41826 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: مرزا قليچ بيگ بحيثيت نثرنويس]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سوانح+عمري+سوانح+حيات انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سوانح عمري]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]]
[[زمرو:1937ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>bb5wectombmik5biwwqawfappdm1ywb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حضرت سائين راز واھ واھ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105132</id>
    <revision>
      <id>426831</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox person | name = حضرت سائين راز واهه واهه | native_name = سائين راز | birth_name = بي. ڪي. آڏواڻي | birth_date = 1920ع | occupation = [[شاعر]]، [[نثر نويس]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | known_for = صوفي شاعري ۽ نثر | notable_works = ''چويم ٿو تہ هيئن چئو'' (1988ع) | movement = [[تصوف]]، [[وحدت الوجود]] }} '''حضرت سائين راز واهه واهه''' (ان...</comment>
      <origin>426831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5133" sha1="bvsgs9a735o78n50ezi0ohr51ekako0" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name = حضرت سائين راز واهه واهه
| native_name = سائين راز
| birth_name = بي. ڪي. آڏواڻي
| birth_date = 1920ع
| occupation = [[شاعر]]، [[نثر نويس]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| known_for = صوفي شاعري ۽ نثر
| notable_works = ''چويم ٿو تہ هيئن چئو'' (1988ع)
| movement = [[تصوف]]، [[وحدت الوجود]]
}}
'''حضرت سائين راز واهه واهه''' (انگريزي: ''Hazrat Saeen Raz Wah Wah'')، جنهن جو نالو '''بي. ڪي. آڏواڻي''' (''B. K. Ajwani'') پڻ ڄاڻايل آهي، سنڌي ٻوليءَ جو صوفي شاعر ۽ نثرنويس هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب سندس جنم 1920ع ۾ ٿيو ۽ هو وجودي صوفي فڪر سان لاڳاپيل هو. سندس تصنيف ''چويم ٿو تہ هيئن چئو'' 1988ع ۾ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ادبي سڃاڻپ ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ بي. ڪي. آڏواڻيءَ جو ذڪر «حضرت سائين راز واهه واهه» جي نالي سان ڪيو آهي. ساڳئي لغت ۾ سندس ڪتاب بابت الڳ داخلي ۾ کيس «سائين راز» سڏيو ويو آهي. ٻنهي داخلائن موجب سندس ادبي سرگرمين ۾ صوفي شاعري ۽ نثر شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== صوفي فڪر ==
جوتواڻيءَ جي بيان موجب سائين راز جي لکڻين ۾ وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جا صوفيانه نظريا بحث هيٺ اچن ٿا. مصنف کيس وحدت الوجود سان وابسته صوفي شاعر طور پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== وحدت الوجود ===
[[وحدت الوجود]] تصوف جو هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن ۾ وجود ۽ الاهي حقيقت جي تعلق تي بحث ڪيو ويندو آهي. جوتواڻيءَ موجب سائين راز پنهنجي لکڻين ۾ انهيءَ فڪري رجحان سان وابستگي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== وحدت الشهود ===
[[وحدت الشهود]] صوفيانه تجربي ۽ مشاهدي سان لاڳاپيل هڪ فلسفياڻو تصور آهي. جوتواڻيءَ موجب سائين راز جي تصنيف ۾ وحدت الشهود ۽ وحدت الوجود ٻنهي جو ذڪر ملي ٿو، پر شاعر جي پنهنجي وابستگي وحدت الوجود سان ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== تصنيف ==
=== چويم ٿو تہ هيئن چئو ===
'''''چويم ٿو تہ هيئن چئو''''' (انگريزي: ''Chavemi Tho ta-Heean Chau'') سائين راز جي صوفي شاعريءَ ۽ نثر جو مجموعو آهي، جيڪو 1988ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ صوفيانه مابعدالطبيعات، وحدت الشهود ۽ وحدت الوجود جي نظرين تي ويچار پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | معلومات
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | ڪتاب
| چويم ٿو تہ هيئن چئو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | ليکڪ
| بي. ڪي. آڏواڻي «سائين راز»
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | اشاعت
| 1988ع
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | ادبي صنف
| صوفي شاعري ۽ نثر
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | اهم فڪري موضوع
| وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي حوالا ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سائين راز بابت ٻن داخلائن مان سندس ادبي نالي، جنم جي سال، صوفيانه فڪر ۽ 1988ع واري تصنيف جي ڄاڻ ملي ٿي. سندس زندگيءَ جي ٻين تفصيلن ۽ وڌيڪ تصنيفن بابت تصديق ٿيل معلومات محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[تصوف]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[وحدت الشهود]]
* [[سنڌي ادب]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڪتاب]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:1920ع ۾ ڄاول]]</text>
      <sha1>bvsgs9a735o78n50ezi0ohr51ekako0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426832</id>
      <parentid>426831</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="33wev11q5wjr9j6us7a7pa4pg3obrqw" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name = حضرت سائين راز واهه واهه
| native_name = سائين راز
| birth_name = [[بي. ڪي. آڏواڻي]]
| birth_date = 1920ع
| occupation = [[شاعر]]، [[نثر نويس]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| known_for = صوفي شاعري ۽ نثر
| notable_works = ''چويم ٿو تہ هيئن چئو'' (1988ع)
| movement = [[تصوف]]، [[وحدت الوجود]]
}}
'''حضرت سائين راز واهه واهه''' (انگريزي: ''Hazrat Saeen Raz Wah Wah'')، جنهن جو نالو '''بي. ڪي. آڏواڻي''' (''B. K. Ajwani'') پڻ ڄاڻايل آهي، سنڌي ٻوليءَ جو صوفي شاعر ۽ نثرنويس هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب سندس جنم 1920ع ۾ ٿيو ۽ هو وجودي صوفي فڪر سان لاڳاپيل هو. سندس تصنيف ''چويم ٿو تہ هيئن چئو'' 1988ع ۾ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي سڃاڻپ ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ بي. ڪي. آڏواڻيءَ جو ذڪر «حضرت سائين راز واهه واهه» جي نالي سان ڪيو آهي. ساڳئي لغت ۾ سندس ڪتاب بابت الڳ داخلي ۾ کيس «سائين راز» سڏيو ويو آهي. ٻنهي داخلائن موجب سندس ادبي سرگرمين ۾ صوفي شاعري ۽ نثر شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== صوفي فڪر ==
جوتواڻيءَ جي بيان موجب سائين راز جي لکڻين ۾ وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود جا صوفيانه نظريا بحث هيٺ اچن ٿا. مصنف کيس وحدت الوجود سان وابسته صوفي شاعر طور پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== وحدت الوجود ===
[[وحدت الوجود]] تصوف جو هڪ فلسفياڻو تصور آهي، جنهن ۾ وجود ۽ الاهي حقيقت جي تعلق تي بحث ڪيو ويندو آهي. جوتواڻيءَ موجب سائين راز پنهنجي لکڻين ۾ انهيءَ فڪري رجحان سان وابستگي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== وحدت الشهود ===
[[وحدت الشهود]] صوفيانه تجربي ۽ مشاهدي سان لاڳاپيل هڪ فلسفياڻو تصور آهي. جوتواڻيءَ موجب سائين راز جي تصنيف ۾ وحدت الشهود ۽ وحدت الوجود ٻنهي جو ذڪر ملي ٿو، پر شاعر جي پنهنجي وابستگي وحدت الوجود سان ڄاڻائي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== تصنيف ==
=== چويم ٿو تہ هيئن چئو ===
'''''چويم ٿو تہ هيئن چئو''''' (انگريزي: ''Chavemi Tho ta-Heean Chau'') سائين راز جي صوفي شاعريءَ ۽ نثر جو مجموعو آهي، جيڪو 1988ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ صوفيانه مابعدالطبيعات، وحدت الشهود ۽ وحدت الوجود جي نظرين تي ويچار پيش ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:9px;&quot; | معلومات
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | ڪتاب
| چويم ٿو تہ هيئن چئو
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | ليکڪ
| بي. ڪي. آڏواڻي «سائين راز»
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | اشاعت
| 1988ع
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | ادبي صنف
| صوفي شاعري ۽ نثر
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | اهم فڪري موضوع
| وحدت الوجود ۽ وحدت الشهود
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي حوالا ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ سائين راز بابت ٻن داخلائن مان سندس ادبي نالي، جنم جي سال، صوفيانه فڪر ۽ 1988ع واري تصنيف جي ڄاڻ ملي ٿي. سندس زندگيءَ جي ٻين تفصيلن ۽ وڌيڪ تصنيفن بابت تصديق ٿيل معلومات محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[تصوف]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[وحدت الشهود]]
* [[سنڌي ادب]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڪتاب]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:1920ع ۾ ڄاول]]</text>
      <sha1>33wev11q5wjr9j6us7a7pa4pg3obrqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بي. ڪي. آڏواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105133</id>
    <redirect title="حضرت سائين راز واھ واھ" />
    <revision>
      <id>426833</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[حضرت سائين راز واھ واھ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="24l6ugjj70wqpofqgcg3aiiyj8wfu2z" xml:space="preserve">#چوريو[[حضرت سائين راز واھ واھ]]</text>
      <sha1>24l6ugjj70wqpofqgcg3aiiyj8wfu2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هيءَ به هڪ زندگي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105134</id>
    <revision>
      <id>426834</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = هيءَ به هڪ زندگي | title_orig = هيءَ به هڪ زندگي | author = آنند تاهلراماڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ڪهاڻين جو مجموعو | pub_date = 1983ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''هيءَ به هڪ زندگي''' (انگريزي: ''Heea Bi Hika Zindagee'') سنڌي ٻوليءَ جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن جو ل...</comment>
      <origin>426834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5586" sha1="9rycyj53mtib7k7na6wekckeeufwed9" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = هيءَ به هڪ زندگي
| title_orig = هيءَ به هڪ زندگي
| author = آنند تاهلراماڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ڪهاڻين جو مجموعو
| pub_date = 1983ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''هيءَ به هڪ زندگي''' (انگريزي: ''Heea Bi Hika Zindagee'') سنڌي ٻوليءَ جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جنهن جو ليکڪ '''آنند تاهلراماڻي''' (''Anand Tahilramani'') آهي. ڪتاب 1983ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب هن مجموعي ۾ واقعن تي ٻڌل ڪهاڻيون شامل آهن، جن کي اثرائتي انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب جو تعارف ==
''هيءَ به هڪ زندگي'' آنند تاهلراماڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب جون ڪهاڻيون واقعن تي ٻڌل آهن. هن ڪهاڻين جي بيان کي اثرائتو قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ جي مختصر تعارف ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1983ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== موضوع ۽ ادبي انداز ==
=== واقعن تي ٻڌل ڪهاڻيون ===
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب مجموعي جون ڪهاڻيون واقعن تي ٻڌل آهن. ان مان ڪتاب جي واقعاتي نوعيت جي ڄاڻ ملي ٿي، پر جوتواڻيءَ جي مختصر داخلي ۾ انهن واقعن، ڪردارن يا ڪهاڻين جي عنوانن جا تفصيل نه ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ڪهاڻيءَ جو بيان ===
جوتواڻيءَ پنهنجي جائزي ۾ ڪهاڻين جي بيان جي ساراهه ڪئي آهي. سندس راءِ موجب ليکڪ واقعن کي اثرائتي نموني پيش ڪيو آهي. اها جوتواڻيءَ جي ادبي تنقيدي راءِ آهي، نه ڪي مجموعي جي سڀني ڪهاڻين جو تفصيلي تنقيدي مطالعو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ليکڪ ==
آنند تاهلراماڻي سنڌي ٻوليءَ جو اديب ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرستن ۾ سندس نالي سان مختلف ڪتاب درج آهن. انهن ۾ ''اڪيلي'' (1982ع) ۽ ''اڌ جليل سگريٽ'' (1986ع) شامل آهن. ٻنهي ڪتابن جي رڪارڊن ۾ ناشر سنگيتا پبليڪيشن ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaAkeli&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akeli
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/55851
 |website=Sindhi Sanchaya
 |publisher=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaSigaret&quot;&gt;{{cite web
 |title=Adhu Jalyal Sigaret
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/54695
 |website=Sindhi Sanchaya
 |publisher=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== لاڳاپيل ڪتاب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''هيءَ به هڪ زندگي'''
| 1983ع
| موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''اڪيلي'''
| 1982ع
| سنڌي سنچيه
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''اڌ جليل سگريٽ'''
| 1986ع
| سنڌي سنچيه
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaAkeli&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaSigaret&quot;/&gt;
== ادبي حوالا ==
''هيءَ به هڪ زندگي'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي انهيءَ داخلي مان مجموعي جي عنوان، ليکڪ، اشاعت جي سال ۽ ڪهاڻين جي واقعاتي نوعيت بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مجموعي جي مڪمل متن ۽ ڪهاڻين جي الڳ الڳ عنوانن جي تصديق نه ٿيڻ سبب ڪتاب جي پلاٽ، ڪردارن ۽ انفرادي ڪهاڻين بابت تفصيل هن مضمون ۾ شامل نه ڪيا ويا آهن.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[مختصر ڪهاڻي]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي]
* [https://sindhisanchaya.in/books/55851 سنڌي سنچيه: اڪيلي]
* [https://sindhisanchaya.in/books/54695 سنڌي سنچيه: اڌ جليل سگريٽ]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1983ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>9rycyj53mtib7k7na6wekckeeufwed9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هيرا ماڻڪ لعل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105135</id>
    <revision>
      <id>426835</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = هيرا ماڻڪ لعل | title_orig = هيرا ماڻڪ لعل | editor = موتيرام ايس. رامواڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | script = [[ديوناگري لپي]] | genre = ادبي مجموعو | subject = ڪهاڻيون، هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ، شاعري ۽ مضمون | publisher = موتيرام ايس. رامواڻي | pub_date = 1989ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''هيرا ماڻڪ لعل''' (ا...</comment>
      <origin>426835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8556" sha1="gwwegpg37potqnk7xo3fto13p4z23zb" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = هيرا ماڻڪ لعل
| title_orig = هيرا ماڻڪ لعل
| editor = موتيرام ايس. رامواڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| script = [[ديوناگري لپي]]
| genre = ادبي مجموعو
| subject = ڪهاڻيون، هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ، شاعري ۽ مضمون
| publisher = موتيرام ايس. رامواڻي
| pub_date = 1989ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''هيرا ماڻڪ لعل''' (انگريزي: ''Heeraa Maanik Laal'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ادبي مجموعو آهي، جيڪو 1989ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي ترتيب ۽ اشاعت موتيرام ايس. رامواڻي (''Motiram S. Ramwani'') ڪئي. هن مجموعي ۾ مختصر ڪهاڻيون، هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ، شاعري ۽ مضمون شامل آهن. ڪتاب سنڌي ٻوليءَ جي [[ديوناگري لپي]] ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب جو تعارف ==
''هيرا ماڻڪ لعل'' هڪ اهڙو ادبي مجموعو آهي، جنهن ۾ مختلف صنفن جون تخليقون گڏ ڪيون ويون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب ۾ مختصر ڪهاڻيون، هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ، شاعري ۽ مضمون شامل آهن. هن ڪتاب کي ادبي مواد سان مالامال مجموعو قرار ڏنو آهي. اها جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي مواد ==
مجموعي ۾ چئن ادبي صنفن جي موجودگيءَ جي تصديق موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت مان ٿئي ٿي. البت اصل ڪتاب جي فهرست ۽ انفرادي تخليقن جا عنوان دستياب نه ٿيڻ سبب هر صنف ۾ شامل تخليقن جو تعداد ۽ انهن جي ليکڪن جا نالا معلوم نه ٿي سگهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== مختصر ڪهاڻيون ===
ڪتاب ۾ [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻيون]] شامل آهن. اهي مجموعي جي نثري حصي جو هڪ جزو آهن. دستياب ادبي حوالي ۾ انهن ڪهاڻين جا انفرادي عنوان يا موضوع بيان نه ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ ===
مجموعي ۾ هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ پڻ شامل آهن. هڪ ايڪٽ وارو ناٽڪ ڊرامائي ادب جي اهڙي صنف آهي، جنهن جي جوڙجڪ هڪ ايڪٽ تي ٻڌل هوندي آهي. ڪتاب ۾ شامل ناٽڪن جي عنوانن ۽ تعداد بابت وڌيڪ تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== شاعري ===
''هيرا ماڻڪ لعل'' ۾ شاعري پڻ شامل آهي. جوتواڻيءَ جي بيان مان شاعريءَ جي موجودگيءَ جي تصديق ٿئي ٿي، پر شاعريءَ جي مخصوص صنفن، شاعرن ۽ نظمَن جي عنوانن بابت تفصيل نٿا ملن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== مضمون ===
ڪتاب ۾ مضمون به شامل آهن. مضمونن جي موجودگي مجموعي جي نثري مواد جو ٻيو پهلو آهي. انهن جي موضوعن، ليکڪن ۽ تعداد بابت دستياب بنيادي حوالي ۾ تفصيل نه ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي صنفن جي فهرست ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ادبي صنف
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ڪتاب ۾ موجودگي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''مختصر ڪهاڻيون'''
| نثري ادب
| تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ'''
| ڊرامائي ادب
| تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | '''شاعري'''
| منظوم ادب
| تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | '''مضمون'''
| نثري ادب
| تصديق ٿيل
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ديوناگري لپيءَ ۾ اشاعت ==
''هيرا ماڻڪ لعل'' جي هڪ اهم اشاعتي خصوصيت اها آهي ته ڪتاب سنڌي ٻوليءَ جي ديوناگري لپيءَ ۾ شايع ٿيو. سنڌي ٻولي مختلف لکتن ۾ لکي ويندي رهي آهي، جن ۾ عربي بنياد واري سنڌي لپي ۽ ديوناگري لپي شامل آهن. ڪتاب جي ديوناگري لپيءَ ۾ هجڻ جي تصديق جوتواڻيءَ جي ادبي لغت مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪتاب جي اصل متن جي دستيابيءَ کان سواءِ ان جي املا، ڇپائيءَ جي طريقي يا لکت جي مخصوص خصوصيتن بابت وڌيڪ تفصيل ڏيڻ ممڪن نه آهي.
== مرتب ۽ ناشر ==
''هيرا ماڻڪ لعل'' جي ترتيب ۽ اشاعت موتيرام ايس. رامواڻي ڪئي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس نالو ڪتاب جي مرتب ۽ ناشر طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ موتيرام ايس. رامواڻيءَ جي نالي سان ''جيون هڪ راز'' نالي هڪ ٻي تصنيف پڻ درج آهي. هي رڪارڊ سندس ادبي سرگرمين بابت اضافي ڪتابي ڄاڻ مهيا ڪري ٿو، پر ''هيرا ماڻڪ لعل'' جي اندروني مواد جي تصديق نٿو ڪري.&lt;ref name=&quot;SanchayaRamwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nek Jīvan Jūn Barkatūn
 |url=https://sindhisanchaya.online/books/13619
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== ادبي جائزو ==
موتي لال جوتواڻيءَ ''هيرا ماڻڪ لعل'' کي ادبي مواد سان مالامال مجموعو قرار ڏنو آهي. سندس اها راءِ ڪتاب ۾ مختلف ادبي صنفن جي شموليت بابت ڏنل تعارف سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مجموعي جي مڪمل متن ۽ ٻين آزاد تنقيدي جائزن جي تصديق نه ٿيڻ سبب ڪتاب جي ادبي معيار، انفرادي تخليقن جي اثر ۽ تاريخي پذيرائي بابت وڌيڪ نتيجا ڪڍڻ مناسب نه آهي.
== ڪتاب جا بنيادي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:white;text-align:center;padding:12px;&quot; | هيرا ماڻڪ لعل — ڪتابي معلومات
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;width:38%;padding:9px;&quot; | ڪتاب
| هيرا ماڻڪ لعل
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | مرتب
| موتيرام ايس. رامواڻي
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | ناشر
| موتيرام ايس. رامواڻي
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | اشاعت
| 1989ع
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | لپي
| ديوناگري
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | صنف
| گڏيل ادبي مجموعو
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | شامل مواد
| ڪهاڻيون، ناٽڪ، شاعري ۽ مضمون
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[ديوناگري لپي]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي شاعري]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي]
* [https://sindhisanchaya.online/books/13619 سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>gwwegpg37potqnk7xo3fto13p4z23zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھيرو (سوانح)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105136</id>
    <revision>
      <id>426836</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = هيرو | title_orig = هيرو | author = [[ڪملا هيرانند]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[سوانح عمري]] | subject = [[هيرانند ڪرمچند]] جي زندگي | pub_date = 1984ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''هيرو''' (انگريزي: ''Heero'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سوانحي ڪتاب آهي، جيڪو 1984ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جي ليکڪا '''ڪملا هيرا...</comment>
      <origin>426836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10461" sha1="3v9ajzu180o9g2nspqqt4z59gxx1ahx" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = هيرو
| title_orig = هيرو
| author = [[ڪملا هيرانند]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[سوانح عمري]]
| subject = [[هيرانند ڪرمچند]] جي زندگي
| pub_date = 1984ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''هيرو''' (انگريزي: ''Heero'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سوانحي ڪتاب آهي، جيڪو 1984ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جي ليکڪا '''[[ڪملا هيرانند]]''' آهي، جنهن پنهنجي مڙس، سنڌي صحافي ۽ اخبارنويس '''[[هيرانند ڪرمچند]]''' جي زندگيءَ بابت لکيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''هيرو'' کي ذاتي ويجهڙائيءَ سان لکيل سوانح عمري قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب جو تعارف ==
''هيرو'' جي موضوع شخصيت هيرانند ڪرمچند آهي، جيڪو سنڌي صحافت سان ڊگهي عرصي تائين وابسته رهيو. ڪتاب سندس زال ڪملا هيرانند لکيو، جنهن پاڻ به آزاديءَ جي تحريڪ ۽ صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو هو. موتي لال جوتواڻيءَ جي تعارف موجب ڪتاب جي سوانحي بيان جي هڪ خصوصيت ليکڪا جي موضوع شخصيت سان ذاتي ويجهڙائي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MumbaiMirror&quot;&gt;{{cite news
 |title=Growing up with the Mahatma
 |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/growing-up-with-the-mahatma/amp_articleshow/16039807.html
 |work=Mumbai Mirror
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== موضوع شخصيت ==
=== شروعاتي زندگي ===
هيرانند ڪرمچند پهرين آڪٽوبر 1899ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ پيدا ٿيو. سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب هن بي. اي. تائين تعليم حاصل ڪئي ۽ پنهنجي عملي زندگيءَ جو اهم حصو صحافت سان وابسته گذاريو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHiranand&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Shri Hirnand Karamchand
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== سنڌ ۾ صحافتي سرگرميون ===
هيرانند ڪرمچند سنڌي روزاني اخبار ''هندو'' سان وابسته هو. اها اخبار آزاديءَ جي تحريڪ دوران سياسي ۽ سماجي معاملن بابت لکندي هئي ۽ ان جو لاڙو [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ڏانهن هو. هيرانند پنهنجي صحافتي سرگرمين ۾ سياسي ۽ سماجي مسئلن کي اهميت ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHiranand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSaaz&quot;&gt;{{cite web
 |title=Freedom Movement: Kamala Hiranand
 |url=https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/
 |website=Sindhi Saaz Foundation
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== ورهاڱي کان پوءِ ===
[[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هيرانند ڪرمچند ۽ ڪملا هيرانند [[ممبئي]] منتقل ٿيا. هيرانند سنڌي اخبار ''هندو'' کي ممبئيءَ ۾ ''هندستان'' جي نالي سان ٻيهر جاري ڪيو. سنڌي سنگت موجب هو لڳ ڀڳ پنجويهه سال انهيءَ اخبار جي اڳواڻيءَ سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHiranand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MumbaiMirror&quot;/&gt;
=== وفات ===
سنڌي سنگت جي سوانحي رڪارڊ موجب هيرانند ڪرمچند آڪٽوبر 1975ع ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHiranand&quot;/&gt;
== ليکڪا ==
=== ڪملا هيرانند ===
ڪملا هيرانند، جنهن جو شاديءَ کان اڳ نالو ديوي ڪرپلاڻي هو، سنڌ جي آزاديءَ واري تحريڪ ۾ سرگرم عورتن مان هڪ هئي. هوءَ ننڍي عمر کان عورتن جي حقن ۽ سماجي مسئلن بابت لکندي هئي. هن برطانوي حڪومت خلاف احتجاجن، سوديشي تحريڪ ۽ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhiSaaz&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan&quot;&gt;{{cite web
 |title=When a Girl Took on the Raj
 |url=https://www.sindhishaan.com/article/partition/part_06_03.html
 |website=Sindhishaan
 |date=2007
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار ===
سنڌي ساز فائونڊيشن موجب 1932ع ۾ جڏهن حيدرآباد جا ڪانگريسي اڳواڻ گرفتار ٿيا ته ڪملا هيرانند کي شهر ۾ تحريڪ جي اڳواڻيءَ جي ذميواري ڏني وئي. انهيءَ سلسلي ۾ کيس حيدرآباد جي «ڊڪٽيٽر» جو لقب ڏنو ويو، جيڪو ان دور جي سياسي تنظيم ۾ اڳواڻيءَ واري ذميواريءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhiSaaz&quot;/&gt;
ڪملا هيرانند پنهنجي مڙس جي گرفتاريءَ دوران اخبار جي ڪم ڪار ۾ پڻ حصو ورتو. جيوتي پنواڻيءَ جي سوانحي مضمون موجب ڪملا ۽ هيرانند جو گهر آزاديءَ کان اڳ ۽ پوءِ سنڌي اديبن ۽ سماجي ڪارڪنن جي گڏجاڻين جو مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MumbaiMirror&quot;/&gt;
== ڪتاب جو سوانحي پسمنظر ==
''هيرو'' جي اشاعت 1984ع ۾ ٿي، جڏهن ته هيرانند ڪرمچند 1975ع ۾ وفات ڪري چڪو هو. اهڙيءَ ريت ڪتاب سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيو. ليکڪا جو موضوع شخصيت سان گهرو ذاتي تعلق هو، جنهن سبب موتي لال جوتواڻيءَ هن کي ويجهڙائيءَ سان لکيل سوانح عمري قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHiranand&quot;/&gt;
ڪتاب جو مڪمل متن ۽ باب وار فهرست دستياب نه ٿيڻ سبب اهو طئي نه ٿي سگهيو آهي ته ليکڪا هيرانند جي زندگيءَ جي ڪهڙن واقعن کي ڪيتري تفصيل سان بيان ڪيو آهي. هتي ڏنل سندس زندگيءَ جو تاريخي پسمنظر ٻين سوانحي ۽ صحافتي ماخذن مان ورتل آهي.
== تاريخي ۽ صحافتي پسمنظر ==
هيرانند ڪرمچند جي زندگيءَ جا ٻه اهم تاريخي مرحلا سنڌ ۾ آزاديءَ کان اڳ جي صحافت ۽ ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي صحافت جي تسلسل سان لاڳاپيل آهن. سنڌي سنگت جي رڪارڊ موجب ''هندو'' ۽ ''هندستان'' اخبارن سان سندس وابستگي سنڌي صحافتي تاريخ جو اهم حصو رهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatHiranand&quot;/&gt;
جيوتي پنواڻيءَ جي مضمون موجب ورهاڱي کان پوءِ هيرانند انگريزي اخبار ۾ ملازمت ڪرڻ بدران سنڌي اخبار جاري رکڻ کي ترجيح ڏني، ته جيئن لڏپلاڻ ڪري آيل سنڌي برادريءَ لاءِ صحافتي آواز برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;MumbaiMirror&quot;/&gt;
== ڪتاب جا بنيادي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:white;text-align:center;padding:12px;&quot; | هيرو — ڪتابي معلومات
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;width:38%;padding:9px;&quot; | عنوان
| هيرو
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | ليکڪا
| [[ڪملا هيرانند]]
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | موضوع شخصيت
| [[هيرانند ڪرمچند]]
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | ادبي صنف
| سوانح عمري
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | اشاعت جو سال
| 1984ع
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | موضوع
| سنڌي صحافيءَ جي زندگي
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | بنيادي ادبي ماخذ
| موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي اهميت ==
''هيرو'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري سنڌي ادب جي لغت ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي خاصيت اها آهي ته ان جي ليکڪا پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت سوانحي بيان پيش ڪيو آهي. انهيءَ لحاظ کان هيءَ هڪ اهڙي سوانح عمري آهي، جنهن جو موضوع ۽ ليکڪا هڪ ٻئي سان ذاتي طور لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪتاب جي مڪمل متن ۽ آزاد ادبي تنقيدي جائزي جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي بيان جي جوڙجڪ، ادبي اسلوب ۽ تاريخي اثر بابت وڌيڪ نتيجا ڪڍڻ مناسب نه آهي.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[سوانح عمري]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''. هيرانند ڪرمچند بابت سوانحي داخلو.
* پنواڻي، جيوتي. ''Growing up with the Mahatma''. ممبئي مرر.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf سنڌي ادب جي لغت — موتي لال جوتواڻي]
* [https://sindhisangat.com/promoters/hirnand-karamchand/ هيرانند ڪرمچند — سنڌي سنگت]
* [https://sindhisaazfoundation.org/freedom-movement/ ڪملا هيرانند — سنڌي ساز فائونڊيشن]
* [https://www.sindhishaan.com/article/partition/part_06_03.html ڪملا هيرانند بابت جيوتي پنواڻيءَ جو مضمون]
[[زمرو:سنڌي سوانحي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1984ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>3v9ajzu180o9g2nspqqt4z59gxx1ahx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هيمون ڪير سڏائي؟</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105137</id>
    <revision>
      <id>426837</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = هيمون ڪير سڏائي؟ | title_orig = هيمون ڪير سڏائي؟ | author = روپ ڪمار گهايل | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[رزميه شاعري]] | subject = [[هيمو ڪالاڻي]] جي زندگي ۽ شهادت | pub_date = 1995ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''هيمون ڪير سڏائي؟''' (انگريزي: ''Hemoon Kaun Sad'aave?'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ مختصر رزميه نظم...</comment>
      <origin>426837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10614" sha1="69qr1ek6cvqm42mdci0r99fdg18hrro" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = هيمون ڪير سڏائي؟
| title_orig = هيمون ڪير سڏائي؟
| author = روپ ڪمار گهايل
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[رزميه شاعري]]
| subject = [[هيمو ڪالاڻي]] جي زندگي ۽ شهادت
| pub_date = 1995ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''هيمون ڪير سڏائي؟''' (انگريزي: ''Hemoon Kaun Sad'aave?'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ مختصر رزميه نظم آهي، جنهن جو ليکڪ '''روپ ڪمار گهايل''' (''Roop Kumar Ghayal'') آهي. هيءَ تخليق 1995ع ۾ شايع ٿي. نظم جو موضوع [[هيمو ڪالاڻي]] جي زندگي ۽ شهادت آهي، جيڪو [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] ۾ حصو وٺندڙ سنڌ جو نوجوان ڪارڪن هو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تخليق کي وطن دوستيءَ جا جذبا اڀاريندڙ مختصر رزميه نظم قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب جو تعارف ==
''هيمون ڪير سڏائي؟'' هڪ تاريخي شخصيت جي زندگيءَ تي ٻڌل ادبي تخليق آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءُ مختصر رزميه نظم هيمو ڪالاڻيءَ جي زندگيءَ بابت آهي. هن نظم جي پڙهندڙن ۾ وطن دوستيءَ جا جذبا پيدا ڪرڻ کي ان جي هڪ خصوصيت قرار ڏنو آهي. اها جوتواڻيءَ جي ادبي تنقيدي راءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
=== هيمو ڪالاڻيءَ جي زندگي ===
[[هيمو ڪالاڻي]] سنڌ جي شهر [[سکر]] سان تعلق رکندڙ نوجوان آزاديءَ جو ڪارڪن هو. سندس والد جو نالو پيسومل ڪالاڻي ۽ والده جو نالو جيٺي ٻائي هو. هندستان جي لوڪ سڀا سيڪريٽريٽ جي سوانحي ڪتابچي موجب هيمو 23 مارچ 1923ع تي سکر ۾ ڄائو، جڏهن ته هندستان جي ثقافت واري وزارت جي ''Dictionary of Martyrs'' ۾ سندس جنم 11 مارچ 1924ع ڄاڻايل آهي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;LokSabhaHemu&quot;&gt;{{cite book
 |title=Shaheed Hemu Kalani
 |publisher=Lok Sabha Secretariat
 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/58672/1/Eminent_Parliamentarians_Series_Shahed_Hemu_Kalani.pdf
 |language=en
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MartyrsDictionary&quot;&gt;{{cite book
 |title=Dictionary of Martyrs: India's Freedom Struggle (1857–1947), Volume 3
 |publisher=Ministry of Culture, Government of India
 |url=https://www.culture.gov.in/files/inline-documents/Martyrs_Vol_3_06_03_2019_5.pdf
 |language=en
 |format=PDF
}}&lt;/ref&gt;
هيمو پنهنجي نوجوانيءَ ۾ برطانوي راڄ خلاف سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس چاچي منگهارام ڪالاڻيءَ جي سياسي سرگرمين جو مٿس اثر پيو. هو سوراج سينا نالي شاگرد تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ پوءِ ان جي اڳواڻيءَ ۾ حصو ورتائين.&lt;ref name=&quot;LokSabhaHemu&quot;/&gt;
=== آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ===
1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران هيمو ڪالاڻي برطانوي حڪومت خلاف سرگرم رهيو. هندستان جي ثقافت واري وزارت جي تاريخي رڪارڊ موجب 23 آڪٽوبر 1942ع تي هيمو ۽ سندس ساٿين سکر ڀرسان هٿيارن ۽ گولا بارود سان ڀريل ريل گاڏيءَ کي پٽڙيءَ تان لاهڻ لاءِ ريلوي پٽڙيءَ جا حصا کولڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ ڪارروائيءَ دوران هيمو گرفتار ٿيو، جڏهن ته سندس ساٿي فرار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;MartyrsDictionary&quot;/&gt;
هيمو ڪالاڻيءَ تي فوجي قانون هيٺ ڪيس هلايو ويو. شروعات ۾ کيس عمر قيد جي سزا ٻڌائي وئي، جيڪا پوءِ موت جي سزا ۾ تبديل ڪئي وئي. تاريخي ماخذن موجب هن پنهنجي ساٿين جا نالا ظاهر ڪرڻ کان انڪار ڪيو.&lt;ref name=&quot;MartyrsDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LokSabhaHemu&quot;/&gt;
=== شهادت ===
هيمو ڪالاڻيءَ کي 21 جنوري 1943ع تي سکر سينٽرل جيل ۾ ڦاسي ڏني وئي. سندس موت کان پوءِ سنڌ ۾ احتجاج ٿيا ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪيترن اڳواڻن سندس ياد ۾ بيان ڏنا.&lt;ref name=&quot;MartyrsDictionary&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnHemu&quot;&gt;{{cite news
 |title=The Forgotten Life of Hemu Kalani
 |url=https://www.dawn.com/news/1744135
 |work=Dawn
 |date=26 March 2023
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ادبي موضوع ==
=== وطن دوستي ===
موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي موجب ''هيمون ڪير سڏائي؟'' جو هڪ نمايان پهلو وطن دوستيءَ جا جذبا اڀارڻ آهي. تخليق جو موضوع اهڙي نوجوان شخصيت جي زندگي آهي، جنهن برطانوي راڄ خلاف تحريڪ ۾ حصو ورتو ۽ موت جي سزا ڀوڳي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== شهادت ۽ مزاحمت ===
هيمو ڪالاڻيءَ جي زندگيءَ ۾ برطانوي راڄ خلاف سياسي سرگرميون، گرفتاري، سزا ۽ شهادت جا واقعا شامل آهن. اهي واقعا سندس زندگيءَ بابت تاريخي ماخذن مان ثابت ٿين ٿا. البت اصل رزميه نظم جو متن دستياب نه هجڻ سبب اهو بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي ته شاعر انهن واقعن مان ڪهڙن کي ڪهڙي ترتيب يا ادبي انداز ۾ پيش ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;LokSabhaHemu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MartyrsDictionary&quot;/&gt;
== رزميه شاعريءَ سان تعلق ==
[[رزميه شاعري]] ۾ عام طور تاريخي يا داستاني واقعن، جدوجهد، بهادري ۽ غيرمعمولي عملن کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ''هيمون ڪير سڏائي؟'' کي مختصر رزميه نظم قرار ڏنو آهي. انهيءَ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي هن تخليق کي سنڌي رزميه شاعريءَ سان لاڳاپيل ادب ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ڪتاب ۽ تاريخي ماخذن جو فرق ==
''هيمون ڪير سڏائي؟'' هڪ ادبي تخليق آهي، جڏهن ته هيمو ڪالاڻيءَ بابت سرڪاري سوانحي ڪتابچا ۽ تاريخي تحقيق سندس زندگيءَ جي واقعن بابت جدا ماخذ آهن. تاريخي ماخذن ۾ ڏنل معلومات کي اصل نظم جي متن يا ان جي بابن جو احوال نه سمجهڻ گهرجي.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | تصديق ٿيل ڄاڻ
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | ادبي تخليق
| هيمون ڪير سڏائي؟
| موتي لال جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | شاعر
| روپ ڪمار گهايل
| موتي لال جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | اشاعت
| 1995ع
| موتي لال جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | صنف
| مختصر رزميه نظم
| موتي لال جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;&quot; | تاريخي شخصيت
| هيمو ڪالاڻي
| جوتواڻي ۽ تاريخي سوانحي ماخذ
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;&quot; | شهادت
| 21 جنوري 1943ع، سکر
| هندستان جي ثقافت واري وزارت
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MartyrsDictionary&quot;/&gt;
== ليکڪ ==
''هيمون ڪير سڏائي؟'' جو ليکڪ روپ ڪمار گهايل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن جو نالو تخليق جي مصنف طور درج آهي. سندس ڄمڻ، وفات، تعليم ۽ ٻين تصنيفن بابت هن مضمون لاءِ آزاد تصديق ٿيل معلومات دستياب نه ٿي سگهي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي جائزو ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي مختصر جائزي موجب ''هيمون ڪير سڏائي؟'' پڙهندڙ ۾ وطن دوستيءَ جو جذبو پيدا ڪري ٿو. اها راءِ نظم جي موضوع ۽ ادبي اثر بابت جوتواڻيءَ جو تنقيدي تاثر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل نظم جو مڪمل متن ۽ آزاد ادبي تنقيدي جائزو دستياب نه هجڻ سبب ان جي وزن، بحر، بندن جي تعداد، استعاري، تشبيهن ۽ ڪهاڻيءَ جي ترتيب بابت وڌيڪ تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن.
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[هيمو ڪالاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[رزميه شاعري]]
* [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]]
* [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]]
== حوالا ==
{{حوالا}}
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ''Shaheed Hemu Kalani''. لوڪ سڀا سيڪريٽريٽ.
* ''Dictionary of Martyrs: India's Freedom Struggle (1857–1947)''. جلد ٽيون، هندستان جي ثقافت واري وزارت.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/58672/1/Eminent_Parliamentarians_Series_Shahed_Hemu_Kalani.pdf هيمو ڪالاڻي بابت لوڪ سڀا سيڪريٽريٽ جو ڪتابچو]
* [https://www.culture.gov.in/files/inline-documents/Martyrs_Vol_3_06_03_2019_5.pdf هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ جي شهيدن جي لغت]
* [https://www.dawn.com/news/1744135 ڊان اخبار ۾ هيمو ڪالاڻيءَ بابت تاريخي مضمون]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1995ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:رزميه شاعري]]</text>
      <sha1>69qr1ek6cvqm42mdci0r99fdg18hrro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هڪ بوند سترنگي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105138</id>
    <revision>
      <id>426838</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:44:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = هڪ بوند سترنگي | title_orig = هڪ بوند سترنگي | author = [[هري گوريجا]] | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، شعري مجموعو | subject = سماجي ترقي، قومي يڪجهتي ۽ لوڪ لَيَ | pub_date = 1992ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''هڪ بوند سترنگي''' (انگريزي: ''Hika Boond Satrangee'') سنڌي ۽ هندي ٻولين...</comment>
      <origin>426838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8599" sha1="evsn7epx5p018miu4rpuul3mnpm0xg4" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = هڪ بوند سترنگي
| title_orig = هڪ بوند سترنگي
| author = [[هري گوريجا]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]
| genre = [[شاعري]]، شعري مجموعو
| subject = سماجي ترقي، قومي يڪجهتي ۽ لوڪ لَيَ
| pub_date = 1992ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''هڪ بوند سترنگي''' (انگريزي: ''Hika Boond Satrangee'') سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ شاعريءَ جو هڪ گڏيل مجموعو آهي، جيڪو '''[[هري گوريجا]]''' جو لکيل آهي. ڪتاب 1992ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو آهي ته شاعر پنهنجي نظمن ۾ سماجي ترقي ۽ قومي يڪجهتيءَ لاءِ جذباتي انداز ۾ آواز اٿاري ٿو. جوتواڻيءَ موجب شاعر جي نظمن ۾ لوڪ لَيَ ۽ تال جو استعمال سندس شاعريءَ جي هڪ اهم فني خصوصيت آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب جو تعارف ==
''هڪ بوند سترنگي'' ٻن ٻولين ۾ لکيل شاعريءَ جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هن ڪتاب ۾ سنڌي ۽ هندي شاعري شامل آهي. مجموعي ۾ سماجي ترقي ۽ قومي يڪجهتيءَ جا موضوع نمايان آهن. جوتواڻيءَ خاص طور شاعر جي لوڪ لَيَ جي استعمال کي ساراهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي موضوع ==
=== سماجي ترقي ===
جوتواڻيءَ جي جائزي موجب هري گوريجا پنهنجي شاعريءَ ۾ سماجي ترقيءَ جي ضرورت تي زور ڏئي ٿو. انهيءَ موضوع کي هن شاعر جي فڪري وابستگيءَ جي هڪ اهم پهلو طور پيش ڪيو آهي. البت اصل ڪتاب جو مڪمل متن دستياب نه هجڻ سبب سماجي ترقيءَ بابت انفرادي نظمن جا عنوان يا انهن جا مخصوص دليل بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== قومي يڪجهتي ===
''هڪ بوند سترنگي'' جو ٻيو نمايان موضوع قومي يڪجهتي آهي. جوتواڻيءَ موجب شاعر پنهنجي نظمن وسيلي قومي اتحاد جي حمايت ڪري ٿو. اهو بيان جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي تي ٻڌل آهي؛ ڪتاب جي هر نظم جي موضوع بابت الڳ دعويٰ نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== شاعريءَ جون فني خصوصيتون ==
=== لوڪ لَيَ ۽ تال ===
موتي لال جوتواڻيءَ هن مجموعي ۾ لوڪ لَيَ جي استعمال کي شاعر جي هڪ وڏي فني خوبي قرار ڏنو آهي. لوڪ لَيَ مان مراد اهڙا موسيقياتي ۽ آوازي نمونا آهن، جيڪي روايتي لوڪ گيتن ۽ زباني شاعريءَ سان لاڳاپيل هوندا آهن. جوتواڻيءَ جي راءِ موجب هري گوريجا جي نظمن ۾ اهڙي لَيَ جو استعمال نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل نظمن جي متن جي تصديق نه ٿيڻ سبب انهن جي وزن، بحر، قافيي، مخصوص لوڪ ڌنن يا ڇندن بابت وڌيڪ تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن.
=== ٻه ٻوليائي خصوصيت ===
''هڪ بوند سترنگي'' سنڌي ۽ هندي ٻولين جو شعري مجموعو آهي. ٻنهي ٻولين جي شموليت هن ڪتاب جي هڪ تصديق ٿيل خصوصيت آهي. البت موجود ماخذ مان اهو واضح نه ٿو ٿئي ته مجموعي ۾ ٻئي ٻوليون الڳ الڳ نظمن ۾ استعمال ڪيون ويون آهن يا ڪي نظم هڪ ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ليکڪ ==
'''هري گوريجا''' (انگريزي: ''Hari Goreja'') سنڌي ۽ هندي ٻولين ۾ شاعري ڪندڙ شاعر آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب هو 1941ع ۾ ڄائو. جوتواڻيءَ سندس سنڌي تصنيفن ۾ ''رهاڻيون'' (1992ع) ۽ ''گڏجي گهاريون ڪي گهڙيون'' (1993ع) جا نالا پڻ ڏنا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب انهن ٻنهي ڪتابن ۾ فردن ۽ برادرين جي وچ ۾ محبت جا نرم جذبا نمايان آهن. ''هڪ بوند سترنگي'' ۾ سماجي ترقي ۽ قومي يڪجهتيءَ جي موضوعن سان گڏ لوڪ لَيَ جو استعمال سندس شاعريءَ جو هڪ ٻيو پهلو ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== هري گوريجا جون ڄاڻايل تصنيفون ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | ماخذ موجب خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''رهاڻيون'''
| 1992ع
| فردن ۽ برادرين جي وچ ۾ محبت جا جذبا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''هڪ بوند سترنگي'''
| 1992ع
| سنڌي ۽ هندي شاعري؛ سماجي ترقي ۽ قومي يڪجهتي
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''گڏجي گهاريون ڪي گهڙيون'''
| 1993ع
| فردن ۽ برادرين جي وچ ۾ محبت جا جذبا
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== ادبي جائزو ==
موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي موجب ''هڪ بوند سترنگي'' ۾ سماجي ترقي ۽ قومي يڪجهتيءَ جي حمايت سان گڏ لوڪ لَيَ جو استعمال خاص اهميت رکي ٿو. جوتواڻيءَ شاعر جي سماجي موضوعن بابت اظهار کي جذباتي ۽ لوڪ لَيَ جي استعمال کي فني قوت قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هيءُ جائزو جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ جو خلاصو آهي. ڪتاب جي مڪمل متن ۽ ٻين آزاد ادبي جائزن جي تصديق نه ٿيڻ سبب مجموعي جي مجموعي ادبي اثر، انفرادي نظمن جي بناوت ۽ پڙهندڙن وٽ پذيرائيءَ بابت وڌيڪ نتيجا شامل نه ڪيا ويا آهن.
== ڪتاب جا بنيادي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:#FFFFFF;text-align:center;padding:12px;&quot; | هڪ بوند سترنگي — ڪتابي معلومات
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;width:38%;padding:9px;&quot; | عنوان
| هڪ بوند سترنگي
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | شاعر
| هري گوريجا
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | اشاعت
| 1992ع
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | ٻوليون
| سنڌي ۽ هندي
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | صنف
| شاعريءَ جو مجموعو
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | اهم موضوع
| سماجي ترقي ۽ قومي يڪجهتي
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | فني خصوصيت
| لوڪ لَيَ ۽ تال جو استعمال
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | بنيادي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، 1996ع
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[هندي ادب]]
* [[لوڪ شاعري]]
* [[لوڪ موسيقي]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادب جي لغت]
[[زمرو:سنڌي شاعري جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1992ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>evsn7epx5p018miu4rpuul3mnpm0xg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هڪ دل هزار ارمان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105139</id>
    <revision>
      <id>426839</id>
      <timestamp>2026-11-01T01:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox book | name = هڪ دل هزار ارمان | title_orig = هڪ دل هزار ارمان | author = [[ڪلا پرڪاش]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ناول]]، سماجي ۽ رومانوي ناول | subject = [[هندستان جي ورهاڱي]]، پيار، گهريلو ۽ سماجي مسئلا | pub_date = 1957ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''هڪ دل هزار ارمان''' (انگريزي: ''Hik Dil H...</comment>
      <origin>426839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15005" sha1="n66bdcgkbdvpr4p228edve3i1b8sop7" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| name = هڪ دل هزار ارمان
| title_orig = هڪ دل هزار ارمان
| author = [[ڪلا پرڪاش]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ناول]]، سماجي ۽ رومانوي ناول
| subject = [[هندستان جي ورهاڱي]]، پيار، گهريلو ۽ سماجي مسئلا
| pub_date = 1957ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}
'''هڪ دل هزار ارمان''' (انگريزي: ''Hik Dil Hazaar Armaan'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ناول آهي، جيڪو سنڌي ناول نگار '''[[ڪلا پرڪاش]]''' جو پهريون ناول آهي. ڪتاب 1957ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناول کي [[هندستان جي ورهاڱي]] جي موضوع سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سنڌي ادب بابت ٻين تحقيقي ماخذن موجب هيءُ ناول رومانوي، گهريلو ۽ سماجي مسئلن کي به بيان ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Meet the Author: Kala Prakash
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |format=PDF
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
== ڪتاب جو تعارف ==
''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ جي شروعاتي تصنيف آهي. هندستان جي [[ساهتيه اڪادمي]] جي ليکڪا بابت شايع ڪيل سوانحي ۽ ڪتابي فهرست موجب سندس پهريون ناول 1957ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي ورهاڱي جي موضوع تي لکيل ناول قرار ڏيندي نئين ناول نگار جي پهرين ڪوشش طور قابل قبول ادبي تخليق سمجهيو آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مقالي موجب ''هڪ دل هزار ارمان'' هڪ رومانوي ناول آهي، جنهن ۾ گهريلو ۽ سماجي مسئلن کي بيان ڪيو ويو آهي. ساڳئي تحقيق ۾ ڪلا پرڪاش جي ناول نگاريءَ اندر پيار، سماج ۽ گڏيل ڪٽنبن جي مسئلن کي اهم موضوع قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
== تاريخي پسمنظر ==
=== هندستان جي ورهاڱي جو اثر ===
1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو سنڌين ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. انهيءَ تاريخي واقعي سنڌي سماج، خاندانن ۽ ادبي اظهار تي گهرو اثر ڇڏيو. ڪلا پرڪاش پاڻ به ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ڇڏي ڀارت منتقل ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;DawnKala&quot;&gt;{{cite news
 |title=Kala Parkash, an untiring writer, passes away in Mumbai
 |url=https://www.dawn.com/news/1425188/kala-parkash-an-untiring-writer-passes-away-in-mumbai
 |work=Dawn
 |date=6 August 2018
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''هڪ دل هزار ارمان'' جو موضوع ورهاڱو آهي. انهيءَ ڪري ناول کي ڪلا پرڪاش جي ورهاڱي سان لاڳاپيل ادبي اظهار جي شروعاتي تخليقن ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو. البت ناول جي اصل متن کان سواءِ ان ۾ بيان ڪيل مخصوص لڏپلاڻ، شهرن يا واقعن جي سڃاڻپ ڪرڻ ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
=== ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب ===
ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ادب نون سماجي ۽ ثقافتي حالتن ۾ اڳتي وڌيو. سنڌي ليکڪن جي تخليقن ۾ لڏپلاڻ، سڃاڻپ، سماجي تبديلي ۽ نون ماحولن ۾ زندگيءَ جا تجربا اهم موضوع بڻيا. ''هڪ دل هزار ارمان'' جي 1957ع واري اشاعت انهيءَ تاريخي دور سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Post-Partition Sindhi Literature in India: A Historical Overview
 |url=https://www.sahapedia.org/post-partition-sindhi-literature-india-historical-overview
 |website=Sahapedia
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;
== موضوع ۽ ادبي خصوصيتون ==
=== رومانويت ۽ حقيقت نگاري ===
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ ''هڪ دل هزار ارمان'' کي حقيقت نگاري ۽ زندگيءَ جي رومانوي تصورن جو ميلاپ قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ جائزي موجب ناول ۾ محبت ۽ زندگيءَ جي سماجي حقيقتن جي اظهار کي گڏيل اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
=== گهريلو ۽ سماجي مسئلا ===
ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت ادبي تحقيق ۾ گهريلو لاڳاپن، سماجي مسئلن ۽ گڏيل ڪٽنبن جي اندروني حالتن کي نمايان موضوع قرار ڏنو ويو آهي. ''هڪ دل هزار ارمان'' بابت خاص طور رومانوي ۽ سماجي موضوعن جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
ڪتاب جي اصل متن ۽ ڪردارن جي تفصيلي فهرست جي تصديق نه ٿيڻ سبب ڪنهن مخصوص ڪردار، واقعي يا انجام کي هن مضمون ۾ بيان نه ڪيو ويو آهي.
=== عورتن جي سماجي حيثيت ===
ڊاڪٽر پروين جي ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيق ۾ عورت ڪردارن جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو ورتو ويو آهي. تحقيق موجب ليکڪا پنهنجي افسانوي ادب ۾ عورتن جي احساسن، گهريلو لاڳاپن ۽ سماجي مسئلن کي نمايان ڪري ٿي. اهو ڪلا پرڪاش جي مجموعي ناول نگاريءَ بابت جائزو آهي؛ ان کي ''هڪ دل هزار ارمان'' جي ڪنهن مخصوص ڪردار بابت سڌي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
== ادبي تنقيد ==
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''هڪ دل هزار ارمان'' کي ڪلا پرڪاش جي پهرين ناول طور متعارف ڪرائيندي ان جي ادبي معيار کي شروعاتي ڪوشش جي لحاظ کان قابل قبول قرار ڏنو آهي. اها جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي شايع ڪيل تحقيق ۾ ناول جي رومانوي ۽ سماجي نوعيت تي روشني وڌي وئي آهي. ان ۾ ناول کي حقيقت نگاري ۽ رومانوي تصورن جي ميلاپ طور ڏٺو ويو آهي. اهڙيءَ ريت ٻنهي ماخذن ۾ ناول جي مختلف پهلوئن کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
== اشاعت ۽ ڇاپا ==
ساهتيه اڪادميءَ جي سوانحي ڪتابچي، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي مقالي موجب ''هڪ دل هزار ارمان'' پهريون ڀيرو 1957ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪلا پرڪاش
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪلا+پرڪاش
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
''دي سنڌو ورلڊ'' جي سوانحي تعارف موجب ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 1972ع ۾ ڀارت ۾ شايع ٿيو ۽ 1973ع ۾ سنڌ، پاڪستان ۾ ڇپيو. اهي ڇاپن بابت ثانوي ماخذ جا تفصيل آهن، جن جي اصل ڪتابي نسخن مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldKala&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kala Prakash
 |url=https://thesindhuworld.com/kala-prakash/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=1 November 2026
}}&lt;/ref&gt;
''ڊان'' جي 6 آگسٽ 2018ع واري تعزيتي مضمون ۾ ناول جي پهرين اشاعت بابت هڪ هنڌ 1954ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ساڳئي مضمون جي تصنيفن واري فهرست ۾ 1957ع لکيل آهي. ساهتيه اڪادميءَ ۽ ٻين ادبي ماخذن جي موافقت سبب 1957ع کي بنيادي اشاعتي سال طور اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DawnKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | اشاعتي تفصيل
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''1957ع'''
| پهرين اشاعت
| ساهتيه اڪادمي، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''1972ع'''
| ڀارت ۾ ٻيو ڇاپو، ثانوي ماخذ موجب
| دي سنڌو ورلڊ
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''1973ع'''
| سنڌ، پاڪستان ۾ اشاعت، ثانوي ماخذ موجب
| دي سنڌو ورلڊ، ڊان
|}
&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DawnKala&quot;/&gt;
== ليکڪا ==
=== شروعاتي زندگي ===
[[ڪلا پرڪاش]] 2 جنوري 1934ع تي [[ڪراچي]] ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو پارومل چانڊواڻي هو. ورهاڱي کان پوءِ هوءَ ڀارت منتقل ٿي، جتي تعليم حاصل ڪيائين. سندس ادبي سرگرمين جي شروعات 1953ع ۾ ڪهاڻي ''ڏوهي بيڏوهي'' جي اشاعت سان ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;
1954ع ۾ ڪلا پرڪاش جي شادي سنڌي شاعر ۽ اديب [[موتي پرڪاش]] سان ٿي. ان کان پوءِ هن ناول، ڪهاڻي، شاعري ۽ ٻين نثري صنفن ۾ لکڻ جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;
=== ادبي سفر ===
''هڪ دل هزار ارمان'' ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول هو. ان کان پوءِ هن ''شيشي جي دل''، ''حياتي هوتن ريءَ''، ''وقت وٿيون وڇوٽيون''، ''آرسيءَ آڏو'' ۽ ٻين ناولن ذريعي سنڌي افسانوي ادب ۾ ڪم جاري رکيو.&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
ڪلا پرڪاش کي 1994ع ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ]] مليو. هن 5 آگسٽ 2018ع تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaKala&quot;/&gt;
== ڪلا پرڪاش جا چونڊ ناول ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | ناول
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#176B96;color:white;padding:10px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''هڪ دل هزار ارمان'''
| 1957ع
| پهريون ناول
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''شيشي جي دل'''
| 1960ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''حياتي هوتن ريءَ'''
| 1975ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''وقت وٿيون وڇوٽيون'''
| 1988ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#E0F7FF;padding:8px;&quot; | '''آرسيءَ آڏو'''
| 1992ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#FFF3D6;padding:8px;&quot; | '''سمنڊ ۽ ڪنارو'''
| 2004ع
| ناول
|}
&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;
== ڪتاب جا بنيادي تفصيل ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #B8860B;border-collapse:collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#176B96;color:white;text-align:center;padding:12px;&quot; | هڪ دل هزار ارمان — ڪتابي معلومات
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;width:38%;padding:9px;&quot; | عنوان
| هڪ دل هزار ارمان
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | ليکڪا
| [[ڪلا پرڪاش]]
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | پهرين اشاعت
| 1957ع
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | ادبي صنف
| ناول
|-
! style=&quot;background:#FFF0C7;padding:9px;&quot; | اهم موضوع
| ورهاڱو، رومانويت، گهريلو ۽ سماجي مسئلا
|-
! style=&quot;background:#D9F3FF;padding:9px;&quot; | ادبي حيثيت
| ڪلا پرڪاش جو پهريون ناول
|}
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaKala&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhilaKalaStudy&quot;/&gt;
== وڌيڪ ڏسو ==
* [[ڪلا پرڪاش]]
* [[موتي پرڪاش]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[سنڌي هندن جي لڏپلاڻ]]
== حوالا ==
&lt;references /&gt;
== وڌيڪ پڙهڻ ==
* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: سمپرڪ پرڪاشن، 1996ع.
* ساهتيه اڪادمي. ''Meet the Author: Kala Prakash''.
* ڊاڪٽر پروين. «ڪلا پرڪاش جي ناولن ۾ عورت ڪردار جي حيثيت ۽ اهميت جو جائزو». ''سنڌي ٻولي''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي.
== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kala_prakash.pdf ساهتيه اڪادميءَ جو ڪلا پرڪاش بابت ڪتابچو]
* [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-74-analysis-of-the-position-and-importance-of-women-characters-in-kala-prakashs-novels ڪلا پرڪاش جي ناولن بابت تحقيقي مقالو]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪلا+پرڪاش انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪلا پرڪاش]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1957ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>n66bdcgkbdvpr4p228edve3i1b8sop7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/وثق</title>
    <ns>4</ns>
    <id>105140</id>
    <redirect title="وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/سانڍيل" />
    <revision>
      <id>426843</id>
      <timestamp>2026-11-01T05:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/وثق]] کي [[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/سانڍيل]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="4j0upz7e1e5luut2x2zd7yytmaq162z" xml:space="preserve">#چوريو [[وڪيپيڊيا:منتظم/راءِ شماري/سانڍيل]]</text>
      <sha1>4j0upz7e1e5luut2x2zd7yytmaq162z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪارو تاج وارو ٻگهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105141</id>
    <revision>
      <id>426846</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:14:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:pnb:Special:Redirect/revision/376654|کالی تاجوالی کونج]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>426846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="584" sha1="muxbn4by7hozwp8ire6hel5881lhvs5" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:	#F7E7CE&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Black Crowned Bird is a bird from Africa.&lt;/font&gt;'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Artis_black_crowned_crane1.jpg|250x250 عڪسلون]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
|Africa
|[[جنور|Animal]]
|-
|Family
|[[کورڈیٹ|Chordata]]
|-
|Domain
|[[پنچھی|Birds]]
|-
|Family
|[[کونجاں|Pheasant]]
|-
|Scientific Name
|Balericapavonina
|-
|}
Black CrownedIt belongs to Africa</text>
      <sha1>muxbn4by7hozwp8ire6hel5881lhvs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426848</id>
      <parentid>426846</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="764bwkw6fcoq42jcu8jlrbhpm9a0s2l" xml:space="preserve">{| align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot; style=&quot;margin:0;background:	#F7E7CE&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:silver&quot; width=&quot;130px&quot; |'''&lt;font color=&quot;black&quot; size=&quot;1&quot;&gt;Black Crowned Bird is a bird from Africa.&lt;/font&gt;'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; |[[فائل:Artis_black_crowned_crane1.jpg|250x250 عڪسلون]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
|Africa
|[[جنور|Animal]]
|-
|Family
|[[کورڈیٹ|Chordata]]
|-
|Domain
|[[پنچھی|Birds]]
|-
|Family
|[[کونجاں|Pheasant]]
|-
|Scientific Name
|Balericapavonina
|-
|}
Black CrownedIt belongs to Africa

==کونج==
{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Use dmy dates|date=February 2014}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = A black crowned crane at [[Philadelphia Zoo]], Pennsylvania
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

The '''black crowned crane''' ('''''Balearica pavonina''''') is a part of the family [[Gruidae]], along with its sister species, the [[grey crowned crane]]. It is topped with its characteristic bristle-feathered golden crown. It is usually found in the shallow [[wetland]]s of sub-Saharan Africa during the wet season, which act as its principal breeding, feeding and roosting sites although it can also be found foraging in grasslands and near croplands of dry [[savanna]].</text>
      <sha1>764bwkw6fcoq42jcu8jlrbhpm9a0s2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426849</id>
      <parentid>426848</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1416" sha1="npmbjun8jif8cbc2sz8gmgk48fnz7pa" xml:space="preserve">==کونج==
{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Use dmy dates|date=February 2014}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = A black crowned crane at [[Philadelphia Zoo]], Pennsylvania
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

The '''black crowned crane''' ('''''Balearica pavonina''''') is a part of the family [[Gruidae]], along with its sister species, the [[grey crowned crane]]. It is topped with its characteristic bristle-feathered golden crown. It is usually found in the shallow [[wetland]]s of sub-Saharan Africa during the wet season, which act as its principal breeding, feeding and roosting sites although it can also be found foraging in grasslands and near croplands of dry [[savanna]].</text>
      <sha1>npmbjun8jif8cbc2sz8gmgk48fnz7pa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426851</id>
      <parentid>426849</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="sbjuv297bnka3yr0glmqzv2f1xu58bb" xml:space="preserve">
{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = A black crowned crane at [[Philadelphia Zoo]], Pennsylvania
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

The '''black crowned crane''' ('''''Balearica pavonina''''') is a part of the family [[Gruidae]], along with its sister species, the [[grey crowned crane]]. It is topped with its characteristic bristle-feathered golden crown. It is usually found in the shallow [[wetland]]s of sub-Saharan Africa during the wet season, which act as its principal breeding, feeding and roosting sites although it can also be found foraging in grasslands and near croplands of dry [[savanna]].</text>
      <sha1>sbjuv297bnka3yr0glmqzv2f1xu58bb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426852</id>
      <parentid>426851</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[سنڌو (Black-Crowned)]] کي [[سنڌو ٻگهه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="sbjuv297bnka3yr0glmqzv2f1xu58bb" xml:space="preserve">
{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = A black crowned crane at [[Philadelphia Zoo]], Pennsylvania
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

The '''black crowned crane''' ('''''Balearica pavonina''''') is a part of the family [[Gruidae]], along with its sister species, the [[grey crowned crane]]. It is topped with its characteristic bristle-feathered golden crown. It is usually found in the shallow [[wetland]]s of sub-Saharan Africa during the wet season, which act as its principal breeding, feeding and roosting sites although it can also be found foraging in grasslands and near croplands of dry [[savanna]].</text>
      <sha1>sbjuv297bnka3yr0glmqzv2f1xu58bb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426855</id>
      <parentid>426852</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1383" sha1="jbgpirkw3910e7svi2wlujiy82suevk" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = A black crowned crane at [[Philadelphia Zoo]], Pennsylvania
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
ٻگهه

The '''black crowned crane''' ('''''Balearica pavonina''''') is a part of the family [[Gruidae]], along with its sister species, the [[grey crowned crane]]. It is topped with its characteristic bristle-feathered golden crown. It is usually found in the shallow [[wetland]]s of sub-Saharan Africa during the wet season, which act as its principal breeding, feeding and roosting sites although it can also be found foraging in grasslands and near croplands of dry [[savanna]].
==ref==</text>
      <sha1>jbgpirkw3910e7svi2wlujiy82suevk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426861</id>
      <parentid>426855</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="0rhv3309ht1vxiv0agawdh2tttr4cpv" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane&lt;/small&gt;''')'''  (&lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه، (Gruidae) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب سهارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.

==ref==</text>
      <sha1>0rhv3309ht1vxiv0agawdh2tttr4cpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426867</id>
      <parentid>426861</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2380" sha1="8id7lirgwl49ekcrnw8o47mu9x7jmss" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane&lt;/small&gt;''')'''  (&lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه، (Gruidae) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب سهارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  سائنسي نالو، e ڪارو تاج وارو ڪرين (Balearica pavonina)، ان جي ڀيڻ جي نسل گرين تاج وارو ڪرين سان گڏ، Gruidae خاندان جو حصو آهي. صحارا ريگستان. گردا. ڊاءِ آڪسائيڊ. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت واري برسٽل فيدرڊ گولڊن ڪرائون آهي. اهو عام طور تي گندي موسم دوران سب سهارا آفريڪا جي ٿلهي ويٽ لينڊز ۾ ملي ٿو، جيڪو ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪري ٿو جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهجي ٿو.

==ref==</text>
      <sha1>8id7lirgwl49ekcrnw8o47mu9x7jmss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426870</id>
      <parentid>426867</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[سنڌو ٻگهه]] کي [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2380" sha1="8id7lirgwl49ekcrnw8o47mu9x7jmss" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|crowned crane}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane&lt;/small&gt;''')'''  (&lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه، (Gruidae) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب سهارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  سائنسي نالو، e ڪارو تاج وارو ڪرين (Balearica pavonina)، ان جي ڀيڻ جي نسل گرين تاج وارو ڪرين سان گڏ، Gruidae خاندان جو حصو آهي. صحارا ريگستان. گردا. ڊاءِ آڪسائيڊ. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت واري برسٽل فيدرڊ گولڊن ڪرائون آهي. اهو عام طور تي گندي موسم دوران سب سهارا آفريڪا جي ٿلهي ويٽ لينڊز ۾ ملي ٿو، جيڪو ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪري ٿو جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهجي ٿو.

==ref==</text>
      <sha1>8id7lirgwl49ekcrnw8o47mu9x7jmss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426874</id>
      <parentid>426870</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1727" sha1="bt5jt52ki57aeqnhnrykxllphodu2wo" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==ref==</text>
      <sha1>bt5jt52ki57aeqnhnrykxllphodu2wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426876</id>
      <parentid>426874</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="oa34qo8eeb1i3kwjldicr1wyi9ltdcu" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==ref==

== External links ==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}</text>
      <sha1>oa34qo8eeb1i3kwjldicr1wyi9ltdcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426879</id>
      <parentid>426876</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2806" sha1="pxe7esi3dt9zyug4vmzr9z4xlmf6uuk" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==ref==

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:بالياريكا]] 
[[زمرو:ساحل (خطو) جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالا ڏنل جانورن جا گروهه]] [[زمرو:اهڙا مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:1758ع]] 
[[زمرو:قومي علامتون]]
[[زمرو:مضمون]]</text>
      <sha1>pxe7esi3dt9zyug4vmzr9z4xlmf6uuk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426880</id>
      <parentid>426879</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2797" sha1="svhl3s381yij2lsr67hpbl5kxuxyk4k" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:بالياريكا]] 
[[زمرو:ساحل (خطو) جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالا ڏنل جانورن جا گروهه]] [[زمرو:اهڙا مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:1758ع]] 
[[زمرو:قومي علامتون]]
[[زمرو:مضمون]]</text>
      <sha1>svhl3s381yij2lsr67hpbl5kxuxyk4k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426882</id>
      <parentid>426880</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2885" sha1="ktxaxnygwc6ip9ybqutiwkf91r1r9w2" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:بالياريكا]] 
[[زمرو:ساحل (خطو) جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالا ڏنل جانورن جا گروهه]] [[زمرو:اهڙا مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:1758ع]] 
[[زمرو:قومي علامتون]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:مضمون]]
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل]]</text>
      <sha1>ktxaxnygwc6ip9ybqutiwkf91r1r9w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426886</id>
      <parentid>426882</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:01:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="rw7w4wldtbh0fclpmkoh48eymtg2qra" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:باليريڪا]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:اهڙا مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]] 
[[زمرو:ڪارل لينيئس پاران نالا ڏنل جانورن جا گروهه]]</text>
      <sha1>rw7w4wldtbh0fclpmkoh48eymtg2qra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426893</id>
      <parentid>426886</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2753" sha1="s16y4ge9ab88jzhmbykzy86c0m3l2hq" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:باليريڪا]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:اهڙا مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>s16y4ge9ab88jzhmbykzy86c0m3l2hq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426894</id>
      <parentid>426893</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>426894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2745" sha1="p9uu52s0ct9fvm4ninywq36u0f9sbuj" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]
[[زمرو:اهڙا مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]]</text>
      <sha1>p9uu52s0ct9fvm4ninywq36u0f9sbuj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426898</id>
      <parentid>426894</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>426898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2728" sha1="kekbk8dbn34kios8r2lxtx16k8826lg" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران سب صحارا آفريڪا جي ٿلهي آبي زمينن (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ سوانا جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>kekbk8dbn34kios8r2lxtx16k8826lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426899</id>
      <parentid>426898</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2752" sha1="0mg480aul1cu9jbuqr3iuxt61bsyc1k" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] (&lt;small&gt;wetlands&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>0mg480aul1cu9jbuqr3iuxt61bsyc1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426901</id>
      <parentid>426899</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2726" sha1="k2hhhlq87qn3e6y9tljzkks5q6a0lje" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}

'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.  

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>k2hhhlq87qn3e6y9tljzkks5q6a0lje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426948</id>
      <parentid>426901</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="c4tjqeiwq4yd4el4uo55a611l0702ed" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.
==درجه بندي==
==وضاحت==
==رهائش ۽ ورڇ==
==رويو==
تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا==
سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. 
==ثقافت ۾==
ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي.

==گيلري==
==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>c4tjqeiwq4yd4el4uo55a611l0702ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426950</id>
      <parentid>426948</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:28:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* گيلري */</comment>
      <origin>426950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4878" sha1="2nxi5ppen6vzonu7wyq3udrcpzy5thb" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.
==درجه بندي==
==وضاحت==
==رهائش ۽ ورڇ==
==رويو==
تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا==
سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. 
==ثقافت ۾==
ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي.

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight
File:Balearica pavonina1.jpg
Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}}
|File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage
File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>2nxi5ppen6vzonu7wyq3udrcpzy5thb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426951</id>
      <parentid>426950</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وضاحت */</comment>
      <origin>426951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7595" sha1="0hfr0yagkd2y6301ytl1qq94olhsdjq" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.
==درجه بندي==
==وضاحت==
[[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|The black crowned crane at the [[:en:Milwaukee County Zoo|Milwaukee County Zoo]] in [[:en:Milwaukee|Milwaukee]], [[:en:Wisconsin|Wisconsin]]]]
[[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka]]
[[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|Side profile of ''Balearica pavonina'' at La Barben's zoo (France)]]
The black crowned crane can measure up to {{convert|105|cm|abbr=on}} in length, weigh between {{convert|3000|–|4000|g|abbr=on}} and has a wingspan of {{convert|180|–|200|cm|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Naturally, it is characterized by its dark slate-grey to black plumage, and it has stiff golden feathers at the top of its head which make up its crown. Each golden bristle-like feather is a spiral that is white on one side and brown on the other with black at the very tip.&lt;ref name=&quot;Walkinshaw-1964&quot;&gt;{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}&lt;/ref&gt; 

Other distinct features of these birds include the white feathers on the upper section of their wings and the small pouch of red skin, the [[gular sac]], hanging underneath their chins.{{cn|date=January 2021}} Their long legs and their toes are black, and they possess a long hind toe that allows them to grasp onto perches. The black crowned crane also has large red cheek patches just behind its eye that differ in size between its two subspecies; the West African black crowned crane (''Balearica pavonina pavonina'') has red on the lower half of its cheek patch while the Sudan black crowned crane (''Balearica pavonine ceciliae'') has red extending to the upper half as well.&lt;ref name=&quot;Walkinshaw-1964&quot; /&gt; Male black crowned cranes are larger but are otherwise indistinguishable from females. Juveniles are mostly grey with a brown crown and a nape, grey to brown body.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot; /&gt;

==رهائش ۽ ورڇ==
==رويو==
تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا==
سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. 
==ثقافت ۾==
ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي.

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight
File:Balearica pavonina1.jpg
Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}}
|File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage
File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>0hfr0yagkd2y6301ytl1qq94olhsdjq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426962</id>
      <parentid>426951</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وضاحت */</comment>
      <origin>426962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8333" sha1="ae7is49w1w8h97l08wkwdba8npjecjt" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.
==درجه بندي==
==وضاحت==
[[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]]
[[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾،  ڪارو تاج وارو ٻگهه]]
[[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]]
ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Walkinshaw-1964&quot;&gt;{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}&lt;/ref&gt; 

انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot; /&gt;

==رهائش ۽ ورڇ==
==رويو==
تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا==
سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. 
==ثقافت ۾==
ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي.

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight
File:Balearica pavonina1.jpg
Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}}
|File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage
File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>ae7is49w1w8h97l08wkwdba8npjecjt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426963</id>
      <parentid>426962</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>426963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8349" sha1="io000g87vnzg74zxb6dl3elafiyphp1" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.
==درجه بندي==
==وضاحت==
[[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]]
[[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾،  ڪارو تاج وارو ٻگهه]]
[[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]]
ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Walkinshaw-1964&quot;&gt;{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}&lt;/ref&gt; 

انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot; /&gt;

==رهائش ۽ ورڇ==
==رويو==
تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا==
سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. 
==ثقافت ۾==
ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي.

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight
File:Balearica pavonina1.jpg
Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}}
|File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage
File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>io000g87vnzg74zxb6dl3elafiyphp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426964</id>
      <parentid>426963</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>426964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11684" sha1="gjkp6qa7p8959bw7dt1j1tv5o9aqk8p" xml:space="preserve">{{Short description|Species of bird}}
{{Other uses|تاج وارو ٻگهه}}
{{Speciesbox
| image = Black Crowned Crane 1194px.jpg
| image_caption = فلاڊيلفيا زو، [[پنسلوانيا]] ۾ هڪ ڪاري تاج وارو ٻگهه
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=iucn&gt;{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2024 |title=''Balearica pavonina'' |article-number=e.T22692039A240627334 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T22692039A240627334.en}}&lt;/ref&gt;
| status2 = CITES_A1 
| status2_system = CITES 
| status2_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}&lt;/ref&gt;
| genus = Balearica
| species = pavonina
| authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms = ''Ardea pavonina'' {{small|Linnaeus,&amp;nbsp;1758}}
| range_map = Balearica pavonina dist.jpg
}}
'''ڪاري تاج وارو ٻگهه''' (&lt;small&gt;black crowned crane،&lt;/small&gt; سائنسي نالو: &lt;small&gt;Balearica pavonina&lt;/small&gt;) پنهنجي ڀيڻ جي نسل، سائي تاج واري  ٻگهه سان گڏ، &quot;گروڊاءِ&quot; (&lt;small&gt;Gruidae&lt;/small&gt;) خاندان جو حصو آهي. ان جي چوٽي تي ان جي خاصيت وارو سنهري تاج آهي. اهو عام طور تي برسات جي موسم دوران [[سب صحارا آفريڪا]] جي ٿلهي [[آبستان|آبساتانن]] ۾ ملي ٿو، جيڪي ان جي مکيه نسل، کارائڻ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا جيتوڻيڪ اهو خشڪ [[سوانا]] جي گاهه جي ميدانن ۽ فصلن جي ويجهو چارا ڳولي سگهي ٿو.
==درجه بندي==
The black crowned crane was [[Species description|formally described]] in 1758 by the Swedish naturalist [[Carl Linnaeus]] in the [[10th edition of Systema Naturae|tenth edition]] of his ''[[Systema Naturae]]''. He placed it with the cranes and herons in the [[genus]] ''[[Ardea (bird)|Ardea]]'' and coined the [[binomial name]] ''Ardea pavonina''.  He specified the [[type locality (biology)|type locality]] as simply &quot;Africa&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=141 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727048 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1934 | title=Check-List of Birds of the World | volume=2 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts  | page=154 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14482967 }}&lt;/ref&gt; Linnaeus cited earlier authors including the English naturalist [[George Edwards (naturalist)|George Edwards]] who in 1751 had included a description and a hand-colour etching of the &quot;Crowned African Crane&quot; in the fourth volume of his ''A Natural History of Uncommon Birds''.&lt;ref&gt;{{ cite book | last=Edwards | first=George | author-link=George Edwards (naturalist) | year=1751 | title=A Natural History of Uncommon Birds | location=London | publisher=Printed for the author at the College of Physicians | volume=4 | page=192, Plate 192 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/50196470 }}&lt;/ref&gt; The black crowned crane is now placed together with the grey crowned crane in the genus ''[[Balearica]]'' that was introduced in 1760 by the French zoologist [[Mathurin Jacques Brisson]].&lt;ref name=ioc&gt;{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=December 2023 | title=Finfoots, flufftails, rails, trumpeters, cranes, Limpkin | work=IOC World Bird List Version 14.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/flufftails/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=25 July 2024 }}&lt;/ref&gt; The genus name is from [[Latin]] ''Baliaricus'' meaning &quot;of the Balearic Islands&quot;. The specific epithet ''pavonina'' is Latin meaning &quot;peacock-like&quot; or &quot;patterned or coloured like the peacock's tail&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n66/mode/1up 66], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n294/mode/1up 294]}}&lt;/ref&gt;

Two [[subspecies]] are recognised:&lt;ref name=ioc/&gt;
* ''Balearica pavonina ceciliae'' Mitchell, PC, 1904 – southwest Chad to west Ethiopia to northwest Kenya and north Uganda
* ''Balearica pavonina pavonina'' ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) – Senegal and Gambia to Chad

==وضاحت==
[[File:Milwaukee_County_Zoo_August_2022_021_(black_crowned_crane).jpg|thumb|left|ملواڪي ڪائونٽي زو، [[ملواڪي]]، [[وسڪونسن]] ۾ ڪارو تاج وارو ٻگهه ]]
[[File:Bird at At Safari park.jpg|alt=The black crowned crane at the Gazipur Safari Park, near Dhaka.|left|thumb|[[ڍاڪا]] جي ويجهو غازي پور سفاري پارڪ ۾،  ڪارو تاج وارو ٻگهه]]
[[File:Zoo_de_la_Barben_20100605_029.jpg|thumb|left|لا باربن جي زو، [[فرانس]] ۾ بيلاريڪا پاوونينا (ڪارو تاج وارو ٻگهه) جو سائڊ پروفائل ]]
ڪارو تاج وارو ٻگهه ڊيگهه ۾ 105 سينٽي ميٽر (41 انچ) تائين ۽ وزن ۾ 3,000 کان 4,000 گرام (110 کان 140 آونس) جي وچ ۾ ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي پرن جي پکيڙ 180 کان 200 سينٽي ميٽر (71 کان 79 انچ) تائين هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Archibald |first1=G.W. |last2=Meine |first2=C.D. |last3=Kirwan |first3=G.M. |last4=Garcia |first4=E.F.J.|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|date=2020|title=Black Crowned-Crane (Balearica pavonina)|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.blccra1.01|journal=Birds of the World|doi=10.2173/bow.blccra1.01|s2cid=240750003 |via=The Cornell Lab of Ornithology|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; قدرتي طور تي، اهو ان جي ڳاڙهي سليٽ-ڀورو کان ڪارو پلميج جي خاصيت آهي ۽ ان جي مٿي جي چوٽي تي سخت سونهري پن آهن جيڪي ان جو تاج ٺاهيندا آهن. هر سونهري برسٽل جهڙو پن هڪ سرپل آهي جيڪو هڪ پاسي اڇو ۽ ٻئي پاسي ناسي آهي جنهن جي چوٽي ڪاري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Walkinshaw-1964&quot;&gt;{{Cite journal|last=Walkinshaw|first=L.H.|date=1964|title=The African Crowned Cranes|journal= The Wilson Bulletin|volume=76|issue=4|pages=355–377|jstor=4159328}}&lt;/ref&gt; 

انهن پکين جي ٻين مختلف خاصيتن ۾ انهن جي پرن جي مٿئين حصي تي اڇا پن ۽ ڳاڙهي چمڙي جو ننڍڙو ٿلهو، گلر ٿلهو، انهن جي چن جي هيٺان لٽڪيل شامل آهن. انهن جون ڊگهيون ٽنگون ۽ آڱريون ڪاري آهن ۽ انهن وٽ هڪ ڊگهو پوئين آڱر آهي جيڪو انهن کي پرچ تي پڪڙڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ڪاري تاج واري ٻگهه جي اک جي پويان وڏا ڳاڙهي ڳلن جا داغ پڻ هوندا آهن جيڪي ان جي ٻن ذيلي جنسن جي وچ ۾ سائيز ۾ مختلف هوندا آهن؛ اولهه آفريقي ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonina pavonina) جي ڳلن جي هيٺين اڌ تي ڳاڙهي رنگ هوندو آهي جڏهن ته سوڊان ڪاري تاج واري ٻگهه (Balearica pavonine ceciliae) جو مٿيون اڌ به ڳاڙهو هوندو آهي. نر ڪاري تاج واري ٻگهه وڏا هوندا آهن پر ٻي صورت ۾ مادين کان الڳ نه ٿي سگهندا آهن. نوجوان گهڻو ڪري ڀوري رنگ جا هوندا آهن جن ۾ ڀورو تاج ۽ ڀورو جسم هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;Archibald-2020&quot; /&gt;

==رهائش ۽ ورڇ==
==رويو==
تحفظ جي حيثيت ۽ خطرا==
سال 2024ع تائين، ڪاري تاج واري ڪرين کي فطرت جي تحفظ لاء (IUCN) جي ريڊ لسٽ تي هڪ ڪمزور نسل جي طور تي درج ڪيو ويو آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 44,000-77,000 بالغ فردن جي آهي. ڪاري تاج وارو ٻگهه کي آبي زمينن جي تباهي جي ڪري وڏن تحفظ جي خطرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو جيڪي نسلن لاءِ مکيه نسل، کاڌ خوراڪ ۽ رهائش جي جڳهن جي طور تي ڪم ڪن ٿا. خشڪ سالي ۾ واڌ ۽ زراعت، ڊيم جي تعمير يا آبپاشي منصوبن جي نالي تي آبي زمينن جي نيڪال انهن ماحولياتي نظام جي تباهي جو سبب بڻيا آهن. ان کان علاوه، ٽڪرا ٽڪرا ٿيل ويٽ لينڊ آبي ٿلهي جانورن جي حرڪت کي گهٽائي ڇڏيندا آهن ۽ ان ڪري ڪاري تاج وارو ٻگهه جي خوراڪ جي دستيابي کي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ڪاري تاج وارو ٻگهه جي آبادي تي رهائش جي تباهي جا منفي اثر انهن پکين جي شڪار، قبضو يا واپار جي ڪري وڌيڪ وڌي ويندا آهن جن انهن جي باقي جهنگلي آبادي جو گهڻو حصو دعويٰ ڪيو آهي. 
==ثقافت ۾==
ڪاري تاج وارو ٻگهه [[نائيجيريا]] جو قومي پکي آهي ۽ اڪثر ڪري امن جي علامت سمجهيو ويندو آهي.

==گيلري==
&lt;gallery&gt;
File:Flickr - Rainbirder - Black Crowned Crane (Balearica pavonina).jpg|In flight
File:Balearica pavonina1.jpg
Grue couronnée (Zoo Amiens).JPG|''Balearica pavonina'' in {{ill|Zoo d'Amiens|fr}}
|File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-06-120426_0011.jpg|Crown and plumage
File:Balearica_pavonina_(Schwarzer_Kronenkranich_-_Black_Crowned_Crane)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-02-120426_0207.jpg|Eating
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-crowned-crane-balearica-pavonina BirdLife Species Factsheet – Black Crowned-crane ''Balearica pavonina'']
*[https://web.archive.org/web/20051120111758/http://www.savingcranes.org/species/black_crowned.cfm International Crane Foundation's Black crowned crane]
*[https://digitalcommons.unl.edu/bioscicranes/12/ Crowned Crane (''Balearica pauonina'')] from ''Cranes of the World'', by [[Paul Johnsgard]]

{{Gruidae|state=all}} 
{{Authority control}}
{{Taxonbar|from=Q379761}}

[[زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه]]
[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]]</text>
      <sha1>gjkp6qa7p8959bw7dt1j1tv5o9aqk8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌو (Black-Crowned)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105142</id>
    <redirect title="ڪارو تاج وارو ٻگهه" />
    <revision>
      <id>426853</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[سنڌو (Black-Crowned)]] کي [[سنڌو ٻگهه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="rb66mb988973haa0l41hdwxpl330c9i" xml:space="preserve">#چوريو [[سنڌو ٻگهه]]</text>
      <sha1>rb66mb988973haa0l41hdwxpl330c9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426873</id>
      <parentid>426853</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>776</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[سنڌو ٻگهه]] to [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]]</comment>
      <origin>426873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="s47jp5f9ta02l16qguhnn9f9zz35ok5" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]]</text>
      <sha1>s47jp5f9ta02l16qguhnn9f9zz35ok5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون/2026/مهينو نومبر</title>
    <ns>4</ns>
    <id>105143</id>
    <revision>
      <id>426858</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>خالي صفحو سرجيو ويو</comment>
      <origin>426858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426862</id>
      <parentid>426858</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <origin>426862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1221" sha1="pxl72esodj9v9f3iozjj1q949on84z2" xml:space="preserve">[[فائل:Rani_of_Jhansi,_watercolour_on_ivory,_c._1857.png|thumb|راڻي لڪشمي ٻائي جو هڪ ننڍڙو تصويري پورٽريٽ|200px|کاٻو]] 
) جهانسي جي راڻي لڪشمي ٻائي (جنم نومبر 19, 1828 -فوت 18 جون 1858) جنهن جو نالو لڪشمي ٻائي هيو. سا اُتر انڊيا، پرنسلي رياست جهانسي رياست، هاڻي جهانسي ضلعو، [[اتر پرديش]] ۾) جي راڻي هئي. راڻي لڪشمي ٻائي 19 نومبر 1828ع تي پيدا ٿي هئي ۽ 18 جون 1858ع تي وفات ڪري وئي. هن هندستان جي آجپي جي جنگ 1857ع ۾ ڀرپور ڪردار نڀائيندڙ اڳواڻن منجهان هِڪَ هئي، جنهن هندستان کي انگريزن کان آجو ڪرائڻ ۾ زبردست ڪردار نڀايو.

&lt;div align=&quot;right&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;[[جهانسي_جي_راڻي|سَمورو مضمون هِتي پڙهو...]]&lt;/div &gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left:10%&quot;&gt;&lt;small&gt;[[image:Symbol star gold.svg|15px|alt=|link=]]&amp;nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون|وڌيڪ چونڊ مضمون]]'''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[زمرو:مک صفحو سانچا]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pxl72esodj9v9f3iozjj1q949on84z2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426863</id>
      <parentid>426862</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <origin>426863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1201" sha1="iu6przcqobdv01as0oj84qsn8rlsmoh" xml:space="preserve">[[فائل:Rani_of_Jhansi,_watercolour_on_ivory,_c._1857.png|thumb|راڻي لڪشمي ٻائي جو هڪ ننڍڙو تصويري پورٽريٽ|200px|کاٻو]] 
) جهانسي جي راڻي لڪشمي ٻائي (جنم نومبر 19, 1828 -فوت 18 جون 1858) جنهن جو نالو لڪشمي ٻائي هيو. سا اُتر انڊيا، پرنسلي رياست جهانسي رياست، هاڻي جهانسي ضلعو، [[اتر پرديش]] ۾) جي راڻي هئي. راڻي لڪشمي ٻائي 19 نومبر 1828ع تي پيدا ٿي هئي ۽ 18 جون 1858ع تي وفات ڪري وئي. هن هندستان جي آجپي جي جنگ 1857ع ۾ ڀرپور ڪردار نڀائيندڙ اڳواڻن منجهان هِڪَ هئي، جنهن هندستان کي انگريزن کان آجو ڪرائڻ ۾ زبردست ڪردار نڀايو.

&lt;div align=&quot;right&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;[[جهانسي_جي_راڻي|وَڌيڪَ پڙهو...]]&lt;/div &gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left:10%&quot;&gt;&lt;small&gt;[[image:Symbol star gold.svg|15px|alt=|link=]]&amp;nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون|وڌيڪ چونڊ مضمون]]'''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[زمرو:مک صفحو سانچا]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iu6przcqobdv01as0oj84qsn8rlsmoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426864</id>
      <parentid>426863</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>426864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1199" sha1="euwp6hprwkm3fbwoc2vbflalnqnq050" xml:space="preserve">[[فائل:Rani_of_Jhansi,_watercolour_on_ivory,_c._1857.png|thumb|راڻي لڪشمي ٻائي جو هڪ ننڍڙو تصويري پورٽريٽ|200px|کاٻو]] 
جهانسي جي راڻي لڪشمي ٻائي (جنم نومبر 19, 1828 -فوت 18 جون 1858) جنهن جو نالو لڪشمي ٻائي هيو. سا اُتر انڊيا، پرنسلي رياست جهانسي رياست، هاڻي جهانسي ضلعو، [[اتر پرديش]] ۾) جي راڻي هئي. راڻي لڪشمي ٻائي 19 نومبر 1828ع تي پيدا ٿي هئي ۽ 18 جون 1858ع تي وفات ڪري وئي. هن هندستان جي آجپي جي جنگ 1857ع ۾ ڀرپور ڪردار نڀائيندڙ اڳواڻن منجهان هِڪَ هئي، جنهن هندستان کي انگريزن کان آجو ڪرائڻ ۾ زبردست ڪردار نڀايو.

&lt;div align=&quot;right&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;[[جهانسي_جي_راڻي|وَڌيڪَ پڙهو...]]&lt;/div &gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left:10%&quot;&gt;&lt;small&gt;[[image:Symbol star gold.svg|15px|alt=|link=]]&amp;nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:چونڊ مضمون|وڌيڪ چونڊ مضمون]]'''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[زمرو:مک صفحو سانچا]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>euwp6hprwkm3fbwoc2vbflalnqnq050</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:بهترين مضمون/2026/مهينو نومبر</title>
    <ns>4</ns>
    <id>105144</id>
    <revision>
      <id>426865</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>خالي صفحو سرجيو ويو</comment>
      <origin>426865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426887</id>
      <parentid>426865</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <origin>426887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1479" sha1="tlec62tjk8yrxm5e8fv9qrpoeqk3anp" xml:space="preserve">[[فائل:Rohri.jpg|thumb|سج لهڻ مهل ايوب پل جي ڪمان ۽ لئنسڊائون پل جا ٽڪنڊي ڍانچا|200px|کاٻو]]
ايوب پل سنڌ جي شهرن سکر ۽ روهڙي وچ ۾ سنڌو درياهه تي ٺهيل فولادي ڪماني پل آهي، جيڪا ريلوي آمدورفت لاءِ استعمال ٿئي ٿي. اها لئنسڊائون پل ڀرسان واقع آهي ۽ ان جو نالو پاڪستان جي صدر محمد ايوب خان جي نالي تي رکيو ويو، جنهن 6 مئي 1962ع تي ان جو افتتاح ڪيو. نئين پل کلڻ کان پوءِ ريلوي ٽريفڪ لئنسڊائون پل تان هتي منتقل ڪئي وئي.

پل جو صلاحڪار انجنيئر نيويارڪ جو ڊيوڊ بي. اسٽينمين، ٺيڪيدار ڊارمن لانگ–گئمن ۽ اڏاوت جو چيف انجنيئر پاڪستان ويسٽرن ريلوي جو ايم. ايس. غازي هو. عالمي بئنڪ جي 1963ع واري رپورٽ ان کي ان وقت دنيا جي ٽين ڊگهي فولادي ڪماني ريلوي پل قرار ڏنو.

&lt;div align=&quot;right&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;[[ايوب_پل|وَڌيڪَ پڙهو...]]&lt;/div &gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;mf-sd&quot; style=&quot;text-align: left; padding-left:10%&quot;&gt;&lt;small&gt;[[image: HSUtvaldgrey.png|20px|alt=|link=]]&amp;nbsp;'''[[وڪيپيڊيا:بهترين مضمون|وڌيڪ مضمون]]'''&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[زمرو:مک صفحو سانچا]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tlec62tjk8yrxm5e8fv9qrpoeqk3anp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوپريب(ڪاٺ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105145</id>
    <redirect title="اوپري (ڪاٺ)" />
    <revision>
      <id>426869</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[اوپريب(ڪاٺ)]] کي [[اوپري (ڪاٺ)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>426869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="gnzscluxybtcmcxbntmky949pqpagw9" xml:space="preserve">#چوريو [[اوپري (ڪاٺ)]]</text>
      <sha1>gnzscluxybtcmcxbntmky949pqpagw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌو ٻگهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105146</id>
    <redirect title="ڪارو تاج وارو ٻگهه" />
    <revision>
      <id>426871</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[سنڌو ٻگهه]] کي [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="s47jp5f9ta02l16qguhnn9f9zz35ok5" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪاري تاج وارو ٻگهه]]</text>
      <sha1>s47jp5f9ta02l16qguhnn9f9zz35ok5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪاري تاج وارو ٻگهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105147</id>
    <revision>
      <id>426888</id>
      <timestamp>2026-11-01T09:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:باليريڪا]] [[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]]  [[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]   [[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]]   [[زمرو:پکي]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ سوڊان]] [[زمرو:پکي]]  [[زمرو:1758ع]]  [[زمرو:قومي علامتون]] [[زمرو:آفريڪا]] [[زمرو:مضمون]]  [[زمرو:پکي]]</comment>
      <origin>426888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="424" sha1="1k7hi42hbfr5526ttj91ms3hfmk2qid" xml:space="preserve">[[زمرو:باليريڪا]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 

[[زمرو:پکي]]
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان]]
[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:1758ع]] 
[[زمرو:قومي علامتون]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:مضمون]]

[[زمرو:پکي]]</text>
      <sha1>1k7hi42hbfr5526ttj91ms3hfmk2qid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426890</id>
      <parentid>426888</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="314" sha1="71ow5rcqzko65t1w06j00zktoogf6gc" xml:space="preserve">[[زمرو:باليريڪا]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
 
[[زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي]] 

[[زمرو:پکي]]
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]
[[زمرو:آفريڪا]]
[[زمرو:مضمون]]

[[زمرو:پکي]]</text>
      <sha1>71ow5rcqzko65t1w06j00zktoogf6gc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426895</id>
      <parentid>426890</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="j9natqwbuq1yz0wki502l1mcn5or8c3" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]
 

[[زمرو:مضمون]]</text>
      <sha1>j9natqwbuq1yz0wki502l1mcn5or8c3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426897</id>
      <parentid>426895</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>426897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="qxzdbzkb98xxyr8607eaxl56f7mxhty" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻگهه]]
[[زمرو:ساحيل خطي جا پکي]] 
[[زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون]]</text>
      <sha1>qxzdbzkb98xxyr8607eaxl56f7mxhty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ساحيل خطي جا پکي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105148</id>
    <revision>
      <id>426889</id>
      <timestamp>2026-11-01T09:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ساحيل]] [[زمرو:آفريڪا جا پکي]]</comment>
      <origin>426889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="p78nbm1nfjbcznicle5aq7qoyrharkk" xml:space="preserve">[[زمرو:ساحيل]]
[[زمرو:آفريڪا جا پکي]]</text>
      <sha1>p78nbm1nfjbcznicle5aq7qoyrharkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ سوڊان جون قومي علامتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105149</id>
    <revision>
      <id>426891</id>
      <timestamp>2026-11-01T09:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ سوڊان]] [[زمرو:قومي علامتون]]</comment>
      <origin>426891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="5z977p3dr6qflgut149qzfdx802l5aj" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏکڻ سوڊان]]
[[زمرو:قومي علامتون]]</text>
      <sha1>5z977p3dr6qflgut149qzfdx802l5aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:1758ع ۾ بيان ڪيل پکي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>105150</id>
    <revision>
      <id>426892</id>
      <timestamp>2026-11-01T09:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پکي]]  [[زمرو:1758ع]]</comment>
      <origin>426892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="a86sisdsxpb6p96e96itpuj1uoxz5kp" xml:space="preserve">[[زمرو:پکي]] 
[[زمرو:1758ع]]</text>
      <sha1>a86sisdsxpb6p96e96itpuj1uoxz5kp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:مک</title>
    <ns>10</ns>
    <id>105151</id>
    <redirect title="سانچو:اصل مضمون" />
    <revision>
      <id>426928</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[سانچو:Main]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>426928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="keip83y56o4lpfm9wwi8cads1xh8eu6" xml:space="preserve">#چوريو[[سانچو:Main]]</text>
      <sha1>keip83y56o4lpfm9wwi8cads1xh8eu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>استاد خالد چانڊيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105152</id>
    <revision>
      <id>426934</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ترجمي نگار، قومپرست سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ}} {{Infobox person | name = استاد خالد چانڊيو | native_name = خالد سيف الله چانڊيو | birth_name = خالد سيف الله چانڊيو | birth_date = {{Birth date|1961|8|15|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، پاڪستان | image = | image_size = | caption = | father = امان الله بل...</comment>
      <origin>426934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21008" sha1="lh8qzcjzjs96a3o2m91m1riwgbchkov" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ترجمي نگار، قومپرست سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ}}
{{Infobox person
| name = استاد خالد چانڊيو
| native_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_date = {{Birth date|1961|8|15|df=yes}}
| birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، پاڪستان
| image =
| image_size =
| caption =
| father = امان الله بلوچ
| relatives = [[غلام مصطفى قاسمي]] (خانداني رشتيدار)
| nationality = پاڪستاني
| occupation = اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ
| education = گريجوئيشن
| alma_mater = [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]
| known_for = سنڌي قومپرست تحريڪ، واپڊا مزدور يونين، ادبي ۽ سماجي سرگرميون
| notable_works = ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج''
}}
'''استاد خالد چانڊيو''' (پورو نالو: '''خالد سيف الله چانڊيو'''؛ جنم: 15 آگسٽ 1961ع) سنڌي اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور يونين جو اڳوڻو عهديدار آهي. سندس تعلق [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[ميرو خان تعلقو|تعلقي ميرو خان]] جي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو سان آهي. هن جو واسطو [[سنڌي قومپرستي|سنڌي قومپرست تحريڪ]]، ترقي پسند ادبي تنظيمن، انساني حقن جي سرگرمين ۽ واپڊا جي مزدور تحريڪ سان رهيو آهي. لاڙڪاڻي جي سياسي ۽ ادبي حلقن ۾ هو «استاد خالد چانڊيو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;&gt;{{حوالو ويب|عنوان=استاد خالد چانڊيو|يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/author/245|ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;&gt;{{حوالو ويب|عنوان=مختصر تعارف|يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19571|ڪتاب=سياست، سماج ۽ آزادي|ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;
هن جا مضمون سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، قومي ۽ طبقاتي سوال، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت آهن. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج'' ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن. هن قانوندان عبدالرزاق سومري جون يادگيريون پڻ مرتب ڪيون آهن.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;&gt;{{حوالو ويب|عنوان=مهاڳ|ليکڪ=سوڀو گيانچنداڻي|يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572|ڪتاب=سياست، سماج ۽ آزادي|ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
خالد سيف الله چانڊيو 15 آگسٽ 1961ع تي پيدا ٿيو. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڇپيل ذاتي تعارف موجب سندس جنم ڪراچيءَ ۾ ٿيو، جڏهن ته سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل ۾ سندس ڄمڻ جو هنڌ ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو ڄاڻايل آهي. ٻنهي ماخذن ۾ سندس پيدائش جي تاريخ ساڳي درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سندس والد امان الله بلوچ صحافي هو، جنهن جو تعلق سنڌي صحافت ۽ سياسي ۽ ادبي حلقن سان رهيو. سنڌ جي ترقي پسند دانشور [[سوڀو گيانچنداڻي]] پنهنجي مهاڳ ۾ امان الله بلوچ جي صحافتي سرگرمين ۽ مختلف اديبن سان سندس لاڳاپن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
خالد چانڊيي جي خاندان جو تعلق سنڌ جي عالم ۽ محقق [[غلام مصطفى قاسمي|علامه غلام مصطفى قاسميءَ]] سان پڻ هو. سنڌ سلامت جي سوانحي داخلا موجب قاسمي سندس ناني جو ننڍو ڀاءُ ۽ سندس پڦڙ هو. اهڙيءَ طرح قاسمي سندس سڌو نانو نه، پر خانداني رشتيدار هو.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سندس اباڻو ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو، تعلقي ميرو خان ۾ واقع آهي. خالد چانڊيو اڳتي هلي لاڙڪاڻي جي ادبي، سياسي ۽ سماجي سرگرمين سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تعليم ==
خالد چانڊيي ابتدائي تعليم حيدرآباد جي پريڪٽسنگ اسڪول، ٽريننگ ڪاليج فار مين، مان حاصل ڪئي. هن مئٽرڪ جو امتحان [[نور محمد هاءِ اسڪول]] حيدرآباد مان پاس ڪيو ۽ انٽرميڊيئيٽ جي تعليم سچل سرمست ڪاليج حيدرآباد مان حاصل ڪئي. بعد ۾ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] خيرپور مان گريجوئيشن ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
سندس سياسي ۽ ادبي تربيت ۾ خانداني ماحول، ڪتابن جي مطالعي ۽ سنڌ جي اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپن جو ڪردار رهيو. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيو 1980ع واري ڏهاڪي کان ساڻس مطالعي ۽ سياسي بحثن جي سلسلي ۾ رابطي ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== صحافتي سرگرميون ==
خالد چانڊيي جي صحافتي سرگرمين بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن 1976ع ۾ ''سنڌ ٽائيمز'' سان صحافت جي شروعات ڪئي. بعد ۾ هو ميرو خان ۾ پڻ صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiPeople&quot;&gt;{{حوالو ويب|عنوان=استاد خالد چانڊيو|يوآرايل=https://sindhipeoples.blogspot.com/2022/06/blog-post_54.html|ويب سائيٽ=سنڌي شخصيتون|تاريخ=2022|ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;
سندس لکڻين ۾ تاريخي، سياسي، سماجي ۽ ادبي موضوع شامل رهيا آهن. سندس مضمون ۽ ڪالم مختلف سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== سياسي سرگرميون ==
=== سنڌي قومپرست تحريڪ ===
خالد چانڊيي جو تعلق سنڌ جي قومپرست سياسي تحريڪ سان رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ پنهنجي ڪتابي مهاڳ ۾ لکيو آهي ته خالد چانڊيو ننڍپڻ کان [[جي ايم سيد]] جي جيئي سنڌ واري سياسي فڪر سان لاڳاپيل هو. سندس سياسي سرگرمين ۾ قومپرست ڪارڪنن جي نظرياتي تربيت، مطالعاتي حلقن جي تنظيم ۽ سياسي بحث مباحثا شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
1980ع واري ڏهاڪي ۾ هن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ قومپرست ڪارڪنن لاءِ مطالعاتي حلقا قائم ڪيا. انهن حلقن ۾ جي ايم سيد جي سياسي فڪر، مارڪسي فلسفي ۽ ٻين سياسي ۽ سماجي موضوعن تي بحث ۽ ليڪچر ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيي ڪجهه سياسي جماعتن جا آئين، اصول ۽ ضابطا ترتيب ڏيڻ ۾ پڻ حصو ورتو. اهي تفصيل سوڀي جي ذاتي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
قومپرست سياسي حلقن ۾ سندس «استاد» واري سڃاڻپ جو تعلق سياسي ڪارڪنن جي مطالعي ۽ نظرياتي تربيت سان هو. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ شامل مضمون «استادن جو استاد» ۾ پڻ انهيءَ لقب ۽ سياسي سرگرمين بابت لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Ustad&quot;&gt;{{حوالو ويب|عنوان=استادن جو استاد|يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19573|ڪتاب=سياست، سماج ۽ آزادي|ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;

=== ترقي پسند فڪر ===
خالد چانڊيي جي سياسي لکڻين ۾ قومپرستي، طبقاتي حقن، جمهوريت، سماجي تبديلي ۽ انساني حقن جا موضوع ملن ٿا. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ سياسي ۽ سماجي مسئلن بابت مضمون گڏ ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;&gt;{{حوالو ويب|عنوان=سياست، سماج ۽ آزادي|يوآرايل=https://books.sindhsalamat.com/book/383/read|ويب سائيٽ=سنڌ سلامت ڪتاب گهر|ٻولي=sd}}&lt;/ref&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ کيس قومپرست ۽ ترقي پسند سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل شخصيت طور بيان ڪيو آهي. سندس سياسي نظرين بابت اهي بيان لاڳاپيل ليکڪن جي مشاهدي ۽ خالد چانڊيي جي پنهنجي لکڻين تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== واپڊا ۽ مزدور تحريڪ ==
خالد چانڊيو [[واپڊا]] ۾ ملازم رهيو ۽ بعد ۾ اتان رٽائر ٿيو. ملازمت دوران هو واپڊا جي مزدور يونين سان وابسته رهيو ۽ يونين جي عهديدار ۽ علائقائي اڳواڻ طور سرگرم رهيو.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiPeople&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ جي مهاڳ موجب خالد چانڊيو واپڊا يونين جو عهديدار ۽ لاڙڪاڻي جي عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال جو انچارج رهيو. ليبر هال جو تعلق مزدور اڳواڻ قربان جتوئي ۽ واپڊا جي مزدور تنظيمي سرگرمين سان پڻ هو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
خالد چانڊيي جي ادبي ۽ سياسي سرگرمين سان گڏ مزدور تحريڪ ۾ شرڪت سندس عوامي سرگرمين جو هڪ اهم حصو رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Ustad&quot;/&gt;

== عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال، لاڙڪاڻو ==
لاڙڪاڻي ۾ قائم عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال مزدور يونين جي سرگرمين کان علاوه سياسي، سماجي ۽ ادبي گڏجاڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هن هال جي قيام ۾ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
خالد چانڊيو ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس انچارج هجڻ واري دور ۾ هتي اديبن، شاعرن، سياسي ڪارڪنن، سماجي تنظيمن ۽ دانشورن جون گڏجاڻيون ۽ پروگرام ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiPeople&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻي پنهنجي مهاڳ ۾ ليبر هال تي خالد چانڊيي سان ٿيندڙ ڪچهرين ۽ ادبي شخصيتن جي گڏجاڻين جو ذڪر پڻ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان وابستگي ==
خالد چانڊيو لاڙڪاڻي جي مختلف ادبي، سماجي ۽ انساني حقن سان لاڳاپيل تنظيمن ۾ ذميواريون نڀائي چڪو آهي. سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل ۾ سندس هيٺين تنظيمي وابستگين جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b9cddd;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تنظيم
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ذميواري يا وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، لاڙڪاڻو
| ڪوآرڊينيٽر
|-
| رائيٽرس ڪلب، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انجمن ترقي پسند مصنفين
| سيڪريٽري
|-
| ايمنسٽي انٽرنيشنل، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | لبرل فورم پاڪستان، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| [[هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان]]
| ميمبر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | واپڊا مزدور يونين
| عهديدار ۽ علائقائي اڳواڻ
|}
انهن عهدن جي مڪمل مدت ۽ تقرريءَ جي تاريخن بابت تفصيلي آزاد رڪارڊ دستياب نه آهي.

== ادبي خدمتون ==
=== مضمون ۽ ڪالم ===
خالد چانڊيو تاريخ، سياست، سماج، قومي ۽ طبقاتي سوالن، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مضمون لکندو رهيو آهي. سندس ڪتابن ۾ انهن موضوعن بابت مختلف دورن جون تحريرون گڏ ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
سندس مضمونن ۾ سنڌ جي سياسي تحريڪن، تاريخي واقعن، قومي سوال، مزدورن جي حقن ۽ سماجي مسئلن بابت بحث ملن ٿا. سندس لکڻين ۾ تاريخي ۽ سياسي موضوعن سان گڏ شخصيت نگاري پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

=== ترجما ===
خالد چانڊيي ترجمي جي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي. سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''گانڌيءَ جو قتل'' ۽ ''امام انقلاب منصور حلاج'' شامل آهن. سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل موجب اهي ٻئي ترجما 2002ع ۾ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب منصور حلاج بابت ڪتاب اصل ۾ يونس اديب جو لکيل هو، جڏهن ته گانڌيءَ جي قتل بابت ڪتاب هڪ جسٽس کوسا جي تصنيف جو ترجمو هو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

=== شخصيت نگاري ۽ ڪتابن جي ترتيب ===
خالد چانڊيي مزدور اڳواڻ قربان جتوئي جي زندگي ۽ خدمتن بابت ڪتاب پڻ لکيو. هن سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي شخصيت سراج بابت پڻ لکيو آهي.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
هن قانوندان عبدالرزاق سومري جي يادگيرين جو پهريون ڀاڱو ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' مرتب ڪيو، جيڪو جولاءِ 2011ع ۾ رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻي پاران شايع ٿيو. يادگيرين جو ٻيو ڀاڱو ''جيئن جيئن ورق ورن'' 2022ع ۾ پيڪاڪ پبلشرس پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ ترتيب ڏنل ڪتاب ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b9cddd;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اشاعت يا تفصيل
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''گانڌيءَ جو قتل''
| ترجمو
| 2002ع
|-
| ''امام انقلاب منصور حلاج''
| ترجمو
| 2002ع
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''قربان جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قد ڪهاڻي''
| شخصيت نگاري
| مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت
|-
| ''سياست، سماج ۽ آزادي''
| مضمون ۽ ڪالم
| پهريون ڇاپو، جنوري 2013ع؛ سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ''
| ادبي شخصيت نگاري
| [[سراج الحق ميمڻ|سراج]] بابت
|-
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، پهريون ڀاڱو، 2011ع
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''جيئن جيئن ورق ورن''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، ٻيو ڀاڱو، 2022ع
|}
&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل ۾ سراج بابت ڪتاب جو عنوان ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو خدمتگار'' پڻ ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪتابن جي فهرست ۾ ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ'' درج آهي. ٻنهي عنوانن جي تعلق بابت ڇپيل ڪتاب جي عنوان واري صفحي سان تصديق ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== سياست، سماج ۽ آزادي ==
''سياست، سماج ۽ آزادي'' خالد چانڊيي جي سياسي ۽ سماجي مضمونن ۽ ڪالمن جو مجموعو آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو جنوري 2013ع ۾ سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
ڪتاب جي مهاڳ جو ليکڪ [[سوڀو گيانچنداڻي]] آهي. هن مهاڳ ۾ خالد چانڊيي جي سياسي تربيت، مطالعاتي حلقن، قومپرست سرگرمين، واپڊا يونين ۽ لاڙڪاڻي جي ليبر هال سان لاڳاپن جو تفصيل ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
ڪتاب ۾ سياسي، سماجي ۽ تاريخي موضوعن بابت مضمون گڏ ٿيل آهن. ڪتاب جي ليکڪ پاران لکيل تعارفي حصي ۾ 2007ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي قتل کان پوءِ سنڌ ۾ پيدا ٿيل حالتن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;

== اعزاز ==
سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل موجب خالد چانڊيي کي ادبي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ 2007ع ۾ «صوفي اوارڊ» مليو. ساڳئي ماخذ ۾ ٻين اوارڊن ۽ سرٽيفڪيٽن جو پڻ ذڪر آهي، پر انهن جا نالا ۽ تاريخون تفصيل سان درج نه آهن.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== اهم سوانحي واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;border:1px solid #b9cddd;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1961ع
| 15 آگسٽ تي پيدائش
|-
| 1976ع
| هڪ سوانحي مضمون موجب صحافت جي شروعات
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1980ع وارو ڏهاڪو
| قومپرست ڪارڪنن لاءِ مطالعاتي حلقن جي تنظيم
|-
| 2002ع
| ''گانڌيءَ جو قتل'' ۽ ''امام انقلاب منصور حلاج'' جا ترجما
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2007ع
| صوفي اوارڊ
|-
| 2011ع
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' جي ترتيب ۽ اشاعت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2013ع
| ''سياست، سماج ۽ آزادي'' جي اشاعت
|-
| 2022ع
| ''جيئن جيئن ورق ورن'' جي اشاعت
|}
&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiPeople&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي قومپرستي]]
* [[جي ايم سيد]]
* [[سوڀو گيانچنداڻي]]
* [[غلام مصطفى قاسمي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[واپڊا]]
* [[مزدور تحريڪ]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* چانڊيو، خالد. ''سياست، سماج ۽ آزادي''. سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، 2013ع.
* گيانچنداڻي، سوڀو. «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''.
* «استادن جو استاد»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''.
* سنڌ سلامت ڪتاب گهر. «استاد خالد چانڊيو»، ليکڪ جو تعارف.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://books.sindhsalamat.com/author/245 استاد خالد چانڊيو — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read سياست، سماج ۽ آزادي — مڪمل ڪتاب]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19573 استادن جو استاد]
* [https://sindhipeoples.blogspot.com/2022/06/blog-post_54.html استاد خالد چانڊيو — سنڌي شخصيتون]

{{DEFAULTSORT:چانڊيو، خالد}}
[[زمرو:1961ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ترجمي نگار]]
[[زمرو:سنڌي ڪالم نگار]]
[[زمرو:سنڌي قومپرست]]
[[زمرو:سنڌ جا مزدور اڳواڻ]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>lh8qzcjzjs96a3o2m91m1riwgbchkov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426935</id>
      <parentid>426934</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20048" sha1="7mjmldxj4j8zdq5w0qh5rvs9y9vc1uz" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ترجمي نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ}}
{{Infobox person
| name = استاد خالد چانڊيو
| native_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_date = 15 يا 18 آگسٽ 1961ع
| birth_place = ڪراچي يا ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو (ماخذن ۾ اختلاف)
| nationality = پاڪستاني
| occupation = اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ
| alma_mater = [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]
| known_for = سنڌي ادب، سياسي مضمون، مزدور تحريڪ ۽ ترجما
| notable_works = ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج''
}}
'''استاد خالد چانڊيو'''، جنهن جو پورو نالو '''خالد سيف الله چانڊيو''' آهي، سنڌي اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ آهي. سندس تعلق [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[ميرو خان تعلقو|تعلقي ميرو خان]] جي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو سان آهي. هو سنڌ جي قومپرست ۽ ترقي پسند سياسي حلقن، مزدور تنظيمن ۽ لاڙڪاڻي جي ادبي سرگرمين سان وابسته رهيو آهي. سندس سوانح ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي چوٿين جلد ۾ پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;[https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF+%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 «خالد چانڊيو»، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد چوٿون، داخلا نمبر 9786، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/author/245 «استاد خالد چانڊيو»، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، ليکڪ جو تعارف.]&lt;/ref&gt;
هن سنڌي ادب ۾ سياسي، تاريخي ۽ سماجي موضوعن تي مضمون لکيا آهن. سندس تصنيفن ۽ ترجمن ۾ ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج'' ۽ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
خالد چانڊيي جي پيدائش بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس جنم 18 آگسٽ 1961ع تي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو، تعلقي ميرو خان ۾ ٿيو. جڏهن ته سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڇپيل ذاتي تعارف موجب هو 15 آگسٽ 1961ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل ۾ پڻ 15 آگسٽ 1961ع ڄاڻايل آهي، پر اتي جنم جو هنڌ ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19571 «مختصر تعارف»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سندس والد جو نالو سندس ذاتي تعارف ۾ امان الله بلوچ لکيل آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ امان الله چانڊيو درج ٿيل آهي. سندس والد صحافت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سنڌ جي عالم ۽ محقق [[غلام مصطفى قاسمي|علامه غلام مصطفى قاسميءَ]] سان پڻ خالد چانڊيي جو خانداني تعلق هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' قاسميءَ کي سندس عزيز ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته سنڌ سلامت جي ليکڪ پروفائيل موجب قاسمي سندس ناني جو ننڍو ڀاءُ ۽ پڦڙ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تعليم ==
خالد چانڊيي ابتدائي تعليم حيدرآباد جي پريڪٽسنگ اسڪول، ٽريننگ ڪاليج فار مين مان حاصل ڪئي. هن مئٽرڪ نور محمد هاءِ اسڪول حيدرآباد مان پاس ڪئي. انٽرميڊيئيٽ جي تعليم سچل سرمست ڪاليج حيدرآباد مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] خيرپور مان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سندس سياسي ۽ ادبي تربيت ۾ ڪتابن جي مطالعي ۽ سنڌ جي مختلف اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپن جو ڪردار رهيو. [[سوڀو گيانچنداڻي]] پنهنجي لکيل مهاڳ ۾ خالد چانڊيي سان 1980ع واري ڏهاڪي کان ٿيندڙ ملاقاتن ۽ سياسي بحثن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀو گيانچنداڻي، «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== صحافتي سرگرميون ==
خالد چانڊيي پنهنجي ذاتي تعارف موجب 1975ع کان 1976ع دوران ''سنڌ ٽائيمز'' ۾ پروف ريڊر طور ڪم ڪيو. 1978ع ۾ هو ''مهراڻ'' اخبار جو ميرو خان مان تعلقي رپورٽر رهيو. هن ''آفتاب'' اخبار ۾ پڻ پروف ريڊر طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
1989ع کان 1990ع دوران هو رسالي ''ساڃاهه'' جو نمائندو رهيو. 2005ع ۾ ''صوفي ٽائيمز'' سان جوائنٽ ايڊيٽر طور وابسته ٿيو، جڏهن ته 2006ع کان 2007ع دوران ماهوار ''پرهه'' جي نمائندي طور ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
سندس مضمون سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سياسي سرگرميون ==
=== سنڌي قومپرست تحريڪ ===
خالد چانڊيي جو تعلق سنڌ جي قومپرست سياسي تحريڪ سان رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هو ننڍپڻ کان [[جي ايم سيد]] جي جيئي سنڌ واري سياسي فڪر سان لاڳاپيل هو. هن سياسي ڪارڪنن جي نظرياتي تربيت ۽ مطالعي جي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
1980ع واري ڏهاڪي ۾ هن قومپرست ڪارڪنن لاءِ مطالعاتي حلقا منظم ڪيا، جن ۾ سياسي نظرين، مارڪسي فلسفي ۽ سنڌ جي قومي سوال بابت بحث ٿيندا هئا. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيي ڪجهه سياسي تنظيمن جي آئين ۽ ضابطن جي ترتيب ۾ پڻ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي سياسي حلقن ۾ «استاد خالد چانڊيو» واري نالي سان سندس سڃاڻپ جو تعلق سياسي مطالعي ۽ ڪارڪنن جي تربيت سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Ustad&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19573 «استادن جو استاد»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== ترقي پسند فڪر ===
خالد چانڊيي جي سياسي لکڻين ۾ قومپرستي، سماجي انصاف، طبقاتي مسئلا، جمهوريت، اظهار جي آزادي ۽ انساني حقن جا موضوع ملن ٿا. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ انهن موضوعن بابت مضمون ۽ ڪالم گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read خالد چانڊيو، ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، جنوري 2013ع، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== واپڊا ۽ مزدور تحريڪ ==
خالد چانڊيو [[واپڊا]] ۾ ملازم رهيو ۽ مزدور يونين جي سرگرمين سان وابسته رهيو. سندس ذاتي تعارف ۾ واپڊا هائيڊرو يونين سان تنظيمي وابستگي درج آهي. سنڌ سلامت جي ليکڪ پروفائيل موجب هو واپڊا جي ملازمت تان رٽائر ٿي چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيو واپڊا يونين جو عهديدار ۽ لاڙڪاڻي جي عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس مزدور تحريڪ سان وابستگيءَ ۾ تنظيمي سرگرميون، مزدورن جي مسئلن بابت بحث ۽ ادبي گڏجاڻيون شامل رهيون.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال ==
لاڙڪاڻي ۾ قائم عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال مزدور تنظيمي سرگرمين سان گڏ سياسي، ادبي ۽ سماجي گڏجاڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هن هال جي قيام ۾ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
خالد چانڊيو هن ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڏنل ذاتي تعارف ۾ پڻ عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال، پوسٽ آفيس روڊ، لاڙڪاڻو سندس رابطي جي پتي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
ليبر هال ۾ اديبن، شاعرن، سياسي ڪارڪنن ۽ مزدور اڳواڻن جون گڏجاڻيون ٿينديون رهيون. سوڀي گيانچنداڻي پنهنجي مهاڳ ۾ خالد چانڊيي سان ليبر هال تي ٿيندڙ ملاقاتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان وابستگي ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب خالد چانڊيو ڪيترين سياسي، سماجي ۽ ادبي تنظيمن سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندس تنظيمي وابستگين ۾ انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، انجمن ترقي پسند مصنفين، ايمنسٽي انٽرنيشنل، لبرل فورم پاڪستان ۽ هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تنظيم
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | عهدو يا وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، لاڙڪاڻو
| ڪوآرڊينيٽر
|-
| رائيٽرس ڪلب، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انجمن ترقي پسند مصنفين
| سيڪريٽري
|-
| ايمنسٽي انٽرنيشنل، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | لبرل فورم پاڪستان، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| [[هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان]]
| ميمبر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | واپڊا هائيڊرو يونين
| تنظيمي وابستگي ۽ عهديداري
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
انهن عهدن جي مڪمل مدت بابت وڌيڪ تفصيلي رڪارڊ دستياب نه آهي.

== ادبي خدمتون ==
=== مضمون ۽ ڪالم ===
خالد چانڊيي سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مضمون لکيا آهن. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ دهشتگردي روڪ قانون، موت جي سزا، اظهار جي آزادي، صحت، معيشت، سوويت يونين جي زوال، مذهبي ڇڪتاڻ، تعليم، سماجي ارتقا ۽ مزدورن جي استحصال جهڙن موضوعن تي مضمون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
سندس لکڻين ۾ سياسي ۽ سماجي تجزيي سان گڏ تاريخي ۽ فڪري موضوعن تي بحث پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== ترجما ===
خالد چانڊيي ترجمي جي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''گانڌيءَ جو قتل'' ۽ ''امام انقلاب منصور حلاج'' شامل آهن. سنڌيانا ۾ ٻنهي ڪتابن لاءِ 2002ع جو سال ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ موجود ''گانڌيءَ جو قتل'' جي ڪتابي داخلا موجب هي جسٽس جي. ڊي. کوسلا جي ڪتاب مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل ڪتاب آهي، جنهن جو پهريون ڇاپو موهن جو دڙو پبلشنگ ايجنسي، لاڙڪاڻي پاران 2001ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي اشاعتي سال بابت مختلف سوانحي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;GandhiBook&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/1097/view ''گانڌيءَ جو قتل''، ڪتابي تعارف، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== شخصيت نگاري ۽ ڪتابن جي ترتيب ===
خالد چانڊيي مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت ''قربان علي جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قيد ڪهاڻي'' لکيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي ڪتاب 2007ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هن قانوندان عبدالرزاق سومري جي يادگيرين جو ڪتاب ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' مرتب ڪيو، جيڪو جولاءِ 2011ع ۾ رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻي پاران شايع ٿيو. ان کان پوءِ يادگيرين جو ٻيو ڀاڱو ''جيئن جيئن ورق ورن'' 2022ع ۾ پيڪاڪ پبلشرس پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
هن [[سراج الحق ميمڻ|سراج]] جي ادبي خدمتن بابت پڻ ڪتاب لکيو، جيڪو سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي فهرست ۾ ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ'' جي نالي سان موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ ترتيب ڏنل ڪتاب ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اشاعت يا تفصيل
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''امام انقلاب منصور حلاج''
| ترجمو
| سنڌيانا موجب 2002ع
|-
| ''گانڌيءَ جو قتل''
| ترجمو
| ڪتابي رڪارڊ موجب 2001ع؛ ٻين ماخذن ۾ اختلاف
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''قربان علي جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قيد ڪهاڻي''
| شخصيت نگاري
| 2007ع
|-
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، 2011ع
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''سياست، سماج ۽ آزادي''
| مضمون ۽ ڪالم
| سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، جنوري 2013ع
|-
| ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ''
| شخصيت نگاري
| سراج بابت ڪتاب
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''جيئن جيئن ورق ورن''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، 2022ع
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GandhiBook&quot;/&gt;

== سياست، سماج ۽ آزادي ==
''سياست، سماج ۽ آزادي'' خالد چانڊيي جي سياسي، سماجي ۽ تاريخي مضمونن ۽ ڪالمن جو مجموعو آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو جنوري 2013ع ۾ سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
ڪتاب ۾ سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ، ليکڪ جو تعارف ۽ مختلف سياسي ۽ سماجي موضوعن تي مضمون شامل آهن. انهن ۾ انساني حقن، معاشي مسئلن، سماجي ارتقا، مذهبي روين ۽ سياسي تحريڪن بابت تحريرون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;

== اعزاز ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب خالد چانڊيي کي 2007ع ۾ ادبي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ «صوفي اوارڊ» مليو. ساڳئي ماخذ ۾ ٻين اوارڊن ۽ سرٽيفڪيٽن جو پڻ ذڪر آهي، پر انهن جا تفصيل درج نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اهم سوانحي واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1961ع
| پيدائش؛ تاريخ ۽ هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| 1975ع–1976ع
| ''سنڌ ٽائيمز'' ۾ پروف ريڊر طور ڪم
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1978ع
| ''مهراڻ'' اخبار جو ميرو خان مان تعلقي رپورٽر
|-
| 1980ع وارو ڏهاڪو
| سياسي مطالعاتي حلقن ۽ قومپرست سرگرمين سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2005ع
| ''صوفي ٽائيمز'' جو جوائنٽ ايڊيٽر
|-
| 2007ع
| قربان جتوئي بابت ڪتاب ۽ صوفي اوارڊ
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2011ع
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' جي ترتيب
|-
| 2013ع
| ''سياست، سماج ۽ آزادي'' جي اشاعت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2022ع
| ''جيئن جيئن ورق ورن'' جي اشاعت
|}
&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي قومپرستي]]
* [[جي ايم سيد]]
* [[سوڀو گيانچنداڻي]]
* [[غلام مصطفى قاسمي]]
* [[واپڊا]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا نمبر 9786، «خالد چانڊيو»، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.
* چانڊيو، خالد. ''سياست، سماج ۽ آزادي''. سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، 2013ع.
* گيانچنداڻي، سوڀو. «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF+%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 خالد چانڊيو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/245 استاد خالد چانڊيو — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read سياست، سماج ۽ آزادي — مڪمل ڪتاب]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1097/view گانڌيءَ جو قتل — ڪتابي تعارف]

{{DEFAULTSORT:چانڊيو، خالد}}
[[زمرو:1961ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ترجمي نگار]]
[[زمرو:سنڌي ڪالم نگار]]
[[زمرو:سنڌي قومپرست]]
[[زمرو:سنڌ جا مزدور اڳواڻ]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>7mjmldxj4j8zdq5w0qh5rvs9y9vc1uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426936</id>
      <parentid>426935</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20094" sha1="mmrh40yy1fvmx9ddvn1m7xjq4axrgrj" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ترجمي نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ}}
{{Infobox person
| name = استاد خالد چانڊيو
| native_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_date = 15 يا 18 آگسٽ 1961ع
| birth_place = ڪراچي يا ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو (ماخذن ۾ اختلاف)
| nationality = پاڪستاني
| occupation = اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ
| alma_mater = [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]
| known_for = سنڌي ادب، سياسي مضمون، مزدور تحريڪ ۽ ترجما
| notable_works = ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج''
}}
'''استاد خالد چانڊيو'''، جنهن جو پورو نالو '''خالد سيف الله چانڊيو''' آهي، سنڌي اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ آهي. سندس تعلق [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[ميرو خان تعلقو|تعلقي ميرو خان]] جي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو سان آهي. هو سنڌ جي قومپرست ۽ ترقي پسند سياسي حلقن، مزدور تنظيمن ۽ لاڙڪاڻي جي ادبي سرگرمين سان وابسته رهيو آهي. سندس سوانح ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي چوٿين جلد ۾ پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;[https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF+%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 «خالد چانڊيو»، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد چوٿون، داخلا نمبر 9786، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/author/245 «استاد خالد چانڊيو»، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، ليکڪ جو تعارف.]&lt;/ref&gt;
هن سنڌي ادب ۾ سياسي، تاريخي ۽ سماجي موضوعن تي مضمون لکيا آهن. سندس تصنيفن ۽ ترجمن ۾ ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج'' ۽ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
خالد چانڊيي جي پيدائش بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس جنم 18 آگسٽ 1961ع تي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو، تعلقي ميرو خان ۾ ٿيو. جڏهن ته سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڇپيل ذاتي تعارف موجب هو 15 آگسٽ 1961ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل ۾ پڻ 15 آگسٽ 1961ع ڄاڻايل آهي، پر اتي جنم جو هنڌ ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19571 «مختصر تعارف»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سندس والد جو نالو سندس ذاتي تعارف ۾ امان الله بلوچ لکيل آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ امان الله چانڊيو درج ٿيل آهي. سندس والد صحافت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سنڌ جي عالم ۽ محقق [[غلام مصطفى قاسمي|علامه غلام مصطفى قاسميءَ]] سان پڻ خالد چانڊيي جو خانداني تعلق هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' قاسميءَ کي سندس عزيز ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته سنڌ سلامت جي ليکڪ پروفائيل موجب قاسمي سندس ناني جو ننڍو ڀاءُ ۽ پڦڙ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تعليم ==
خالد چانڊيي ابتدائي تعليم حيدرآباد جي پريڪٽسنگ اسڪول، ٽريننگ ڪاليج فار مين مان حاصل ڪئي. هن مئٽرڪ نور محمد هاءِ اسڪول حيدرآباد مان پاس ڪئي. انٽرميڊيئيٽ جي تعليم سچل سرمست ڪاليج حيدرآباد مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] خيرپور مان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سندس سياسي ۽ ادبي تربيت ۾ ڪتابن جي مطالعي ۽ سنڌ جي مختلف اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپن جو ڪردار رهيو. [[سوڀو گيانچنداڻي]] پنهنجي لکيل مهاڳ ۾ خالد چانڊيي سان 1980ع واري ڏهاڪي کان ٿيندڙ ملاقاتن ۽ سياسي بحثن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀو گيانچنداڻي، «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== صحافتي سرگرميون ==
خالد چانڊيي پنهنجي ذاتي تعارف موجب 1975ع کان 1976ع دوران ''سنڌ ٽائيمز'' ۾ پروف ريڊر طور ڪم ڪيو. 1978ع ۾ هو ''مهراڻ'' اخبار جو ميرو خان مان تعلقي رپورٽر رهيو. هن ''آفتاب'' اخبار ۾ پڻ پروف ريڊر طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
1989ع کان 1990ع دوران هو رسالي ''ساڃاهه'' جو نمائندو رهيو. 2005ع ۾ ''صوفي ٽائيمز'' سان جوائنٽ ايڊيٽر طور وابسته ٿيو، جڏهن ته 2006ع کان 2007ع دوران ماهوار ''پرهه'' جي نمائندي طور ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
سندس مضمون سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سياسي سرگرميون ==
=== سنڌي قومپرست تحريڪ ===
خالد چانڊيي جو تعلق سنڌ جي قومپرست سياسي تحريڪ سان رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هو ننڍپڻ کان [[جي ايم سيد]] جي جيئي سنڌ واري سياسي فڪر سان لاڳاپيل هو. هن سياسي ڪارڪنن جي نظرياتي تربيت ۽ مطالعي جي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
1980ع واري ڏهاڪي ۾ هن قومپرست ڪارڪنن لاءِ مطالعاتي حلقا منظم ڪيا، جن ۾ سياسي نظرين، مارڪسي فلسفي ۽ سنڌ جي قومي سوال بابت بحث ٿيندا هئا. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيي ڪجهه سياسي تنظيمن جي آئين ۽ ضابطن جي ترتيب ۾ پڻ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي سياسي حلقن ۾ «استاد خالد چانڊيو» واري نالي سان سندس سڃاڻپ جو تعلق سياسي مطالعي ۽ ڪارڪنن جي تربيت سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Ustad&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19573 «استادن جو استاد»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== ترقي پسند فڪر ===
خالد چانڊيي جي سياسي لکڻين ۾ قومپرستي، سماجي انصاف، طبقاتي مسئلا، جمهوريت، اظهار جي آزادي ۽ انساني حقن جا موضوع ملن ٿا. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ انهن موضوعن بابت مضمون ۽ ڪالم گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read خالد چانڊيو، ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، جنوري 2013ع، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== واپڊا ۽ مزدور تحريڪ ==
خالد چانڊيو [[واپڊا]] ۾ ملازم رهيو ۽ مزدور يونين جي سرگرمين سان وابسته رهيو. سندس ذاتي تعارف ۾ واپڊا هائيڊرو يونين سان تنظيمي وابستگي درج آهي. سنڌ سلامت جي ليکڪ پروفائيل موجب هو واپڊا جي ملازمت تان رٽائر ٿي چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيو واپڊا يونين جو عهديدار ۽ لاڙڪاڻي جي عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس مزدور تحريڪ سان وابستگيءَ ۾ تنظيمي سرگرميون، مزدورن جي مسئلن بابت بحث ۽ ادبي گڏجاڻيون شامل رهيون.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال ==
لاڙڪاڻي ۾ قائم عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال مزدور تنظيمي سرگرمين سان گڏ سياسي، ادبي ۽ سماجي گڏجاڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هن هال جي قيام ۾ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
خالد چانڊيو هن ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڏنل ذاتي تعارف ۾ پڻ عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال، پوسٽ آفيس روڊ، لاڙڪاڻو سندس رابطي جي پتي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
ليبر هال ۾ اديبن، شاعرن، سياسي ڪارڪنن ۽ مزدور اڳواڻن جون گڏجاڻيون ٿينديون رهيون. سوڀي گيانچنداڻي پنهنجي مهاڳ ۾ خالد چانڊيي سان ليبر هال تي ٿيندڙ ملاقاتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان وابستگي ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب خالد چانڊيو ڪيترين سياسي، سماجي ۽ ادبي تنظيمن سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندس تنظيمي وابستگين ۾ انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، انجمن ترقي پسند مصنفين، ايمنسٽي انٽرنيشنل، لبرل فورم پاڪستان ۽ هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تنظيم
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | عهدو يا وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، لاڙڪاڻو
| ڪوآرڊينيٽر
|-
| رائيٽرس ڪلب، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انجمن ترقي پسند مصنفين
| سيڪريٽري
|-
| ايمنسٽي انٽرنيشنل، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | لبرل فورم پاڪستان، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| [[هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان]]
| ميمبر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | واپڊا هائيڊرو يونين
| تنظيمي وابستگي ۽ عهديداري
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
انهن عهدن جي مڪمل مدت بابت وڌيڪ تفصيلي رڪارڊ دستياب نه آهي.

== ادبي خدمتون ==
=== مضمون ۽ ڪالم ===
خالد چانڊيي سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مضمون لکيا آهن. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ دهشتگردي روڪ قانون، موت جي سزا، اظهار جي آزادي، صحت، معيشت، سوويت يونين جي زوال، مذهبي ڇڪتاڻ، تعليم، سماجي ارتقا ۽ مزدورن جي استحصال جهڙن موضوعن تي مضمون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
سندس لکڻين ۾ سياسي ۽ سماجي تجزيي سان گڏ تاريخي ۽ فڪري موضوعن تي بحث پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== ترجما ===
خالد چانڊيي ترجمي جي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''گانڌيءَ جو قتل'' ۽ ''امام انقلاب منصور حلاج'' شامل آهن. سنڌيانا ۾ ٻنهي ڪتابن لاءِ 2002ع جو سال ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ موجود ''گانڌيءَ جو قتل'' جي ڪتابي داخلا موجب هي جسٽس جي. ڊي. کوسلا جي ڪتاب مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل ڪتاب آهي، جنهن جو پهريون ڇاپو موهن جو دڙو پبلشنگ ايجنسي، لاڙڪاڻي پاران 2001ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي اشاعتي سال بابت مختلف سوانحي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;GandhiBook&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/1097/view ''گانڌيءَ جو قتل''، ڪتابي تعارف، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== شخصيت نگاري ۽ ڪتابن جي ترتيب ===
خالد چانڊيي مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت ''قربان علي جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قيد ڪهاڻي'' لکيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي ڪتاب 2007ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هن قانوندان عبدالرزاق سومري جي يادگيرين جو ڪتاب ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' مرتب ڪيو، جيڪو جولاءِ 2011ع ۾ رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻي پاران شايع ٿيو. ان کان پوءِ يادگيرين جو ٻيو ڀاڱو ''جيئن جيئن ورق ورن'' 2022ع ۾ پيڪاڪ پبلشرس پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
هن [[سراج الحق ميمڻ|سراج]] جي ادبي خدمتن بابت پڻ ڪتاب لکيو، جيڪو سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي فهرست ۾ ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ'' جي نالي سان موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ ترتيب ڏنل ڪتاب ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اشاعت يا تفصيل
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''امام انقلاب منصور حلاج''
| ترجمو
| سنڌيانا موجب 2002ع
|-
| ''گانڌيءَ جو قتل''
| ترجمو
| ڪتابي رڪارڊ موجب 2001ع؛ ٻين ماخذن ۾ اختلاف
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''قربان علي جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قيد ڪهاڻي''
| شخصيت نگاري
| 2007ع
|-
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، 2011ع
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''سياست، سماج ۽ آزادي''
| مضمون ۽ ڪالم
| سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، جنوري 2013ع
|-
| ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ''
| شخصيت نگاري
| سراج بابت ڪتاب
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''جيئن جيئن ورق ورن''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، 2022ع
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GandhiBook&quot;/&gt;

== سياست، سماج ۽ آزادي ==
''سياست، سماج ۽ آزادي'' خالد چانڊيي جي سياسي، سماجي ۽ تاريخي مضمونن ۽ ڪالمن جو مجموعو آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو جنوري 2013ع ۾ سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
ڪتاب ۾ سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ، ليکڪ جو تعارف ۽ مختلف سياسي ۽ سماجي موضوعن تي مضمون شامل آهن. انهن ۾ انساني حقن، معاشي مسئلن، سماجي ارتقا، مذهبي روين ۽ سياسي تحريڪن بابت تحريرون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;

== اعزاز ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب خالد چانڊيي کي 2007ع ۾ ادبي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ «صوفي اوارڊ» مليو. ساڳئي ماخذ ۾ ٻين اوارڊن ۽ سرٽيفڪيٽن جو پڻ ذڪر آهي، پر انهن جا تفصيل درج نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اهم سوانحي واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1961ع
| پيدائش؛ تاريخ ۽ هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| 1975ع–1976ع
| ''سنڌ ٽائيمز'' ۾ پروف ريڊر طور ڪم
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1978ع
| ''مهراڻ'' اخبار جو ميرو خان مان تعلقي رپورٽر
|-
| 1980ع وارو ڏهاڪو
| سياسي مطالعاتي حلقن ۽ قومپرست سرگرمين سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2005ع
| ''صوفي ٽائيمز'' جو جوائنٽ ايڊيٽر
|-
| 2007ع
| قربان جتوئي بابت ڪتاب ۽ صوفي اوارڊ
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2011ع
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' جي ترتيب
|-
| 2013ع
| ''سياست، سماج ۽ آزادي'' جي اشاعت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2022ع
| ''جيئن جيئن ورق ورن'' جي اشاعت
|}
&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي قومپرستي]]
* [[جي ايم سيد]]
* [[سوڀو گيانچنداڻي]]
* [[غلام مصطفيٰ قاسمي|علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]
* [[واپڊا]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا نمبر 9786، «خالد چانڊيو»، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.
* چانڊيو، خالد. ''سياست، سماج ۽ آزادي''. سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، 2013ع.
* گيانچنداڻي، سوڀو. «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF+%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 خالد چانڊيو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/245 استاد خالد چانڊيو — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read سياست، سماج ۽ آزادي — مڪمل ڪتاب]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1097/view گانڌيءَ جو قتل — ڪتابي تعارف]

{{DEFAULTSORT:چانڊيو، خالد}}
[[زمرو:1961ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ترجمي نگار]]
[[زمرو:سنڌي ڪالم نگار]]
[[زمرو:سنڌي قومپرست]]
[[زمرو:سنڌ جا مزدور اڳواڻ]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>mmrh40yy1fvmx9ddvn1m7xjq4axrgrj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426937</id>
      <parentid>426936</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>426937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20096" sha1="c9fsbgq3pj5yphvyj6ud53ld8opfs47" xml:space="preserve">
{{مختصر وضاحت|سنڌي اديب، ترجمي نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ}}
{{Infobox person
| name = استاد خالد چانڊيو
| native_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_name = خالد سيف الله چانڊيو
| birth_date = 15 يا 18 آگسٽ 1961ع
| birth_place = ڪراچي يا ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو (ماخذن ۾ اختلاف)
| nationality = پاڪستاني
| occupation = اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ
| alma_mater = [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]
| known_for = سنڌي ادب، سياسي مضمون، مزدور تحريڪ ۽ ترجما
| notable_works = ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج''
}}
'''استاد خالد چانڊيو'''، جنهن جو پورو نالو '''خالد سيف الله چانڊيو''' آهي، سنڌي اديب، ترجمي نگار، ڪالم نگار، سياسي ڪارڪن ۽ مزدور اڳواڻ آهي. سندس تعلق [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[ميرو خان تعلقو|تعلقي ميرو خان]] جي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو سان آهي. هو سنڌ جي قومپرست ۽ ترقي پسند سياسي حلقن، مزدور تنظيمن ۽ لاڙڪاڻي جي ادبي سرگرمين سان وابسته رهيو آهي. سندس سوانح ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي چوٿين جلد ۾ پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;[https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF+%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 «خالد چانڊيو»، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد چوٿون، داخلا نمبر 9786، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/author/245 «استاد خالد چانڊيو»، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، ليکڪ جو تعارف.]&lt;/ref&gt;
هن سنڌي ادب ۾ سياسي، تاريخي ۽ سماجي موضوعن تي مضمون لکيا آهن. سندس تصنيفن ۽ ترجمن ۾ ''سياست، سماج ۽ آزادي''، ''گانڌيءَ جو قتل''، ''امام انقلاب منصور حلاج'' ۽ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
خالد چانڊيي جي پيدائش بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس جنم 18 آگسٽ 1961ع تي ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو، تعلقي ميرو خان ۾ ٿيو. جڏهن ته سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڇپيل ذاتي تعارف موجب هو 15 آگسٽ 1961ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ليکڪ پروفائيل ۾ پڻ 15 آگسٽ 1961ع ڄاڻايل آهي، پر اتي جنم جو هنڌ ڳوٺ ڀنڀو خان چانڊيو لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19571 «مختصر تعارف»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سندس والد جو نالو سندس ذاتي تعارف ۾ امان الله بلوچ لکيل آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ امان الله چانڊيو درج ٿيل آهي. سندس والد صحافت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سنڌ جي عالم ۽ محقق [[غلام مصطفيٰ قاسمي|علامه غلام مصطفى قاسميءَ]] سان پڻ خالد چانڊيي جو خانداني تعلق هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' قاسميءَ کي سندس عزيز ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته سنڌ سلامت جي ليکڪ پروفائيل موجب قاسمي سندس ناني جو ننڍو ڀاءُ ۽ پڦڙ هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تعليم ==
خالد چانڊيي ابتدائي تعليم حيدرآباد جي پريڪٽسنگ اسڪول، ٽريننگ ڪاليج فار مين مان حاصل ڪئي. هن مئٽرڪ نور محمد هاءِ اسڪول حيدرآباد مان پاس ڪئي. انٽرميڊيئيٽ جي تعليم سچل سرمست ڪاليج حيدرآباد مان حاصل ڪرڻ کان پوءِ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] خيرپور مان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سندس سياسي ۽ ادبي تربيت ۾ ڪتابن جي مطالعي ۽ سنڌ جي مختلف اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپن جو ڪردار رهيو. [[سوڀو گيانچنداڻي]] پنهنجي لکيل مهاڳ ۾ خالد چانڊيي سان 1980ع واري ڏهاڪي کان ٿيندڙ ملاقاتن ۽ سياسي بحثن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀو گيانچنداڻي، «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== صحافتي سرگرميون ==
خالد چانڊيي پنهنجي ذاتي تعارف موجب 1975ع کان 1976ع دوران ''سنڌ ٽائيمز'' ۾ پروف ريڊر طور ڪم ڪيو. 1978ع ۾ هو ''مهراڻ'' اخبار جو ميرو خان مان تعلقي رپورٽر رهيو. هن ''آفتاب'' اخبار ۾ پڻ پروف ريڊر طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
1989ع کان 1990ع دوران هو رسالي ''ساڃاهه'' جو نمائندو رهيو. 2005ع ۾ ''صوفي ٽائيمز'' سان جوائنٽ ايڊيٽر طور وابسته ٿيو، جڏهن ته 2006ع کان 2007ع دوران ماهوار ''پرهه'' جي نمائندي طور ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
سندس مضمون سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيا آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سياسي سرگرميون ==
=== سنڌي قومپرست تحريڪ ===
خالد چانڊيي جو تعلق سنڌ جي قومپرست سياسي تحريڪ سان رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هو ننڍپڻ کان [[جي ايم سيد]] جي جيئي سنڌ واري سياسي فڪر سان لاڳاپيل هو. هن سياسي ڪارڪنن جي نظرياتي تربيت ۽ مطالعي جي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
1980ع واري ڏهاڪي ۾ هن قومپرست ڪارڪنن لاءِ مطالعاتي حلقا منظم ڪيا، جن ۾ سياسي نظرين، مارڪسي فلسفي ۽ سنڌ جي قومي سوال بابت بحث ٿيندا هئا. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيي ڪجهه سياسي تنظيمن جي آئين ۽ ضابطن جي ترتيب ۾ پڻ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي سياسي حلقن ۾ «استاد خالد چانڊيو» واري نالي سان سندس سڃاڻپ جو تعلق سياسي مطالعي ۽ ڪارڪنن جي تربيت سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Ustad&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19573 «استادن جو استاد»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== ترقي پسند فڪر ===
خالد چانڊيي جي سياسي لکڻين ۾ قومپرستي، سماجي انصاف، طبقاتي مسئلا، جمهوريت، اظهار جي آزادي ۽ انساني حقن جا موضوع ملن ٿا. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ انهن موضوعن بابت مضمون ۽ ڪالم گڏ ڪيل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/383/read خالد چانڊيو، ''سياست، سماج ۽ آزادي''، سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، جنوري 2013ع، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

== واپڊا ۽ مزدور تحريڪ ==
خالد چانڊيو [[واپڊا]] ۾ ملازم رهيو ۽ مزدور يونين جي سرگرمين سان وابسته رهيو. سندس ذاتي تعارف ۾ واپڊا هائيڊرو يونين سان تنظيمي وابستگي درج آهي. سنڌ سلامت جي ليکڪ پروفائيل موجب هو واپڊا جي ملازمت تان رٽائر ٿي چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب خالد چانڊيو واپڊا يونين جو عهديدار ۽ لاڙڪاڻي جي عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس مزدور تحريڪ سان وابستگيءَ ۾ تنظيمي سرگرميون، مزدورن جي مسئلن بابت بحث ۽ ادبي گڏجاڻيون شامل رهيون.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال ==
لاڙڪاڻي ۾ قائم عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال مزدور تنظيمي سرگرمين سان گڏ سياسي، ادبي ۽ سماجي گڏجاڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. سوڀي گيانچنداڻيءَ موجب هن هال جي قيام ۾ مزدور اڳواڻ قربان جتوئي جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;
خالد چانڊيو هن ليبر هال جو انچارج رهيو. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ ڏنل ذاتي تعارف ۾ پڻ عبداللطيف نظاماڻي ليبر هال، پوسٽ آفيس روڊ، لاڙڪاڻو سندس رابطي جي پتي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;
ليبر هال ۾ اديبن، شاعرن، سياسي ڪارڪنن ۽ مزدور اڳواڻن جون گڏجاڻيون ٿينديون رهيون. سوڀي گيانچنداڻي پنهنجي مهاڳ ۾ خالد چانڊيي سان ليبر هال تي ٿيندڙ ملاقاتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SobhIntro&quot;/&gt;

== ادبي ۽ سماجي تنظيمن سان وابستگي ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب خالد چانڊيو ڪيترين سياسي، سماجي ۽ ادبي تنظيمن سان لاڳاپيل رهيو آهي. سندس تنظيمي وابستگين ۾ انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو، انجمن ترقي پسند مصنفين، ايمنسٽي انٽرنيشنل، لبرل فورم پاڪستان ۽ هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | تنظيم
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | عهدو يا وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انٽرنيشنل صوفي فائونڊيشن، لاڙڪاڻو
| ڪوآرڊينيٽر
|-
| رائيٽرس ڪلب، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | انجمن ترقي پسند مصنفين
| سيڪريٽري
|-
| ايمنسٽي انٽرنيشنل، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | لبرل فورم پاڪستان، لاڙڪاڻو
| صدر
|-
| [[هيومن رائيٽس ڪميشن آف پاڪستان]]
| ميمبر
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | واپڊا هائيڊرو يونين
| تنظيمي وابستگي ۽ عهديداري
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
انهن عهدن جي مڪمل مدت بابت وڌيڪ تفصيلي رڪارڊ دستياب نه آهي.

== ادبي خدمتون ==
=== مضمون ۽ ڪالم ===
خالد چانڊيي سنڌ جي تاريخ، سياست، سماج، انساني حقن ۽ ادبي شخصيتن بابت مضمون لکيا آهن. سندس ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي'' ۾ دهشتگردي روڪ قانون، موت جي سزا، اظهار جي آزادي، صحت، معيشت، سوويت يونين جي زوال، مذهبي ڇڪتاڻ، تعليم، سماجي ارتقا ۽ مزدورن جي استحصال جهڙن موضوعن تي مضمون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
سندس لکڻين ۾ سياسي ۽ سماجي تجزيي سان گڏ تاريخي ۽ فڪري موضوعن تي بحث پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== ترجما ===
خالد چانڊيي ترجمي جي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''گانڌيءَ جو قتل'' ۽ ''امام انقلاب منصور حلاج'' شامل آهن. سنڌيانا ۾ ٻنهي ڪتابن لاءِ 2002ع جو سال ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر ۾ موجود ''گانڌيءَ جو قتل'' جي ڪتابي داخلا موجب هي جسٽس جي. ڊي. کوسلا جي ڪتاب مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيل ڪتاب آهي، جنهن جو پهريون ڇاپو موهن جو دڙو پبلشنگ ايجنسي، لاڙڪاڻي پاران 2001ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي اشاعتي سال بابت مختلف سوانحي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;GandhiBook&quot;&gt;[https://books.sindhsalamat.com/book/1097/view ''گانڌيءَ جو قتل''، ڪتابي تعارف، سنڌ سلامت ڪتاب گهر.]&lt;/ref&gt;

=== شخصيت نگاري ۽ ڪتابن جي ترتيب ===
خالد چانڊيي مزدور اڳواڻ قربان جتوئي بابت ''قربان علي جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قيد ڪهاڻي'' لکيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي ڪتاب 2007ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
هن قانوندان عبدالرزاق سومري جي يادگيرين جو ڪتاب ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' مرتب ڪيو، جيڪو جولاءِ 2011ع ۾ رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻي پاران شايع ٿيو. ان کان پوءِ يادگيرين جو ٻيو ڀاڱو ''جيئن جيئن ورق ورن'' 2022ع ۾ پيڪاڪ پبلشرس پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;
هن [[سراج الحق ميمڻ|سراج]] جي ادبي خدمتن بابت پڻ ڪتاب لکيو، جيڪو سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي فهرست ۾ ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ'' جي نالي سان موجود آهي.&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ ترتيب ڏنل ڪتاب ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | اشاعت يا تفصيل
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''امام انقلاب منصور حلاج''
| ترجمو
| سنڌيانا موجب 2002ع
|-
| ''گانڌيءَ جو قتل''
| ترجمو
| ڪتابي رڪارڊ موجب 2001ع؛ ٻين ماخذن ۾ اختلاف
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''قربان علي جتوئي: شخصيت، خدمتون ۽ قيد ڪهاڻي''
| شخصيت نگاري
| 2007ع
|-
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، 2011ع
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''سياست، سماج ۽ آزادي''
| مضمون ۽ ڪالم
| سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، جنوري 2013ع
|-
| ''سراج: سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهڃاڻ''
| شخصيت نگاري
| سراج بابت ڪتاب
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | ''جيئن جيئن ورق ورن''
| ترتيب
| عبدالرزاق سومري جون يادگيريون، 2022ع
|}
&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GandhiBook&quot;/&gt;

== سياست، سماج ۽ آزادي ==
''سياست، سماج ۽ آزادي'' خالد چانڊيي جي سياسي، سماجي ۽ تاريخي مضمونن ۽ ڪالمن جو مجموعو آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو جنوري 2013ع ۾ سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري پاران شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;
ڪتاب ۾ سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ، ليکڪ جو تعارف ۽ مختلف سياسي ۽ سماجي موضوعن تي مضمون شامل آهن. انهن ۾ انساني حقن، معاشي مسئلن، سماجي ارتقا، مذهبي روين ۽ سياسي تحريڪن بابت تحريرون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;PoliticsBook&quot;/&gt;

== اعزاز ==
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب خالد چانڊيي کي 2007ع ۾ ادبي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ «صوفي اوارڊ» مليو. ساڳئي ماخذ ۾ ٻين اوارڊن ۽ سرٽيفڪيٽن جو پڻ ذڪر آهي، پر انهن جا تفصيل درج نه آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اهم سوانحي واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#174a70;color:white;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1961ع
| پيدائش؛ تاريخ ۽ هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف
|-
| 1975ع–1976ع
| ''سنڌ ٽائيمز'' ۾ پروف ريڊر طور ڪم
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 1978ع
| ''مهراڻ'' اخبار جو ميرو خان مان تعلقي رپورٽر
|-
| 1980ع وارو ڏهاڪو
| سياسي مطالعاتي حلقن ۽ قومپرست سرگرمين سان وابستگي
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2005ع
| ''صوفي ٽائيمز'' جو جوائنٽ ايڊيٽر
|-
| 2007ع
| قربان جتوئي بابت ڪتاب ۽ صوفي اوارڊ
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2011ع
| ''يادن جي ڳڙکيءَ مان'' جي ترتيب
|-
| 2013ع
| ''سياست، سماج ۽ آزادي'' جي اشاعت
|-
| style=&quot;background:#eaf3fa;&quot; | 2022ع
| ''جيئن جيئن ورق ورن'' جي اشاعت
|}
&lt;ref name=&quot;Introduction&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AuthorBio&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي قومپرستي]]
* [[جي ايم سيد]]
* [[سوڀو گيانچنداڻي]]
* [[غلام مصطفيٰ قاسمي|علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]
* [[واپڊا]]
* [[لاڙڪاڻو]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==
* ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا نمبر 9786، «خالد چانڊيو»، سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو.
* چانڊيو، خالد. ''سياست، سماج ۽ آزادي''. سرسوتي ساهت گهر، ڏوڪري، 2013ع.
* گيانچنداڻي، سوڀو. «مهاڳ»، ڪتاب ''سياست، سماج ۽ آزادي''.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%AF+%DA%86%D8%A7%D9%86%DA%8A%D9%8A%D9%88 خالد چانڊيو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/245 استاد خالد چانڊيو — سنڌ سلامت ڪتاب گهر]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read سياست، سماج ۽ آزادي — مڪمل ڪتاب]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/383/read/19572 سوڀي گيانچنداڻيءَ جو مهاڳ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1097/view گانڌيءَ جو قتل — ڪتابي تعارف]

{{DEFAULTSORT:چانڊيو، خالد}}
[[زمرو:1961ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ترجمي نگار]]
[[زمرو:سنڌي ڪالم نگار]]
[[زمرو:سنڌي قومپرست]]
[[زمرو:سنڌ جا مزدور اڳواڻ]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>c9fsbgq3pj5yphvyj6ud53ld8opfs47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox art movement</title>
    <ns>10</ns>
    <id>105153</id>
    <revision>
      <id>426949</id>
      <timestamp>2026-11-01T11:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  &lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodyclass = vevent | bodystyle = width:25em; max-width:100%; background:#f8fbff; color:#243746; border:1px solid #b7cede; border-radius:13px; box-shadow:0 3px 7px rgba(38,75,105,0.16), inset 0 1px 0 #ffffff; overflow:hidden; font-size:92%; line-height:1.65;  | above = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | abovestyle = background:linear-gradient(180deg,#e5f2fc 0%,#c9e0f2 52%,#b7d3e9 100%); color:#214765; text-align:center; font-size:13...</comment>
      <origin>426949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2813" sha1="kdckykg7qt7445mtwts3ndtdjk2gvpc" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass = vevent
| bodystyle = width:25em; max-width:100%; background:#f8fbff; color:#243746; border:1px solid #b7cede; border-radius:13px; box-shadow:0 3px 7px rgba(38,75,105,0.16), inset 0 1px 0 #ffffff; overflow:hidden; font-size:92%; line-height:1.65;

| above = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| abovestyle = background:linear-gradient(180deg,#e5f2fc 0%,#c9e0f2 52%,#b7d3e9 100%); color:#214765; text-align:center; font-size:135%; font-weight:bold; padding:13px 9px; border-bottom:2px solid #a1c3dd; text-shadow:0 1px 0 #ffffff; box-shadow:inset 0 2px 2px #ffffff;

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}}}
| imagestyle = background:#edf5fb; text-align:center; padding:12px 8px 6px 8px; border-bottom:1px solid #d6e5f0;
| caption = {{{caption|}}}
| captionstyle = background:#edf5fb; color:#526879; text-align:center; font-size:90%; padding:6px 12px 11px 12px; border-bottom:1px solid #d5e5ef;

| headerstyle = background:linear-gradient(180deg,#e9f3fb,#d6e8f5); color:#285373; text-align:center; padding:8px; border-top:1px solid #ffffff; border-bottom:1px solid #b8d2e5; font-weight:bold;

| labelstyle = width:36%; background:#e9f2fa; color:#315772; font-weight:bold; padding:8px 10px; border-bottom:1px solid #d3e2ee; vertical-align:top; text-align:right;

| datastyle = background:#f8fbff; color:#293f50; padding:8px 10px; border-bottom:1px solid #e0eaf2; vertical-align:top; text-align:right;

| header1 = {{#if:{{{commons|}}}|{{#ifeq:{{{commons}}}|yes|[[File:Ic camera alt 48px.svg|20px|link=|alt=]] [[commons:Category:{{PAGENAME}}|وڪيميڊيا ڪامنز تي وڌيڪ تصويرون]]|[[commons:Category:{{{commons}}}|وڪيميڊيا ڪامنز تي وڌيڪ تصويرون]]}}}}

| label2 = فني شاخ
| data2 = {{{branch|}}}

| label3 = سرگرميءَ جو دور
| data3 = {{{yearsactive|}}}

| label4 = علائقو يا ملڪ
| data4 = {{{location|{{{country|}}}}}}

| label5 = اهم شخصيتون
| data5 = {{{majorfigures|}}}

| label6 = نمايان تخليقون
| data6 = {{{films|}}}

| label7 = اثر وٺندڙ ذريعا
| data7 = {{{influences|}}}

| label8 = متاثر ٿيل تحريڪون
| data8 = {{{influenced|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيرا ميٽر استعمال ڪندڙ فني تحريڪن جا معلوماتي خانا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}
|preview=هن معلوماتي خاني ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ٿيو آهي.
|ignoreblank=y
|alt
|branch
|caption
|commons
|country
|image
|image_upright
|influenced
|influences
|films
|location
|majorfigures
|name
|yearsactive
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kdckykg7qt7445mtwts3ndtdjk2gvpc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>